\ I
s y M M A'
PHILOSOPHIAE
QVADRIPARTITA»
»
JFR. 'eVSTACHIO aSANCTO
. P A VLOj cx congregationc Fialxcnfi»^
. ^ ordinisGift^rcicnfis. ,
rOMVS P.JiJQK.
i5uaspnorespaftcsiiU)Us SiiihmrE contitictis/
OtmdHplici ^ ^ C i iocupUtiJfimo.
, Generaliem totius opcrLs .yartitioacin (cqucur^
, j.^, paginaindicabiti ^ -
S
Typis Ia<;obc Stofi»^
j Coogle
Iiu]tuSummA ThiloJbfhicA
Prima quac efl: Logica , De opim dijjeren'
. < di vfu,
• •
Secunda qux eft Ethica ' l T>e ijs ^ud J^e-
Si^m ad Mores.
Tcrtia quse cft Phyfica , Ve natura & ijs
Quarta quac eft Mctaphyfica , Ve ente &
fubHantijs fe^aratif.
C
ILLVSTRISSIMO
SAPIENTISSIMOQVE
VlROjDOMINO
NICOLAO DE VERDVN
Equiti Rcgio, Auguftioris Con-
fiftorij Confiliario, Supremique
apud Parifios Senatus Principi ija-
tegctrimo,
' Fr^Euflachipts k San^o Paulo ex Congreg^
tioneFHlienfi S'T).
Iligice lumen Sapientiae om-Sap*^-
nes qui prsecftis populis ( /«-
quit Safiens ) Eft enim ( vt i-
demait) conditor lucisxter-
nx y fpeculum Cne macula
Maicftatis Dci , & imago bonitatis illius.
Tr^clarum ftne & affojim ijludversger-
man^que Sapifmid elogium ( Fr^/^i iUu^
trijSime ) qttofrater originis nobitita^emy ,
duflkif quoq; fartis ipfius dignita^ comrnen'
datur* Origo quidem ab Aterna luce : fars
vero altera in centemflatione veritatis fo^'
fita , quaindtuina matefiatis Jpcculationem
^jfurgimtfs , ^iltera inaSmevirtutis , qu0 ■
Digitized by Google
frmmdm ifjim hMitmim feJfummimiMrij
eUg^jner escf¥imttur. Vtrumqueajiud fm^.
jfiettttd muutts itt vnum dfte cbp^fofuit flMd
inBfin^f^^^ ios faftrequi hitwcM
jwirtute f^iti cttteris rebm fofhabitis ii-
uinA.0^^ ettquenottmoia
c\uH$hflkHtur^verhvt etiam Agettdo conat^ .
tut^mtm. ^ _
/ qud inteiligimm Safieti/z oftfs ejfe iux-
ta vettu HiemfcUs di£ium > d«dV 'muv
r V '^y^roS vvarovi Vcum facere ex homi^
ne quoad fieri fotejl. Vt ettim riokilipmkm '
diuinamentis ofmejlfeiffam ferfctud cott^
iemftariy femfitertto^amorecotnfleSiiiits.
huius nojlra fafientid^ imo totiusfietatis ac
^^eligiaftisfumma eJi^Thum ttoffe ^^euami^
re. ^uo fit vt reuelata velutt facjejloriam
Itauts maiefiatis Jpeculantes i^m^mntitfta^
gitfem{vt Afojioli "uerbis vtar^amore quoda
csj^fimo tratisformentHf. St quid qu^foa-
Itsd.^umbrabat duflex ijlud inftgtte qmi
fummm Voniiftx in^ntiqua Lege nonfne
myfteriei gefiart eonfi^erat^alteru quidemi^
Jr^ntein modu Limind mrc^ cui infcrifium
enat SAefiabile Veinome^ ^etragrammatot0$ '
altertmi <vero tn feBore quodr^ttottaUdi—
seijsitmu. fretiofis lafidihts ifnsmm^mji
totius ns^ri^irituaiis f^cerdotif , hoc ep^
9hrifirimid petmis^ sse^emtivse ^entise
' Hee£S
Dljjtized by Google
■
Dedic Atori A.*
bicefs fa^Jligtum^agnitionem^inquamyVei
amorerrftCognittoni enim fedes in cafite , a-^
moritnpeiioremeritodeputatur. ^ , ^
Eji autern ad ijlam veram ac genuinaim^
Sapentit, qu^fartimin fufrema Veritatif
Agnitioneyfartimin eiufdemimmenfdi bo?2i-
tatis dtleciioneconfiflit , via , lux , & auafi
manuduUrix Philofofhia: no t/lafallaxd^
fucata^quam fojihabita Veifcientia negle-
^ oa^ vcro ipjius cultu vcteres ilU, qucs phi-
lofophos vulgtts vocitabsit-.aucHpanddpopti-
Uris aur^gratik confeciabantttr.qui c^uider»
exierno quoda aujleragrauitatis apparattt
Sapientia Jludiumftmulantes id proficicbSty
non vt faperentyfe vt triftius infantrent.hos
fropterea vanos appe/lat SapiensyV ani funt ^^^*^^
omneshomincs(/;^^f//V ) inquibusnon
fubcft fcicntia Dei,& dc his quc vidcntur
bonanonpotuerunt intcHigerceum qui
cft,ncquc operibus attendentes agnoue-
runcquisefletartifex : ^odfqutdamex
ipfis agnouerunt^nontamen [vtinquit Apo-
JIoIhs) ficut Deum glorificaucrunt, fed Rora.
g^icam Dei veritaccm ininiufticia dcti-
nuerwnt. VerumyVtmijfamfactarnmUr- •
uatam hanc Philofophtam , ea^ demumvera
efi Philofophia , qu£ Veum decet ex operibu^
intelligere-idocet amare.
N^c tamen Jlatim ftit Jludi^fos in facrtm
EpiS TOLA /
I Jnoc naturs temflum & iiuinioYU cotemfU^
tiimu aiytum m femeirMle fdfit > fed frius
Joffminem feifjum reuocat-iatque ad aliud
esltfiey^d^i auwrov retrahhiium fimtimm
iffo fhiUfofhandi exordio tum Mtu Diale^
0ieJUum Mora Us di fcif Iwa frdceftioniius
mnirhum f^d (uitpfius notitH ac moderatione
sbundefatu fnfiruii. Tuf^sluceme hac fhi^
' ^^J^fhu velutiface ad rimanda nutura fe-
' mtrdiutnthyfcis j tmpdemqueadeomiem^
flanda r^ru ommum ftincifia in Metafhy^
ficisfrogredinmr. BeUusquiffeordoeH^ab
i/s-^ud tntrOf funt ad ea qua cma fuut fto^^
gredientem ad cnelefiia & diuinm qua fufrm
funt CQtendereini enim ad mlt4 & fuklifnim
euadit qui ima negligit : fericulofa fane te-
meritas & vieinm laffui n% mfcenfisgradih.
cercis velutifennis addiuinm euoUre. Pri-
ntks itmepte gr^iiis md iimnmm Smfie»timm%
fuiiffius cogmtio efi^altcr gradus omniu reru
^umim hme muBimua fcemm^etmturuvd»^
tithemtro cernu^tur,contemflatio efi* ^
^uirhilofofhiafequitur dme^n&mfet
hosgrmists fergit ad Safientiamy id eft^ Vei
^^•^^cagmtiemtm&mmori.Siquidem Inuifibilia
Dei,pcr ea quae fada fuQCsa creacura mu-
diiittcUe^UcQii^pdciuAtar » feinpicerfia
quoque eius vircu^ &: diutiairas , vt inquit
Jfofiolus. Cum enimndtmt diuiuitmtit htm
i fitrumimi
«
«
Digitized by Google
fifumm$umfitp refquenaturalis diumarMm
quaficaufarumeffeitus fr/t , aut frototyfa^
fum imugmes tam vtm hahent vt contems-
fLMthttkummos ad diuina imfellant.Et cer^
^ eim totius huiutvniutrfi dijpofitiouem uo
fitumy clegufttiam ac fulchritudinem i?$tue^
muraftarrtj^^ in iffo cuufdrum & iffcHiuum
feriemy necffon feriucuudam corforum natu-
rulittm^ntjtuiktutorui^ tum insuimatofum
'variesatem : aide coslorum nitorem^ ccele'
fiimu^ couuerfiouum i^credihilem ccleHtu^
tem f dcindc el ementorum Cuh ivfis intcr Ce
orMnem & ^imitahtim nexum \ ftMtMk
quemadmodum tcrruin mcdio mundi ad
niuerfum cotli comflcxum aquabiliter fiiu
fityin qua tanquamin t^edia mundi fedc vi^
uhtt^ iffius Vei ima^inemyhominem vide»»
licet Itfeat intucri tctrcuorum imfcrat^geift^
€OtUfiii$t0iontemflatoremyac diuinorum cM^
torem : termaximum^ iuquamf Regmu »cgPr.
fe , fhilofofhum , & Sacerdotem : denique
ftufcudamrerumemmumefitomett ^ vt qu$
cafite i»tc//ectuaLemyfe{iore ccslcUcm^ vcH"
treue fiomutho elementarem , mundum refe*
rat : qui corforc cum clcmentis , yit^ cum
flutoiisyfenfu tum unimantihus^ rutioue cutio
hominthus^iute//e£fu cu angclis.Jpiritu cum
J>e$ eo^entmt^ H4cyinqimm,& alia emm in
^k^fft^i^ ^(^imrir ^ fofiumus dubiturit
.;' '■^ EpISTQLA
^umffdfi dliquu foteniifimm cmiiH^r
foientit reuereri^ & fapemiam admirarit
& ifoniiatemfr^dmafefrpfequi diheantmi
Ejl igttur^^vt ex his liquci)Vhilofo^h.ver^
fMffcnii^%fimuUlue fietatissc religf^niifd!^
fes : bacin cdlon^tayC cxlo delapfa eg^^ium
Vii mi^iifefinmtalilf. c^cejji^m, bac aier-
nd fdpiefiaradiff^ifrudai^ ^'Hi^?^ vcritatis
Ittmenjvitd otdo^or^ difcifUri^htMriis iprr^
diaiifii ditifnarum humanaruw^ rcfum cer^
ta epmprithenfioy bae no» friitoid modo vitd
frafiiium^ % 'verum etiam fublicd autoritatis
ornamtnium^ dd quod froipdenonimmerito
tnnquam ad L^men fafiefaid frduium fa-
fieniifiimus Rex foientifiinos cfuofqud re^
^es j ffincifes , magifiranu fufra alUiis ,
vefbis hortahdtury Dil.«gice , inc^uit^ lumeo -
^^eucise oma e& qui p ra^eilis p o p u I i s .
^ ' Ne^ue cnim exifiimanJum efi facra hanc
fummi MagiHratus ferfonam ^^m geris ^
fhilofofhiferfona feniius alicnam effeyif^ib
quam bene ufteij^ vtruwqutf ^ gi/^berndndi
VhdofofhanJii rtunus confcnti:it docet
fldto ) quibeaiasScJpubltcdsforedicebdt » fi
etfS aut fhiiofofhing^rcHttaut qui regerent
fhjJ^f^^h^fiudisim coltrint* Porra qukm
frdcUre , ^uam egregie , vt tandejg^ de te
liiuidiofUdr ( rir tUufi{ifiini} y vM^niqu^
Digitized by Googli
. I) ED I C ATO RI A. :
& fapicnfipmi fbylofophi & iudicis inte-
, Utenortint.Namque vt Philofoplms verum
'.^faifa difiert^u i»4^x iaxts^ritaM
. ^ dquitatisr^gdnm quodfuum cuique cii
':,.tribuii. yt¥ht^<^fofhusmemtac eogitafia^
nelatipmujptotfcds naiurs c^^um ferlu-.
fir0y diMjjidmqueir^ tmmbus wrtutemyfa^
fiet^tiam , bentgnit^temalte^^icis acde^
g^itMtiiieyut Judex diuimm ilUmvim in exe^
i^Hteneloi fapentutm in decernende , benigni-
} Uteni ownibm confiilendopia feflici^ imim
fa tione frofequeris. Vt Philofofkus immeH^
famiUam&amaxi^isad minimi^, h fum^
mis ad ima qu^que excurreniem^ac diifufam,
Veifhtouidentiam , fatewdr^qi^e fo/Iicitudi'
J^Qontemflaris : vt ^ud^x omemm qui tus '
"tiiia commiftft4nt , falmi dr commodlspa^.
terno quodam a^tclu inuigilds. J^iifLural
VrPhdofofhus mifcricordtarn dr uidiciuma
J)e0 exerceri dM fafifUttquei mditamne
intueris : vt ludex id esi tuHi(is, vindcx ^
fucri iUius Areofagifortipmu^. , inuictifi^
mufque P^inufjteiffum erga offrejjos^e^e-
nfs^ fupiHeSy pietatis uc ^mfericoydia ttttstm
/klutareque, f^rfi^gium frahes : C^ntra, verQ
infceleratof quojque & frofiigata^ vitaho^
n^fs uuthoritutis ^^g. neruos & acuLeos
ixeris : fcdeMm^cmm0^s ahfque vUa.
^KffanATUne ^ce^timt tiaptdis fentcntsA
EpIST. DfiMCAT.
fl$lmM^ fercutisydmini ilUus Oraculimimor
quo Beati pradica^turqui cuftodiunt judi-»
* cium>& faciuDt )ufttctam in omni tempo* -
tC. Ad tamarum virtutumgloriam quufi cu»
miUHSM€€edit fingularu iUe quem fimferin
finu fouifii CatholicA fidei ^rofagandd a^
ttet^dd :(elus > fid in fdcros rrligiojorum dr^
dtnes Mtmifrofenfioydemque in omnesfios
dclit(nMios hmgmta^fauof^t^tr^iyiUs^i
■ ^uisigiturmthiiure fuccersfeat , fitibi
virofio CMholiooyVhilofofhofafiemtifii-
mo.iufiitia Vrincifi de Ref. meritipmo, ego •
profefiione Beligiofus opus iflud de Philofo-^
f/^ia in fubltca vtilitaiisgrattam confcrifti
Homtemeraricquodam aufufed fuperio/MUf
iuffu dicauiitudque nomim nuncufauii v
Interim dum tu pro ea qua es in omnesqui
tecolunt fiagularihumanitate^anufculum
ifiud quanttdumcunqi cfiqiofauore comple-
Berisytuaqu^ MthoriSMi^ frafidto aduerffis
jtrifiarchoru tforfus tueberis : nos Deum inu
mortaleertherrimii^oiisac freoib.foUicita*
bimfsf^ vtte Princifipoftro Chrifitanifiimo ,
tot$qfiS0iliaru re^nodiu fm^ineolumemi
tandemq ; fro tot tatifq; tuis in Remfublica.
eoUatielkboribuSyrefofita tihicofona iufiitia
redd^^tibij06iudtciiufiusludei^.Vale.
\ aaiioDoia,i^p^.'
■•• .' -INDEX-.
*
' ' > Digitized by. LiOOgle
41 A
INDEX PER ORDINEM
EORVM QJ^ IN HAC PRl-
ma Summa: Philofophicae paicc de rcbus Dia-
\ ItxHcis concmemui: > \bi ^umerus pagiaam
indicat. ^
KAfMto in^vntutrfum opt4^ ad UHorerrt. X !
Quacftioncs proGewii^cs in. pA^ijjji^icam ' ..
PrAfati§. $ \
§iuid fit Diale3ie4 , mts m vel fcier tia. 4 qUxf^.f*
§lHodnam ftt fubieciHm circa quod vnfatur DiaUHtca, 6 qi]jeft.&,
§lualis fitDiMkmc0ilPf^^ I Sqiisft^.
^^modo feu quot i n partM diutdenda fit biatMcM. u quaeft.y.
l^rima pars Diale^ticx fcu Logicae. iis qu« ad pri-
-;^mam mcntis opcrationcm fpectant. * ' *
iy«fati#in qua de operationibus mcntis, dequc inftru-
mcntis difrcrcndi generatim. . l|
Primus Tradatus hums partis,de tcrminis Dialcdicis.
Sluid fint tirmini mpud DiMl$Bicos»^ d$ mttltifUci torum cpx&JU .
dimifiMne, i6 «
QuinMmfiBtt^fmini ox pMtio mMtoria. 17 quaHLs.
^modo difimgtumtMr tirmim Ditili&ms rMii$ne^fiaA.h
• nifignificMtM.., 18
IHiUHtfi$n9t§rnunlvm§tMrfiiUik$vnit$9ctm qu«ft.;.
^0nnl$fftm» '^. - ^
JDMtUmifiono t$rmit$ivtdtit$rfMUt in cMt$g$rieum^dnfit*n'^px&4,
dentem fy^ fuptrtrMnfcendentem, l| * .
^uinam fint termini ex parte modi fignificandi. ihi d,
^ccuados Trai^cus huius parcis, de quinque vuiueirali-
bus. ' ■ , ,
Pnor huiiis cradacus diifutacio > de quinque vjiiuezf^-
bus generatim.
§htidfintvnin$rfalia* i6qw(t,X*
]Zt rMsfitttvnitttrfnht tmu mn$m ifirMtimm fntiBM^
9tt$t , ■ %9
Slu$m^4ifi$^mtvtiimirfi§li» ' ^qu^ft.^
^itttflixfitvnittirfMli. * I4qiudt4>
Digitized by Google
/quirft.t. Pf una Sedio,de Genete. •* *
ttnfirHauptJfu.
'!««ft.4. (^"'"'f »nti«0/H6iia^A,titsJtmaM',
atfferenttas inftriores. i ^-^
Secunda Sccl:io,dc Spccic. • ' • . »^
•quarft.i. QHidfitJptctes ^ ijHotHfUx. ^
qu«ft.x. ^omojU fihabt^ J^uia mfimm ihm Mdginm chm md
tndtutduMn A%
^td.& qHotuflexfitindimdmum. ' Ij
TcrtiaSeaicdcDiflfcrcntta. . ^
211!^''' ^'"^fi^^^^^^^^i^^fi^^^^^rDifrentta: 44
§lutm.dofiheibeMt T>tfferemta re^eaugentrk ^&iciii dr
MhMrumdijferentiaram. 4^
Quarta Seaio de Accidcntc. • '
2^^'* ^^^^^^''^^'''^^^V^^^^^^^^ffiriiAtHr. 4^
' • ''^\t^'>}^t^fa^ intenfiem^ rcmijfionis fint MftUfS,&40
a^fuhie^is fuiifint fepArs^btUs, " ^ #1
„ . /1 Qilinta Seaio dc accidcntc.
S ' ^'"^fi^^^^f^^^s.&anr^a^tdifiniMtur.
T 1^'^ ^'j?* ''^^ Accidensfmfirtim infipi$wMU i froprio.s j
^ Tertuisrraaamshuj[usparti$,dcCatcgorits« 54.
Prior huiQS Tradatos di4>utacio> dc Cate joriis gcnera-
€iHidfst Catigwin.
qil«f(.z. §iuotfHntCategorii, ^ •
.quafl.j. ^AKAmptr fe scdire3e in categori^s riponantur» 61
'qu^.4. 6^£nam dicantHr antepndicamenta. ' *
Poftcrior iiuias uaiaacus di^uu<io,dc catcjoiijis %illa« •
tim ' '
Prlma redio,dc Subftantia.-
^^•^- DidiuifiimifishfiuntUintnmmn^ficHndmm.
^ Sm^n^jmrifmunturin dinBn/irii hmtfi C»te^of$A , ^
n ^uiiumtAiUisicludmitnr. 4^
^ «4» §[utnmnfitfiriesftn'emdinatiofHbfimth^ C0tt£oricd.6si .
'ScciiSk Se^o dc QjBntitaie. ' *
Digitized by Gopgle
^jntnnfint prnprU^icies (ft^AntitatU. . ' . 7J
^dnam /inf prcprietxtes quantitatif, 76,<pUt&*$»
§ltfAnam fit fgries feu . oordinatio kuiui iate^oriA. iiid, ^uxR,^ .
Tcicia Sedio de Qualiutc./ . ^ r
§lurdfitqualitaf. ' ' ' ' 77 quarft.l. '
Aa legittma fit qualitatit iiuifi$ i» ^/Ulfff,yulgMrts ^ • ^u^iU^* ^
cies. - . ' * • ;
mhakuufeudi^fitione. ' r ' 79 quaeft.j.
natutaUfamUatt ^ imheUUfati. * 9o quzn:. 4.
tiipMtihiUqMalitMtiSpafioUi.. ' gt.quarft.y.
J^firmu^figuru: ^
mamfintpropri0tatishuiutfraiUmm$liiL . f^fii*?^»'^^
irta ScAio Dc Rclationc. . ^
ji^ Relatiofr£feriim categorica. 84 q*"^^»^*
Jumam fint.aut ejfe poffint fundamenta relatimum, 86 ^0««.*»
^omedo fe hahent relationes ad terminii* S7 '^*
g^anam fint pnprietatee relatorum, q^*J**+-
fOganam fit huiee* pndicamenti fitries. ^ , ^I;^^* '^*
Qointa & Scxta Sc£^io:dc adionc & Pa(iioaie« • ,,:9l . r . . *
ScptimaScdiordcCatcgoriaQuaocla, .
O^uaSe^odeCategoriftVbt. ; . -^T-
Nona Seftio deCategoriaSitum edCb* ' > * ^
liectmaSe&odeCatcgoriallabeie. i. poi
VlrifnaSe^^odePoftpracdicarrienris. ^ loft ^
Quartus tradatushuius partis dcDcfiniriotte; 104 ^
0^id ^ ijuotuplex fit definitii, ' ibid, qvix&.t.
Vnienam petantur^^ quidifferatinter fe partes ejfentia' quaeft,!.
/// definitioniSf^ qua ratione inuefligari deheant, lOf
^uanamMceuratafiu ijfitstiaU difinitiim fifint iXpU- qu^ft«5*
107
€^anam fint proprieiatit, Uimfti itm^nit fitt ri£tU4 Siuxft.4''
gitima definitionisl liot
S^cundtL Pars Dialedicae. . iis qoae lpe^biica4%niiK \ S .
A^m xa^m operationcfn.
Prarfado, • . ^ W
Prior Tradaant huius partis» dc enqnciaripoerea jpropo*
htione. ^
^rima diiputatio k\i\^ tradatus , dc prindpiis enu ncia-
\
1
Digilized by Google
fint n$men ^ ^verbnm apud Logicos. iii
qilaeft.5. ir quotupUxfit crMiio qnod $fMtiwn fit *-
nunciatio. iM.
Cjfxx^k.^. §lt*omodo fe habettnt veritm (jy falfifas . frofofitionHm»
114 -
Sccunda di fputatio Iiuius tradatus, dc partibus fubic(^i-
uis fcii variis enauciationum Ipcciebus.
* quxllj. VndgrinmfoiMiHf *VMrtM ^ mnittflex enunesMtionttm di^
uifio, ' . ll^
qaz((.x. QuotHplexfitettttneiatio expMfti titMtirid. 1^7
qtl^ft.J. <^ u otuplex fit enu n-iatio ex parte fornu» U^'
. Terciadifpui^oluiiuscraidatusydepr^^
" \ ciacionis.
epttij, ^eitam fint froffietMtes innneiatiMums
quaeft*&. §lHa(^ qnotHplexenunt^Mtiinum oppofitii. li^
§^id fit in fte^efitijnibus eenuerfio, ^ aqHifoQen^iafre-
• fefitionie. 124
Poltcrior tra<fl:atus huius partis , dc Methodo , vbi de o-
ptima componcudi,& diuidcndi ratioae, iif
(juneft.i. ^lHtdfit Methodt46 ^qua jam eitisvttUtates. ibid,
quflcll.t. QuanamfitgeneralufctenttarHmmethodue. ii6
^iUBft.|. , ^gUHMm fielfeiMliMfit ettinfiptq dificuLMtii imdetndM me^ .
' tkedefe, 119 '
qiueft.4. ^jmmefitUgitimatitfrefefitadiuifiei^fMetitio. 130
( Teitia pai$ Dialedica? > de iis qux fpcdanc ad terdaia
« 'nieaasoperatianeai. i|X
Pnrfatio. jbii^
Friftius ti^i^tus kuius ^artis>dc S^llQgirm» in genere.
151. * " * *
Prior difputatio huius cradatus » dc uacura & principiis^
Syllogifmi. ' '
^u^ft.!. fit i>yliegifmtie» vbi da einfecttiiem ^ Mrguns^entM-
tiene, ' ibid,
quacft.x. §l^£nMmfintelementafeufrincipiaSytlogifmi. IJ5
quaeft.^ ^medofehabiaifirmitneimediueMdextrgmis. 157
Pofteciordil^ucario huius cra&situji > ile pcopciecacibas
• ' fyllogifim» . • ,
wcft*'. §l:4dnnm fi^ hp^UiiiB^/rifs %fm€tmnt9t U^timifyHi^
gifmi. . *
' 4
Digitized by Google
4*
§^dnam fint reguU gtnertiUs c»nfe^uintUrum. 140 ^aseft,i.*
^undustia<fla(|ishuju$p4r.cis> dcfigmis^OiOciisSyi- .
logifmorum. ^ ' _ I4X
f poi di^tacio : dc figuiis modis Syllog^iinonim fim-
pliciun^ . . 141 ^ ,
§m$d&ftt§tMfUxfiifiMraJjfa0iifmi. . «^l^'* fQ«ft.i.
^anmnfint frofrittstis fou JpecieUts figuUfit^gtUmmm qQaeft.x«
figtsfmmm. 14I
qu^tuflexfit SyUogtj^di ttnim* 144 quaeft?j.
€^insmfin^tnodiprim£figitf£. i4f quaift.^.
eiuinaw fint m^di focunde, figuri» 146 qLKxft.f.
^luinAmfint moditerttAfigurA, H7 <JU«ft.|^«
-Poflerior difpucatio hujus ciadta,(us > defiguiis & modis
Syllogifmihypothetici. ♦ '
g^semempt Afgumintetndi rdtiiitt Sjflligifiitii k/fiihiti^ quxSLu
iif iinditiomtlitmf^ i^9<pxtt»u
ggummpt Mtgttmitsittndl ftttio in SyU^ftimlgf^Aitiiii
tume^uUtiHU eumtUfiunSHuie, .) 150
^Temustra^bltbafaujQspamsdembnspm^ Sylkf-
'MgUmifte^us;,^ 11%, •
mmadi(pttt8ttbltnj|iM»fta|^^ dc Syllogifmo demoA-*
ftratiuo. . . • . ~ \
Sluid (ii*quoiupUxfitDemonfiratio. ^ IJiquxft.;.
§luidfint preLnotionesi^fricognita. ^ 155 quxft.i.
§lualiu ijfi dibnmt Itgitima ditninfifutionis ffincifia.
155 >
^ljtid fiutjittJ^ di fradfui dimtuMfMtiiuii igkHu. ^ueft.^»
15S
-^ttid umndum de fcienti 0 foflifiifi modo fumpta. 161 <juaBft«
Seciiadadifpucatioliajas tcaOatttSide SyllogiiiiiQ ch^
wedeo. * •
^md/stSyllogifmuttifiiuty^quidfitafguiitiUfitmtifi- auidij.
cumfiuekMHiltm^firquidlpiiueommunitfeuDiA»
UBicssi, ^ \6€
^luinamfmtloeiiffius ftiex qua defumituf argumen- qujift^;
fjUfmmm fint Uci coniunBerum, 169 quj^ft •
^luiuitmfint Uci difiundorum. y?% ^xtatA^
Tertia diiputaa^ bttjas tc4i%ti», De SyllogMmeiGp^« ^ *^
ij ^ d by Google
m.
C]urr{l.T. §luid i^qmtrtplexfit SyUo^ifrnw fophifticfts I7f
quxfl.i. ^^tr.amfint loci Sylo^ifmifophiftictinverbit J?^
(}ua:il.3. &li4ttiam fint leci SophiHarum comnmnis in rthm. 17 ^
quaB{V.4. ^inmmfintfitt9sS:9phifikfrHfh^ iSi
^Qaeft.j. Slnonmm ff$&9 ^cfAmntittm^ fit S^fMhtntm €ttftUnUtfUi
»• •
% » » I *
« •
j r
., - •
^ _ ^ *• «••«.**
'»
* - V '• «• • '
« •
• r
4«
' • • ,
Digitized by Gopgle
iEFATIC
IN VNIVERSVM UOQ
OPVS PHLLOS9PHICV.M. '
' . . . *
. AD LECfOREM*.
E oirinino futiira: nauigationis ignaru^
oram roJaei:es( AmiccLed^i) opcrae
prctiuni Tifm eft > te in portu adhuc . < ,
cordHhorancem dc ipfa Philofophia»
<)u^ f ra)ictfc medicaris,^ d^que noftco
^SSa^^^t^S*^^ infticiiiopaucisprxmonere/ . T ;
Pkilofi^tii^fiTOctsegrmolo^atn^ ^id ^
(hidiam ; fi Ter6 commaiieni 0c yalc^arem' eius accepcio- ThtUfi^
ncm { vt cactcras minus vfitatas prxtcrmittam ) confidc
rcs, ccrtacorum,qux nacur.ili luminc fciri pofTunccom-
prcKenfio dciiniri potcft. Cuius origo nan aliundc quam Vmb trSil^
a Dco patrc Iuminum,a vao omne bonum & donum pcr-
£cf^iim c(l,rcpctcnda: qui illam Adacno piimum infudic;
pOtoit aiuem ab Adamo per Machufalcm ad Noaghunf ^
eruemre : a Noacho vero eiufque filiis ad Chaldaeos> ^
^rMS^i Chaldzis 8c flebjrxis ad i^gjrptips» ab^g^r
fiiis ad Gnitos> i Gtecis Latioos, a. quibi^s ^ nos.^
reliqaos Septeiicrion^teft $ Occtdenf ales populof tenau ^ x ,
ponifti (Ueceflu debca eft. Y ert)[nf cnm prifcis if lis temt U qtdiHt] *
poribiis hominum ncquitia partim in pcrniciofas artcs . •
conucrfa,partim pcr incuriam obliuioni tradica clfcc: ab
anciquis ilUs philofophandi magiftris Thalccc , Anaxa-
gora, Pychagora, Socratc,P!atonc,& aliis, fcd prxcipu^
,ab auchorc Pcripacciicae feda: Ariftoc.rcparaca ert.
^luius pars dupiex » alcera nempQ cbeofccica Cca com^ ^^^*
a^inplacrix 3 jtlcefia pra^ica icn operacrix co1Ii|ric^rex
^ftotcU a.,Metaph,capa,texc5.^oloGafine cheorecf^
Digitizod by Gc)*..wtL
i ^ i ' In Vnivbrsvm Opvs *
cxMcSc veritarem, pH6\texretS opus : Vfi^e illa dcS^
' Aicut, qax tfi fui fubicdi fola coacemplatione.coiidiiiei^
tit i hxe vetcf qux Cvii fubie^ coacempiacioiiem^aaf ra^
xim» feo opus refect;
Pon&concemplatri^triplcz ctt ( v_t iHai Arift. docet
^LMetap.ca. i . nempe Phyueaiqu2e tes^natorales confide-
? xat,carumcjuc initia,caufa$, &proprictatcspettieftigati
' Marthcmatica cjux rcs mathcmaticas ccrtis ac indubiratfS
Tationibus dcmonftrac rMctapliyfua cjuse rci akiorcs 5c
^ communi hominum (cnfu abftradtas, fpiricualcs ac di-
Hiiias coniemplacur. Prad:ica vcro duplcx clh Altcra ra-
tionalis , quam vulgo Dialctlicam icu Logicam vocant:
altcra Moralis , feu £tiuca , quarum ilia bumanx incncis
4 a<^iones ad verttm g^manumauecognofcendimodmn
,dirigit: hcc yerd'appctttiotiis liQmaliaB mocus ad rcdlx
f . tatiomsiionnamteiftperare,acmoderaridocet :illaad
ratjonem dirigendam ,faaBd admores infbrmandos toti
iefertur : vtrac]uc purgac, Naturalis iilaftrar, THeoIogia
, . jcrficir. " • ; *
J^fr/fBf Quoniam igitur homo priiis rcpurgandus e&, c]uam iU
i^^ffMds. Jcftr3ndas,aiit pcrficicJus, nolhumhoc opus ab cis Phi-
lofbphio: parcibus au(picabimur,(]ux in rcpurj^a ijs dua-
bus animnr prxcipuis parcibus intcllcdii & affc(flu poficc
Uint,r3cianali nc:npc feu Dialcdica, & morali fcu Etni-
ca: Tumpf«ccrmifiis Machcmatici$,quonia ad nortrum
propofitum non^multum confcrunttNaturalem Phiiolo-
phfam a^edicmuridcmuliac Philofophix pattc pcrlu-
flrata fuprema Philo(bphiam> quat Arift.ThcoIogia»a
itobis vttlgo Metaphyficaappcllator % ^qne fcholafticae'
(iioftraf amnisdr c6termina,accttr9ti'pertradabinn.QS ; lu
"^tcadidatisTheoIogix (in quoru maximi^ gratialn tocii
liocopus contcxuimus) non mcdiocritcr fit profucttra.
Eum autcm vbiquc
quarftionibus praeccrm
farix vidcbuntur , qu3
facilitatc cxpliccntur.
\Mt1h9iui Quod ad mcthaduaifine ordjncm fpcclat, cum rcquc*
fitlmtftrm^mt!^ ordinem qneni naturarmagis congruerc iu4icabi<»
mos : Cyt enim fiet vi fuo quatkjue res loco tra^etifr • nifi
forte aliuddodbinaeac fadlicatis rat jo nonnunquam p^.
ftuiauerit : vt , quoniam Vniocrilaliom & Cacc^ori^ttexi
' i^pofitio ( licer ad Mctaphy ficura propriJ persiiieAt ) a*
bigitized by Cooglc
^niacrfas Phllofophiae partes cft ncccflaria idcirco Hanc '
ipfam cogimur iuxra conluctum doccudiinoiem in ipfo
penc DiaIc(flic.T: Iiminc cradcre. ' ' ^ •■
Et quoniam lUud fempcr rilicnum a Philofopho duxx-
tnvLS aliorum decrccis adridlum, in philofophandomire-^
ramreriiire reruiciii:em»y£ fatiuac ij qui in fe^Slis cjuibufi
dam c]uafi mitittrt a^thoram^iito deuindi , ita fidetti '
ruani obftrinxc^runt , vtab eoctttnplacitisnelatuni^i^ •
dem vog£iem >defciC(»re aodcam^ inonhite ,
efle velim»iios<|uidem Atiftk Pcripacecicse leSbe amciio^
f dm ciio^iiam t^htfofophoittm principem rafpicere,atquQ
ambabiisvlntsample^ vtpbte naturi^qaam hlc-ducem
fcquimur > fidclifTtmum interprctem : nulli tamen Pcri-
pacccicdrum (iuc Thomiftarum , quos vocant , fiuc Sco«^v
tiftariinip, riue earum qui Nominalcs dicuntur fe<Slafad-*
didos elTc , tanriimqne fidei illis , imo & ipG iVciftoCel^
fcabituros quantum ratio fuafetit. ' ' *
Catcetuax , fi^uc cieUcata ilia 6c niinium affec^aca vet^ .
(orurii elegaattia^ tatbn.raagnopete in PhilofophoreruiiC
non verborum concemplacore defideratida,ita barbarie^'
ipfi Philpfopho, qnatitum rerohi iiacura ^philofoplkaa* •
di.rGis {)acicurvfugi enda eQ^ Qufire dabLmus operab^ i%
Vcfrbis^arcis non praccernufC^s lacini ao diferci xts quaeq;
^xplicetuf. Sednaeedfehdiusoperis partitione,Qrdinc»
& Hyio PraeFauonis locb did;a fufficiant.
P KJ M A A R S H Y I y
SVMMv£ PHILOSOPHI-£. ■
De rebHi DialtBicis, . ' \
DIALECtlC^ SEV L.OGlCifi,*
. ' • Pi:o|c^oiii^na>^ . .
' ^ • . i t T'i . \ " . ' . •
. ' >> • • P R AE F A T I O. ' • • '
Riufquam dcrebus Dialcdlicis quidquam dica^
tur , non fuerit inutilc pauca de ipfamet Dialc-;"'
(flica prqliballerverbi graria,quid fit Dialc^lica,*'
ttsnc Ycl fcicnitia i tum qUac fic ilii fubicdi:,:^ mafcriessiji '
4 ^V^STIONIS P IL O OC M I A Ll S '
^Qa verCacuri deiade fitne Theoretica vel ^ra^ca> Sc ata
/> licad reliquasarces neccniaria^ deiiique ^omodo fai
qnp^in parrcs ^itticienda (icqoas qaid^m qtueftiones
G r xco iraeabuMm^v^^i^ vulgo «oncupantinos laiini
!Plr«f4tio»nesf offamus appelljirc.
'^id fit DuUeSies i drmh vel JeieietiMm
Q^v AB s T I a L
jUwiiWfcT) ahxc Philofophi^ pars duplici praercrtira nomi-
dp^ttam ^**^ iuHgnica , vulgo cnim Dialcdlica & Logica in-
4af(fl0» difcrimiaacim appcIIarur:DiaIc^ica quidc a vctbo Gr^-
c6 /<dev> quod f diilcrcrc, difccprare> fermocinarit
^uod Dialcdica; vocabulum fcr^ pro foia parre huius ar-
' tfs Topica,c]ux docec racionc dillercndi ex proBabitibuf
Ariftocelcs vfttipaiiic, liccc idcm nomen ftonmiyqu^S pro
tncf^a arce Ai^alfnc^ 8c Topica inuentacur accepifle»
logica vcxo appellacuti nomtae6r«coXi'>^ (]uodfa«
. j tionem»dcfinicion5 fignificat ; c]Uod quidem Logic(^ vo-
cabulum nunqua rubftancivc, fcd tancum adjcdliv^ apud
* Arift.lcgitur vfurpatuimircdab ciusintciprct bus ad hanc
^rtfiHtdtf. fignificationcm in qna nunc rfurpacur tradudum cft.Dc
fil»ti$, Jiac igitur noftra Dialccflica liuc Logica qnqricur , an fic
ars vcl fciencia? alijenim artcm.alij lcientia eirccontcn«
dum: Nos verd ic artcm 5c kicntiam appeUaripo(re,ve«
ritaa^nacpFoprii eile fcic|utamtproind(^que philofo*
fhi^ patkcm arbicracmir: cuius noflraE aireccionis vecitat
gvacta & mnltiplici tdm ar^s cibii (cienti^ accepttoiie
;ilc patet:ac fimoi oihnis>qiixde ca re habccut conkro-
Utti geee- actfiadiriilittvr^s igicurtrtbus modis accipttiir:prim6
, piontfltM^ quidem hn(kh pro habicu feu red^af atione cfEciendi ali*
quod opus,quodpoft opcrationc mancac fubjedfi fenfi-
busjvc eft ars ^dificadi,pingcndi,5rc.ScCud6 paulo latius
ars acccpta cxtcditur ctia ad cas adlioncs corporcas,qua5
^ nullfi rclinquLU opus poft fc fcnfu pcrceptibilc: quo scfu
rationc bcnc faltandi, cytharifandi,&c# Ars appellatur,
Xercio dcniq^ Iati£me accepca ars no tantu ad ad^iones
externastqa^ na|Iu, ppft fc ojus i^elittiquaot» fed ecia^m a4
a^ioiies incernas immanecesy vt {unf alAjionca intclle*
^StScyiolutatic fk ext^din quomodo adrsgenetacim de^
fiiitarjlabitns miiltis conftans praKef^ns^ccrcaquadanqil
gctbflMQ £6f tj^cA&iad fdi^ucm fincm Ycilcm tea'<
. 1*1 Lo c 1 <* A u: > ' f .
dcntibus; quomocio tumrarion.iris.tum moralisPhilofo- ^
phiaartes dici potcrunt , licet mimis proprid quam cac
quac circa cxtcrnas & corporeas opcrationcs vcrfantur.
Scicntiacquoquctripkx cft acccpcio. rriraaimprqpri^ SeUntiMfri*
& latiifuna pro ^juacuncjU^ rci f era cognitioiie i'<]ubmo'
4o Ariftx.i.^Qrcwar(licamcntorum,Grammaticam,qux'^*
idS^rs proDrie,appellacfckiidam.Secufi<la propH^
ias coQfula^pro cosrnittone rci vera 5c cttiaeati pcr ^uj(->*
Ubet ^uiaiHi iiuc propria> a <^ua re$ ?eri i uaturap ed-
aeat $ f uc impropriam a qua res'tantum dependeat vt ^o^
gnofcatur,qu« dicitur cauia cognitionis.Tcrtia maximi
propria & adhuG miniis lat^ paicns , pro cognitione ccr-
p3L & cuidcnti rci ncccrt'aria:,per propriam caufam, & nc-r *
f cltariam a qua rcs vcrc &fccundiim natiiram dcpcdcat.
Et quidcm in hac poftrema Sc maximc propria accc- (v^biuwf^
gcionc I^alcdlicam dici , & cilc fcicntiam patctiprimiim^
mitU cpHj^cc Diak^icamquendaiii cuc mcntis ha-
pcr cxpierienti^ refkxam , auc ^cr difciplinam''**^ "v»
rr/iHHa
*
aiiomus^aut vcrusiac c^rtus> f^ipii|o4ixitDiaIe^cam e^.
Cc &l{iimhabjitum>^errorem yiiequc etiajnincertum»
Ifett opinioncni , cumccrtiffimac ia ca prxceptiones tra- ^
dantur. Rcftat igitur vt fit ccrtus ac vcrus mcntis habi-
tus , ac proindc Viuis cx illis quinquc quos tradidic Ari-'
ftotclcs lib. f, Ethicorum ad Nicomachum cap. 3. vidc-
licct vcl fapicntja,vcl intclli^cntia,vcl prudcntia,ycl ars, ^
vcl fcicncia. 4fqui jil<tacu|:pmncs non cifc fapienciami • > •
yiag atriljiHiK rerum caa(asfOii|empiatug : nec^ncelUt v
genciam,qaat tSk cuidcns nofta. primotumptincituotunit
miilco tBijlA»}fV^^ ad niotts ^Miftac. Conftai;
^pam tx ^fadiftif skmi^ an«m propri ^i&sm > qom
ditA aAMijus^^e^ceB^ & eor|^$ fann^veriiaco^
Quareconciudendumillam eSe Tcre & proprid {ciehr
ciain. Dcindc cognitio ccrta &cuidcns rci, feu ptopofi-^^^^f^r
tioncs neccllaria: pcr propriam caufam,id efl: , per vcriun
ac iicccirariumprincipiumadfcicntiam maximc propri^
4i£tain pcrtinct : AtquiinDiaJcclica^mpcrmultx funt
muCnnLodi cognitibncs, fic enim ccrto cognofcit Dialc(ftif
j^^iiuod danQttftrauc^ p^^^^ fcicntiamjquia ncm^ om*
Ais fatijK^nacto con^ans primis> ver» ac neccflarii^; cai^
tp^ue conclufionis paric fcicnciapQ- :> Dcpibiiftptt|C| mh
£ Q^AESTIONIS PllOOeMIALES'
7>Ult' Cjtcen!kin>vrintelliga$ qua ratione Arift. diale^lcam
m€4.D9* fionhattqaam ncgauer^r efle artem dt (cienuam > Cti tad«
vult^f- ' fiwultliremcffe dixcriu Nota Mctritam apud Phi'-
\. u i-' io^p))0$ pUlc^ica? diuifionem in Ooccnccm , 8t V^cen-
■ tcm, piale^icadoccns fcii a rebus. aunlfa dicitur , quac
tota in tradlandis prxccptionibus Dialcdicis pofita mo-
' . dum rcdc dcfinicndi,diuidendi>ari^umcntandi &c. cun-
fidcrac : Rcsautcm cjua: dcfiniuntur,diui(luntur, conclu-
duncur,non magnoperc cutat : vtcus veto lcu rcbus con-
J' inOU > quae toca in yXu feii pripti pracccpcionum catun-
cm pofica €(t> & cum aliis (cientiis cofiiunfta. Vidccur
' ^ aucem idcjiii reipfa Habitus > qut pro diuerfa raclone mo-^ ^
^ d^ docens modo vtens apnellatur : Poccns quidem^qua-
^ . j ^nus inclihat inteUeftam ^d Vcram ^& certnm rerisiiir
' Dialcdticarum aAualem notitiam : Vtensveio auatehi^,
' • « ihtellf^dtus per ipfam feu eius beticficio, rcd^ dennit» df-
. iiidit,raciocinacur. Ciim igitur Ariftotclcs Oialc^lican^,
app^llat faculcatcm, dc Dialcdica Vtcntc loquitur, qua-
tcnus ad quamlibct matcriam potcft applicari , & pcs:
eam dc re qunlibct in vtramcjae nartcm probabiliter pofi-
, ' fumus difpucare. Ex bis aucem cjux diximi^s facil^ cft
]cadiiuetc>quat oppouipoiient. ; ^ * ' ' ^ *
V ^ ' ^odmm fit fnU^BHm mcM quod verfatUf jyi^USj^^t •
Q_V AESTIO II.
f mfisqus' ✓TNOnftat quidemexpracedentiquaeftionc Dialc<flica
iWij Mft Vw/cife fcichtil:iam ^erdcuiusreidicaturlcicnciaquq-
rtfnr. ; j|nnjj^Yt..pj»jB^ognito ipfius^cncrc, eiufdemdiferciiafti.
^ ' ' ( qu«iiihacficut 8e ia aliis feientiis prc> obicao pctitQr)
. tompcrtam luibcamus. GMCt^m Vel ex if^ tituio qQae*>>
ilf onis patctUBon hie de fiibicQo inh flefibsis^t h quo n€pe
r^Hdet hftbitus Diafci^c^itSmdft^ ficn:fedde CiihieQx^
tciribucionis circa quod vcrfatur Dia!e^€,5i*cui oh^iil
quae in illa craduntur atrribui poflbnt tanqua ptuicipia,
partcs , aut proprictatcs, quod vulgo, liccc miniisJatin^,
obicclu appclIanr.Eftauccm illudobic(^lum dc quo qux-
sitnE|totale fcu ad(^quatum,au6d nec fcicntiam cxccdar,
IICC ab ct cxccd^iurrnon vero parcialc fca iqadcquatum,
' qnttd aHrui parti,(cicntiae dUttttlxatrcfpodcat. l^rarccrca
jBQTtx t n obtedlo cuiufque fcienti sc duo fpedari poffmc , y-
/Mm inilar nmcriae &crc4utr ^enerale: A
mapacma^is fpeciaIc,quaccft€QAditii|fiufrxaciQrilhqua
i^. ^ i . 1 • c*i ... . , taii9'
Digitized by GoQgle
t^bjrcsconfidetatur ; verbi gracia,ens natnrafeyqaod eft
oliieAum Phyficae.duo habcr, ncmpcquod fitcnj j &(ic ^*»^ A
non ca.ntii n ad PhyficainXcd ctiam ad Mctaphyficum,& ^'*Cf^
prxccrca ad Thco!oi;u porcrt: pcrcinere &j)r2etcrca quod tentiM.
Cn naturale & fuW ea racionc ad folu Ph\nicum pcrcinct: PnmA. (en*
Jioc loco quaeftio clldc fubiedi:o attribiuionis fcu dc ob unum* / ^
leao Dial^wU)MBAdxquatQCttniXHA^^^^^^^^^^^o^^c<^oa^^^ ^
(jdcrato d^ (|t|p varut fimc acfiiiafcipli "-cs rcntcri^. Noiir l <
nqUisvifiim»nt)lliimenc decerminaco Diaic^cx fubic.
dum, fed eam peromiiiacdiqiiaru fcicnciarttm iubieda
lfl)err^mi iliuarraLi,quofd non. (eijnel vi<l«car innucrc Ari^ '^*^*^^^
ftotdestSccl hoc v«cCic(l dc Dialcdliisa quoa^ ▼ fam« noa ' '
▼erd qaoad dofl^r^aam; ▼(as enim Dialcditcas commusiis ^
eft»(ed doifttina p*ecu1taris,ae proinde peculiare /tbi fab<-' •
iccld vcndicac Alusp^acuic fubiediri Dialc^l.cfl- voccs.
Scd immcritoi ucqi cnim voccs primo pcr (c co.ifiderac •
LogicuSjfedper accidus quatcnus a-iimi (cnfa cx «•'imric. - ^ .
MulcCi ccia inualuic apud fcholas eoiu opinio , qui Dia- 1T;'*V^'
iccticae obiq^ijiijcilc ]£n§r?nonis voiucruc.Qua:tamcn
opinio Agbis t^^nqfii fi^Qb^cl pQCui|:£tif ^nim dc&nituxy.^^gnn;^
diyi^o , argur^i^tatio, quac funt pr^cipu^ partcs obic^' ^
d]£ipoiQi^]peati^r9rioni$iA.ipfi$r6b.definitis,diuitis,^^ ■ '*
i^acione^oacl4j^s,;aii|€f^r^^prppue,fantadio ^
teiledbs defini«jui$,dtai4cntis»ar^ni2itantis. Cuiguac
ca & fimilia optinH^ co^dcrati poilint i Logico^quttteoaa •
s^tqtcia vcra & realia,ncpc a^iones mccis, quid necenfo
cft.encia raripnis pro fubie.vcr(^& rcalis fcic.cominifci? ' '
Probabilior fane cft aliorum lcntcntia atrcrcncium r*r/i<i/fij«^
Dialedrica: obicclum cfTc argumcntationem , imo vcra 'f»^»^' ^
cil, ii dc obicclo Dialc^icar prxcipuo , licct inadcquato
fcrmo fit : vcl tciaii>. dq^ obic<^lo tocali Dialcdica* prout .
Arifl. confcrfpcacAmoiiuui^Cjftjid^Qbi^dtococaU .
lc^^ger {pconfidcrac^ « cuai in ca ncfn canci4m:d?aif .
gumcntacione 9 fedetiam dc aliis fciendi inflrumentisj ^
dcfinitidR^ nempptac diuifioaiB agacur. ' ' ' / ' T
(^re omnlii prol^abiUlfimaTiAetiireorqm &t^tentia| flM^f^
quijitcttiit aflioncsmcntis^qttatc^^u^
gnofci^di moda,ad cagmtf oo6 vcri ftiic diti^iSiles , cffc^^^^
fubicdum Dialcdticarrquemadmodu aNflioncs volumacii ' " • ^
quatenus iuxta iudiciu rcct^ rationis ad optimum vicae •
finc fuiic dirigibilcs dicuntur fabie^fbCi Ethicc. Q^o locv;
AOU adi^oncs mSiis elfc nucccialc obic^u» quod fu)> v a-
^ » A 4 • ' \ • *
> f QvAKf TlOMBt PRdOBMl ALE f
^ * riisconficlcrationibus,ad varios artificcsjvcrbi graiia a4
pialc^Hcum.PhyficanijThcoIogum pcrcincrcpotcft ,ac'
cJ . vei^o rationcm formalcm fcu condicioncm, fub qua con-
fidcrantur illae adioncs a Logico,n6 itcab aliis,c(Ic qua-
tcQus iuxca r^ifbum cognorcendi modum fiinr dirigibiles.
. y t vero incpltigb cuc adliencs mcmis dkigibiles^o re^,
,^*fi<^*odasi potiiis cjuam adioaes re^asatt€ iiAiones r(?-
<^i(i<^aras (bbieauin efle Dialedicar dixerimiur. Aduerti^
n- a(f|ioo€meiitisi Diakdico c6nfiderari pofle vc rcA^»
fiM rt. rcdtificand^^&reaificacam^^ ^uidem a^tonem m5cis
re<aamconfidchitt"fc prototypum & cxcmplar adionfSf
• ' ^ ditigcndat:A<ftioncm vcrorcduicand.-5m feudirigibilcni
tanquam fubicdlum ingencrcco<;nofci,ac iapaiticuiari
dirigi. Dcniquc ri-^bficata tanqua fincm intcndi. Bt quS
iccbcudincm in aflionc rcda vcluti fpcculatur Dialccli-
cusjhanc in aclionc rc£lificanda/cruandapr«ciprt> can-
demquc in adionc rcdi ficata obtinct : Sicquc obie^m
Dialcdiicae formatufvt ita Ioq«ar)<juod valdii imprppin^
Vtro formalc duplcx <6ftitui poterif t ▼nniii inftar cxcm?»
pbcis coiifidnandum: dnntaxatVqupdcfta^^ re*
^ : Alceniiii cdnfiderandum fimul ac dirigcndum,quod
^*** ift a^Homciiiisdirigcnda fcudirigibilis.Htquonia Dia-
lc^ica cft fcicntia pradlica { vt fatcncur hi qui arbiciaiuf
^ ^ a(fVioncs mcntis ciTc cius obicdu,& cx proximc fcqucnti
•^^^JK" fluarllioncconftabit ) idcirco mcrito dicimus abfoIutc&
^ltJu tfir ^^^"c^ adlioncm rcdificandam fcu dirigibilcm,noii
^ic«f«r ff» ^^5^ a^oncmrc^m cfile obicdum propriu 3c ibrmal^
^S^m^ Dialcdic«:quod qnidelll<incclli^i dcbct de a^fitionc dirx-
u ri . v'# . gibiUio genere>(eu quatenus de lila gcncralcs ^c fc wpi-
ternse Tcricatis propofitiones &u prarccpcion^ tpidftcii^
jn Lteica.Ex qutbus aliarum fenilciarum rcfixt^dnq
facis tup^rqQc probataTidetur efilcnoftra bacc alfertio.fi*
in6kp£icile crit rc^pondcrc ad ca qux objici potcruuf. '
Q^V AE S T 1 O III.
QVi entia rationis Dialc^flic^fubicdlumcflcconten-
dunt, eandcmio Ibla fiufinodi figinencomm con-
ccniplacioiic collocant>proind£^Tbcorct]cam c/Tedc*
finittnc. Alt| orgianicamefle conccadnntiep quod fit com^
^iunc cnioddaQorg^umaicQ infirtimcntum rcUqaaruni
Digitized by Google
r K L 0 G I C 4 1i»
l^liifofophise partium, non ramcn pra<fticam. *
Nos vcro&organicam fimiil) &pra(fl:ica cffc conien-
dimus: organicam cjuidc cjuatcnus omiiibus aliis fcictiis
inferuit : Yt 'coiin ^ietaphvfica catteris omnibus icicnciis
ranquam rcgina impcrat:hc ei.rdem Dii^e^itatanquam
famutftiiibintniArai:Pra(flicam vcrd)<]uatcnus in foia lui ^
i^ibicd^i cootemplationeiio quicfciC) fcd calratidpraxidi
Ant vfiiih reuocat.Ec quia coniUt fermi apudomntselll ' *
'organicam(nemo enim ncgaaerit eam a3 reliqoas (cjeii*
tiasaut comparandas,aut'cxcrccndas,fi non omnino rjc- \ .
cc/Isriam , faltcm valdc vtilcm clfc : «^uod ctinni lequcnti ***
quxft.probabitur. ) Rcliquum cfr vt ol^cridamus cria ^lfc -^^ ^'^lS
pradicam,quod vcl cx co p:Kcr, quodomnis fcientia na- JJjJ^'^
turali lumincparra.Thcorctica fir vcl pradica:Atqui co-
(tac cx prima ^uatitDialc^Ucain ciTe rc2cntiam,ncc ramc
cfleTheorcticam vcl ex conditione-foi obic^t ( de quQ^
itk pfi^cedenti qu(^fl.] intelligicur,& fatik cxperientia ci* t
^fmnof eft nos nd fcire quombdoficde&iieodum^atgar.
»entanduin«ftciyc iciXmns,fi^d n operei^i>. id.eft vt re«
Aidefin>amusiTatli»cinemur>&c.rcAat igitur vc fitpra-
iiftica.Rcpcte ca que prarmonuimws in gcncrali pi;sfiitio- ^ • .
lic oe vcraquc parrc rhiIofophi;€ Thcorctica & Pradlica. , „ . -
Ecquidcm quoddifHcuItatc maximc parit vocabulu
Jj^fum ^'^idqnod dicitur fcictia pradica,quod quidcm «e5^?'C
apud Ariltotclc pro folis adlionibus moralibus , g u a r u m ^ vl^^W
iprincipiu cft cIc<5i:io,n© vcro pro adlionibus mcniis qua^" ^
ttnus ad Logicii pcrtinent vfurpatur : i^uofit vc fola roci*
ralis Piiilofophia dicatnr apud Arifto. proprie^Pradica.
•Veribii ttfi ieonccdathds Cohi adiones humaiias > qnate-
sSos h\imanasftn lifc^tasabAriAotere ^pe^'^»; appeUarl» .
IrfiB^iamen impedic a^ones mentis. qu^centis dirigibi*
)es e<5dem nominetnfigniriac proinde Dlalc^icdm,qu^
in.iis diriccndis vcrfatur,vcrc dici & c0c Pra(flicam.
Ex his ncilc cft intclligcrcproptcr quid fir Dialc(tHca:fof«/4n«m
fcuqui fintfincs ad quos ex natura fua ordinatur , vr cos^^^yS»»'©'^
pr(^tcrmittamus quos ipfc Dialc<flicus (ibi pro libito pof ''^*'^»
ict proponcrc.vcrbi gratia.Iucrum, inancm gIoriam,&c.
Primus igitur & imoicdiacus > qu i cft ;i(f^us ipfius Dialc^^*"'*
dicar,cft a(flioncs mcntis dirieibilc^ contemplari»dcmie^''^ -
ilCs dirigcd is iudicia fcrre pradica,qua! funt prd^ceptio^
pesDiaic^icx : fecundusproximovicinus, cft ^AiiMier^f^iy,,
quod p;«cfcmiikft;
Digitized by GoC)gIe
> ^ 5 ?
tp QjrABiTtoNfis PaoccuiALir
pcr inftmnieiica (ci6nJi,qnateiittsfistitaAiones re^ Cth
CUndiim (e > & invQiacrrum fpcdlatjc ac vcluci cxcmpla-
ria , iiixca cjuorum rc^icudincm> animo prxconccpcam,
mcncis opcrationcs diriguncur , ficuc obiccr mcminimus
quxftionc fccunda prarccdcnciitcrtius vltcrior fcu rcmo-
rior , ifquc pixcipuus, fcu primo & pcr fc intcntus , dici
7 I. polliiru a^flionc; mcntis rcdiftcacx^ npn fccus nc ^omu^
, rcttc^a:JiHcacaHaisc(lpocii^musaittsa^ttican4i:<}un«,
tus dcni^uc rcmbtiflimuf , non tamcn pr^cipauS) ncc
jBb^*' ^deQpac ii intcncus a Dialcftici t clft iuuarp cxceraf
' * fiiemias n 6ciUusj breuiuSs ccrtins & ordinatiusacqui.
raiftur» ^ui finis eft potius ipfarum a^ionum re^ficata^ .
- ' rum> quam ipfius arcis Diale^icx. quem^dmodum habi*.
fatio , non tam eft flnis artis ardincatocixquam ipfms
4omusarccconftru(fbx. An vcru ca^ccra: fcicncix nuHo
modo comparari pollinc abfcjuc iiac noHra artifici^iii
Diakcliea.proximc fcqucnti quxrtion^ cxpiicatjitur, ^
• . An DidfQiUft fit teliqHM /tiinttMt Heaiffjifi^» ' i
Qjr ABsrTo IV.
"Ticundtim XJT^ fcnTiun propofit«qu«ftionis apcriam, duarliic '
f^9, Y prdemoncQ. Alcerum c(V, ciim Dialcdicafic duplev^
* . a!teranatttraiis»<}Uxeftipravisrationis,vnicuiqucinac
? rura congenita,quaque pratdttus homo» ablque Tiio pnq*
^cptorum adminiciil^ res de^nit.pafttiturtcomponit» 4^
que illis pro ingcni) bonitarc pptimji ra^ ipcinacur^alter^ '
artificialis, quae non a nacura in hominnm animis inge-
ncratur, fcd cx multorumcollcdionc pnrccptorum , auc
abaliis addilcitur , aut longi expciicncsj comparafur:
non hic dc Dialccflica naturali,quam prorfus nccclfariaui
cfTc omncs fatcnrur , fcd dc artificiali quorllioncm infti*
tui. Alcerum eft».cum fcientia: duobus modis confuicrari
pofliot I nempe inefte pecfedo , ciim q ais pcr vccam Sc
propriiam cauGmi bmnes qn^ dc fubiedohaberi ponTup^
conchifiones non (¥^i3tm cogno(cic , fed prxccrea fcic fe
illas opcim^ cognofcece» 3t prattetQa in ene impecfe<^« *
<iim quis vel honomnes qux de fubie^lo habeii poirttqc
conckGoncs , aut non tUas tenet perfedq, quia aut non
per vecamcattfam ilbs nooit , aut nefcit ean) veram e(t<5
caufam rei demonftratac ; non hic quarftionem cfTc dc
lcicatiis in cflTc iinpcrfe^o,fic cmm habcri polTc fuic Lo-
gicaarciiicial;ncmi£udub;unicft;fcd dc uiemiis in cdb '
pcrfc(^o.
Digitized by Google
I >
pcrf«dh»,f;tieiifui propofica^ qaaefHonis fiti^l^ Logi^a ar^
tificialis fic ncccdaria abfolutc^ ad rcliquas fcifcias in cflc ^
pcrfcClo coinparandas. Qiiid aurem dc propofita quseft.
tcncndum fit,duab.fcc|Ucntib.conclufionib.dccIaratur.
' l?rima conchifio,Dialeclica artificialis non cft abfolu- Primdeim^
td nccclfaria vtcaLtcra: fcientia; habeantur in cfTsperfc. _v
^o : Probatur , <^uia ad fcicncias comparaQdas duo taa) *
tum fknt necciTafia} Vtium cft, vc is qui fcienciam confe^
tatatoseft» inueniatillius principiaf <l(que adentiacuri.
Alccrum vc cerc6 fdac, fe YCt apcis Sc minimc fallacibus
4ilieren(ti formutis adJenitaliftrandas ex eiufmoiii prin-
cipits conclufioncs quibas' fci tntia co^tiDeoir.: At vctd .
poteft quisnaturali ingcnij bonitate&priotifiMSperfe ,
ncitts aflenrtrt, tis diftcrcndi formulis vci, pocoftqQe
folo'luminc nacurali optime iudicare cas formulas ratio-! *
'cinandi quibus vtitur.lcG^icimascifc, ac minimc fillaccs.
Qtiarc non opuscft proptcr illud rccurrcrc ad Dialcc^ti- »
cam artificialcm , & muho minusvt fciat caufampcc
quam dcmonftxat cifc vcrara caufam , cum id (ciri po.lic
vcl pacurali lumiae^ rtl experiei^ciayvei racioaibus di{ki$ *
ab iplare de qaa agtcur.
* Sccundi conciufio. Dialc(flica artifictaiis.eft ncccfliria ^'cunda
•dreIiqQas^(cieiicias£icil^>ab(qiie erroris pericokH bre- p "^'^^^^^^
vicer 'acqul^ofdinacicomparan4as.Psobatorquiaqiicm- /^«^J^J^ri.
sfidn^odum ooUos opifex hiciM' U fine ercore t aoc ulrem f^m ««•
breuittsr $c ordinati opus aliquod poceft ablblnere » nifi ^Mmmm
conquifica prius habucric inftrumcnca , quibus in confi- ^
ciendo operc vtatur : ica ncc ratio vnquam facilc, abfquc
errorc, brcui t«nporc, & ordinatc totam aliquam fcicn-
tiam comparabit , nifi cxaminatas atque in prompcu ha-
bcac omncs diflcrcndi formulas qua: adcomparandam
fcicnciam func necedauac:Quare cdm hae focmulae a folo ,
Dialedico iiabeancur examinatae > atquc ih promptu, ef*
ficicor > n nemo abfquc Dialc<flica facilc abfque ccrore,
ktoqne breuiter It ordinatA viUm aiiam fcientiam fibi
compararepoffic, Atqae in eam (eotentiam (citd Arifto-
teles a.MetapIi.e.f.tCKio 15. Quapropccr(inquic)inftica- [
tuseA qai(qae deWt qoo pa^ fingula probanda fint,
Juoniam abfurdum eft fcienciam fimul & fciendi roo-
um quaciercj pixfcriim cum acuuuxii allc^ui fa &c«
J
■%t Qjr iBSTION J5J PHOiOeilAIALBf
Qjr jt $ r i Q y.
ptftUk T^OfTct quiiicm Logica fufi/nm^ fumpca tiiuidi innfr
^i4/#^K4 JL curalcm & arcificialcra , dcinde arcificialis in doceii-
^*^^ ccm 4c vceiiccm :tuni doc^ns» idqac maximd i uxc;i Ari^'
infticacttin^ analycicam fcu rcfolutoriam, Topicam^
docec modum ex pr,obal>il,ii»i^diiibcendi : {ed pra^;*'
^ tonuffisiUtsdiiiifioisibiUfeaiiipdmisarri^
^ Ifarc IXTliQiius inicio libri de I^^erpxet^itioijie » vbi
^|Eii|^« ^wttecfiua ka&e ifoftcam Logicam docentcm particur iaxca
l^^irfNr- ctiplicem mcntis opcrationem quam cxofficio dirigic;
Wy»^ , adco vt prima pars fic dc prima mcntis opcracjonc.vidc-
I licccfimplici mcntts apprchcnfionc : akcra dclccundai
> ' videlicct iudicio fcu cnunciationc : tcrtia dc tcrtia mci%-
'%AlULoii tis opcraiionc,?idcIicct difcurfu fcuratiocinationc.Ncq
ffjjimff. iongc abcftab hacdiuiiioAecciparcitac^uoque Dialc^i*-
cc diuifio iuxca cria praecipoadiiJereAdiinftcttmeacaj^
* fiempe definicionem, dioifionem » ic arganieacacionem^
^ cdm de&iicio ad prima» mencis oferacionem » dioifiq
:r"' ad.fecttttdaffly argutncncacioad cerciam percineac. Eil
. «acem kaee noftra DiaJeSicse in cres paif es difirtbaciq
legitima,qaia ncmpe eftad nacoram fttbidfti proprij ac->
commodatiffima , vcpotc qux in cotpartcsfiac quoc func
prxcipuae mcncis opcrationcs , circa quas tanquam circa
proprium fubic^um, vcrfatur. Et quidcm dc ipfa Dialc*
4ica hadcnus » dcincejps iis ^a^in ipla concincnca^
agendttmeft. ^ '
r
J '
Digitized by Google
f RlMA PARS
D 1 A L E C T I C :
X) E. IIS Q_r^ AD t Rl MAM \
. . mttttis «ftr*tionm jptSttntH ' .
P R il l A 1 1 O. '
In qns de pfMtio nibui mentis , dequi injlmmintk . ^
;J dijftrendi lentrntim^ '
Vm vniucrfam hanc difTcrcndi artcm in
trcs praecipuas parccs , iuxta cres mencis
^ opcraciones sdiuirecinius» do^bina^-cacio'
poftul«(r , Yt anteqaam ad /ingulas aeceda-
mttr> ^ilbsUis ac de di/Ibreiidi tnftriuneiic»
diqQidgipei^admpjfjefittiajuslocopr^ ,
Coaftac igicor nfeocis operacidncm in geocreeflc co- Sidd 0" ^
{rnicionecii dicicaii» ab intelleda : iam rtxb tiutt&ntts ^
nimus triplicicognitionis gradu in perfe^tamTerum no- ''^*
ciciam conrureit.Nam in primis rcs fibi obicdlas fimpli- c9Utiitttr '\
ci quodam viui intuccur abfque vllo afrcnfu aut diflcn- tam
fu.pofthxc cafdcm intcr fc conferc ac diiudicat, cifquc tnfUtim»
vcl a^ncitur afHrmando , aut ab cis diflcncit ncgando:
(9&dem ex mulcis rebus ii^ccr fe coUatis diucrfum quid
«>ct5 raciocinando rcu.^giimeacaade coUigit. Ex his
tribtts mentis opcratifnibus prima dicicttr£ttiplc9cap-
prchenfio, fecunda yero iudicittm feu enitnciaco , ccrttf[' ^
dilcQrfiis fittc argumeiicacio. Quod ad mccbodam itrif-
actiaac non cft;ulio mctttis, fed tancftmkcrics (ittc ord^
xerani traSjCndarttm ; vak fi dicacur a&ib , ciliim cotl fie*
^ ]Qdicii,ad fccundam mencis operacionem percincbit > (i*
CUC& ipfa diuifio fcu parcicio ,quaccft primum diireicn-
di inftrumcntum. Notandum cft autem inccr illas mcn- Nttandtm^
lis opcracioncs primam cfTc fimplicillimam : vcpot^ qux
ftplfit vnico vocabjilo, auc plpribus fine copula cxprimr:
t
l
f
*
Digitized by Google
ni(i pluribns perminis feif vocabolis , 8c copula^zpiima*
turi tcrtiam dctiiquc Yaldc compofitam , vtpotc qua: noa
nifi cx pluribus criunciationibus confict. Qux omnia ia
^B^fiin» ^t^ccxcmplo facil(^ ilcclarantur i vcrbi cau(a,auduo no-
mine hominis,elformamus conccptum quandam (impli-
cemiaanimo; C\c audito nominc animalis conccptutn
qa6c|uefimplicem animaii conformcm cfHngimus, quod
primae opccattonis munas cft : lum apprchcnfa jhominis
S ^ animalis oatura qtCandamefle intdrilJas coriuenicn-
daill animadacrtimus :>quare animal homini atcribul-.
Ans affiriiian4o> fic (homGl eft adihiil J fimiitter cogni ti
animalis Je Tiucntis namtaq^diim agnofcimusintei
illa natur^ conformitatem , quaa^ affirmanao ic txptU
mimus , Animal viuit: (icquc pcr fecandam menns opc»
iationcm dux iflx propofiiioucs habcntur,ncmpc:
HcT7:9 ejl animaL
£x quibus pcr tertiam mcntis opcrationcm tcrtia hatC
pTopofitio ciicitur (homo viuit) ad hunc.modum» 7-
j Animsil viuin
Momo eft ilinimaU
Trid afi* Cserer6nt ad his ttes mentis operariones i^ferancuf
ta- cria infthimeriradiflcriBadiinempediaifioidefioitioyar*
iWfti>**** gumeti^feuio : cjux nihil alxtld fdnc <|[aim l^ecies quaedaaa
operaddnum ihencis':appellancur autem iaftraraenci diC>
fcrcndi <^uatcnus pcrillas cxquibufdam pr^cognitispcr-
i^cnicur ad noticiam carum rcrum qux ancca ignoraban*
tur. Sic cnim pcr diuifioncm , qiix ad fccundam mcntis
operationcm pcrrincc cx prapcocrnirionc confufa cotius»
dcucnitur ad notitiam parcium : pcr dclinitionem vcro,
qua: ad primam mcAtis operationcm fpedVat cx pra^co-
saitlone pardiim eflentiailium corius nacura dcclaracur.
&enique per ar^mcncationem > qux tertia mentis ope<
ratio eft,expraecognitacaufii effedus colligitur. V bi adif
ttorte diaifionem;quaceniis. eft ipftraniencum c(Q^o(ceii*
di^prsBce^efe dt€ti}cionen^>qaia priiis necefle eS^iaide»
• re gcnus.in'ra4(f difFerencias»qdlm exgener^ 3c difFeren-
tla defimc^nem rei ^ocprimfcre : fic etiam defiiitcio airga-
■ , A mencacidiielnf& maxiqie nobiliilimam argumcntationis
fpcciem,nempe dcmonftracionem antcccdit , cum in dc-
Aioaftratiouc dcfinitioadiubcatun Ybiaducrtc omncra
^ ' ^ ► quidcm
Digitized by Google
quiciem argumcntarioncm poflc dici inftrumentum dif- $oU dtmc-
lcrcndi& cognofccndi, non tamcn inftrumcnrum fcicn- ^^Atio «»-
tdi propric : Ud folani dcmonftrarioncm ,quia pcr illam ^J^^^^^
icieiicia propti^ dida comparatur. £c qiiia ad ciufinodi *
lcientiam coitipatandam acniitiediocricercoa&runt di-
iiiiio &definitio , hinc fic YC eciaminftruincnta fcicndi
poffinc appcIlsM:i >6ctic & i pfa dqfnoaftracio. Scd hxc (acis '
ile a^onibns m^ntis^c kt di^rendi inffranientisin g€-
jiefe. 'Supereftvna di/Hcultas explicaniiadeprifnaieu
fimplici mcmis opcrationcquam in hac ptinnfa pacte ag- ^^^^
grcdimur , ncmpc ciuomodo dirigi poffit a Logico hxc mtmis
opcratiojcum nulli errori vidcatur obnoxia, vtpotc qua: r*ti^mt,
£t vcritatis & falfitatis cxpcrs ex capitc primo lib.dc In«
tcrprctatione.Cui rcrpondctur primum quidcm multum
iuuari fimplicem hanc apprchcnfioncm rcrum ab ipfa
prima parceDieledlicasiaiionc ipfarum recumobic^ta-
riimf(|uarum nriuIcitudo>permi(^i o & oblcuritas non me-
diocrecn illi difBcoltatem pariciRerum eiui;imulticu<li<-
ptm trciitterialia > permtftionem catcgoriarum feries Bt
<>bicttrica[cem definicio colUc : in hac auttm prima p^e
agicur de Vniuerfalibus, categortis,ac dcfinicione.Dein- if«|Wf' ^i-
delicct prima mcntis opcracio fit cxpcrs vcricatis St fal- «»«P<'»m,
fitatiscomplexie , quxin foloiudicio, nempc afienfu ^f^^^
aut diffcnfu propri^ rcpcritur , cft tamcn capax veritatis *
aut falfitacis incomplexx: fi cnim fimplex notitia fit
cortformis obiedlo apprehenlb crit vcra ; fi fecus , falfa:
vt autcm fiat conformis rci obic^lx multum iuuat cx- ^ .
plicatio cerminorumquac^nitiphuiuspcinncpaiciscia-
djcur. Icaquc huius^prirax partis Dialc^icar quacuor
erttattradratus : Primus de terminis Dialc^icis ^ Sequ^
dus dc vnittoriaiibas » Tenitt» dc cacegoriis y Quarcus de
dcfinicionc; «
BRIMVS TRACt AtVS HVIVS
Paicis, D.e teiminis Dialedicis. ;>
DilfuMio vnicd.
Slmpltx
Slmplei^ meicisapprehcnfio duplcx <ft,alcer:( cotifufa, y^**"'^
alcera diAinfta ; illadicinir , ciim quid vocabulum fi. %f!fo!Z'
floificet^duAtfUaf wdligitur 3 tocc ycrd ctim no Kaninldl m
Digitized by Google
vox (tgni iicct,(e(l etiam^qttid fit res figntficata clace
& dtdtn^ldcoiiciptcurnlliteTmini fcii vocis,hxc natur«
£c circncixapprehenfiodicitur. Illaomatbus qni voccs
riorunt,vt plcNcis &: rullicis comiiianis cftjh^c in fapicn-
cibus dimtaxir ,qui cxploratas rcrum naturas habcnt, rc-
pcririjr.Et quidcm aci confafam m^acis apprchcnfiQnciit
pcrtincc }i2ec ccrminoruTi Dialcdticoriliiiexpofitio ,ad
€|(iam eciam reuocari podbnc .rradarus de vniuerfalibaij
ic cacegoriistad diflin(flam vero Tpe^abu qusUtas^Sc fd*
ftcemascra^tis dedefiuicione. '
§uidjmi urmini ufud DtMleetimi ^ Ji midftfUii
ttrum dmifivnk. ^
^ Qjr At $ t 1 d i
'""^ /^Vas Grammatici vocc$,didiones>aC()ueorati(Hii^
V^clfimenca, Diale^ict ctrminos vocanc, quontam iis
rmtmus i
^f'^^ qtiatf «jarminijj bmnts propofiiio fQlct circanleribi. Efl
enim terminas int enuociacione., Iiibie£bum Tel accribUf
tum , qutbus quaG eitcremis ipla enunciacio conftac i W
in bac propoficione ( homoeft aaimal ) homo eft fu&ie-
dvim, animal Terd atcributum, quae fiint duoextrema fi*
uc tcrmini quibus hac: propofitio conftac. Ciim autem
propofuio (olo animopollic concipi,hinc fiti vc Logicus
tcrminos non tantum in voce vel fcripco ( vt fua voca-
bula Grammacici ) fcd etiam in mcncc confidercc. fit ii*
cct non tantum mcntaics , fcd ctiain vocalcs& fcripcos
ietminoscoofidercc Dialc^tcus,&on camen eo fine, nec
«O.n:io^o quam.6rammaticas. Bo etiim fine illos confi^:
4erat vtfic prima? mcntis opcrationi opitafecur , ncc ad^
h^c ih pacttculari , fed in Tniaerfam fub iis raciontbusf
(ecttndatn quas ad^ Philofephicum ▼(aaifunc apciorct»
Idliuieft Horaih cecminbramiiOA ^naeft eademque parcitio, jted
r*Mr /ar- ^^^^^ prodtrfcr(aconfidefatione!alitercnimratione ma-
^ale ur. tccijc fcurci fignificantis, alitcr rationc formac fcu ficjni*
ficationis:8c quidcm aliccr habita racionc rci fiornificac^,
^ aliccrhabica rarionc modi fignificindi folcnc aiftingut.
Quod vc intclHgaK , nota in vnoquoquc tcrminoduo ^
poffc coafidecati , vnum inftar materiiK »jicmpc rcm ii|
^uaineft vis fignificandi vc€^a]^,yaXffeafonusacH
. iiculatus, fcriptura j alcerum itiftat focmar , quac cft i-
fik yis fiyiificaadi » fiue fignificatio, Kucfas in ipfa fi-
'• . , . Digitized by Google
TRACt. Primvs Di Ti&Mtiii^ ,
l^fieatioac duo eond^erati pdflTiuic,» Qemve res fignifi^
c«iayfltiiiodtt9(i^%f^ Hiac igicur oaU^anir yarlsp ^
ditttfioiiMy liB^imfeqaeat^^ quaei|i(H
liilias diccnir. * *^ . '
Qjr Ai s T I o I h ■' i
■ ' \ ' ■ ■ • ■ . *'
REs' i n qua fignificandi n« aliqiu reptritar , triplct: Mhbg
Qiure Dialedlici non HdnteritaCcrmiQim r;nioiiemi«"^^
fcriar ^iftiriguunc in mtwad^vtocal^^ '
McQii^ts eft, qui AQime datinuuc coQciptrar>TdcaIis,qui
jocc cxprjjrtiu^j rcirptas,qui feripcara pingirur. Ec quu
psitt.nfc.c^ quarcnusYocccxprimitiic
matpotiill d<f tdcali , qa^tcnus racntalis rcrmini , fimfil-
^uc rci animo cdnccprx fignum cft,agitur : nam dc fcri-
pco nihil ncccfTc cft hic diccrc.Vt vcro intcHigas qua xa-
tionc vocalcs ^crmini/inc figna, fcicndum cft fignificarc, i^Mfrtft
luhil ahud cfrcquamfaculcaticognofccndi qoidpiami^»^» ^ .
fediucrfum jrcpraefcntarc. Id.Tecd qaod vim fignificaitdt ^*^^
Eabccsfignamdki
^o«Qiin formafat dlcoQttt? > qoaij^iitdem ii| ipfi&cttl. '^'T
tatecogn6fccncepermoAl*fcjrmiiiifidciit,ncctamea * ^
.fbiprrfaciikajfc^^ incencio-' ^
taleh ^ tiTlMmMn prg^nis rcccptae, licct ignoc«,ac-: ' '^-
ddeatM.teilmicittam diftamiura fcnfibus rcfcrutiiC 5 alia v>t i
Tcro ihftruincntalia , qux ab ipCis fcnfibus diflica , priua : '
fc ingcrunt in cognitioacm fcnfuum quam in alterius rcc 't*
nociciam nosinducant. Ac quid^m prioris^gcQcrisfiuiC * *
mcncalcs ccrmini , ci\m finc cxprcfF* in aniino rcram
milicudinesrpoftdfibris TCfri Toccs & fcrijti. 9^ ^^lm ' t
iU«audiuncur,afch;rcTifttp^^ "^;
:tattfa9tfijfna,intd|[ifflmtar. V* ^
^ apitd temcs tQUnouatii rttfcominum inftica*
liatltttt, fcitf, dtittf eftimago , codcm modo re-:
ptMciitftr:1eripta aatem nunquara nifi cxhominum iiti
ftituto lignificanc , ci\ra TarialingUarumidiomacaimi-
^cntur. At tcco voccs quatdam a natura fignificanr , tc
•V'
t
t. ' . , )'. Digitized by Google
If» ^ PllIMM PAB.T. LOGTC;'
fiicuto» ri fiine roce»articalm.aiii]biusnlmar in^fi^
qux propcie teiiiiiiii Tocalek ap«
' pcllantni;,
^omodo tliJlinguantHr termini apud Difdt^ic$s
rauone rei JiigUfUi^tA, [
AB S T I O I 1 L
|YoQiam iigaificatio vocabuloruin reucerrainoriui^
^varia eft^ac mulcipleX i pro yariecace reruoi fieoift"
cacarum > dxn ^to variomodo figoificandi remeandeoH
liinc mulciplex oricur cermiaoruai diuifioex vccaqUo
parce.
<fi* £c ^'aidem ex parte fei fignificacc, prima diuifio ter-
wfiyjH ttr- ^ini ede poteft in' ctrnMnam prinix incencioiiis ie (e-
^''l' cnnix incenrionis: illum appellaac Dialcdlici <]ui rciu
twtdic f»' figoificac fecundiiiTi ca qua: fibi a natura fuarealitcrcon-
«»#i«lMM. ucniunt , cuiufmocii cil omnis tcrminuscjuo aliquid vc-
^ rum & rcalc figaificatur, vt homo, animal,i':c. hunc vc-
i6 cHc deliniunc , quo aliquid fi^niiicatur fccundunica
qux ipfi racionc nortra: cognuiouis compccunt , & ciuC-
snodi fuuciiasc vocabula , lubiedtumipcaedicacum» aace-> .
cedcn s j confequens , 6c fimilia quat neqirenter vfurpaix-
tur.a Oiaie^icis, Pdoris autcm generis cermini dicua-
'tar primff incencibtiis»quia id fignificanc» in quod poceft
incelleAos frimaria 8c diredacognicioneferriretttea-
dere i poftehoris verd generis (ecundz , quia id figni^-
^ canc in quod non poteft inteUedus nifi recuodana Sc rc-
flcxacognitionc tcndcrc.
Meeumid^ * Sccuuda diuifio clT:: porcft tcrmini primx intcntionis
ttSi^tim^ in pofitiuum.3^ nc^atiuiimrlHc cft cjui rcmpoficiuam, Sc
& n^ttir. in r c f u m natura coliicrenccm fii^nificac , vt homo , lapis,
uufi, ' &c.hic vcr6dicitur,c]ui nc^;^tioncm rci cuiufpiam figni-
T«r/i« ficar>vc^noa liomo»aon lap$«iScc. vbi ^oca ^uod teiinini
ulutrfiium pn^^*^ioiicm figtitfipaynt»j:e<bic<aitttr adpbficiaos^ vc
^"^4,i/^.Uinte«citas,furditas,5cc'. .
' Tercia diuifio efie ppcefi fetaini poficioi ia ta<aer(a»
^wtM ii^ iem .& parci^alatemjille ^^nt reni' xnlaerGiIem fignifi.
•'^ /^'^Tcctiyt homoianimalicorpus: hicvefdjqbircimparficula* ^
win7trT' rcm fignificac,vchic horo6,Pecrus,duodecini Apbftoli.
,#4fWtf« ' Qii^^f^ ^9^9. 9?^ f ^i^^ tcrmiy ^axcicularis in di(l
Digitized by Gboglc
\
1
» > • Tract* I/ Pb Tbrminis* \
io^ftfdom^coirediiaHm i & fingiilafrem. Nam rcs parti-
' cularis fignificata, a«t cft multiplcx , aur vnica, fi multi- ^
plcx, aut difiundiiic fiimirur , autcol!c<fttuc : ▼ndealius
teiminu«; parcicnlaris dicitur difiuuuliuus, vt aliquis ho-
mo, alicjuod corpus, & fiinilcs. Nam hic tcrminus, aliv •
cjuis homo , ilgrvfira: mulros parcicalarcs homities ■
iundiue fumptos : ita vc fi dicas aUqucm homincm cfle
iuftum , fcnfus fit , huDC vel illum, vcl iftum cffc iuftumiC .
Alias vcro tcrminus particiilaris dicilttr collcdiuus , ?e ^
Oecemviri , Triumviri , nam illa vcjcabula fignificarik. >V
mo/ros pdrticolares homines» fimol ,'&'cdlle€li^ fiim^ - 4 -^*
pros : vc fi ciicaH^^decemvito^ aamfniAraflis ](6|iijtt»[m tit>
publicamJetitQs^r; hucic & iftom Bc illom &mul cum
•|ii$ rfnip . Ilomatf aftn gtibcrnafie. Si vcro rcs fignificat^
iitvnici , rdactcrminusqiii illnmfiguificacdicecurfiix-
gularis,eft(]ilc eiufmodi tcrminu«: finf;u!aris triplcxjpri- ' j
inus diciuir finfrularis cx fignificarionc , qui impofitus '
feft ad rcrri aliq iam fingularem fignificandam , vcPctru^ *
/Paulus, :Vc. Alccr dicitux ♦fingulariscx dcmonfeationei
qui obadiun(flatn parciculam dcmoDftrariuam,rem^^ , •
golirem'fignifi<^at Vt, hic homo, iftc Istpis, atc. Tertids > '
4icttar'fin^ularis ex fuppofitione , qoirem fingulareoi
^ 1« pifWruppdfiea' coBiA^itfnc figrftfii^at'; n qoia (uppobU
ini&i' qudd feHffitiiiim eft^ veatat^ Vitjrtnem TttliCufQ
Cbdftom pcpcr^ flc , ciHiri AcimosMariae filium , ftatiiit
thrlitomconcipimus. * h * ' .
, Quinia dinifio cft tctmini vhiucrlalis in vhiuocum, SwV* dl-^
a:quiuocain,& aiialoG;um. • • mfi» urmi-^
Scxra diuifio cft eiufdem termini vniuerfalis fub alia
Confiderationc in catcgoricam , tranfccndcntem,& fo«^i
pcrtranfccndcntcm. Veriim dc duabus pofte^oribos i->/# #i«^ijip
jftisdiuifionibuspaulo (a&its feqoe^tibos 4o^fti<^iuGins't^'>*'»'
' " ' , ^ /•' - . ... <•
^ • . " • • • • '. - * I, • _
t.
o V 8 r I o I V.
DVx pr«cipaai'difficultatcs occurrunt circa hos tcr- ^ \, .
minoscxplicandx , altcra quid fint , fcu quomodo >'
^k%iaacu£i altcra ^uod fiaCirea ^ombdo diuidaijcu]:* J .r «i-
f ^ B aj ' " r
Digitized by Googlc
1# ' WlLlUM ^ART. tOGTdJ
Tflfr di^ QuoJ igicur fpcdlat ad pnorcm difficulcatcm. Vni-
€ultdt. uocus tcrminus cft qui fignificac rcm mulcis acqualitcr
S^d fit ttf codem laodocQiiucaieftfem ; vc haaiMtti figoificajc im.
maoiamaacuram, qa^oranes hoahiaesacquoiurepotw
J{«iij6r ^ ticipanc : i£aQiuocas Ycro diciCQr , qui figiuficat tes9[
0mmn0» malci$ diaerio pia^^ modo cottaeaieatem ». aac poc^ds
les plao&diaecua fi^fieat: n ▼ocabaiaot ifliadyTaanif 9
^ateaitS' aoa taai^ taaraip aoimalfled ctiam 'Saofam'
moatem» & Taurum fidai figaificac , quae res faQC omni-
p$ Aodmerra^. Dcniquc analogus dcfinicur, qui rcm muU ,
X fMfuU^» tis inacqualicer (idcflparcimcodem^parcimdiucrromo-
do ) conuenienccm (ignificac , cuiuGnodi cfl hxc di^io^
/ S / ( fanum ) quo fanicas fignificatur, quac homini, pocioni,
' triax & cacccrtsquaef fana dicuncur , Ycr^conuenic, (e4
.^Aoa eodemplaA|4modo:aam hominipropri^Tcfubie«
/ - ^ J#piaaaoiaeft>|iociont ▼tat6vccfficicnticauf«,&Td?s^
^ " |lCTt i^aocoaaieatt* Pom Aciftotelesia AatqpraediT
faaM»t|$ aoa tam bos tetatoos » quim res qaaceotts ' *
^ 'fsimii^s eitiprimao^ coafidecatti » paalAaliier tam fy^
' ' iiooymat fca joiaoca» c&iA&omMymarleacqttiuoeA
<* g^HHtpmt defcribic. Sxrionyma (inquic) dicahtai^ ea, quorum & qo-
'^mid /Iwt nicR communc c(i,Si fccundL^m nomcnratio fubftantia^,
f^r^mU» fci^ dcfinitio natura: cadcm. Quo loco' notaeatanciktn
" • ab Ariftocclc propric appcllari fynonyma , quorum fub-
i^cialis fcu cflcncialis » & non accidencalis modo racio
cadem > fic homo i & brucum » quaccnus iiinomine fic
taitioac ^iuaialis coaucaianc » Aridoccii dicuacar fyao^
ayaia, qaia lacio aoiiaalis eft iUis f^eaclalis^ At verd
iMmi galfa»» om«cis> aix, a^e. qaaifcotts la vocc 9c ra*
wm I iiailiili iiiqiyi iiiinii r ^ geaecn^m omaia qaac in
lao^attifpio tfedd^tc ccTOCKuaiii^ i q^
lloirappcIlatKacm accMcacartamf»aoa dicaatarab Art^^
ftotelc fynonyma, nt^que etiam propri^ homonynia , vel
< ' analoga , fcd paronyma. Noca ctiam hic ab Ariftocelc
tum fynonyma ^ cum homonyma accipi non pro lis vni-
V aerfalibu$qu« fynonymSs vclhomonymJspraedicantuc
^ f quomodo cciam propri^ accipi pofTunCi & a nobis vfur-
paacur) (ed proiUorum &bic£lis fcu iafcrioribus, de
' c>-^qaibcu.praBdicaacar:icaquoqueinfimiliacceptie^
%r monyrta dcfcribic : Qsorosi/aomea folum commUQc
^^•It^ oc fccmdam^dabmBnrMo Abfiaa^^
4
Digitized by Qoogle
^ 1
IfyAv» A^iftoicii ifcaiicar horaonyma » ilHs k tauxi
iSdiiienieoMi9lQeeft»fedtattoh^^ ^ -
itKs lilaltfpI^^^Baerra. Qwloeottiiflji ' .
ir^nooyma» quomoTOiihtloga^iei qooque poflGiitt JiO' «^^/^4
Rionyma , & vct^ iuxra Aiiftocclis mcntcm fub, homo-
nyivils contincntuf , appcllantilrquc homonyma fecun ^**^'!"*^
diim analogiamiquat quidem propms acccdunc ad racio>
iicm fynonymorum , vfp»tc quorum nomcncomraunc
c& > & racio c|uidem ita diuerfa , vit aliqua racionc , & fc-
CQndi^m Qn»iogiam eadem fit, fic homo (anus, potip (a^
naf TrioaCiAa, aLiqaoai9.docoQ«eaiiiit in rattooeiaaf»
jk altqi^ n^ododilli^nt: conueniut quidem in eo«q|aoi
aliqaem WdiQeatiTea refpoAamhaheaot ad&Qitateqif
^lifi^iV Yetd qaod yaipr iQodo ad illam otdiQeimt.
HoinQ oi^bn ad (aoitafiem dicit ordioeR^k fiiUedU i<i a^-
ddens j potip, caofieed e0e6hliili Trina Hgni ad Hgnifica--
tQm>(imi!iter in$ma pars h6n|inis , montis, & fcamni a*
naIogicd,id eft,partim cQdem,partim diuerfo modo con- .
ueniunt in ratione pedis. Sx his igitur intelligis quid fit ,
tcrminus fynonymus feuyniaocus j homonymusfcu X-
auiuocus , & analogus } itcmque quaenam fint apud Ari-
not. fynpnyma, homonyma,& analoga. Uiud autem non
^detar hocloco prxtermitteiidam prseter HomovjmsL, ^^SST^
<|aonif!n; Qon^eQideni eft , ratio Ter6 dttifriar : ^ Sjooiif - mmttt
ina,qa<itaiQiiomeQ'iSctatiofiinccaden9,adiiittiqaoqB(^ ^ ^ ,
pelypQ^i^^;flchetetpQ]rma:Sc qaidev9 polyo^^
lariyqixiramQomtoai '(ttotdWnftiBWi^ eMeoif irttqh
fisjgiadiasifratiiea; HeteronymaVcrft<|aon|m AtnOm^iit "
Scratio diucrfa Cunc,vt homOybps^fcc. Dc p^rpnymis a»*
tcm alius critdicendi locus. * ' ' >
lam vcro de horum termiporum diuifione , qu« crat Tt^ifitif
poftcrior diffieultas explicanda,paucis diccndum eft. Et^ftfif^f^r
quidcra quod fpcctat ad ccrminum voiucrfalcm vniuo- '^ll^^
cum >Tuig6 diaidicur in quinque Vniuerfalia Porphyria ^tpiu^l
iia,quae func,eeiias>(|^cics,dittcreQtia»ptoptium,& acci« ,
dens : De quu>itt qaia ppejdtaf is tr^ftatui iaftic^eittr, ; >
luMiocloco dieemas.
JEq[ailioeas cermtin» daplex ^ft , alter icafa qui for- "^^'^fl^
tmb dfafeecfo rebus fignifi^odit eft impofita^ ^licfor-^l^j^^^^.^
toiri contigit Tt nomenTaiaras, quod animal rignificat, anf^ih,.
«Sttti^uo^ucyti^ogca^
Digitized by Google
Ife^- PHIMAB PART. DiALIC*»/
; aliquam caufam pluribus rcbus fif^nifirandis cfl impofi-
tus, vtciim nomcn hominis non cantiim vcro hommi,
, fcd ctiam piiflurse > auc cuiuis imagiai quasrefcrc homi-
ttem ytnbuicur : vclciimnometicanis not^capcum ctxl^
dam dnimali, fed cciaip coclefti caidam figao ob aliijaas
cau^as, ab A^plogis impolirum ef^. ,
Zi^aUffu Aoalogi^(er0i«|osdup{oj^eil«a|cer (ecunddm attrL.
fipitdr batiopeiii /ahef (^cand^m 'pcoportionalicaf em (vrlo-
>.y«rt0ii«»«yuntar,) Illedicttarf qui multa analogice fignificar»
^fffi^i^tM' ,qaoramvnum oft jn:aecipuum (igntfieatam adqaodcafi<«
/*f^' terarcfcrancur,vt|anum,quoid multa fanafi{;nincat fcd
prapcipuc homincm qucm c.;jccraqux Hicuntur fani,
rcfcrui)turi hic vcro ilicicur, qui multa aaalogicc fignifir
C^tC fccundiim aliquaiii proportionuin racionem i vcrbi
jt SieW' oratia : Pcs, fitynificac uiiimam pacccm hominis,montis,
ItiJutli' ^^^^^ iiabct infima pars hominis ad rc-»
f^^m/ ' liquumcorpttsfulciendum, (iciafimaparsmontis adre*
; : liquam ipfia>molcf|i« dcin|imapars (camm ad reiigaani
, Icamaam, ■ >
• Caeceri^m cAmanaloga dicantur ea.q(ia&^er aqalogdm
\ ' ' > terminumintcllijrontar» Tihomofaaus.potiauiia^&^Ck
t\ns^ nomioe (aoi inceiliguntttr,factli intelligece eftqu^je
fimc analoga fecundum actribucionem , & qqa? fiiot ana<*
loga fccuncium proportioiinlicatcm : funt cnim ea,quac
pcr ciufmodi tcuuinos iiitcliiguiuur.
"^jiuItlMm plaHuis intclligas quid fic (Hfcriminis intct a-
ggg^fgMmi. nalogum terminum,&: anaIoga,nota aliud cfTc analogum
t^mahgum analogans, & aliud analogum analogatum apud Logi^
^osi i4ud cninv cft yniucifale , & i mmcdiatum fignifica-
tum termini analogl ^ hoc vcro (pecialc , & remocius fi-
' - gniStaHim. e xe m pli gratia, id quod habet fanitatem>ei^
id quod vniuer&liter , & immediaicfignificatur nomine
fani : At homo ianus , eft rpecialius remojtius fignifi**
catom cittfdem > ficat podo fana, ^ade iUod «{icitui:
^niijtMit analogdm analogaiis : li«c vero analoga anatDMta. Tf^t^
^fHii^s* minus igiruranatogus eflquo exprimttar analogam a«
m..' nalo^uns , vndcctiam terminusfeualogus, analogans di-
citur ; ac vcio pcr analoga inplurali, incclliguntur vt
plurimum , analo^a analogata. Cactcrum inter analocra
analogatafccundum atfribucioncm,eftfcmpcrynum a!i-
^ ^ quod praccipuum (ignificacum , quod cjcrcrorum caufa,
ijX io ali^uogcoff? («ufxa^ iotcx ca^uac dicuacur fana
homa
Digitized by Googlc
Tract. I. De Terminis. %i
hoJ^oSkoXkS , cft praecipuum fignificacum : intcr ca quae ^rdcipuH
4icttiinic entiav rabftaQuai & mcdicus intcr ca qnx di- JJJ*^'****
cuntur medicntiua ; vade ai» Ahft<^ie sippcUaacuj: qii * * .
^raadfjtttm» yelabrAodlcii]itiir.r> .
CAtcgoricus tcrminus gcneratim dici potcft, qui ali- Termmtif
cuius cacc^orirc ambitu coiitinc:ur:fpccialius autcm ^^^l^riaitm
«ccipicur pro luprcma g^ncrc cuiufquc catcgoriar. Eft
autcm catcgoria jfcrics , fiuc coordinatio mulcarum rc-
rum fub vao ac rupteiu.9 gencre. Qiim igicui dcccm fmt ^
esLtqfffdzt tNroiod6qtte deaem rupcema geoe^ayad ^uaeiK
Oiuiaeotium'realimn gcncra rcuocaocuz:Hiinc in gcnece toT^rmiii*
dccem€ermtaicategoricijQonftiCttttiitttr»iieinpe jbbftan- emtioriH,
tta> ouiuittcaStrelacio/^ualiiaMdiofpaffio» Vbi» quando» mffj^^
nttttneiTe^habeje : de qi^buis quia fpecialU ciaftatus in- »
fticttMr,nihilneCefle'4»lbcfctocodicere:^etiaci^^ '
roc funt caccgorici ccrmini qupt funt rerunt genera^ qiise »
lub illis fuprcmis gencribus concincntur. , ■
' Tcrminus vcro tranfccndcns , fic di£lus,quod catcgo- ^''•'•fcwj»
riarum canccllos tranfcendcrc vidcatur lon£;e vniucrfa- ^IJJ^**^'*
lior cft cacc^orico, vtootc qui dc omni cntc vcro & rcali * '
dici pptclt.iunt auccm ciufmodi cermini lcx,qui hoc ar- . \
ris vocabuio v b a v cxp^imuocur, neoipe res» casa v-
' Auan J)biittm,al!qntd»verttm. -
Supcrtranfccndens autcm>qui trantcendenti adhac v- Terminut
ftiueriaUoreftAiQncantikideoaiBi qnte.rcaii,fcd etiam ^j"^^^^^^^^
de eike £dido , & imagtnatiufli yeci pr^dA^acUrjkVt ima r'" ' •
gjkiabil^pifiabile,cogitabile» 8c fi <^ut fit|t ali) eiufmodi
tttrmini. Sed harc dc terminis vhiUerraUbus , ac^ui; andcp
dc tcrmiais cx parce cei fignificatx iacis. \ ' , *
« m
^snam fmt termini^x.parte modi figaipcanit. . .
4^T^£r^iittS pCQCsmodum fignificandi) 4upl^'^ > ^^- Sync^ffgB^
JL tercai«g«cmadctt^,5Uilbltt$^ioration9^okiu$,|:#»«^^
' ' ' ^ i :
■ • » • *• .
t
Digitized by Google
Aliquidligrxificac, vc homo, equus,&c. Alccr Syncatego-
> remacictts,qui pcr fc folus nihil cerci fi;^Qificac> alceri ca*
mcn adiua^os fignificacioBetTi modihcac , cuiufmodf
^^'•jjJJ' funt hi tres termiiu,omtti$,nuIlus»aliquis. Catcgorcma-
fic^s ^'^plex cft ,abika(£his aicecaicec concrecus:Nam res
* j^; « » namdiiDlwiufcemodisfigntic^
totidtni poted concipi. Si enim resaliqua cpnfideretuc
. . i>er modii formae fimplicis i fao $ue fuppo^cbi fiue fub-
2edo ayalfo > cnm noaiMibteA^o (igaificabinu y iid«
liiodo fpc(%ata aacara hDt|(itais,no^iiifie hohianicicisiqtii
cermtaot abftrados eft» exprimitut} fi res ^ad^ cani
Itto fuppofito, ycl rubicdo confiderecur, quacenus vnutn
' • fum eo compoficum feu concrccum conflicuit , tnm con-r
creco vocabulo cxpri metUr , vt il eadcm natura human;^
\ eonfide^etur quaicnus fubfiftit cum fuo fuppofico tunc
^l^^^cmlL ^^P'^"^'^'"^ notntac concrcto hominis. Kurfus tcrminus
CDticretus duplex eft aitef abfqlqtus»a]ter conaotatiuusi
Bcentii|^rma ^picalceri aH^er^ It ci^ ipfo vmum qat4
(fmcre^um » (eacDipfo^ilm.conillituit , duohus inodii
. " . ) f MCipi pote^t Acmpe pcr liiodum fqiififtenci^ » '▼el pe^
^ aiiidom iahcceacis : fi priocioMdifi climciptatttr,flii^ia4
f toAaraotbtbliicofignificahtcaffi^
\ mo nacora immanaltgntficacaif » yt ft|bfiieat > cao) fiio
' ^ " Tdppofito. Si vero pofteriori modo fpc^etur,nomin<(
Concteto conaocatiuo exprimctur , vc fi nacuram huma-
t; aam per modum inhxrcncis in fubic^o velis exprimere»
poffis vti hoc nomine coiicreco connocatitto,Kuma^uni«
' j^iia«f«Qi^ iaco aduercc duoeflegenera tcrminorum conno-
, ^mitmm tttiuorum « alterum eorum qui rentalioqui ver^ fubfr*
0twH$t€tip ftcntcm pertiiodainhxrenciaticttacciikiicisfigaificaiir»
W^; tcraprMiAos cerminus. hunuaiittiiqiio aanirahaii^a
' ^modttniialuMrcaiis|faiacd<kntis,tacancroiD^ii-
ficacorialccn|m*cofam fiisamfteriiaharcat^ permo^j
' damiahjK€cib,4caMid«tftisciCprim»feici'cm^
1 , ^macs'ce^mini,qolboi accidcasia cdacrtcoJ^ificacnr,
vc caadidum»calidum,frlgidum. Appcllaatur aacem c5-
notatiui tcrmini j quia ita formam fignificant , vt fimul
^ fubic(flum in quo ineft,connotcnt,'feu adfignificcnt,im6
pro ipfb fubicdlo fupppnunt , ( vt loqui^ntur Dialcdlici )
licer ipfam fubie^i forman^ clariijs exj!rimanc.Exempli
eaufa, vo^abulum iftud,calidum, fupponit, feuaccipirm^
frp igU rc c^Uda ^ i^CCC clacius ^ fl^ ^i^U^to cxprimai^
Digitized by Google
:proprii,Qaa^llb Ariftocdc QfraecQjmM^e PfttpQynia ip- ^ ^^»1^
l^elfinc^ t accbipfo in iibcUa tnmfiifsxm 4(^k^knrf
puriahiiiicqAodoiin Qu^cuiiqaecb aUq^iAra^ii^a-
(ii fecandiiiii i4ci|i iiomeo appellaiioQtni fcabidEic ^jfqt^
^fenc clarius hoc modo definiri : Quprum nomina ab eo*
idcm deriuaca,caru fcu tecminatione difFeranr. Cztcriini
Jiuxta has dcfcripcioncs omnia cuiufvis gcncris dcriuaci-
lia dici potcrunc Pardnyma , prarfcrcitm (Qacrcta >plera*
abfoIuca,Jc omiiia connocaciua.
Non e(l autem hlc prcccrettoidum difcrimea iater tti* ^ '
minof abflradtottae c^ffCtoSypfcfcnim ^onnotatiuofi
.ffn^ abdrad^ pro.eo^Apponant ^a4<i formalici^ icil
y!yMg|M<yiifcant » concrcit vcviac pcvfenim coono^
4bipiU:^|H3^^^ pro eo ijood •xpnfi^ ac fof nipUccff fx^
miSinlni^ &M8m^» MpromaicHaU.
iinbipU grada > tcffmini|a lAe concietiif abiUitn» ( ho-
mo ) fuppoair prbco^od habet naturam humanam > 1«
^(am vero humanam naturam exprefs^ac fermaUter fi-
gnificar. Scd hoc clarius patet in concrcto connotatiuo»
'vc «(1 (candidum ) quod fupponit pro eo quod habct CAn-
dprem quod dicicur maceriale fignificacum , ipfum vero
candorcm exprcfs^ ac formaiicer fignificat > ^uod proin-
de dicicur ipfius formalc figaificatiim. Xx qiaojintcUigif
i^illd c(ic fuppoficioaem aUcuius ccrmiai concffftijaliiil
jvA c^fcflimi lelbnaalciiieiof fipiicationcm : Ucec
inoniif ^andnmt cccnunnmcQncffCMn fignifieans ct«>
|imilh)J|»ro^iiofappiMiit: irfffAmnonexpfe6^8c£BC*
faaUicr , 6d coonocatifiir inaHriaUicff ^^V^ ! ^
Jkiic dctcrmioisDialc&icc £uif.
V
\
Digitized by Google
^ECVHDVS TRAG^
T AT VS HVl V S "
partxs..
• ■
'^'^^^'^^' atlMctaphyflcumfpcacttumdc Vniucc-
tmiW/i. bii?^,/^ falibus , tum dc categoriis, fcu dcccm rammi^
ttum tra- gcncnbus , ficut & de c.xtcris caufis ac princ4«
^r*t ^rrsiiT^* piis rcrum acnera^^^
: quia tamen tumcjiunquc vniucrfalium , tam.deceii^-.
^ . catcgoriarum notuia in omni Philofophi«p^;tciiccct .
faria cft,ac prasfcrtim in Dialcdica.ficqtin geocrali ^».:
^ ^ facionehuius primx partis Tab ^nem ailaocaaimtis ,iA;.'
\ eoqaePhik>ro|^«iraadidatisia^foDia)ea:fc«Umi
prnclcgi (blcac> cum iafticotio Pprphyriaoa de cjuinqiie^
vocibua (eu vniuerralibas , tum libcllus Arirtocclis dc
decemcaccgdriisjidcircodeiisduofccjuentcs tradlatus
, ' inftitucntur. Cactcriim fi cui libcac hos duos tradatu^
hic prxtcruolarc, pocerit quartum,rjui dc dcHnitionc cfl,
fhtim aggrcdi , iftos ad cam Metaphyficx partcm re«^
mittcrcrin qua dc/liuiiionccntis , & partibus cius fubic<»
<^iUis dincritur.Erunt aucem de vniuccfaiibus dua?'gea6«
xaies difputacioaes,prior quidcm de vaiuerfaiibus geac»
^ tatim. Poflerior de iifdem fpcciatimt aenipc dc g^aete»
ipecie,diflercacia>pioprio>&acfidea^ . ,
/
PRIOR HVLVS TRACTA-
T V S D 1 S P V T A .T I O,
De ynifiierfalibas genecacim. ,
€)uiA fint vmuerfaUM»
Q_V AB S T I O T.
MVltahicdcTniucrfalibusquxri folcnt,vcrbi caujfa,
an iiac forowe ^u«daiiUeparatX|(iueidcs qu^dana
' — - Placoni-
1
Digitized by Google
TrACT. ir. Db YNIVERSAir 29f~ ^
Plajt^nicx, an vcro tantiim voccs ^ conccpcus, an dcni- -.. * *"
€]ue aacurx reales ab ii^diuiduishaudquaqq.anri rcalicer ''-.l
ijBpara|eae;Quae oinriia r<^qucni;ibus,coac[4ifi9Aibus expli- ' *
cabunruc>7n^ pri^s conftcc quo degenerevniuedaitum
fermo^c > ne voctsambiguicace laborecdr» fifkfLmwinvtfimfik *
gciieEC afiud yniu^^rrale complexum > aliudiaCopiple*«^*W ttmf
xum. Co mpleiCam nihil aliua eft quam vniuesfall^ prd^ f
poficio > Incompleicum vero vnico fimpltci cermino ex» '
primicur: cuius quituorfuncgenera >ncmpe vmuetialc Vmuerfah ^
in caufando , quod multarum rcrum caufaclic poccft , yz incom^U- '
Dcus.Coc!um,Sol,artitcx quilibct i vniucrlalc in rcprx- xum^
fcntando, quod multa rcpr.Tfcntat , vc cftfimilitudo ho- '
minis in mcntc pi(ftoris cxprelia : vniucriaic in fif^nili-
cando quod plura potcft fignificarc, vc func tcrmini ho-
jQpnymi & ambigui »dcnique vmQerfalcin prxJicaado^
^oddemulcisdicipoceft » Cttiafmodi propric vni-^.
iiecialc i ncomplexum vniuocum > ic fiutdei^de hoc r-
aiiserfiiliia hoc coco cradatu agecur.
' Sic jgituc prima conduGo » Vniuet&lia non funt idesc ucnpdtffi».
Placomcx > teo forma: quxdam realfs a rebus parctcuta-
ribus (epatacx,quas Plato (bn^iauic : nuthe enim fui;it.e* . .(
iufmodi formx fcparaca:,ci^m nihil in rerum nacura cli-
ftat,quod non fit parcicuiarc : Addc quod vniucrfalia ^^***^ -
plcraquc prxclicancur cflcncialiccr dc luis infcrioribns, *' **
proind6quc ad illorum clfcntiam pcrtincnc : ac vcro
qupdadalicuiusrci clfcnciam pcrcincc ,non potcft con-
cipiab^ea|bparafum>€iuu(iaodiruas ideasi^iagiaamuc .
riatonici.- •• f ^
Caccerum duabus pr^ferciin racionibus vt eas idazas ad- jUMhm
mitcereCiaddu^Mmfuille Platonem fchbic Ariiloceles 7. ^^mmtn'
lMfecaph>cap.tf.3e i.Echi.cap ^.Alcera vtrerumfcienciam ^^'^'^^p/ejr*
^aftraerec > quat cam de rebus fiogulis prj^ceceuncibus & p^iiMf
caducis hfiberi noa poflir>tileo fermas illas a td^u^ parci-
calaribtxs iauulfas incorrupcibiles,6e(empicernas,dcqui- .
bus habcrctur (cicntia, ncccffario admitrcndas cfTc arbi*
rrabatur : Akcra » vt quorundam animalium gcncrac^o-
ucm cxplicarcrrcum cnif^i animailucitilicr laaas murcs, -
mufcas , &: alia impcrfcdla auimalia cxputri materia,
fioa ab alio limili aniniali procrcaris idco ncccilario cflc
aicbac quoddam animal cuiu(quc fpccici a (ingulis ab-> ,
firadam» quod vi fua. eiufmodi aniinalia> vbi cau£pBi par-
dicttlarcs dcei&aic.ex '
» »
Diaitized
*^#fi*f4«rr Vcrum, ncucra ratio conuincit. Npn quidcm priort
1^'^* . Quia facis «il ad rerum fcicncias compara^das , (i res illx^
S^^^^ iaftitaaaw rciencic > ratione & cogitationf ^
fifkfftfm dlliitaxACySon fucein rcipfa a (ingulis abflral^itfttr.' NoK >
jcciaitt pofterior c&di ad ciufmodi anltti^m ptociea*
/ tioacm ia«ts matcra difp6&cio/ce^^
«loicicf^nvMalitacitmttmperiest
' cc€erQC9n^ {/dcratt inflttittts. '*
I^Ctmk^»' SecomlAcoacIafio. Vniuer(ait;lnQnrunctrntAnQrcon7
^ ccptus animi.voccs aur cxtcrtiae rcrum dcnominationesfr
figkfm: vt fibipccfuadcncNominalcs ,quorum princcps eft O-
. chamusi ti^m quia molta vcr^ dicuhtur dc vniucrfalibus,
quse nonpoffuntin ipfos mcrosconccptusanimijvcl vo-
ccs , fcu dcnominaitioncfl cxternas cadece , vc quod vni-
?• ucrfalia dicaaapc ab Ariftoceleperpetua $ k, vbiqoe &n«
^ giilagibtts nociora, ^ k fcafiba^ remociffiala $ tum qaia
#• Tcicnctc ^scba%dt non de vocibas, ai^ conceptibos iiU
fticuuntar:ataainaftitabecar^entiadepaccicttlaril^^
' i^deyniatnUibasynfiepedacecAxiftpce^
#vwi^ wotf fitfi* ftttc rcs, & Qon TOf es.
W^^Nfrt Teccia ^oncluno. Vniuerralia fant natarx qastdimi
' K rcilesjfca vcra cntia mulris communia.i quibus non rc-
ipfa,fcd racione duntaxstt diftinguuncur.Prioc pars con-
dufionis , ncmpc cflc encia rcalia multis communia , cft
^ aducrfus Nominalcs : & fatis probata vidctur cxrcfuta-j
^JJ*2[JJ|j cione illiusopinionis., Poftecior ncmpc rapionc dunta-
|isrfn(%iM. ^ ^ tAixs, ftogtilis dihingai»eftadaafus Piatonicos, dc
ex iUocomfenceackB^feftRacione (acis fap^que vidctur
confiiniaca. Vcraqueverd pars hoe praBfeccim fanda».
mei|to nicicor* Qaod 9alla.ficieram creacaraait tfiWi
fic ^fleacialicer lujsc lYcltfta ( hocisatm (oli Deocoia*
' pccic ) namqoe, condicionds iodiaidaaaccs fanc extr^
jfy^gntU rmmefiencias. Qud ficvc nacuns remmleev^dUlnfe
Hfl^mtf' abfquc condicionibus indiuiduancibus confidcrarc poH.
mmtmmam, fi$ , & tuttc crunt vniucrfalcs: iam vcro quiacxiftcncia
vltimus rcrum adus cft,liinc fic vtnihil nifi cum fuis in-
diuiduancibus conditionibus , quac func adus quidam
rcmm poffitexiftcre in rcrum nacura : Ex quo fcquicuc
vt vhiucriaUa noa exiftanc feparati&fuisinfcrioribus»
fiojue abtds rcipfa miaimi (ep^tntur. Icaquc lic^t rea
aon ntfi.parcicttlarcs exiftaaC f vniaerfales tamen co-^s
guo(cantor. Cactcakiii licte coQcedit quii Yttiocr&ii%'.
Digitiz&d by GcJttgle
^ik^T. II. bl Vl)^IVBi8At.
'46{Ieies yem&ivoa R^tm : cainfea qnia^t^ ▼niiier*
fiiUcare » i qua res ipGiTeri ^enominaciii vAMml^tt
mericG po/rcc adcfubttatctan fit aliquidfa^ icrede:w
md, ^liquid quod itbos ipfis efio^ttar A iiicdkk#
JKalcaicos cdeberrinMBifc « -
, A» tts fitt vere vniuerfaUs antt 4mnim fifirsz . / . ' • •.
Q^T AB i r i 0?. II, ' *
COmmunis Yidcmr fuiffc ▼ctcrum Ariftocdiiinfer.*^<''>«*
prctum,quos DiuusTliomaa* & pof! ipfumjpcrmul-r*''^*'**
II fecuti fuiic, fentcnaa, 9i auMiiufi intclle^s |u>ftri o- ^'^^^
pera c/fc ▼aiuerfalcs,nec rem vllam cSk aiit dici poflitiwf^ ^'c^
ikiuerfalem , aificiipillaiii^i Ibiscmi^iti^^
dai^tftiM^ peroj^woacm .
. Yetdaiipfi Taiiierfidiiftt^ latioiiem nonram exipfaPr#Wi7/ir
xe|miiiitttra»quam eacfioArd<6ognefccndi modo Diaie-M"'i^. \
^coram raore mecicbantur ,ouia ncmpc non alitcr co-
gnafci pofTunt vniucrfalia, niu pcr opcrationcm intelk- - .
dus a fuis infcrioribus abftrahantut : At vcro qui reia* .
accuratius, & iuxta Mcraphyficae principia perpende-
runt , rcrum naturas & cffcntias ver^ & oropric efle vni*
uerftles cittaonuMiQopcracionemiatjdUcdusadeueiSB^
5ed vc hatc fenccndui clarids ^plieec^r , fim&lfne em« ifeimtiig
iipiiia difficulcacnm nodi (olttailnir » aMniilU dtiimf^fff mtm^v^
prxnbtanda func; PrimdooUn^Qm eft ia Vaiiwwi mii^'^/^
«oafiderari po4V, ncmpc semip&m/ttt*nftcuram , flu« !!!^"^
«ctiior ▼ni^riaU^i» deinde ipfiun vniucrfaiitatcm, dcni- *
5UC haUcQmam fto^dationcm rci vniucrlalis ad fua
^mferiora qu^cx ipfa vniucrfalicatc oritur.
Sc?undo , duas conditioncs pr«cipuas dcfidcrari, vt a-gm«iAm
liquid dicatur vniucrfalc,ncmpc vt fKquidvaum,&prc. u
rcrca vc fi t aptum cffc in mulcis : Ynde ia^ttittcrfalitace nmH^
duo ifla confidcrari fnlg^nf jp|^m|^ THifMMitrifiaaif j^**^**'^^^
siptitudocflTcndiinaiulcii. . . ^ . * ''f***^ fi^
T*cid circa^Toicacem prxcifionis mmdaia eft vni- "Z^^
«itteramgcncrctriphcema(ligaari,iiamaalem,forma.|.
Iem,&pr«cifionis. Ec gqidg attmeralte<ettnimiericam^**^«><':
ftliaiAdiQtdats, foimafamaawif feaeflentiisrerum,^^^
Digitized by Gopgle
I
I . . 'Jo ^ PfttMifi Pah:+. DrAtEcr/
. fint. Denique vniratcm prxcifionis rebus vinuerfililnis,
cjuatcnus vniucrlales runc,& a fais infcrioribus pracci^ae,
feu quatcnus naturae ordine prxccdimc contradioirem
jffiiadpatacuraria^cGFff^etcrc. ExempH caufa, animal,
'anrequam iacclli<;atur cohcrahi pcr racionale& irratio-
. . naleadeirc fpccialc bclluae &homiQisivnam'qui<iefle
eonci^f qr» in^fiuifiuii in feyaptam camen rt diuidatac ia
plani: Idti^delk^ffie aot^qu^nicooctpiaMr.^
per difiereQCias indiuidaitinei ad parctcalaria dtceiiduai
cfl. Ex quointcllieis vnic^tcmiHam Dr^fecifionis nihil a-
eifUfim^md cllcquam priuationcm lcu carcntiam diuiiionis in
plura \ idquc in ca nacura quaeaptitudinerahabcac vcin
'^* plura diuidatur. •
O^timdkm Quartocirca aptitudincm cfTcndi in muki$,notanduni
4* V. c(\ modum aclualcmjfcu aclum ellcndi £civniucr(alisia
'lliifr iniiBirioribus non ciie euni qao formd e(l i n mzit^^^
autriarurainfiippofoo, velexiftentiain cllcntiaparti-
culari, fcfd etirfi qdo totumefle dicitur infuis parcibusj
' • idque per ttiodum idei)icfi3kcisilde6 enim vniaerfiiledici*
. . / ^ 'lur 'intSCi ih fms infecioribi^i (ea parct cidaribtis naturis»
'ammido ^^iai^tdcihtcipfa/ciimipfis. Btqaidemvmaerral^effc
^«'««'j^ tofdrtf /e(^[>*^(!ifc?iorumfcribicAriilot.i. Phjfcap.i.
\L "^' eifc vctdidcm' fcalirer cum fuis iiircrionbiis docct idem
l.Poft";c.io.^i.Poft.c.i7. Quarc vniucrfilc dicitur co-
cum poterttialc , inferiora vcrodiruntnr parces fubicdtl*-
. uae quia ncmpe vniucrfali fubijciuiitur.
f^Mmlum Quinto hotandum cft aptitudincm ad eiufmodi a£bui&
^;^ «eflcndi in plutibus » vcl efle ncgationen^ gaandam repii.'*
gnanciae qufac c5nucnic'oaWrap>niucrf:H,quatcntw
tepugnsct tfft ih p laribus » vel efle /nodam qaendara po^
tentialem imrinfecum rdms i^ux dktmtur voiucrraj^
s ' . Vbiadtterte,licetinvt<iiierGiUtateiftad^makim^
^ . t , . ; fidvrari pdflinc rtHKttipe aptitlfelo iKa effilt|di in pluribus»
&prxdid:a vnitas pr^cifionis, rationem vntacrfalitacis
> ' podcam effc in il-a aptitudinc quam nacurali confec^ui^-
. " tipne comicatur vnitas prxcifionisjus prarmiflfs, *' •
a^CmdupM» prima conclufio.Narura & clfcnri^^rcrum vcrc funt
^rahtuf» vniucrfalcs citra mcntis opcrationcm.Quia quod r^i pcc
r feiieccnacio & natura priibquim aiiadquidpi^m reald
conuenic, illudnoncompecicrei pcr operaciohem incei-
'icdrus > fed effe ynbm apcum incdc in mu!tis,quod ed ef-
k iiAmbifi , tetk lcneceflasidteJiiitiiil seb6s Cfe^
Digitized by Google
T*.ACT. II. .t)H VNITERSAt,' , *
th ittcoftatupraccifionis ,quo nondmn.pcr difFcrcniias
iodiiuduiales concradb&roiic i imo nacurapriiis illis )ioc »
conueaic>quiiniKfFcrjCPl(i(it>diuiduaIes quse fuQcrcalcs.
^oaigicur pec^^c^ioncm inccUc&tts. CM&tmMtf ^^^fi^^^^i
qaik inrclicdiis nl^xi ytverom^c » MQ^^in ^
iiam 9 aj^t alidaji quaimiis.natoram crescam foflib in muU
tis incfleV rc<i pof iik5.i4Sreri.€oAcipic , quia ica cesfeli^
bec a parce rci : in hoc.enimjresomnescrcats ji natura^{*M^, ^ ;
diuinancniine cogitante dii&runt , quod natura dtuina • ,
non ficcommunicabilispluribusinfcrioribusjfcu non fic , ,
iipca ineHc in pluribus indi^iduis,qua: plurcs naturas di-
uinas coiitincanc : Ac vero natura omniscreatafitexle.
ep niodo aptacilcinpluhbuSjVt in iiiismulciplicetur.E- " ' r
xemf li^AHfa« Nacvira humaha neminecogitamc ap^ cft Nattirt
dtz in muIcis parucuUribqs indiuiduis>ita rt in illii ve- "^" *^
tjt Cc muItiplex,quod natuisa^diiitQflB non compccic:lfcdc ^^l^'^**'^-
jenim fic in tribtts^^perfottis» npn tamen eft in illitfidit iif '
iadiuldtttsaut in inferidribusUed fifoat infuppofit}s:Oe«>
iodc non eft in muitiplcx Qcuc natota hnm'ana.eQ:
niulctplex in Pecco,Ioanoe>1acobo:(ed vna & eaden) na- ;
mero. Quare a nacura rei & non per operacioncm intel- ^
Jciflus nacuris rcrumcreataruni.conuciuc vc iiutvniucr- >. . ;
jjalcs, non aucem natura^: diuinx. ' '
Si^cunda conclufio. Rcs vniuerfales quatcnus vniucr- 1 faAj
fales, nunquam verc&realicerexiftunt jfed taatuinob- ' "
.^e^tte^peroperatioaeinintelle^us t licec eaedemres .
«^atenus pacticlilaref vcri: cxiftant. . &atio Jioias rei cA» T^ti^
quiacum exiftenti^realiis fitvltimusnacurxcuiufuisa-
&ifs ^ fupponit nattiraii|fttts omnibas indittidnaili^baa
cddditiolubas aflcdbun^ gc p roinde particttlarem>fi4<|n6 •
jrepugnac cem Yi^iuei^tf^ qttatemis vninet&tom i^ealir
ter cxiftcre. N<Ai igttttr' Tcram habcnc reSTQioerfales, . 'V
cxificntiam , fed tanttim obiediuam in inte!lc<-tu , qua- ol?UB$omi
tcnus objiciuntur inccllc(51:ui co^nofccnti : Ik enim ha Qccmttur*
ilentaliquod clTe valdc imperfed:um , ijicmpe eiTe cogni-
lum ab intellcdu. Sicut parics vifus , habct ede vifum a
^yini. Ncque propterca exiftimct aliquisres vniucrfales
iion ^fle realcs.y c cnim aliquid dicatuc.rji^ctnon eft ne-
cefTc vc fub quauis rationc formalipofiit cxiftcre, icd fa»
eft q«|od abfoiute poftic rcaliter exiftcre. : Licct igitur
Ttiitterfiilis no pofiit/^H f^irmali j^acioiiLe yniuerfalita* .
»
Diaitizei
Ec hocfitis cft vt in concrcto vniucrfalc dicatarcfli
qiud rcaic. Diccs, faltem modum iiliim poccntialcm ik-»
turx prascifae, fcu in vniuerfatuaccm,qux e(l apcUodo ^
(eadi in nulcis» non Tideri rcalcm, cumrc^Ogiitt ipfttnf
Mll^ quods m9domd^tsciuBict€iBdBCp^m^ apikl Me*
tapkyficof «otinunqaam etiaiti rcalift tpjpeilari ^^iu» U*.
cet liiiaqiiain pafiu» t eftlitte cxi<NM s ftPactape» veiri
compcmic • «caMc cugiraaec» n cckcttai c}«iiic cceciM..
iUmujpK Hlma Crcatoris , quae 0e»CMipeti^iMiitiie
cogkamc. liafiaodi eft Yniderfalicas, qa« licet nan fi^
Ycr^ podciuus ac rcalis modiiSirebu< umeo icueca flt nc^
minc cogitante conucnit. '
iiUnelufip, Tcrtia conclufio. £x aptitudinc quam habct natura;
▼t fit iri rhulcis . nafcitur habitudo quacdam (luereiacio
totius vniucrfalis ad partcsfubic<^as : cuius rdatioms
. . Ittnjdamciicum remocimr^ ^itiido eflendi in molcifsi'
f roximnm ▼er&'idcntifas torius ▼niuerfaiiiciim fufs paCi-
iibus ft&ie^iiiis* Ec qaidcAtli«cc<^latio niie kaUcadi^
^ccii fiDctd Mfii & veatisi mmmm TmaccriU coooeaiK ae-,
^ iii(in«iceffkante.) Vikefttiiiiiit^^
^ fif tt(iB^ris»5cilhidideaftOftr«fecri,in qu^
^ifgtd. ^ocdt/ ^fsBtcrdiril fli^ eft ncgandum '
\ l' rci vniucffali aducnirc ex operatione incellc^u^^om*-
parantis rcpfi iliatti vniuctfalcm cum fuis infcrioribus:5c
dc hac vc plurimum loquuntur Thomiftx , & alij , qui
l^iucrfalia dicunc cfTc cncia rationii , ij cnim omnes ift
hac ipfa sdasioae raciooii ▼oiwSriiiUcacCitt poficaoi cfie^
¥oliinr.
'j^OmIi^. Qjwrta coiiclofiii» Vt ▼ifiQifftlia cognofci pofHii^,
fieocTOtift ▼c per ^p«ratiooeti[ intelie^bif a^cahaotilk^^
^^^lMfo itef iiifeftoriiMif. vcioielUgif «oetiiaMhi^oiL
lieM) qu«oiliQitiodefte«A0^
rHplieem dfflbr» oenTpe cCKhMf ; neganoOts » prieti&otii».
• • Ab(tra^io realis c(k , qcMN^iquid ab alio realicer fcpara^
V tur,vtc\im mcmbrum a corporc rcfccacur. AbIha<5Ho'
«cgacionis ,ciim vnum dcaltcro negaturinpropofitio*
ncvc fi dicas, Coruus noneftalbus. Abftradlio pra^-
Cifionis cumfic cdm ^ duobusconjun(^is vnum , alccre^
^ fchifto^ apprckio^mus •▼€ fi pratcrmifloli^aiiaif cdr*
ErCi df folo eiiis aAimo cogitcs. Cdm igirur Tnioecfilif
, pcr operatiooeioiotellcdlaf abftiihooCQrl particlfi»
^ita^hof MMfie j^reMtcaAi^^
Digittzed by Google
-Tract. 1 1. •'O* Viqi viRSALiB.
tieifiilia nofl jifttnguancfif 'rcaHccc apaMe^hftibtisrMe- ^
«ae per abflrajftioiiem negatlonis » o^nf vi^i^iliiafc
iais iiifecioribtts afiirmari loieam,(od pe t Oi^rilg^vilk
praccifionis , cum irtde!icecrc!iftis parclcnl^b^fdiffi^*
zcuciis id folaiu quod com.nune c(l animo concipicar, > .
Gjuomndo definUtuf yniHerf^ -
Q^V AB S T I O 1 I 1*
DVx habentor apud Ariflorclem irefignes TBiueifii DMvni'^»
lifidefiniciones j A!cera lib. de ImerpfeUlione c.y. "'»^/«^0 |^<?-
vbi v*{l«erfale defcribicnr: Quo^ ntfraitt eft •ptUm ilc^'^'''*^'
f4tf ibils priedicari i Alteco 7. Metliph.capice^ 5 .tc»cf .4.^
4^ ldodl[4eflnitar vni^ietfiite: Qupd aitnm ^oiii^' *
pi4ieibiisiin^(Ie'qacT qaidem def?nit 10 adciiratiot efl pr^« ^ . *
cedentt i vcporc quac tniueffalis natnram pcr vctam il-
lius diffcrchciam dcclarct , cum prosccdens pcr fo^am t- . .h. v
p(ius propricrp.tcm illnm cxpJiccc : Nam pOiTcdc multis •
• dici fcu pr^dicari, vnjucrfaiisproprium cft, at vcro pof-
fc multis inr([c , cidcrti edcntialc e(l, & excoquod vni-
ucrfalc pluribus incirc pntcft » fcqnirur qaoddc ii(dcm
poiiit pratdicdri. C«ceti\m cx hac dcfinicione aducrce dc ^*^^
racione vniuerraflisnone(&c|Uod a^upiuribus inficf fed
«jtiod po(tic.plttribus incife : (ifilicft cxordiompndi 7^i-
cuseflet tt€!ino> tioA definer^tpropcereanatara buoiata ^
.«R TfHni5t^Iis><|uiaj^uri Qai^erts fpt- DHlUstiL
£m > ccbn' iii^niuacufi. diio cdnfldetencnr » vn^m' veii^ti
* mai^ale fij^nificjlhim ; nempe ndtara fcu rcs qua: dici-
Htrvniuerfaiis i alterum forinale , ncmpc vniiicrralitas i- - "
pfa, qucT in prardidis dcfinitionibus cxplicctur: Rcfpon- KtJP^tm
dco, nequcrem iDfam ,nequc vniucrfalitatcm , fcdrein •
vnittcrfaliratc afFcdbm , fcu rcm vniucrfalcm , quatenus
vniocrfalcm dcfiniri. Continccur aucem in ca dcfinicip.r
ne nacura canquam idgoodapcnin eft inefTe multis :Tijfr
iierfal i cas vero tanqnain id •^'uo tiacara foitfn^iter fit apca , .
Tt infic muitis. r "' • *" " " ' . ' /
. Ctrterftm quoniamprigiprlecac^iex eflencii^ rl^tnte pro-
4ttttiits/noniueFitj9ticn9m^tra£ca,d^^ — '
L «li t • • . ♦ ' ' ■ '^iJ •''1* 'l
Bf ottiiboVbs etus prG^iiet^tes exptTcare> ^uattcln nt^ipla A^* ^ .
eflr demiiltispoffcprafdieari /fic «nim dnimal i^^^
^&bcliuaihomQYC*9^ci'ccio&ioanncr«^:'tttf^ • ^
j4 ' Prihai Part. Diaibct.
$ttu»dd$ cacur. 5ccunda,vcficitain multis vttamcnfitvnuoi ex-
tra mulca , non quidcm rcipfa , fcd rationc duntaxat ab
Tw$Hh iilis fcparacum. Tcitia,vt vniucrfaic partifniic ptiits fin.
gularibus parcim veroquid p6flcritepfi&sqoidemqno>
' ad «iicnriain 5c nacurani vmnecialcm , qux naturxcnidi-
^ nepr^ceditptfcicttlaresdiI«siie«ias:PoftecittSTerdqmab
adexiftentiam. CAm eftimnon eiiftac ▼nioerfde nifi
obje^Hu^ in incelteAn iprum cognoicence» parcicidaria
aocem prii^s esiftaiit quim eognofcacBr Tninerfale , nc
ceflre eftTt Tnitterftdia qttoadluam cxiftcntiam objcdli-
uam fint pofteriora paicicularibus. Quaita, cilc fcmpcr
& vbiquc:non quidcm po/iciuc qaafi rcs vniucrfalis om-
ni tcmporc, & in omni loco*cxiftac , quod foli Dco com-
pccic:fcd ncgatia^,quia nulia ccmporis difFcrcntia,& nul-
lo ccrco loci fpacio dcHnitur ac dctcrminatur ad modum
rerum fmgularium. Quinta» ezpcrs cilcorcus & inceri-
. cus, neque caim ces in Tniueribm , fcd in parcicukiri aa-
: .fcBncttr& perennt. Sexca , vniuerlalium & nonparcicu*
^•iatium eiTc icicotiam ^ qoia fcientia eft de neccdanttic
.immutabilibus i Ac fes parcfcttiascsfunt concingencesi
4^i;&^<nttcaiituf. c V
• . . QuotufUxfiivniu^fdlt* •
Q^T AB f T t -O IV,
tti^K^uA^ /^EIcbris eft apud Pcripattticos ab Ariftotcle &Pof-
V-^phyrio tradica vniucrfalium quincipartica diuifio ia
' ' Genus ncmpCjfpcciem. diiFcrcnciam, proprium, & acci-
. dcns. De qua diuifionc quxricur an flc adaequata t -.ica
Tt ncc plura ncc pauciora ant quam iilafupradi^laquin.
/|ue vniuerfalia. Licet enim conftccToiuerfaleprimdft
.immediat^ in pauciora niembra diuidi pofTc , tc ci|m t*
aiuerfale primo diuiditur in id quod cdlcociaticcx »di\i
qood accidencacii prsdicaciir ^ &etiamcioiuiulia<xitt-
pradidHs jjuioQUeinalia poiferttbdiuidijdobicart tamen
" ji^oceft an ica adacquaci dinidac^r Tntiierfale in illa quin-
(que , TC adiUa qmne genns Tniuerfidium por fe rcuocari
po/Iic, ^ulldmquc fit ex iis quod non fic ver^ vniucrfalc,
JS'** ^ ^S^^"^ conftctlcgitimamcircfupradidamdmifio-
diTttfti ' nocandum cft vniucrfalc in illas quinquc fpccics
^tudi f. ir- ^^^i^i maxime, quatcnus cft ciuid prxdicabile feu apcum
9mir/4it4h, dc aiuUis prsedicari ; vadc cglliguntjj^^y||ii<^»#> Yui-
\ 4 ftoc^faJj|^
Digitized by Google
TllACT,^lI. Dl Vf^mitlAjtTB:
IKf^l^r^ f ano fea niiiiciplici modo <]iio^itil^fide>de
ruUi^io^ocibus dici poicft. Poffunt igirur primo quin. ' - * \
^MCTHiucrfaliain hunc modttnicoUigi. C^dquid prx- PrsmHs md^
i<«tudealia,^lcflcwi4yf^i vclacttddm^ c^i. *
Csnir: Si eflctiri«lic^>Ycl caaqiumidquod rotam cflcn- ^"'' f-^-t
tiam^njtiiiec ,iftquc fpccics ; ycl tanquam id quod par- '^f^^
'tcm cOcntia^continct , & quidcm vcl partcm rcfponflcn-
tcm , matcnae , ^flquc GcuUs ; vcl partcm rcfpondcntcm
fortnx,cftqucdifircr6ncia. lam vcro qiiodaccidcntario
fcunoncilcntialitcrpricdicatur j aut pcr fc &nccc(rarid
pr^tdicatur » ^iiquc pc^nptiuni : veicoacingcnccr « 6Ame,
a^cidcfls* o 1 T
Sccundo colligi pofiiinc hoc modo. Quidauid prxdi- S^emim
catur dc^alio , Tclioquid, tcI tn qualc. Td io qiuilc qotd ^^Mii
ptxdiss^^ i iiiqwa,cm geniis tcI fpci^ics i qualc, ^**'" ^ ^
ttu propriumi ycl aecidfns : & in qadcqttid , critdiffc. Slllwt'
rcn wa. Qmrcs bie, ao ^iucrfalc fit gcnus fynonymum *^"rr^
^fopindiata^ttinmitfTitiiaeciUia^ Re^ondco , vidcri a- 7(£jftnfiu
iwlogttmpotlusqaimfyiidnymiim , co qu6d ratio vni-
ttttf#Si*rag4spt6pri^gcncri&rpcci .
ltl<^IIis'quac.mtantunj videntHrvniucrfalia , in quan-
tdmgencrisaiufpccici rationcm aliquam participanc,
YCFbi ^raciarDilfcrcntia idco cft quid vaiucrfalcvcl quia ^'i'r*mi4^
dc mulcis difFcrcntiis dici potcft , quomodohabcciatio-jT;*^*'*/"'
nem gcncris , vcirpcciei ,vel quia^frencialftet<5Dlittcoic^«ip^^
gcncri,vcI:fpccieiqo«dc;nuItisptaedicaiiciit : tcquia-JwI^S
TcnfititiUm conuent c per fe ani mali i$tcionatc hQimiiMN<^*
qu« de mukis pradkaAcun Hic&cficTtcffdem.dififd»Y
cwdeiifdem^itcqiieitobis pra^icari po(Enc. Idcm dicil^f *•
P5^«^?jcprop"oquo4TOmcr61eefi, Tclquatcmis de'^*'*?»»^.
liifliMrihbpt^^Qisdicipoteft , vt rifibilc dc hoc & ^Wo^ITZj^
fifibtii<quodiodoliabcc rationemgcncris vclfpccici,vei;lJ2J|;^
qiiacenus gcneri.aut fpecici per fc compctit , quoHt vt de " *^ '
iifdem dicatur dc quibus dicicur gcnus aut fpccics, Simi- iAccidtni
litercum de infcrioribus connotaciuis prxdicacur acci>
dcns, per modum gcncris aut fpccici dcillis prjedicatar,
vcrbi graua , cum coloratum pr«dicaair dc candido auc^??^!'^?
nigropcrmodumgcncrispraBdicatur ; cum vcro candi*
dttmde hocflcilb^ &cunC)>crnsQdQmfpccieipi^ .
tor, Brqtftoitttdligtt^
tniuerraiia, qi)« TttioocalsefiMKiafifNriedic^iMaiiedie^
lii»de A^wffflnnhiiuipfloipc j<;pii$, ^ ^ -
Digitizeci by Google
\
verdtniiitlfprscipttft » Qempe diHefendam, proptiunfAf
accidcns : dc quibiis deiaceps (peciacim di^eadum e(V«
POSTERIOR HVIVS TRACTit*
\ T V S D I S P V T A T I O» '
QVonitm quittcitte-fimc vniuerfalia , vt ex prarcediekl^
(ifiMfttoiieconftac f fio^ttUede fingul is fed^toftet
inffitifbicifr : anaram priida erir4e gentre » fecanda def
J^^^tesirerei^ot difiercn[da> <}uatcadcpropriO|'qutntar49
1 '|it;cidence« ' ^
^ r . FRIMA 5ElCtlO,DE GENERB.
'■ ■ • • • . >
^tnui lii;- ^r->Bnus duobusmodis confidcrari potcft > vclquatc-
JJ^JjV** Vji^Aus cft pars componcns totius fpccici , quomod^
dictntrpawdefinitionis rcfponcicasmatcrias , vcl cjua-
' " tenus cfttotum quodd^m potentialc fcu vniucrfalc rer
. fpeteipeeicfttm^tiasconmcr. £KcmpU caufa . AoiW
ttal ooafiderasi poceft quatcnus eft pasi bbminii» fcopioi
. ' '^ineK 2xiasM U rarioAali condat canqttam.«x.geii||f)c
Ibdifl^rencia : deittde^Bdbri poceft^9teaiia«ft OMMMf
Tifiucrrale , qoodfiAifishbamcnBiJ^
' Et qutdcm de gcaeic fid» l«c poftcrion cpikUBiaiiQM
agimus. *
timu EftautcmGcnusaliudfupremum , qucdnuUuma^
fli»;, . "liud vniuocum (bpra fc agnofcit , vt cft fubftantia, quaa-
UCaSfCcc. Aliud vcro fubaltcrnum quoid fub aliogcne^
» ' fccontinbtur , cujus rcfpciliu dicitur fpccics : exempli
WaM % An*«*^i > ^ttod iic^e^ hom i n i s bcll u% geaus
«>. ik I cofiiparacione viueQtis , quodfiA&ttm & ani^^at
cottttMt)4ic|rttrrpce«M» Oc.i«»0q
niUuMttti agttttc«
dbu Defiiiiw igitur geai&c i jfa^dytOi Hkbo dc<^ttimw(i
vocibiie ri»T&iet&ilM e^ geacac(QuodpiMif
catur de midtis fpecic AilBbmirtcitt ^ttid^» iii^taiaii
Digitized by Google
T&ACTAT. IL D£ Vniversal:
rcro qiioJdc multis fpccic diff.-rcntibus , difFcrc i
fpccic 8c proprio fpccifico, quac nonnid dc mukis numc-
ro difFcrciiribas prxdicantur : quod dcniquc pra:dicccuc
in quid, diftingutcur a diffcrcnua Sc accidcncc , & a quo-
4ii^ proprio ctiam gcnerico,qux pracdicantur in qualc,5c
<5uidcmhxcdcfcripcio Dialcdicacfl. PolTcc vcro Mcca- '
phyfic^ fic dcfiniri : Quod apcum cft inclfc mulcis fpccic dcfi-
ditrcrcntibusc(rcntiaIiccr,&nonpcraliud. l^cr id qaod ^ t'"^
dicitac aptum inciTc mulcis fpccic differcatibus, diitcrc a
fpccic: it^ co quodincft cffcncialiccr, dilfcrc a proprio&
accidcatc, qnac non pcrtincntad cflcntiam rci : dcniquc
in €o quod dicicac incffc multis, non pcr aliud.difccrni-
rur a diffcrcntia gcncrica, quar licct apta fit incflc multis
fpccicdifFcrcntibus cfIcntiaIitcr,non tamcn pcr fc & im-
nicdiace.fcd pcr aliud,ncmpc mcdiantcgcnerc cuiusdi-
cicur circdifFcrcntia : pcrhanc ctiam particulam cxclu-
duntur propriagcncrica. Vcriim objicict aliquis,vtram-
55UC dcfinicioncm accidcnii compctcrc.color enim quod
cfl accidcns , prxdicatur d« candorc Sc nigrcdinc tan-
quam dc mnltis fpccic difFcrcntibus in quid ^^^^'^"^^^^^^^0^;^^«^
Sc non pcr aliud. Vcrum rcfpondco accidcns fumptum
pro co quod non cft fubftantia , non cfTc fcmpcr quin-
cum prardicabilc diftinaum a jjcncrc & fpccic. Si cnim ^*»'»*^'»*
confidcrctnr in abftraduXcu quafi cKtra fubjc<flum, tunc
prxdicatur cfFcnrialitcr ranquam gtnus vcl fpccics dc
fuisinfcrioribus.Sic in cxcmplo allatocolor candarc^^^^y^*^
& nigrcdinc, vt gcnus dc fpccichus, & candor dc hoc & ^^^^^ -
illo candorc, vtfpccics dc indiuiduis cflcncialitcrprsfdi- z^eijhedes^
catur. Si ycroconfidcrccur in concreto.quatcnus inuoU
uit in fuo fignificatu fubjc(^lum & nominc connocaciuo
cxprimicttc , lunc dc fubjcdo illo pcr modum quinci
prxJicabilis accidcntario & non elFcncialitcr pra^dica-
tur: Sic color prout nominc connoratiuo, ncmpc ( colo- -^ccidtns
racum) cxprimitur dc panno,prato,parictc,&: aliis rcbus^^ ZinZZ
coloratis accidcntario prnjdicatur. Et quidcm accidcnti '^^^^^^^^
hoc poftcriori raodo acccpco fupraallaca dcfinicio non/^^
cuaucmc.
ittdiutiiMM- '
^onam mtdo f
Qjr Al 8 T I <» I 1. ^
&JifP*P^9 r\Vbitari poflct an gcnus quarcnus gcnus dc indiiji-».
rf^ff'^? jLxduis xqu^ ac He fpccicbus prxdicctur , cum primlig
• & pcr fe ad fbias fpccics rcfcrri YidcaturiExcmpli caufa»
Animal prinii& p^c fe dc homine , &beUaa dicitur^ jte
nicili^Qce kDRiiaeick Pccm-f Paalo ,&c. quare dobtcatti
ffti^iiHr. poceft,iia Mimal c«iqaam gciiiis dc iUis indiitidiiii ftm*
frtk^* dicecar.dc eadem relatldQe qiia gcnof celefciir /^^4"^
cies, indiifi^Qa quoque referacor. KtfpoiMkOiica^efHtf
nempe ^enus > vc gcnas , p^dicad*eci«m de tiidliildoiit
f riNM. quiaittdinidua diaerfMm (peciernm (pecie'dfift«
Ucmadt» '^unc > tum quia licct vnius fpccK^i^ danraxat ir(diuidaa
exiftcrcnt i attamcn fcmpcr aptum elTct pra:dicari dc in-
^iftit» diuiduis altcrius fpccici Dcnique liccc mcdianie fpecic:
|)cr fc tamcn,& cfTcnpaliicr dc eiufmodi indiuiduis prac-
f$f^lgr$m, -dicatur, non tamcn vt fpccies, cum non totam rei na^*
ram,fcdparcemduntaxitdi&rciicis oppodtam conci*'
' iicac Q^reneceirecftgeDcra^teiiiiUiuda^S s^ua^^
geaeraieciampnedicari.' •
iptitM Qutteiion immettcdaflmmQsge&asvnicarelatioQ^
^ Tpeciem/imiitaciDdiaidaasefiMccreiicatamenitpritiid
tm^^^indL^ immediatii ad rpeeies, rec4ihdari&vei:& ai mediii^^
^'^^i^',f/^"indiuidua. Exempli jgracia»Animaf ica refercvr afliCkibU
^1«, ' ' nem&bclluam, vt{imuladhominis& bcUuaBinXoidllk
pcr fc rcfcratur , & qmdcm primo ad homincm & bclr
s fUftf fJF' luam -y fccundario vcro ad vtriufquc indiuidua : Ncc ab-
^'•^•^•'JJ^furdum eft vnicam rclationcm duos tcrminos fortiri,
' tffiSf 'wr- <"int fubaltcrni , iu vc icl^um > Y^9 w4i**lf^ ^4
^ akciuafccfiBcacur* ,
W 4^1^ Ql gcBU| 8c Q^eeies.fbraiaUc^r » ideftracionepropris^
iff$cm,vm- ^v|niaerlalicaris Ipedtim fpecies ia indiai-
^[^uhJ^I ^^^* ^c^ue ^cQptsin fQica'^ijBcie con^^ruari pofl^o^ m*-
9fi amff^s eft,c|uooiamybl>nacara ad fua inferiora concrahitdrf
u
Digitiied by Google
. >*
Tract. II. De VnivirsalwJ 5^
nintt^ey ftifi ia ftaui pr«cifi«nis , vci fupsa docuimus. Si • . >
TerQacctpiarur maceiialiceri id cft pro iiacura ipfa gene-
cieav^^ecifica; & fpecies ia yiuco indiuiduot^ gcnus . .
itt Yuiet fpoQle cofiftniari poceft. Stcuc eatm idlmif^pie* ' \ \
cki ia^it^iacladitur tii quolibetiadioidoo ejtts fpeci^^^
itt (luoqae aacara generis iadttdifeoc iajaoalibcc %ef;io ' •
cjardcingCBecis: Exempli gracia,QaettMmodam
ra hominis in quolibct parciculaci homine incegca cepe-' *
ntur , ica natura aQimalis in hominc fccuaduai omncm ^ .
fui pcrfedioncm cfleacialent rcpe^icuc.
Qjr 41 $ V 1 o IV.
COnftacqaidemgenns concineie fuble cum fpccies^<*/i*^
Cttii|diftereocii|sfibifab|edas9(aUempoceftace:hoc P^^' ^*^.
eaimfidfcocperclaere ad jaciooem cocios pocQo^Us/''^^''*
•iiw rataf»lalicialioqoi 000 poceft iacelligi quoaiodo oai-,
cum apcum fic de illis pracdicari. Vctdm Ter6 eaOemiti
fe, hoc c(l, in fuo concepcu formali concineac, ica vc noti \
poflit concipigcnus fcu nacura gencrica in coucrcto,
quin {imul fpccics ac difFcrenci^ infcfio^c^ ali^Uo modo
concipiantur,<iubicari potcfV. i
Cui dubitationi fatisficc fi prius nocaucris naturam ^]^^^
eenccicamdiypbus modis fpc<^i poiTc, primo quaccnus '^«m*
fi|Coificacpr^^um.ali^emofaai:^ rte^
ou inferiori gradu , quomodo poccft oomioe abftca^o. d<r«^i«#.
expcimi. Secuiido % quacenus icageoerAlem naturz gra-'
dofliii^oifiwiC') .yc fpeci^lem ooo exciudac x (e4 pocid$ '
coaapcec,quomodo.oofluae coocreco^olec exprimi^^*-
bi gcacia. Aotnial pbceft acdps qaateotts raciooem &laiii
atnmalis prxcifam fignificar» qucSmodo proprii cxprimU
tur nomincabftra(5loanimalicacis:vcl cciam potcft accip^i ^ . •
quaccnusrationcmanimalisnon oi^inind pr^cifam , fcd -
cum alio cohxrcntem fignificac , quomodo nominc con*
crcto animalis propriccxprimituc. Inter quas acccptio-
ncs hoc cft diCcrimen > quod nacura priori modo fumpta,
& ab(lra<^ n9mloe exprcda , dcnullo infcrioiipof&c
pa?dicari,ac veroitipeAjccioxtaccep^oaepoffic. fWitV
^ iMFWdco i(iw > odWU^kcoericam pciori modp gf
, Digitized by Gopgle
f •
. 4#.^' PntH'* FAiff. DlAt. /
fwmptaninullo modo coutincrc iu fcfubjc^fbas Cihi Cpm»
cici .luc dillctcntias i]uia ucmpc omnem alium com^cp*
tumcxcIuJtt , (]ut>d pro^^riuni crt carum rcrum quac HQ-
^'"^^•Jj^^^^l^mmibus ablhaclis cxprimuntur , poftctiori vcro mode
a',^'^* acccf cam cardeai commexc in ic non caacum poceftaco»
^f^difftrtm- qoomodQ matcria primadicitot poccftacc concincre fos*
iiaf 41^0 ibas/rt Acr nodudieiciirpoccftateliicidusy fed a^ no9
j^nfitSf" qaidep^^ioclo, <^uomodo Ipccies difierentiani oonct-
iket»(jf^4|^jifu(b. CumcnimaiiimaleoncipistaonfeUili
aibimfliitaccm , (ed ctiam id qnodhabct «aimaUcatcniy
C0jnc>^is. Id autem c|uod hamst animalttacem » eflf tutir
Imno diim bcllua: qux fuuc fpccics, dcindc ctiam ratioi-
'^dtia fr4. nalc,& irranonalc,qua:{uuc dilfcrcntix infcriorcs.Ratio
dtSs ctfn- aurcm cur gcnus hoc modo fpcflatum adu confafo in-
ctttJUuit» fenora contincac>cft,(]Uia omnc iotum,c]uatcnus totum,
partcs fuas modo aliquo contincc : Eft autcm gcnus to-
tQQi^uodam vmttcrlaie, quarenecenc cft, vt modo ali-
f[Q0fpar^faas.dB^p||9^c : acc]ui non fola poceftate illaS:
. eofiniB^tic^i^ tjkmcn a6l:u dift.n6lo,quare a^u confaGr
$»Mk itUk»cc^Htiaesi tiecefle eft. Qao toco di ligeater iioca ffjik *
apij^fe^^fm defidtcioaeiHtincegraiiiinc*^
vtxx aiiciS|uS racioaem fignificare,licet mio mocki : gOfr
; nus quidcm ica cotam fpccici naturam compledVitur , vc
* parccm nacUrnc potcntialcm cxprcfsc , a<flualcm vcio
Jicmpcdirfcicntiam confusc , &. indiftindc lignificct»
' diffferc.nria conira parccm Ipccici adualcm diftin(fld,
. poccntialcm vcro j qua cft gcnus , rubobfcuic fignificcii
i^eciesverdtoi»unoaj(urampcr lefi^nificct uec ma4
gis partcm vnam quam alteram } fed vcramqae iiidiftii:i|j.
^ It^fignificac. Dcnique dcfinjtiii» Candem cotam natl|$
' ram adbtbita paitiai jiiftindi^aai ac deltcid^ Pmi^ j
Ctnm «N. ' C«cl*rum lic^c genus di&reiinik^infertcires lioli f^eittf^
nrdt dijt- ac fpcdcs fibffubjcdfciiadhiconfufoconcineat, ficqu% l-/ '
^*a!' dfcm rcaliwcr cum ilIis,no camcn codcm modo de illis ac
/l dc fpccicbus pra^dicatur. Ciim cnim c^cnus dc fpccicbns
fnb^tffm '^-O" locntica mo.iO,icd rormali prardicationc pcr ic cnu-
pr4iM4l»r« cictur c]uia gcnus no modu cft idcm rc ipfa cum fpccic-
t bus , icd ctiam cft dc formali eartim conccptu : idcm dc
dif&rcncits per accidcos,& idcnxicp duntaxac i non for-',
mafiter pr.t^Ttcatur,auia afpe eft idem tealiter cum iilisi:
£cd non eft de formali eaum conceptn, Bxempti
V, ...... * , * ; CUUH'
Digitized by Googlc
Tract. n. Db Vntveiisai. , 4^
ixxm dicitur { hocno cft ammal ) pra:dicatio cft idcntica,
%iit fc» arfecmalis , quii animal cft dc conccpcilfocnuili
hOminis:at vero cum dicicm cacionale e(l ammat^prxdi-
€acio eilidientiaKlilftcaj^» non ycr& per fe, & formalis^ ' v
<|aia anlmal n Ai conoenicrper ie racionali > fed honiitfii
qtoi eftcationalis ; Qaiacamenid(|ao<left rationaIe,eft
etiam* ant mal : hipc fic , tc pr opofitio fopcadidla fic i<tett-
ficcYcra. * ^
^ SECVNDA SECTIO, DE
5'p a c I B.
f)jid fit fp$ti4S, quetHpUst* ' »
Q V AI S T I O 1.
TRcs fpectei deraipciOnesatcuIit Porphyrfasinfaa^Tf/^/tfifl^
Ifagoge>qiiaramdu«pr]oreseiastefpe^him fu- *^*fi^
perfora» cercia vec^refpcdhim adinftriorjtex^cimftnt^*
Prima eft , c]ua fpecies 4efiaicar id <}aod ^€ti filbjici-- ,
tnciaheriir qnS definicar id de quo gcnus pr^die^ar, tec-
tra qua definitur id quod cie multis numero dilFcrentibus
pracdicatur in f]uid. Eft autcm notandum valde hoc dif. •
Cfimen intcr illas fpccici dcfcriprioncs, qiiod dux prio-
rcs fpecici , quatcnus fpcciescft in gcncrc conucniunt,
cjnofir,vt fpccicitiimfubalccma:, cum infima:accom-
modart pofiint : Ac vero podrcma foli infims conucuic. , '
Scienqum igicar eftipeciemefie .dupUcem: Atceram
ioterjedlam feu mcdiam^.alceraminfimam fcu fpecialifTl- r^» Jvm*
mam ; iliaiicec compacacione generis cui fub^ictcar fic j»'*»"*
il^ci^s, camoi fn&rtoroip comparacione de quibus prae '^^
aicacar , genus eft i bsec vec6 nanquam ^ntt& tHCc poteft» ^'^''^^'
/lia nonnifi mcdiance fpecie:h«c vef6 iRimediati de ih>
dtuiduis pr^dicarur :Ilia nbnnifi pattem nacur^, hqc ve-
ro totam indiuidui nattiram continct , vndc illa dc indi-
uiduis tanquam genus : hec vcro tanquam vcrc fpccics
prqdicatur. Excmpli gratia,animal & planra funt fpccics
inccricdtq rcfpcftu viucntis, at rcfpctftii infcriorum uim
fpecicrum.cum indiuiduornm,funt gcncra.d6^uc iis fub
i^one generum pc^dicao^r: Ac vcco homo,qu^ z(i fpe-
des inmiiacnm consparaciotte aoinialis , Cumrefpedu
indiuiduorum,haboe racionem fbeciei. > ^*^"
Sft igmtr h^c ^commoiiis racio fpeeiei com imerjeA^ ^j^^^ n^.
Digitiz(
^dtii pTo jicitur , Tcl dc quo gcQus primo prapdicacur. Ratio YcrJ^
<«N i»lir- propriaiiircrjcv^l^t clt , vt (ic quid vniucrfale , gcncri ica
lub)cdum,vt dc nullo fub racionc fpccici pofru prosdica^ ■
U.Dcau]ucr4Cio propriaiafim#e^vc Uc quid vniucrrale iui.
gcnai (ubjcdunii rc cciam aprum fit prarditaci dc mitlti^ ^
• jiiainero dificrecibusinquid. Exqaeiacclligtsprapdio^ri ;
ile miilcisatimcro di£K:ciencibus nonpcrcioereadrario* .
e ocm (peciciiquatenus fpccics eft>(ed quafenus infimi eft« •
t^ifit Citct hancaacemdcfinicionemrpcciei infimaeirdicii* '
dumeftypctcaqusnamtrodfficruat^ncclliv^i indiuidfua
quae numcro canciim diffcrrc dicunturjcjuia illorum noii -
diuerfa cft rario,vc cft corum c]ux fpccic,vcl ojcncre diffc-
runt. Ec liccc vnuaiquodquc indiuiduum non fic nume-
rus,<]uia camcn plura fimul fumpta numcrum conficiunr,
hinc numcro intcr fc difFcrrc dicuntur :Ea vcro gcncrc
diiicruac qaop func diucrfa gencra > vcl qux fubdittcr&s
gcncribos coati ncncur : fic planca & lapisa iccmquc iafe*
pIancaB& lapidis genere difFcrunc^ 4^niquc ca (po-
f/f««r. diiFerunc ^ux faat diuerfic (pecics,vei quap fttb diucr*
SttmfiMm fis ipcciebttsiofimis conciiif ncur. Sic oon rancum bos» d( .
jf>«if f d*fi' equuSffed cciam indiuidua bouis & equ i,fpecic difieruiu.
f Mt. £c quia itixu ▼ficacam Ariftocelis regulam^coc modis di*
citur vnttmdppoficorum,quocmodis&:alcerum:hincfic»
vc tribusquoquemodisaliquadicancur cadcm, dicuntuc
dicuntur cadcm numero , cum nc cjuidcm num-rica diucrlicas in-\
eddtm. tcr illa rcpericur,vc Chriftus.Sc Mariac iilius : Ba vcrodi-
n.Nitmtr§. cuncur cadem fpccic,qux fub cadcm fpccicinfiraa inuc-
* j?*"' niuntur pofita,vc Petrus,loaancs,&c.Dcniquc cadcm gc,
tfsmt^t. ncre dicmicur quae fub eodcm geocre conciiicncucyVC bm
^ cqttus» qui fttb generci>r uci concinencor.
«^i» yi IMiMt Aiei9s infims tlm tdimut chm
XJj' Al S T I O I I.
^itd Vm fpccics infima duplicem habeat rcfpc£lum , a I-
fi§mii 4ft» V>ccruni ad gcnuscui fubjicicur,alccrum ad uidiu idua
fitnr» dc quibus iinmedjatc prardicacur in quid, & rationc vcri-
ufqucdicatur fpecics> dubitari pofTccpcr qucrattam pr«-
cipuc cipnlkicuacur in racioac fpccici;, fcu fecundi pracdl-
^ Cabilis > an per eum qao rcfplcit genus fuperius , an vccd
eum qio rcrpicic ^nbjcdlifibi iadittiidua,Cui dubi r^^
• . ^ * ' • < ciofif
Digitized by Gopgl
Tract. ir. De VNiViRS4tr 41
tionilatisfieciuplictcQiiiclafioiie* , .
' fdot Coticlafio. Speci es iiifima coniHtdicat (ecaiiflain TMir
prxdtcabile per eaita habicaiinemv.qiia rcfpicic gcnus^eK*'^)^-
oue fitbfidtor. Debct cnim pcr id conftitqiin ratione ^****'"'''^
ipcciei pcr quodfpccics inccrjc«fla conftituicurfpccics, ,
tlim vrriquc cadcm ratio fic communis : Atqui fpccics ^ ,
inccrjcifla habcc quod llz fpccics , non cx co quod dc in- ♦ v
diuiduis praedicetur (non cnim dc iis prxdicatur vt fpc*
cics , fcd vt gcnus ) fcd cx co quod gcncri fubjiciaiur. ;^
Ergo pcr idem fpccies infima tacionem fpecici parcici-*'
pat. Ncquc obcftquodfccundiim eam raci^ncm fpeciee '
^on fit pra^dicabilc , fcd pocius fub)icibile : nequeenim
nece^eftj» vcfecandum vniucrrale^feu prsedicabilecon-* ^
fiicnaiiii fi^andam vntiterral^tfeu pneiiicabile fiib ea ta*
ttoneqUaeArvniaet&I.efett nraedicabile > bpceoimiani.
pr«fupponitar > niavramiae quid Titluerfalfc > cbt dein-
deaccedityVt aheri vniuerratiori ncmpegenerifub)icia«
tur; dcque illud vniucrfalc dicitur fpecics.
r Poftcrior conclufio. Spccics infima habctrationcm Po/leriw
fpccici infimx pcr eara habitudincmqua r,cfpicit indi-/**^'*'-^^*
oidua, cum per cam diftin|>uantur ab interjefta,camquc
praeccllcrc vidcatur in racionc prafdic^bilis : cum fpccics
inccrjcdta aaila habeac infcuora j de ^iib^sprsdlcccar
Q
Qui4 fji^ f^BtmfUk fit mdimdMMn.
. • %
Q^Y ABSTIO 111»
Vta ^ttdiiiidua inferiora fpecies infima? (tint > loens
hicpodukt, Yt aliquid dc indiuiduodicamus.
Itai^uc indiuiduum quid particularc & ctiam fingularc
dicicur,(i vira nomini$fpedlcs,fignificatid,quodin plu ^ffffl^ t
ra diuidi non potcft: id diftin<5lioncm vniucrfalium quac
in plura inferiora diuidi polfunr.Quo fpcdlat illa indiui- PrimM^
dui definiciotQuod cft indiuifuma re^&diaisu a quovis
alio: Aridotclcs in iMiceprcdicamcntis i ndiuiduum fub-
f!anria]e dcfcribicquod ncc cft in fubjcdlo, ncc dc fubjc- ticuud^
€io dicirur : Accidencalc verd^quod eft in fabic^t& de
Ittbje^o non dieitar. y bi noca cj^aod dicicar.eflc» vel noa ^'^^^
efleln fitifJedotinteUigendu efle de (U>iefto inhaifipnist
eainfinodi eft paries refpeda candbrisfDici ver6 yel non
.^ci 4c rHbjcaoiiixtcili^cdu eflc 4e fub|c^^^ibucioiiiiii
%
Digitized by Google
^ vt cft homoj comparatione animalis, & Pctrus c6mp99S^
MlS^Ti^' tior^c hominis : Porphyrius vcro dcfcribic iodiuiduum,
quod Ac vno dicicu; > <5c pcxterca id in qiio calis accidcn-
tium raulcicudo rcperitur cjualcm non cft repcrirc in a-
Pf^p^ lio. Csterum tlicdc indiuiduum macccialicoc (umptumy
fHtiiHiium id efl,res ip(a ^ux denominatiir indiuidua, de nullb ru(|4
Wtf MM/fii jcdo dicaUKytdeft »dcnulia rc (ibi fubjetfla & inFcriofti
pTM^s^' pfflpdjcmur^tjicjmen racio ipfa fornialis indiuiduacio>r
^*^* ni» pl«rU>ii9 com^icy hinc fic vc iiidittidfram f(^m«litcir
i^iimdmm fiux^pcumii^mttictsaccjdencalicef CQttnctetor: fic PectQ^^
dmfttxVA^ didni|f iadiuidavm^tcem PvAv^ ^ Ibatine^^c Bft aucetii
Xum » Z>«- fndit)tduum duplcx aliudvagum feu indetcrminatttm^
ftrmiMtm» quod indiftindt^ fcu indetcrminatc fignificacur ,vtaU-
<]uis homo , quaedtm niulicr,&c. aliud veio dctermina*
^ lum, quod clarc & diftind^ fignificafMr , idque vel ex vi
' nominis quod dicitur dctcrminanim cxfignificationc,
vc Chriftus; vcl cx dcmonftracionc quod exprimicur pet
pacciculam dcmonftsaciuamyvc iiic hoaMHvel deoique c)^
nypochefi > ^uod expcimicur cerminis t)Qt nonttifiliifti|
aliqua kypotiiefi & pofica condicione aliquodTnttilltilA
dtttidoiuli dmrminAti fi gnificacy vc Mariae fillui, ^poR^
giScacttr Ckriftos. Rcpece quc disdttMii ia pcimo ira^
«tti df termino particaiarir
Dnbitatttr autem htc de indiuiduo Vago > an' weti iit
r
^4§ mditu^ qqijj vniuerfalc, ciim dc pluribus prxdicari poffc vidca-
^ cur.verbi caufa, quidam hamo dc Pctro & Paqlo^&c. di-
^lflft^fiit ci poccft. Vcrum rcfpondco indiuiduum vagum ncqua-
quam cffe vniucrfalc, nifi rationc vociSjfcu rcrmini : nc-
que enira aliqtiis fcu quidam homo dtcicur de pluribtis
fatione natuncabftradxfcuprascifxafingulis hpmioi-
bits>cikn illii|inf0ticb fignificct cdntraAam ae p^cula^'
^ f Cfti, fed rn tantum dc plaribus dicitur ,in ^Qt||6iQ|
f tttrikusindiuiduis vox ipfa poteft accon^
' Mdafi : Se^d h« dia fpemeicattipie *
• r ' . vafyAkai iadniidtt#
' ' ' Digitized by Google
4*
TERTIA SECTIO^ DE
:1 f 1 R B X T I A.
S^id fit ir iiMmJi» itfiwuuHf difirmid. ' ^
Qy AB 8 T f 6 i, ■ ' ,
QYodiamTiiimaliaiwocripiidcetdittbjc di^^^ ^ .
nempecaaunaiucct qnod ccmunaiii tc feparabitt /
' tcctdctice difierc>TC homo diaes i pauperc : piopne><]ao4 , ^ '
.ioreparabiU qu9cl.^m accidence difiecc > rc iEciops ; ^ .
afcaadtdoi nmim/ipiopti& « qncMl^^ccificadtf&reaii^.
dii{etr»vc auimal ractonafe ab irracimali. Hinedifieceii* D^lmiitid
ciatriplicitcr dicitur, nerape communis, proprra, & ma«
:i:irac propria : intcr quascflillud difcriminis,quoddu«
priorcs rcm facianc quodammodo alteram , id eft , alitcr ^\J,v,Jf
ic habcntcm , non aliam j at vero poftrcma rem faciat a- prtprim, '
Jiamj vtpotc qux fpccicm conflituac , eamque ab alia cf- £^Mm
CeajualHer Jiffcrrc faciat : cxcmpli gracia , color ammali 'f^';*'»*'^
fldueaiens illad faci^ alcerum,iu vc alicec fe habeat,qaani '^^^^^
antcas ac vcro ratibnalc adueaiens animaliiiiadfacit a- prMUcM^i*
Ixwd» teflcntialiccrdiftifidiunabalio qooTisamnudt« /#•
SxqoQ ia|(^Iligis. di£Eer)U)^iamin IiacKenia accepcione'
^^eflequasceman9.c(^n(lb^ conu ,
monis difiereiitia eft acciciens Gsa qaamaa^ prsedtcabiJe y
propriaYcrodifFcrentiaaondiffercaproprio i^ ^uodeft
cjuaxtum prxdicibilc, i j
< , Dc hac igicur diifcrcntia maxim^ propria hoc loco a- ^«'^ ^iJi»
^itur.H^cigicur difFcrccia tria fibi vcndicat.Primoquod ''"^*
per illam rcs maximc propric intcr fc diiFcranc Sccundo. ^*'*^
ouod fu^jjoflum cui compctit, faciat aliud, Tertioqti^d \ ^
Hit in¶bilisaibb^&o cui a nacuca & per ie conve- '
Hicchujus a^cem quinquc cradaocur dcfcriptionoa a Pof^ . ^
fytio juxta quintupitcem ejas coofideracionem. N^mf
Sc pciipd-confidesari poceft qoacenas eft coofticMcioa
scicji , ^quoa|odd4cfitiiciirf id.quolpcciesfi^eraciiev *
Ims : fecaadoquaceoaseftqatdprsBdicabile, qaomod^'^^ / > .
defcrtbicoridquodpraBdscacurdemolcisfpectedifforen» * ^
cibus ia qualc quid : quac defcriprio interie(flx duntnxac - '
djffcrcncix conucnit:itrci6quacenus c^tgcncris djuiliua, * ,
ficqucdcfiniturjd quoddiuidicgenus in fpecies : quarco *** " *
Digitized by Google
•4 '
•4
(]U0^num difYcrtabaliorquinto quatenus cft parstotitis'
compofici cllencialis, dcfimcurque, id cjuod eft dt dcfinU
tione & quiddicatc rci cum fit cjufdcm pars.Podcc aucciU,
» difFcrcnciaqu«tcnas cftquid vniucrralc,& quatcnus con-
ple^cur di^creatiam tuul inccric^ain , cum infimacn^
ecmsikr hoic modo definiri > Id quod apc um cft inefle fpeciei , ic#
MitrtntU uc (itcjus|iariadtaalis , &:pec rpeciem iisomiiibiisq^i^
^^f'^* fiib fpccicfcomiticntur. Cuttidicitur ( qliidaptQnT incift
ipeciei ) ab ipfa fpcci.e diiliii^icur,addif ur» iia vt fit txm
patSy Yt d^jftinguattira proprio&aecidedte : dtcitur aaM''
tem,pais a^Sllialis , vt dtiftinguatttf a geaere qaod aptunt:
j efiineilc fpccici, itayt iic c)us pars , non tamen adlualis^
V'^*V; fcd potcntialis. Pollct ctiam quatcnus cft pracdicabilc \ri
hunc modum dcfcribi : Qiiod potcft prardicari de fpccief
inquale quid, ac dc iis qao! fub fpccic continentut. Vbt
notadilFcrcntiam prxdicari inquale , non quod ipfa fici
qualicasaut aliud acccidcns , fed quoi renl pec nioduiii
^ualicacis afficiat ac dcnotninet» vnde per modum quali*
' f atis dc ipfa praedi cari.dicicur, quamuis ad diftindtpi^fiO^.
proptij&accidencis^uaeprxdicanturincfuale > ditiaf^^ ,
' 4. nonfiutHs pr«dicfii in quale ^uid » quafi prsdteetui: fl^
inul in q ui d > 6c Iq qttale"^} in quid > quia efientialicef noK,!
(cctts ae {pectes pneditator ; in quale vero » quia per mel^:
dum propri) vel accidentis ciicprimtrur > 6c q[uia rolcc tt^,
ipondcricuraquatritur qualcquidfic. V -^'K^^M^J-
Quoipoio hiihta,t dijferentU reJhe^ngenerUf ^icief, 'l
&Mfffrt*md$^cunttfrt4m.^ ^^^^^
Q_V A E S T I O II. *
Dij/wfintU T)Oteft diftcfcntia triplicircr comparati , nempe cain
* tnfjii0$tf ^ genefe,CQ)Qse(ldiaifiuaivelcumrpeciccuiusc(lcoiiI
<iwi»im- ilicutiua , vel cum alii s digcrentiss fiue fttperioribtts^fiuc^
iiiferioribusifiuebppofitis*
_ , ^ ' St ieitur diAtrentia com esnere eompatetttr » doo lui*
J^.. ^ betpr^ipuamttoera \ Alterttm vcs;enenad|ienied»i«
ftntrt com- p'"^ contrahnt , & Iimitet ad cerram tpeciem. Gefmt
fa^arM. cnim pcr fc rumptum indifFcrcns cft ad fingulas fpccics }
DupUKdifpci aducnienteraautcm diffcrcnciam , cjus indificrencia
/^^y^ . conn:nngitur,«Sc ad certam fpcciem componcndam cogi-
TiiuM^y tur : ficcorporcum adueniens fubfiantix , ipfam contra»
^imm» luc ad coQipoQcadani rpeciein i^uat eft coxpus i ^ ex ad*
Texro
Digitized by Google
jfliflctei^BaaflitnjltiMfti toatrakit corpusad conftitucn-
f^ffff^^^umtmh, &nt Ttaeiv,«c ex aduerfo inani-
|IimlHMmintttte^ Rurfus
^'f '•'W"W''> W«eniens differentia fcnfitiuum, con-.^
^WK ^pWmaJ conftituendum animal : Ex aducrfo au-
fcSl tnfimfitiuum ad componendam plancam. Poftrcmd '
»duenieft$ animali rationc , conftituit boininem ; ei a'd:-
Herfo autem irrationalc animali aducniens MnlUtait
-btiitum. Altefum dilfbrentia: manaseftipfumeenusdi- 5«"*'""*
Jiderc : folct cnim genusdiuidi pcr oppifit«t1iflfeMn.Sfc^
las, exeaipli caufa.fubftanti*diiitdUar ia^eomncam tc ■
mc^p«e4mvfi*ftaiiti.c6rp«ei(^
•^^gygfftc dafeteitti* dieuiitiir^erisdiaifiux : Si *SF
'SSESSl*'"^/^?!!? P'opn»"neiu$ eft tum vt ipfara ZL^.^IZ
«2W«WaittWde<i»6 proprid & per fe pra:dicetut, dc
:.fh^t*h^tif&m. Qu^d difFcrcntia fpccicm confti-^^
^^^"'^"'"'^'^^'"^'''"'^■"^'«'«'ndumcDntrahit "
gcnus.fpccicm conftituit. Quare cadem dif- ^*'""
fereiri^ dicitur diuifiuagcneris& eonftitutittafpecieisJ*"?";.**"
Terb. c«f.,dum animal contrahit« per rationalefhotao Zr«r*r
^„!.'"r ' ^"«^^''draodam cdm mattriaf ««eeditfefc^SJ^
ma, coniiofitum,Piiylkum feu iutwSiiecojificitar : rnde «t»*»-.
iicoc cojnM>atna aatnnle ektaui^tt.fyisu'i*reAi^*^^
■ .g^WllMiy t^iottJii^ta vt geim» materi c.di fferc atia fot- ./«/.-<. ■,
'^"3Sl?^''/?"^o«'i™ 'P«ies alix fint Tubaltetn^A'
■ •^'W^«*e"«»um dicuntur gcncra , alix vero in-
MWt*Mcpfcrentiaealixdicunturgenerica;,qu«con. '
. fclWiOifiibaUrnas illas fpecics;aIia:fpecilic*,qu«fpeH "
c.e» fpee.al.(rnas feu infimas conftituunt : iic -co^
reum,an.matu,,fcnfitiuumdicantardiffcrenti«ec^ ' -
iicx.tat,onale dicitur diifeenti^fpecifica. ^ " ' ■■
Quod pcaaid alterum, ncmpe tpsfid difiutntia per •
:J:^ropt.edefpc„p^«dieewtAd»manift^ .
dilfercntia ii> tatuw^jarfketqrderf^^^^
.«Wje«ipeciei,,,u,eftco!iiKtntiu.i,paftic.pant.vert.i -
tationale dp««,,p.„Io,&c. pr,dicatur,io qu
•-|««t«*oneinli«riai$participant. '
4S PRIMAE PAitr. DrALEcr.
t>e iijft Denicjuc fi difTcrcntia cum alia cJifFcicncia comparctof,
rmia cum fupcriori , auc cum infcriori , auc cum oppo(ic;5
j£.rf»«i ^^j^^p2|.2j.| poteft, vcrbi gracia , fcnticiuum quod eit dif-
fcrcnciaconitiruciuaanimaiis ,comparari pocclt cum
. jiimato, cjuse cft rupcrior diffcrcntia , vclcum racionali
Kgii^i^ qua; cil: iBferior » vel dcniquc cum inlcniiciuo , qux cl'
De tiife oppoficadifFctcncia. DcdifFercntraigicurfluccumrupe-
rtmtta cum riori,fiuc cum infcriori comparaca difttculcas cft, An fu-
aita/upt' pcrior fic dc conccpcu inferioris , ac dc illa pcr fc prardi'
Tfrt 0ttd ^gfm- ouafi CTcnus dc fua fpccic , vcrbi ^racia ^ an (cn(ici>
€ompaMta. uum includacur in torraaii conccpcu rationalis,ica vc r»
Dmhititi». cionalc fic vcluri fpccics comparacionc fcnfitiui.Rcfporv
'^^otfui. dco non icacLFc i func enim conccpcus diltercncijruni
fimpliccs , qiiod non ita c/Tccfi in illarum concepcu alu<I
per fc includcrcrur pra;cer ipfas, dcindc Ci fcnfmuumcf-
fct gcnus rcfpcdu ratiunalis & irracionalis, dcbcrc ad
iliaconcrahi pcr ulias dilFjrcncias ,quod cft inaudiuni,
neque enim dirtercrcia: inrcr lcdiffccunc pcr aliasiiiFc-
tcntiasjfcd fimt pnmo diucrf«r& fimplicitcr fimpiccs.
JtUd iu*ai' S^ip<^i^c^ altera difticuitas dc diffcrcntia compAationc
«itfioffeix/- oppofica, quonam gcnccc oppofitionis vna difl^rac ab
firennAco akcra. Dicuarur au-ccm oppoiicx diiFcrentiae <^x diui-
pAfattone ^y^^j idcm Gcnus, oppoficafquc fpccies conftic)iinc, vcr-
%(ffdn{ii. caufa , ra:ionaIe/?c irracionalc, qu£E diuidi^c ajiimal,
^ homincmquc ac brutum confticuunc. Ciim ygitur coa-
ftct raanifcftc illas aliqua rationc oppoai , «quc camen
relatiii^ opponantur , cum vna nen rcferaciy ad alrcram,
. ncque priuariu^ auc ncgaciuc , cLim dilFci/nciar omnes
flnc poficiuae , liccc inopia verborum altec/oppoficarum
priuatiuo vcl ncgiciuo ccrmino cxprima/ir, lupcrcft vc
opponantur contraric , licct non omniny pcopric : nam
ca dicuntur propric oppolica contraric fcfe mucuo
cxpcllunt ab codcm fubic(flo in quo yciflim rccipi
polTunt : at difFcrentix oppolicarAon ita fc
■ ^ cxpcllunc,cum nunquam vn/ poffit
clfein co fubjedo iu q
cft alccra.
n
Digitized by Google
Tract II. t)s V!iivik$A.itt.
O V ARTA SECTIO,
DA PROPRIO. '
Qi A s s T X o JU >
PRoprium lat^ fumptum quacuor modis dicitur, Pri'' ■
mo quod foli,Hon tamcn coti fpcciei conucnit,vc ho- • j
mini medcri. Sccundoquod coti quidc,(cd non foli con- " ^ * 1
ucnir,YC eidcm homini clfe bipcdem. Jcrcio quod foli,& j
toti lpccici,noncamcn fcmpcrfonucnit, vc cidcm homi- . » 1
Ai capielcecc. Denique quod (oli toti ^ {emper conue-
nic,neideai homipt apcam clfe ad ri(um. fic quidem^9* /n
ftcemum hoc genus propri) eft quod maxime qpuifClim «ii^ii
^iaedicabilecoaftitaic diitindum i capcem» ica yt OBC^ira i^^^tmm
Jropioxum geneca ad accidens» (|ttpd eft quiiftum pK^y^^^l^'^'^ ^
icabilesccdttcantttc CAm igtfttr dicatur proprittni<quod^^^'^^
taii , toci fid (emparconttcait y hoc iocelu^endttm eft xi^
fyc^ fpecicij auc eciam gcneris cui primo pcr (e conue- ^
nit. Potcftenim ficri vc proprium gcncricum re(pedu •
infcrioris (peciei, non foli conucniar, vcrbi gratia, nutri- ^ ,
bilequoddc animalipra:dicatui vc cjuarcum pracdicabi-
le»non foli animali conueniac,fed cciam plancx, Vcriunf'
quia corpori animato quarco ido modo conuentc, i Jcir-
capxopnum quano modo dicitttc » qood proinde ^rxdt-'
cattttdcomnibusinfcriocibos^cpcpiom anifivttijvt qiiac«
tum prxdicabik> £it igicar pceprtimi quarto nibdo a- f^ofiJtm
. littdgenericKmiiqttodTcrfttpremo ^eneci» vei ipeciet to- fumfk^mSi
, ter|ccla; , qux poteft .dici genns relpc^tt infertorom V J( 'Mwi^
efle 0ttcc^bile>eflc moibile»&c cgix lubalternis lcis intaf:-
jcdis (p^ebus (ub(lantiae^onQeniattt:A!iudTec6'(peci-
ficum,quod fpeciei infims primd per fe conuenic, vc clle
rifibile,cffc dodrinae capax, polfe canefcere, rcfpc£lu ho.
minis : QHP'^^^^ ^^^^ proprium paulo lacius accipi po- PMmliUi^
teft , pro co omni quod coti fpcciei , licec non foli, per fc ^^*ptkfr9*
neceliario & femper coauenit,vt homini refpirarc , bipe- ^9*
dem cife, &c. Quo modo opdm^ vidccur diiftingui pro-
HttiKn ab accidence>qttod non neceilari&taec (empec»iiec
tbtt , fcd conti ngenter atiqmuido U ex parte taocam (pe*
ctet cooocoic : htocfit > vt non taotdmproprittm quacto
niodOfiM^Ottm proprittm fecttadi genecit ad hic genttS
Digitized by Google
ptarfidbms pcmncie cxiffimcma&qo^gmiipi
qaateniifcft qiiid vniocrfiJcSc przdicaMe>iffl9MK^ {
DtriHtti»pf dcliniri potdV : Qnpd aptum cft incflc perfe nc-
lu hai cclTario, non clTcnrialiter, naturx fiuc gcncricx, fiuc
Utmi Mii4^ ciik«,omnibtifqiC!us infcrioribusrVcl iic,Quod pnldica-
^^CMM* tur dc multis pcfr fc &neccflari6,non clTentialircr. Ex co
ouod dicitur inclFc vcl prxdicari pcr Cc & neccHaiio di-
^o^tur ab accidcntc , quod contingentcrvelpc
^^ten ined : Ex co vcro quod dicitnr incile ycI pra
^ nQa^foitialitcr,diflinguitur ab alijs tribus pr2di<
busrai^>ipecie>difFercntia,qu2 cflentiaiitcr i
' £raemcaigat de iiiis infemribus. St obi}cias ni
vV*^ 'ttfe tommttoe acddenSf nonpropriamt &t
'^9$ coruis ncccflaiii non contingciiter _
MjNlib Refpondeonigrccfincmduplicitcrponeconfiderani&i-
^ * mo c]uatenus hmplcitcrnigrcdo cft , Cfuomodo Bicitiir
f accidens communc : (ccundo ^uatenus cft talisntintBo
caufam habcns pcculiarem , camque neccffariam cot tali
fubjc<flo vniucrlim conucniat : quomodo potcft eflctt-
fidens proprium, Schocpoftcriori raodo conlidcratuiin
' ^€Ma.l4em diccndum c(t de Aii>cdine rcfpcdbi cyg '
imif«' C^icies rurfas rifibilitjCtem cfle propncc
;;^aj(l(|efi'^^|^^ pracdicari de hac dc liiariflH]
'i proprictatemoHporis natinath
Eialiter pixdicari de motu ad qnaim
itbaii» ' qaaficacem&locaml Scdcefpondecar proprieD&
pidterconfidcraripofle » nempe ?cl inabf&ado>
modo fc habent vc genera tcI fpccies , atque
rialitcr de fuis infcrionbus prxdicantur : (ic rifibilitas eft
cies rcfpedu hujus & iihus rilibiliiaris : motus vcro
tiasrefpcctuaccretionis , alterationis ,larionis : veiia
i(pacrcto , quomodo fe habent vt accidcntia qiuedam
7 ^uorandam fubjcdorum propria,ficrifibiiei|oc '
\ &41o hcimincAmobile de hoc & illo aa-. 'fj^^
; tiiiaftcorpofenoncifcarialitcr>(6d ^^"''^
* ' accidcntario pr«dtcaiicar»Yt' V
Digitized by GoQgle
J
Vod ^iiAi^ac a4 priotciii^ 4i4&a|lcatem, lici|>t^p|t
lam i|i hoc «UfFccac prdpriu;iii ablaccidencccpm* «» '1%^
c^l^ r?r^'fi^«^W««Wliw4o iat^<Jatur , niiida^rwicta- "/^^ ^ •
^Pf^^^W 9^91 y^hcittjmlofaii^cmi^Hor cffc potcO:,
^.vwp ap^itjid^ ad ridcndumcadcmcft in om
bllpmiqiis cainen faccadum cH: cjnaniam propriccatcs • - - '
corporum inaniinatorun) intcndonis ac rcmir- ^ '
^i^is capaccs eilc. Si obiiciasctiam propnccatcs corpo- V '
rum^nimatoruintcndi &rcmitcipo{re,cum cxpcricncia
CQ^ilcc quofdam ad ri(um proaiQCcscirc.Rcfpondco ^iocS^bt^ .
iK^n ^pueniip cx maiofi agtiwdi«&ad^idei)idum»fed ex .
'iWSSii^StJpPprum difpofitione.. , . r.
- QgE^iiipo^ ad ppftcriorcmy refpondcQ nullam prd< ^ifi^rdtf^
iPi^ii^.firt^pc niW:a»H ftp&nbiRcflai fubieftojicct^'*'^''^ »
^W^^cygoo.C^^crUm pro.babilcctt qua(dampropric-^4f4ri
tatcf jJSorniaJkeriiuhtaxac a fubicdis diftingui,ita vtorc-M.
pugrictcas alubicdisfcpararietiam virtutcdiuinajvtcffe
natura corrupcibiIc,ab clcmccari corporc nequic fepara-
ri,ncc ede natura morcale ab animatoj iiccc cnim vircutc
diuina cale corpus inpcrpctuum cofcruari po(&c>fefiipeC •
caoijl^fia eo p^&Q^
-■'f!^'Q^l^TA SECTIO , DE . ' -
9 ^
B i r 1 Q . L
AGcidcncis nomen vario modo vfurpatur. Primofc- VdtUdcA'*
cidcns id^ (ignificat ac fortuitum, quod practer na- ^*?^^***
tx^t^ auc agcntis voluntarij intcnfionem contingit , •4uo--^jj^JjJ^ '
modo accidcusdicitur lapidi dccidenci trafcuntis caput^^^^^,
faidef«:49cniftrco tepam araad iiiefiuai»m offeodese* Se-
mm»il^istcd^ 4id^bridaciii rcni «tilMiiid ad eiiis xmo*
Digitized by Google
%
f% PRIMAB PART. DiALECTT
nemttoo p(rtiner,quomodo Ariftotelcs ait €a.cie|^b|tif*
liominem cfTe accideos adrelationem qox incercelit
^Mib ^ Wdqminwn & (eruum.Ttcti& acddeas accipitur pro Qif ,
^^oumt qQod ttdi e(l fttbftan^iaifiue f\t propriam,fitte ccttM^
; ' > •^' i^^nttnccjtio modoin noucm categorias vulgo diftriboi^c^
^"^^; Quarto accidens ftti^itts accipitur co canti\m V^^f^
' ^ ica non eft rubftantia,yt fubftantise hbn ncceflarid comi^
gji9m^0 pctacquod quidcm licctcaiifam habcat determihata cur
fubicdo,ficquc non fortuitum,camtamcn habct cx-
^•■•^f***- trinfccam & non ncccllariam cx pirta fubiaflirficquc no
cft propiium , fcdaccidcns quod diciturcommunc. Ec
quidcm hoc poftrcmo modo fumptum accidcns confti-
^ctidtns tuit quintum prxdicabiie diftio^um a ccteris.Notandu
'''^ eft auteai acctdeus ficut & prop^m duplicircr poiTe c6*
••^v-'*^* fiderari: ptimo io abftradbo rofpedo infenomm aGciden*r '
t.^ silim,de-quibus efletttiaJiterprardicaciurtyei vt genos» idt
. , vt (pecieMtcolor de candorcinigcedine.SeeaodA in coa^'
tUtmm^lt 5^^^^ ciefpe^ i^bie^rotti qoibihioiuecet, 6e de qoibos
l9Km tfi icoM^otarii pnedicatur, vi coloratum refpef^u parietis
fffttwm nM^Bcci Btquidcm hocpoiteriori modo confideratum
W[#fteri accidcnsdicuLir quintumpra:dicabilc,dcfiniturquc qua-
• tcnnseftquid vniucrfalcquod pluribus aptum cftincflc,
drc]iie iis prxJicari contingcntcr.Ex co cnim quod con-
tingcnccr,^id cft, non ncccuiirio plurib.us incftc dicitur , a
cseceris quatuor prordicabilibus» quse nccefiaxio iofimc ia
fuisinrcrioribusidiftingilicyr. ' . •
Jtf £^ autcra noo mcdioccis difficultas circa eam- a^et^
gmitm^ ^ defcripcidncm, qjoim tradidit Porphyrius, vt dicacor
dtjmfti^ acddeos qood adeft & abeft » leu adefle vel abefle poteft
fincibbic&i intcritu. Sunt.eaim accid&ia qnsdam inie-
AMui^' P^^^^UiaiQuc non videncor abefie pofle-fitte fiibiefti in-»
Pj^" cericu,vt cft candor in cygno,nigrcdo in conxo,in JEeht-
»jttdvtt. opcjcalor natiuus in hominc,&c. Alia no pofTunt adefle
finc fubiccfti intcricu.vc accidcria corrupciua, vcrbi cau(a
frigus cxtrcmum in hominc : itcm accidcntia priuatiua,
*! ' vtniors,&c. Prasccrmillis igitur variis cxplicationibus,
rcfpodoo in primis Porphyrium in hac dcfcriptionc noa
cam vniuerfim cxpiicare quid fit accidcos communc»;
quim eaqpUcata aliqoa^dilB^ acc|flcntis cbmmunis o«:
ftendere m quo diftcrat accidcs a proprio,ncpeg;id qocMt
adeftancabeftfincfobiettittcexicttcfleaccidcfis > noa
' tcrA
Digitized by Googlt
TrACT. 11. De VNXVERsi f j .
vcro circproprium, nontamcii inde fcqiu illud folu e/Tc
accidcns comunc c]uod adcft,& abefl finc fubiccfli intcri-
tw.Et fanc non vidccur inhac dcfcriptionc complcxas
luillc Porphyrius accidcntia corruptiua,aut priuatiua,ncc
cciam farcaflc infcparabilia: prxtcrca dico in fupradida
dcfinitionc in(cparabiha accidcntia contincri potuifTc
hocrcnfujVtcumdicicciufmodi accidcntia abcfic poflc
finc fjbic^i intcricu , non fic intcHigcndum dc fubicdo
inparciculari,feuinindiuiduo,lcddcfubie<5loin vniucr-
fum fcu (ccundiim fpccicm.Liccc igitur nigrcdo non pof- ' y/
abclfc ab hoc particuUri hominc ncmpc i£thiopc,po-
tc^ ttmcn abcrtc ab hominc fi:Tiplicitcr& abfolucccon-
fidcrato, cjuia natura hominis aequ^ pcrfc<fla cfTc potcft
fincnigrcdinc,accum nigrcdincquia ciufmodi accidens
non toti fpccici pcr fc conuenit,fcd cjuibufdam fpccici in-
diuiduis accidit,ficqLic fcnfus pr^didV^ dcfcriptionis crit:
<3Uod adcilc vclabclTc poteft abfqucvllo naturx fpccific^
dctrimento. Quod fpcdat ad nigrcdincm corui,cadorcm 'Hir*^*
cygni,natiuum calorcm hominis. Rcfpondco illaomnia ^ .
cuc accidentia propna rerum ularum,cum propnum ^^- funtfnftu*
catur id omncquod toti alicui fpeciei ncccflrario & non
contincreccrtancum c6ucnii:acque nigrcdo ncccflario &:
no coacingctcr accidit omnibus coruis,itc candor cygnis,
& natiuus calor homini,quia ncmpc certac funt, licct in-
cognitx aliqu^ndo caufar cur ciufmodi accidentia fubic-
' ftis fuis conucniantjlicet candor, nigredo, frigus, calor» * ^
^c.fi abfolutc confidercncur,flnt accidcntia commuoia,
§lut differat accidins prtfirtim infeparabilet ' ' *
j , M proprio. .
QX^» S T 1 O l i.
VVIgata cft accidcntis comunis diuiGo in fcparabilc d»fttcm gt.
& infeparabilciilud diciturquod naturalitcr fcpa- iMf«.
rari poteft a fubic<fto cui accidit , vt cal©r vchemcns cx
violento motu contradlus : hoc vcro quod naturx vi k
fubiciflo non potcft fcparari.vt nicrcdo in itthiopc. Et
quia videtur maior eflc amnitas accidcntis mlcparabihs pf^^f^ ^
cCim proprio,idc6 maxim^ notandum eft di(crimcn vtri- cimunt %%.
ufqucnc vftuip pro alio accipias.Prim& igitur difFcrunt,/</«'«^''^
^od pioprium toti Ipcciei ncccflarid conueniat: at yci6 '*
•^4 rttiMAi PAnt. DrAtifcT.
accidens infeparabik nQoiim tfeatilWfe^
^ fpccici indiuidiiis infcpkabilitcr ^^^^^^^^^^^^^^^
propriaexcirentialibus rerurnprincipiis piroBiiStt^t'^^
" itcm accidensjicct inrcparabilcTerti6,pr6J)riUm VCW
ximum necintcndi nccrcmitti potcn:, at acci^chs vt plU-
riimimintcnditurac rcmittitur. Quarr6,propria fpfedci
inn^Ufltur:^ccidens verolicdtinlcparabite, indiuiduo,
ade6iFl?{»r6^ri&> wimo conucniant (pcciebus &naturis
xi»minunibus>lcabdjlri&Vfcrdindi & partic<>tiLl:i-
' Wr^ittie^ t^t^mmwAh cdnueiiinntmiiuiattis.
ftoi&darr^^ro rpccicMK ft cdmmiifribasf n^utii^. m
fii-ae^irtntefacque idfedKfclbiguii^iptift^ -imm^
JL/frAiM C/. •) ibellui caicgoriarubl ab Am^tttt bmiitiptns^i^^
ugortarum Jj^ a6rrci M Bortes diuidicur : prfna^
^ritr AntcpriedieaiilSti »i -ia odi ^ticevpi«diai&^
tursSecSnaaCc^taSipfapAdiiJ^
Tcrciacontinctpoftpridicamehtiitd cft,fi<3ji^^ ijUif-
rusn mentio fscpius fadia eft in cxplicandis fingulis catc-
goriis. Quam diuifionem omnes eius cornmehtatorcs
' - fcr^ fcquuarurrNos vcro brcuitati fimul & facilitati con-
fulcntes , duas huius tradt^tiis Ificut ^ prarcedcntisgcne-
, stflcs diipiifacioiics infUeuemus. Aitcra cric dc caccgoriis
. ./ .'yesKi^im > vbi dcAnc^ra!di(^^
* . Altctadecacegoriish^^
' < . JMlU«€Xp0ftpnedicatyientiiM
f -
Digjtiz«d Coogli
Tract. II. Di Catbo. ff '
PR.IOK. HV^IVS TRACTA-
TVS DISPVTATIO.
De Caugorijs generatinu*
^ ^ Ati^^SL^ ttA6H^0i^^ quod eft aocura te, pu- rxt«x^
biicam accuiationcm hgni(icat:cft autcm ccaJudam ^'^^
la$/^tiifid&tx]ue feric^lhtthoribnfdBdicabilUiili Tub v-
Adjbpren^genece^ Vt enim in fidl concelii!ti6ne ^ni*.
nktaascrimcn inclicat» Adtiu aeadarc : Scit^fHm^DQr^
dinacioncprxdicabiliucp, aQoniam fuperiatra aflMUtJ^*
infcrioribus declarant , ipla vidcntur acctTfatt , iacbqnee
categorcmata dicuntiir , & eorum prscdicabilium clalies,
feu coordinationes, Categoriac appellanrur ; Latinc vcr&
Pr2cdicamcnta,quia funtprxdicabiliumrcccptacula. Eft
i^itur catcgociay Genecis alicujus fummi , Sc corum qux
(ub ipfo funt naturalis , id eft , naturc renim «pta difpO''
iicio. Qux dc(ccipcioyc.inteiljgactir,lctendum cft duplir*' C^iHffU
^m eft1U>vnpqaoqucfupreBio^cncrc fcricnffaltcraotr^A'^'
^i^iciBdainbib qua plnca fnpceinogenecidiitdi (bbiacentlj
Altcraia ^reftam fea lageralem^ oiuedeimbiib^jh^
l^uetc^ ^^lpl^acontinet geneta,l^aes^^
ordine fefuato,vt quac funt priora, fupcriora, feu gcncra-»««#«N^
Jiora,fuprcmogcneri ftnt viciniora: qux vcro pQitcriora,^^'^^^^^
infcriora & minus vniucrfalia, loco indiuiduis viciniore,
^qlJoccatur. Indircda vcro fcries difFercntias continct;^,^^,.
' 'v£ikmgcncrumdiuifiuas,tum fpecicrum condituti- LiiuA indi» ^
' aa*:itcmpcincipiaintcrna,&partc$^rum, ^^^- r#«4fM«.
. , : . Ijww ftcicdiieaai^^ Z '^^^'^
' '1
■'-»■■ i"
1
• «
»4
•
I
Digitized by Google
...
■ Sr
Porr& fcri-s dircAaciapIici ratiQne confticuitur: Altc-
* |a per fynthcfini fcu compoficiorTcm a{c<?adcndo , alccr^
^cr a^alyiim feu diuifioncm dcfccndendo. Priori igirur
modofiju^itur initium ab indiuiduis , tum afccndcnda
conflitiiuncur fpccics & gencra fubalccrra , doncc ad fu-
premumgcnus dcucniatur. ycfi quis primiiniconrcplai
^^uromncs hpitiincspartrtmlarcsjVidcatquc iu illis vnam
eifc rationem fpcc>ficam hoininis , <nm fpeciem homi-
nis fupra indiniduacon^lrtoct : dclinde fi homincm coni,
fcratcumjjrutisanimancibus , animaducrccrec in illis
communemenr^rationemanimalis , ideoquc confjfituit
gcnuc animalis ftjpcriushominc ; Tum fianimali/i cum
f fcntis coafti;4t , aducrtct illij ^ommunem efl*c ratio-
Digitized by Google
Tract. III. De Categ. *
n^m viucntis , cjuarc conftituet viuciis fuprrius anima- *
li.ADcindcd viucncia conFcrat cum alijs rcbas inanima- v
cisjcommunem in illis rationem carporis ag^iofccc^iiieo-
cjiie corpus viuentc fupcrius conf^icuct. Tandcm (i cor-
pora cuni fubftanti js fpiritualibus confcrac,animaclucrcec *•
gradum fubftantigc illis c(rccommuncm,vndc conflicue- - , .
tur fuprcmum gcniis illius catcgorix, ncmpc fubftancia. * u
Poftcriori modo conftituitur caccgoria pcr dcfccnfum, *. .
incipiendo a fupremo genere,illudc]uc ficiTt &: cazrera in-^' " •
feriora gencra , diuidcndo in Ipccies per ditFerencKis do- •
ncc dcueniaturad indiuidua: vt (i fubilantiam quis di ji- ^
incorpoream & incorporcam , deinde fub<^anria»n
corporcam feu corpus diuidat in animatum & inaninia-
tum : tum corpus animacum fcu viucns in fcnliciuum •
infcntitiuum , prartcrca viuens fcniiciuuwi fcu animal \r%,) ; ' / <
rationaIe&iriacionnlc:dcnifj; animalrationalc,quodcft: :
homoia fuaindiuiduaPetfum,Paulum,Ioanncm.&c. -i^t -i»^ •
§luot funt CiitegorU. . 4»
^'^>'Z'^' ' AE s T I o II. - ... .... • ^^.
CErtum guidem cft tot conftitui dcbcrc categorias, r*/ r/ri^-
quot fiint fuprcma rcrum omnium gcners^rjuot au- i « •
tcm illafmt dubiumeftc poteft,varix cnimfunc vccenim
Philolophorum dc eorum numero lententix. Vcruiti
conftans eftomnium Pcripateticorum fcntentia , autho-
rc Atiftoikclcjdeccm tantum elfc fuprema genera : proin-
d^cjuc decem eflc prafdicamcnta,feu cacegorias*Sunt au- %tt^„mag(^
tem fuprema illa deccmgcnera, Subftantia , Qiiantitas, n^ra lo.
Quaiitas,Rclatio,Adio, Paftio, Quando, Sicum circ,Ha- ,
bcrc : Nihil enim cft in tota hac rcrum vniucrfitatc (iua;
fubftantiaic (lue accidentale , c]uod ad vnum horum non
pcrrineac^ Colligitur autcm denarius illc fuprcmorum -
gcncrumnumerus exijsqua: dealiquo particulari quac- .
ripofFunc, Primiinfieninvcjuaeri poccft quid (it, dcindc, *
quantum (it, qualc fit, cujus fit, quida^acquid paciatur,
▼bi Cit , quandonam f»c , quoAam (icu (it , quo haRcu fit. ^
Colliei cciam poftunv harc dcccm fuprema ^encra ifi hCic J'^'''
modum. Quidquid in prima fcu parciculari lubTrftncia^^J^,!^^
incft, autdcilla dicij>occft , veladcjuseflentiam pcrci-
ncii Ycl nonpertinec: fi ad ejus^frcnttam pcrtinct ; cft l.
* Primab Part. DiAt; ' *^
fubftantiaifi non pcrtinct,vcl cft vcrum cns,quo<lJvcrc in-
hacrct : vcl cft quafi modus cntis,niu vt plurimu tantum
adjacct,reuc\trinfccus duntaxatiubftantiaafficit, ac dc-
nominar:(i fit rcru cns,ac vcrc inhc-crcat^aut conucnit il-
li abfoIut^,aut comparatc: d abfolutd,aut fe«juitur matc-
riam,diciturqi cjuantitasiaut formara,& diciturqualitas:
Si Ycro coparatc conucnit,dicitur rclatio.Quod fi fit qua-
fi modus cntis, qui vt plurimum fubftantiam cxtrinfccus
dantaxat alficitac dcnorainat , autdcnominat illam ra-
tion» potcntiaca<iliu;c,diciturq; Adiosaut racionc potcn-
tix pa(IIux,5c dicitur Paffio; aut quatcnus cft mcfura ina-
gnitudinis cjus vcl abfolutc fpcdarx, cftquc Locus-: vcl
^ . rationc partium quodammodo fc habcntium ad inuicc^
*& cft Situs : aut nuatcnuscftmcnfuradurationiscjus, &
cft Tcmpus : aut deniquc illam dcnominat , quatenus cft
rcs gcft ita,po(fc!fa,auralio modo habita,cftquc Habitus.
tufrtmdge' Notandum vcro cft fuprcma illa dcccm gencra , llc^c
msrM n»n *m vcrafint & rcalia , non codcm modo dici cntia , feu non
JJ^^IJ^'^*^'** «qualitcr rationcm cntis participarc. Quardam cnim
ma^ispropri^entia dicuntur , quam alia , vcrbi gratia,
Si^Am fubltantia maj^s propric cns dicitur , quam orania acci-
•fA^to/»- dcntia , qux nulla naturx vi clTc polfunt nifi inhxrendo
^ema itni. aucadjaccndo fubftantix. Dcinde intcr accidcntia,Qaa-
f4 mtm ^^^j ^ Qijalitas rationcm entis potiori iurc fibi vcndi-
U.ifimt! ^^^^ quam rcliqua , qux cx i js vt plunmum lcquuntur,
Tcrbi caufa , rclationcs parrimcxquantitatc ,partim cx
quaiitatcnafcuntur. Adio & palfio cx potcntijs a(fliais
&palliuis,qux funtqualitatcs •, locus, tcmpus, &fitus cx .
quantitatc. Dcniquc habitus (inc quaatirate rerum qa«"
gcftanrur componuntur,nullus cft. Dcindc poft quantiir
latcm&qoalitatcm fcquitur rclatio,qu^ quoad rationcm
cntis , prxftat acrioni &: paftioni, co qaod adio & paftio
nontam entia videntur cfTc quam vix fcu progrclfus ad
ciis quod producirur : rcliqux vero quatuor categoriac
non tam cntia a fupradi<fli$ diucrra funt, quam modi cn*?
tis, cx (juibus diftindoc fcquuntur denominationcs. ^
Rm lmf*sii' Ex qiiibus fcquiturcns non clfc gcnus vniuocum re^
Mm r#^'4- (pcdu dcccm fummorum gcncrum , cum cjus ratio non
wU^m^mm, Yoioocc fcu iqualiter ab ijs participerur : ncqucctiam
acddcos cdc gcnus vniuocum rcfpedhi noucm acci-
^entium
Digitized by Google
^Tract. III. Cb Categ.
S9
i
ciytxikiA acci^tla niigis {»c<iprid fabftah^
"^dain afficiatit»qoam aUa;vd%l caofl» ^uftHcttas (c qaali»
tas magis proprjc quimrelatioiqiueTerd itiluer^ • itc^Ri
jidio^ pairio>qo« aliqoandqetuim vere iiihcreQCtdiiii
denominans magis propri^, c]uiin ca qa^Jc r^flffittl
cenc, &: cxcrinfefcus denominant, vt faat locus, tcrtipiflT,* ^
ficus,& habitus.Ex iis ctiam fecjuitur , quatuor duntaxat
eirc praccjpuascitc2orias,ncmpc fub{lanciac,quantitatis,^II^*^**'* -
qualitatis,& rclationis. Dcquibus maxirac intclligcnda^^j^ elt ycft
funt ea ^ux deinceps dc catcgoriis in gcncr^ diccmus.^/n<r<l
^ ikuic cnim ifta quatuor cntium genera partim rcalitcr, i, Vi< ^-n f^f.
^^^^
roreiicmauKiaiiinia eenera^neqae rcaIitcjiineq'>pro- ' .
Igmlijfam efieQtialiter ab alus dimcih^: neqae ^
ipScisefped^tarjeilentiaetaQt 9b dia^iflsjt^^^
\&d modi tanttlm reliqueriim entQim:exemp| gratia>a- '
, ^io &paino , funt modi rci qu« pfoducknr qli^tenus jfc
agcntc fit,& in pati<fntc rccipitur;riequc cnim cakradio
fiucadiue, iiue palTiucaccipiacur, aliter a calorc (liftin-
guitur,ncque locus aliud cfl, quam quantitas cilcuciaU-
Xcr^cut nec-tcmpus, aut (itus^dcniquel^i
: tus dftntialitcr cft ipfa res><iu« i
1
I
1
t
4
}
Habcri dicicu^.
I
- t
r
I
\
9
Digitized by Gopgle
TABYLA
69
GENERALEM ENTIS DIVI:.
(lonem conticcns.
I
I
S I
^SuhJtfiity didtunjui Suh- f Ahfilut^ ,yi- I 6luml$ta4.
Jtantia. qutturque J
rtnh€ret , f ,
I deqHe con-
uentt
I
j Tormtim , ^ ^i?
Rejpe^iiueieflque ReUtio,
I
l^mfHhfiJliu I
dicttmque I
I Mecidens,quia \
I SuhJlantiAac J
r
^ ji^iud, elfqu€
Kation€ Fotentia i
\ PaJftuA^efiqut
iP^j^o.
^ Durtitionujejiquo
Tempus^vnde CM^
teg,G)H*ndom
I
j KiinhA- I
adiaoet, 1
li
eamque
intrinfe
ct4« dmo
mtna:,
l^MUt
r|7a habi"
\ ta raiione
partium^
Ejique
LOcHil
vnde Ca*
teg.vbi
J IfJon ra-
I tionepo
f tettA : £/
I quidem ^
l^tUud vel
\
I
l
Ma-
gnitu
KdinU 1 Hahite^
ratione
i partin eft
Ique Sittee^
vnde em»
I teg.Situm
N^^» a;/ menfura , /e^i
I /i^ftf hahetury efiq^ habi^
i,tu4,vnde categ. Hahera^
QuAnsm
Digitized by Google
ijiyitizea by GoOglc
f
Digitized by Google
^ TiiA«T. 111. De Cat^cs; <t
«
VT aGqoid fcr leiac-^tcfti in fote categori« oollo- f^HWmr ^
cetiir»iioiiiiiilI^eoiidtdones defiderantar.Prima efty^''^
fic ens verii & reaiciqua condicione excluduncur encia^'^'* ^
fi^icia&iiTipo[fibilia,n hyrcoccruusy&fimilia: itcentia '
rationis qux aon cxiftunc nifi obicLliu^ in intellcdu, vc
eda definitum,diuifuin,& caccera.pjartcrca ctia ncgatio-
ncs,& priuaciones, qujt formalitcr nihil fuftc,vc non cns,
cxcicas.Sccundaeil,vc fic ens pcr {c,id cft,vtiius nacur^ & * .
«ifencix» oua conditionc excluilanair entia per accidcns,
^phe.nonianti^aid voiitn nifi per aggre^cione) abfoluci
rpA ntolta $&c, vt excrcicus,ciuicas>re^ubilica:Ic6 excln*
ibmn» tes artiliciales»YC doinus>(caninttm»to. quse ex ^
mnlns i^\xi faamana i^yhiftria inter (e cojmpofitat con-
lbi|it.Tertiac8ditio9Ttfitfinitam«h€)ceft|finic^perfeAio«» ^ i
nis & efientise^qoa condicione (bius Deus propri^ excla- DmmM^
dicar,qui folus pcrfedionc &eflcntia infinicus cftjconti-
nec cnim omncm non modo fubftantix,(cd ctiam quan- •^^•'•^
ticacis,qualitatis,& cacccrorum cntium pcrfe<flionc mul- '
to nobiliori modo,quam fic in ipfis rcbus: quare nullius
categoriaccanceliis circumfcribi poceft:ncque eademcft
racio quantitatis iafinitsB|fi darccur : licec cnim eflec ex«
tcnfione infinita>non.tamen perfe^ion^& elfentiat neq»
cnim aliam quim quancicacis pcrfe^ionem & eitenda n«
bi vindicarttji idc6queiUa infinitudo n5 obedctquo mt«,
Aosin categoria rcponetctttr. Qnacra conditio eft^n fit 4»
cns completnin in fiio gcaduft ftata fiijt pr«cifionis>qaa
conditione exciuduncur prim6 difTerentiacytilkm generic^
cum fpccificx, dcinde panes inccgrances &componctcs
cuiufmodi func capuc,pc6buS)&c.pr^tcrcamatcria,& for-
majnon ver6 cxcluduntur gcncra , liccc cnim gcnus fif ' .
pars fpccici,& fub ca racione fic quid incomplecu:accamc
quatcnuscftquid vniucrfalc &pr^cifum ab inferioribus
ipecicbus cdm in iiio fuo ftacu pr^cifioms^q^ quid in fua
racionc cbmpletain » quod iiatura ^ciem antecedit»
^tpta conditto eft » vt qoicquid vniuerfale ponitur in . . , ,
caccgoria> fir vatuocutn ^ qttaconditioneexciudantuc^
jAm iioiMnymacibii analoga : vt nempc tollaittromnif ^ ^
Digitized by Google
ictum ambiguitas 6c confufio : Sunt cnim inftitutaB
tcgoiix adfaciliorcinomniuiivreium cliAindioacm. *
. . Q V A&.S 1 1 o IV.
' . . " (
ANntcprazdicamcnta dicunturnonniilIa,qux ArifVo-
rclcs in fuo lib.catcgoriarum prtTmiflt ante ipforU
vtTint'^*' prxdicamcntoru feu catcgoriarum cxplicationcm: Gon-
irjNifiMM tinenc auccm Anteprozdicamcnta crcs dcfinicioncs > 4iXj^
diuifioiies & ituas ];cg^Us.TresiU« defioiriones 6m bo^
i./f«rf#t^- nidnymorarD,(ynonyincnim,^ paronymorum:de>]ni*
ff^K bus in primcfiradattt egimusrDdtidc {equumiir dux di-
ttifioines:Quarum prtor 6ift>Eonim quae (UcunciMr;alia s«c
compIeya»vc propoficiones ; dia veA incomplexa''^ vt
(iinr fimplices termini ex quibqs iliir conftancrquam <B*
uifionem prxmific Aridocelcs, vc caqux cc>m^(exa (unt*
i catcgoriarum ambitu arccrct. Poftcriordiuifio^cfljEo-
rum quac funt.alia dc fubie(flo dicuntur , ncc in fubicdlo
funtjVt vniuerfales fubftantiac , qua: dcfubicdlis infcrio-
jribus prardicantur, ncc tamcn mlixrcnt alicui rei, vt fo-
]enraccidentia:Alia funt quidc in fubic^o,(ed dcfubie-
/ricr« ^o non diciitur,vc accidencia particnlari«»excpli gi;atia,
e^tnm liiccandor»^ui c(l in parlctc tanqua in fubieAo cui idHac-
iet,neccamende in^ori aii^up accidencc^prxdica^urr^
; ' Alia de fiiliieAo dicuntor»Ac fiint in fiifiiedbovnempe ae-*
cidentia^ymoer&tia^yerbi cauGi > color eft in febus colp* *
ratisjficut in fiibic^is, quibus inharret: ^dnir aut^em St
. r candorc & nigrcdinc tanquam dc (ubicdlts ihfcrioribas.
Dcnique alia ncc infubic<flo funt , ncc dicunturdc fub-
ieclo,ncmpc particulares fubftantiq, vcrbi gratia,liic ho-
mo,qui ncc in fubicdo iahxrct, cum pcr fe fub(illat,ncc
dc alio dicitur,ciim nihil habeat inferius.de quo pr<jdicc-
^ »^ tui>Vbi noca iubie^uin dupliciter accipi, vi^ nii^do pro
Jliahm '^^ accidcnis aliqaod incft, y t eft ||aries compara-
tfif»tur, ttonC colorisjt^aancicaciS} 4^Md> didcurquc fabicduni
inhse(ionis,&c. Atteto pro co omni quod lubeft rei vni-
uerlali, (eu de\uo vniuerfaldvprasdicarinoteft > vtfiim
homo & bt«tMm,cpm^aratibne ani^
&c.contparatione hominis , dicitnrque'fi]bieftttm atrri^
|iiuioius.Bx qi\adupliciacccpcionc iubicdlij coca pcndet '
N * ' ' * - . pcxdidbi
Digitized by Gopgl
Tract. III. Db CxrEQ,
praedidae diuiHonis intelligcntia. Tandcm fubjiciuntur Tfdiuntu
duac rcgula! , qux ad dirigendos ac dinidcndos cateaotia- r,^u
ruin ordincs pcrtincnt. Prior cft cum vnum dc alccro di- p^.
citur,(]ua:cunquc deauribuco, Tcu prxdicaco dicuncur, '^**'*
dicunciircciam de fubjcao: Vcrbi gracia,in hacpropofi- >
tionc,(homo cft animal)homo cfl lubjedum,ammai vc-
ropracdicacum :quarc quaEcunque perrc,& cxnaturarci
ac vniuerfim de animali dicuncur, dicuntur eciam dc ho- «
mincidico pcrfe,& exnacurarei,ne puccs omnia qax ac-
cidencario &concingencer de animalidicuncur , dicic-
tiam de hominc , alioqui fcqucrccur, quia animal cft ac-
nus , homincm quoquc effe genus. Pofterior rc^Tula c(>. p^a^ '
Diucrforum ^cnerum & non fubalccrnatim politorum,
diuerfae funt Tpccics & difFercntix,fubalccrnatorum vcr6
gcnerum nihil prohibct cafdcm efre diffcrcntias. Qupd
intclligendum cft maxim^ dc diffcrcntijs diuifmis ejuf.
modi gcncrum,cumcciam graduum infcriorum, cxcmpli
gratia , animalis & plancx diucrfx func fpccics , diucrUc *
quoqucdiffercnciacdiuifiuas : namanimalis diffcrencijc
funt rationalc, & irrationalc ; Plantae vcro alix,per qua?
in fuas fpccics ipfa diuiditur : At vero quia viucns & ani-
mal gencra funt fubalcerna , hinc fit vt diffcrcnti* diuifi-
ux animalis,fintctiamdiuifiuae viucntis,falcem mediatc,
licdt viucns pcr alias immcdiatc diuidatur in plantam &
animal, Adde illud gcncrum immcdiatc fubaifcrnorum
«iiffercntiam vnius dmifiuam,poffc cffe confticutiuam al-
tcrius , cxempli gratia , fcnfitiuum , quod cft diffcrcntia
^iuifiuaviucntis ,cft conftitutiuaanimalis. Scdhxc dc
. Antcpra:dicamcntisac dc catcgorijs in gencrcfatis.
POSTERIOK HV1V6 TRaCT^A-
^ tus Difputacio.
T>c Qategorijs fmlUtirru^
QVoni«n vt ftpri oflc-fum cft.decem funr fuprema
f?"»''»dqu«ommaentiarcalia.finita,&complc!
ca.perTe reuocantur . totid^mque eorum entium co3r
nationes feu categoria: : idcirco pofteriorem hanc S*
waonpm m dcccm tedionei diftribuemus. Prima fefc
04 * pRtMAE PAHT, bXAL^
crit defiib(^^tia»feciin<ia dequantitate, tertiade ffHSiU^
tate^cjtiaita de relatiQneiScltc rclic^uae dt reliquis*
l?RlMASEeTIO,
Do fubllantia.
Sluidjii fmtJlmmiiM,
(j^V A £ S T I O L /
xi/fiw^». Q Vbftantia in gcnprc dcfiniri potcfl,Ens fubfiftcns ftu
*iifUi4MU* 3 pcr fccxiftcns.Qiucdcfinitio licit maxime propHc
/' c5ueniat primis fcu particularibus oiix primei pef Cc CtA*
jfIf^unt»accommodaii carocnpotdl wcundis, feu irtthitew
faifbtts fubdari \9. Etfi enim qujftcnos viriaer(alds*lle
ciCc non (iibftftant , funt tamen aprx Inbliftere in parti-
* culari % vcibi gracia^afiitn^ > quacenus animal in generc
pnpcifijm .ibhomine & bruto non exiftir , cjuaccrus iu-
rcmcft hoc a'iimal , vcrc iubrulit : & quiaanimal ingc-
ncrc aptum cft cfTc hoc animal:hincanimal in gcncre di-
£w;<.'f vimr citur apcnm pcr fc cxiftere ieu fuhfiftcrc.Porro in fupra-
[ufnudt&A di(fra del4nitionc, cns ponitur locogcncris y licct propric
AiJtMttf. {\t gcnusjCiim non vniuocc praedicetur dc fupftaatift
& acciddntibus, vt fiipra monuimdSi infclligitur ens vt-
rum,&reaic, pcr(cjfinitum,compIctum»Ymaocttm, qust
^ SiSi^J^ (ttatcoadici oncs entis catcgorici. Loco autem cHfferen-
fi^P^ . tiatadditttr fubiiftens,feo pcr fe€ariftens,td eft^iaptu fiib-
fiftescU^u pcr (eextftcre. Nihil aotem aliud eft (iibfift^
, rc>(eu per le eaciftere,<]iidai non exiftere in alio tanqaaiia
in (tibjcdlo inhae(ionis , in quo dificrt fubftantia ab aed-
* dcntc, quod non potcft pcr Ic cxiftcrc, fed in alio danta-
xar cni inhacrcar. Qnodfidicas fecundas (eu vniucrfalcs
fubftanrias non cxiftcrc pcr fc,c]uia cxiftunt in alio,ncm-
^•iMtkp pc in primis fcu particularibus fubftanrijs.Rcfpondco fc- j
cundas fubftantias exilfcre cjuidcm in primisfubftaacijs, ■
Aon tamcn in iiiis cffc canquam in fubjedo inhacdoiMs
M«<4« mote accfdentium , &d tanauam in fubjedo atcributio-
' ' fiisi^ ^cet quat^nus vniucrlalcs non fubfiftant aftu,(iinc
tamen aptst in illis fubGftere. At vero accidcntia nondi-
Cttntttrapta fubfiftece,(cd ^hicrere in fius fubjc^s.
Digitized by Google
1
Tract. III. Dt' Gateg. .
• *
V AB S T XO I L
PRimas fiibftantias inteliigit Ariftoe^les pmkialai^
fub Aancias feu indiitidua, qaia illis videair
ciae t^o prknd Jfe per coouenire :pcr (ecundas vero, -
niiiernHes Ccu praecifasinceiligir , <]itta non nid fecutida-
lio>^beneficio primarum vidcntur lubiillerc. Elt aLicem ^t$alk A
hac diuifio (libfbaatix in priniatn & iccundam , fcu in d^tfiifMh
particuldrcm & vniuerl'alem,nonoencris in fpecicsjCjua-^''*"*»'' i
iis eft tiiuillo fubftancix i i corpus c5c rpiritummequcto* fi"^
tius in parccs , qualis efl diuilio rubllana« corporex in***^*
jtiaccriam&formam : leddiuifiorcipcnes accidaniia,
«jnaliseftdliiiliohominis in doiftum & ignarum , &'vt,
elariusloquaf, eil diaifiobaacilfr fobftancialis penesidi»
ueribsefei^di modos, nempe Vmiferiaiitacem 9l pkrsica^
larfcateiA Ynamiia^i^aanticiKcri^ impto-
prij ftfif awiflogi ioibiianalogata,quorum principalcana-
logatum, fit prima^ilaneia;rainus vero priacipale, fc-
cunda. ' ' ♦ ,.fl^
Vt autcm planius intclligas, cur particularcs fub/^an- Ubl^^ntU
tiazmaximcpropricfubftanciiEdicantur, nota fjbflan- <»w a f»i,*
tiam dicl cum aiubftando, ciim a fiibfiftendo : proprium cum ,
cnim fubftancix cfl tum fubfterni fcii>iubeiic accidenii- ^ / '^*»*'*
bus ,cjuod eft fubftarc, aim per fe^&ti^ioa alio cxiftcre, cur^^pr,»
qupd cft fubfiftcrc :' y^rumquc •aucm tosgts' conuenit ^^^i 'T^^'„
particut^fibus (i^ilprimi^fulmaari/s ' (juam vniuctlali- f*tmid»s..
bus^icu fec^ndis.nam mmaeibbAiifiti^pcrleprimd Qon
eant&maecide^tibQs^fedetiam ipfislecattdis iQb^ -
liibftant : At vtA icfcaiMhe<ob|attriift nort ft^tfnt pti- , , ,
mts', (U(blisadcidencibci$ri(S^ne bcncncio prii.iaium: . <
DeindcprifWat filbftaiinx fubfiftuht in fc ipfis , £c nulio
modo in alio i ac vero lecundx in primis fubfiftunt, licct
nouco modo(]uo accidcncia in fuis fubjcCtis exiftunt. ■^S*'"*^*
Ca-tcnTmprimxfubftantixdicuntur eife in (ccundis fi-^),^^''^
cut parccs fubjcaiuac in cons potcntiaiibws , fcu vmucr- end^iVfril
falibus:contra vcro fecundaeiftprimis^coc tiartescffcn-. i^* ^
ciales in tocis clletieialibus' , tiattett^ ficalr c&mm iii^i^*''^
fii^pofittf aafiiftefitiba». . \
Digitized by Google
• Primab Part. DfAtlCT.
^HMnam nfonnmur in dirtBa fgrie huim €MM§imi^
^u4UMm eM ixcludMnturm
QV AS S T l O III.
' hnjus quxftionis tbludo cuuxdionc tmcia
ptaBcedcscis difpotauonis : nain ea ilbilancialii-^^i
icpciiuniii» oomlitioiics illic cxpccflaBjcft vciA caccgrar
ca» &lndiieAa(eiiccollocacur : EcqiiiaiaccrccBefat
coniiicidlicseiicts categocici vnacft» tc fic c&ncia&pec*
Uitifm a0f- fe^ionefinicom$icidccovciUilemiiioiraiiiiuS|Deaf non
l^puM iQcludicur hujus aut alccriof cacegori^ ambicu : Addc
««i^trM» quQ^ repugnat Dcum ▼lli rcrura gcncri fubijci: gcnus c-
> . nim iliml fi darctur , cllct comraunc Deo 3c akcri rci
crcatsE quae fub codcm gencrc contincretur : At vcro in-
finicanaturae diuinx pcrfcdio nullam pacitur Yliius ac-
^ccibttci cdcncialis communioncm cum viia rcfinita ; fimc
cailii omnia efbociaiia ccibuu Dci infini cae pcrfe&ioBi^
ac veco nolla rea CEcaca capax eft ^ufinodi aithbocio-
rtmuqaaxe nullnm poceft cfieacchbutumcommuiie Dco
9l €Ccarucis.Ddiideificoncipi poflecpi«ci(a aliqoa tacio
in Dea|4c^6eccciir ali^oam tnDeocfle eflencialiiim ac*
^Srtbikonun difiindioncm } ialtcm cx nacura iei>ac pro-
indc aliquaain ipfis compofitionem > qux plane nulla
' c(l y cuin nullum iit cifcnualc attributura in Dco , quod
^ nonlitip(amecfimplicii(iraaDcicifcntia.Dcniqucadra-
tioncm categoricz fubftantiz pcrtincc tc fubflcc acci-
dencibus , ac vero rcpugnat Dcuraaccidcncibiisfii^||E;i
' cum nulli mutationi fitobnoxius. ' ' r:
\A^V^^ ^ Quod ipc^c ad An|!dk)s& orios » lic^c oonaaUi^fi-
^n*. fiimnccos ad fubdannam coc^ctcam minimcpcrrinc-
^f*^ rceoqoodfiiiam fiibftantiam gtnccabiicm & corrupci-
^ biicm fiiiiimom genus iiuius praedicamenci eirc velaci&i
q^|iNb . AihilominustacacncuraprqlKabiliasficfiibftaiiciamfini-
cami & complccam in commMWc fiimpcam fiimaraai cfle
gcnus liujus 'categociaB > dim eadem racione & formali
. \ concepcu vniuoce pracdicccur de omnibus fiibiiantijs fi-
nicis,^ complctis, fiuc corporco: fint, fiuc incorporca:>fi'
uc corruptibilcs, fiuc incorruptibilcs, hincfcquitur lum
iStftlltfniM Angcios ciim coeios la hu jus pixdicamcnti icric colloca-
•*X^^V2^^ elfc. Hinc fit vt fubliantia,quatcnus cfl gcnus com-
£tt-uja^ munc fpiritui & corpori , ncc l"j>uitualis fic , ncc Cttrpo-
rcajfcd ab vtciufq^ae cactooc pcacc^a. Jlc ^uamuis An|jc-
Umi
Digitized by Googl?
t Tract. III. De Cate«J $j
li floa fitit ex maceria & Forma compofici}YC flint i:es cor«
posear>hoc cacneQ aoii ot»ftdc>quo miails cooftcm ex
nere & dif&rcntia;
iQtttfMti attinet ad in<liuidua,Iic^g ipGi r^p^ injiriklqi»- MUIl^
tumts Dcr fe ac dired^ n6h[»6nttot tacacegoiuE fidSrftao-f^NMMir
c|B»(cd caattkn ad eam zciioccnir» noli icctts ac difif^^.
ti« > nihildminas camen iadtoidaa per & ic diredid »
poaoQCar tn categoria > ruatqne tdntibafis totius ferici.
Ciim cnim (ecundac (ubftantise in ca colloccnrur , mulco
potiori iurc primae etiam in cadcm reponuncurjcum iint *
vclucifundamenta fccundarum, *
, - DcniqHC iicdc pattes & difFcrcntiat fubftantiarum (int PMrtit^
fub{lanti;i;,non tamen per fc coUotancur in diredafcrie^i^tfnri«
cacegod^ > eoquod fmc compieca quaedamcatia > Sc zAf^fi***^
imcgcicicw ^ conftttucionem compl^orani perci- '''^ '^'j^ .
neanc. ^cquc cnim fub eodcm gencrc pcoprii cbncmeri ^^r^'*^
po^uic^ci^m aiiiii dccur coiiuniilu: fynonjmumfubftalQu ffjrttf.
ii«.o6mplete& incohiplcae.
A £ S T l O IV .
SEx traduntur ab Ariftotclc in libro categoriartim*f,^>Lf|^'
fubftantiae propriecaces , pcr cjuas ab aliis cncium gc- if« jfm!!!m
tjeribus dignofcitur.Prima eft,non eire in fubic^o:intel- t*t9i.
ligo in fubicdo inbsefibnis morc accideactttm,c]Uod tam^^"*' *
fccundis quam fubftantiis conueatt> vti qua^ftionc {ccii- ^ ^*-'^"^
da Imius fc<flio"nis explicauimUs. Secundaidici Qradny- 1.
Iti^,qu6d folis fubftantiis (ecuadisconiieair. .Aainke- 1^»!.
nim de pluribas aoa dicuator : in ouo diflett (ubftaacii
abacciaeiKtlms>qiictacoo^^^ dticantarpatonymtfs/
non (7nohym£s proprii , it Aipri cxplicatum cft in pri-
-mocradacu,vbi dc parottymisTca dcnominatiuis.Tcrtia Sigmfcsri
primam fubftantiam fignificarc hoc aliquid, id eft natu-/»K.
ram particularcmifccuudam vcro fignificarc qualc quid,
id eft , naturam qualitate aliqua, ncmpc vniucrfalitatc
afFccftam , neque camen propterca dicitur prae^dicari ia
qaalc q md,qiiia noa folec refpondcri ad quaefttonem fa-
<^am pcr quale. vc foicnt difFcrenciae, propriccates>& ac- nsj^L^
cidcntia,qux proptcrea4icicur pcaedtcari inqualc i^iA, XmS^^
■ k
Digitized by Google
l
PriMAF PARt. DlAtETC'
^cd non roli fubllmrinc compctit;fbnt cnim <]uaedaw< lic-
cidcnEiaq'JX noniiabcnt contr4tir!,vrc]uantitas &<jtlali-
I ^,-. i \ t4tcs nopnuilir. Et quamuis quxda fubitariar intct (cpu-
V guarc vidcantur,vtionis&aoua,nontaaTcc]uatcnus mb-
lUnti<^,fci cjuaccnus contrariis qualitatibus,ncmpccalo-
i. ^ ^ * rc,ffigorc,humiditatc,riccitatc prjEditx (tint: (icqucfeb-
ftantia fubftcnriuc pcr fc non cftcontrAria. <iuo<l fidic^s
diifcientias oppofitas clTc co:rarias,vcrbigratia,rationa-
lc «kirrationalc.Hcfpondco circ(]iiidcmoppollus,(ed*lio
propric contrarias,\ti docuimus quarrtionc i, fcdliortcj.
fj SijitnfsMn difpucationei.i.tradatujliuius pnmo: partis.Quintaeft,
umiiti " lulcLpcrc magis & miuus,(cu no:i pollc prqdicaa lc-
* cundCiai magis 6c minuSjVti fclctqu^v^am acciciecia,ircr-
' ,bi graria,caior,frigus,&c.pra:dicanturinconcictodcfuis
lubicctis fccunduin magis &c miaus : vnde vnumdicitar
inagis aut minu.^ calidum:magis autminusfrigidu,quim
altcrum,quoi ex co proucni: quod illa accidcntia lccu-
diim fuam cntitJtcm magis auc minus participcncut a
fuis fubiedlisjvcrbi gratia,calor,fecundum cntitaccmda-
' loris, plus auc minui parcicipatur ab viio, quam ab alio:
' . * vnde dicimus pluo caloris ci1c in Yno quam m alio. Hoc
aurcm dc iiibtlantia dici non paccil,caius cntitas fccQQ-
dL\m par:icjpationem clt indiuillbilis. Nccjuc eniai hUf
mana natura fecundum fuam ipiis cntitarein,plus ab Y-
no indiuiduo par:icipatur,qqam ab aiteroi abiurdc cnirn
•' " loqucrctur qui dicercc plub clFc humana: naturcE ia PcKO
. ^ ■ quam in Pauio: Quoiic,vt vnus non dicacur magis iiomo
" qUamalius,licct V!ius prxftantior altcro dici polfit><juo<l
* . lccundum c]ualicarem vel operacioncm accipicndum cft)
non vcro fccudum naturx cntitatcm^fic cnim vims altc-
ro ingeniofior,nobilior, foriioi, &c. clfe ac dici potciV.
Stxta,r4^A^ Sexcaeil,eandem numcro poilc fufcipcrc contrana,qaod
tttftii, ' ' i"^^^^i|^c"dum cfl: fccundum diuerfam tcmporis difFcrcn-
tiamiucijue cnim contraria in codcm fubicclo iimui cfic
poifun£,la!cem in gradu intcnfo: fic cadem manus modo
f-i:igida cifc potc{l,mod6 calida, neque tamen cxiftiman-
dum cft Oinncm fubftantiam omnis contrarieratis capa-
■. ccm cflcjimmo dari potclt aliqua fubftantia oinnis coii-
ttarietatis cxpers , idcft, in quamcontrariacadcrc liioii
n \ 5- . ■ pofl[unt,iicmpc ccElum.DcJndc cygnusnaturafua candi-
- * dus,nigrcdmcmnonpoteftfufapcre,ficut nccconius-^-
* ' ' bcdincin>
A .r
i V 1 *
' ' Tract. III. De Categ. ^9 ^ .
bcclincfii , licct tamen alia contr-iriorum gcncra pofTinc • .
fufcipcre. •. • - , . .
^Anam fttferiesfeu coordln uh r^ihfif^^tU C^tef,ortcA. '
Civ AE s T I o VI. ,
r Vbftantiacacc.orica ,ia ef>, aua. pcr fe,V ^^^^^I^J^^
categoria coIlncatur(vt milTamhic faciamus cum m^iT m»« -
fi!iitam,qux eft Deus;ciim i-cbmptvta. Tt fu'ic partes & j
JifFercntix fubftantiarum)^') ^ fpirit ialis feu inc >Tporca | .
cft,aliacorporca.Incorpr,reAo'icitu. ^pinius,il.i=«^bonus •
vel malus.Bonorum Spiritu-im tres (uut Hierarclriq.& v- .
niufcuiufc]uc trcs ordmcs. Sunt igitur in prima Hicrar-
• chia,Seraphim,Cherubim,Tlironi; in fecundaD^Miiina- ' •
■ tioncs ,Virtutes,Poteftates:in tcrtia Principacus,4^chan-
eeli,AngcU.Malorum alij func | rincipcssvt LuciUr,Bcel- ,
?cbab,&c alij vero fuhminiftri,quoraminjcnseftmuHi-
' tudo.Subftantia corporea dicitur corpus,illaiquc vq i^^y-^Jj!^
animatum,vcl animatum:Inanimatum rurfiis veleftlim- ^^^^^^^,
pIcx,vclmixtum:fimp!exver6incorruptibileeft,aut cQr- r -
ruptibilcillud diciturCoelum,hoc vcro Elcmentum:Cac- ;
li autem omnino funt duodecim, ncmpc Coclum Empy- ,
rcum,prhiium mobile,CryftallinUm duplcx(vt valdc pro- ^ .
babilcfentitClauius)Firmamcncum,deindcCGelumSa. . ;
' turni,Iouis,Martis,SoUs,Vencris, Mercurij, Lunoc: Elft- f
\ mcntaver6quatuor,ignis,acr,aqua,terra. Corpus mix-
^ tiim aliud cft impcrfcdam,vt fuiit Mctcora,illadquc alut
ianeum,vt comct2,fulmen, &c. acreum, vt vcnti,tcrra:-
. motusiauc aqucum,vt nubcs,pluuia,&c.aliud vcro pette-
• aam,ncmpelapidcs communes, vt filex,vcl pretioU,vt
• cTcmmx:Mctalla,vt aurum,argcntum,xs,ftannum>plum.
Sum,ferrum:liquores,vMiqua:ftillata:,gummi,tulphur.
t Animatum fcu viuens,vcleft fenfus expcrs , & dicitur ^nimMa.
planta j vel fenlus capax, Sc dicitur animal. • Plantarum
quatuor genera , ncmpc arbor, vt pomus, pirus, pmnus :
frutcx,vtgcnifta,myrtus,arundo: Radix vtallium, cxpc,
rapa:hcrba,vtBorago,Mcnta,thymum.Ammalaliudir-
rationlleeft,ncmpc brutum,quod quidcm vcleft volati-
lc,Tt auesivcl aquatile,vt pifccsi vcl terrcnum , illudquc
vcl ^Trefllle.vtquadrupcsivel rcptile,vt ferpcntcsivel im-
.V mofile vt Zoophita.Deniquc aliud animal rationale cft,
ncmpc homo,vt Petrus,Paulus,&c. quam fcricm faciUus
l ia fcQueatiparadigmatepotecismtucn.
T_ Ei }
P^IHAS PARf. DlALiCT.
Tabula Subftanuas.
f Intei^Ans, vt in cot^ \
I fott cafut > f«&MA%
hMthis, &C.
^MMttrk».
I
r I
itnm. ^i»iii»t
mmfi lK»tio
»nimti ^\.»»Ui
fitat, ^ \ fi^tu:
iii»,./ Brutii^
I InMnimMfum , vt firt^» iMf/iditi
t ' mitMUi%(/xc. ' ' * ^
A»imMh
ttMiwMli.
SE-
Oigjtj2;gd by Google
Digitized by.GopgIe
Tract. III. Ds Catbg. 7t
P
^ECVNDA SECTIO.
DE Q^ANTITATE.
Qv^ A i S T 1 O. l.
Raftcrmiflfis hoc loco difficulcatibus ijs qu« como-rfi^ p9iljfU
dius inPhyfica jfoIentexplicari,eas tanium de quan- mumapml,
titacc quaeOiones proponcmus <juac ad hujus ^^^<^g°"*
incelligentiam ma^is conferunt. Quod igitur ad P^^opo-
ficam quaeftioncm fpciflat, in cujusexplicationeinfigncs ^^,,^^^^^^
tum Thcologi cumPhilofophi anxi^ laborarunc , fcien- ^^^^^^^yj^
dam cft tria cfTe praccipua qune fubftantia a quantitatc tf>i/<4.
mucaatur,nempc quod fit menfurabilis,qu6d fit diuidua,
deniquequod htpartibus extcnfa : horum cnim trium
ratio & caufaformaliscft quantitas. Verum in quonam ^ ^J-^
horum cftcntialis ratioquantitatis pofita fit , quaeritur.
D. Thom. in co c(rearbitratur,quod fit ratio mcnfurac. y^yj^^
Nonnulli fciflatorcs D. Thomx in co ponunt , quod Cit fimtlm»
ratio diuifionis : Scd probabilifTmie Scotus & alij in co ;
quod fit ratio cxtenfionis. Quam fcnicntiam vltro am-
pIcd:imur,vtpote alijs vcrofimiliorcm. Nam in co cujuf- TfiMtur»
' quc rci elTcntialis ratio poncnila cft , quod cft in ca om-
nium primum : At ratio cxtenfionis natura prior cft in BupUts ttc-
quantitatc rationc diuifionis & mcnfura: , cx co cnim a- t'n/t:
liquid diuidi potcft , aut mcnfurari , quia ncmpc extcn-
fum cft. Quarc in ratione formali extenfionis confiftit
ipfius quantitatis ratio & natura , ficqucratio diuifionis
acmcnfut<^,funt quantitatisproprictatcs ab illo cftcntia-
li quantitkis principio vcluti profluentcs. Vcrum cum ^J*^^^
duplcx efte pofntextenfio rci quantae, altcra vclut cxtcr- ^i^^it^^^^
■ na & fcnfibus pcrfpc<fta , ncmpc cxtcnfio ^artium in or-
dlnc ad locum : alt«ra vcro interna a fcnfibus plani rc- * (
\ mota,ncmpc extcnfio carundcm partium in ordinc ad fo;
grauis hic diificultas oritur , quacnam cxtcnfio fit clTcn- ^«^'/'»'"»
lialis & intimaratioquantitatis. Durandus cnim& cjus
^ fcquacos , priorcm illamcxtcrnam in ordinc ad locum; gg^igfvirs
r quancicati cfTcntialcm cffe putant , ita vt nullum corpus ^tnimtid.
quantum fcu quantitatc praeditum cflc putcnt> quod non : .
- fircxtcnfuminloco. Ncqucenimpoftcriusiftud jemis
t
Primab Past. DlAt.'
cxten/lonis ngnofcunr.fcH quafi fiditiuum & commcnti-
tium reoudianr. At vifro alii mclius ccnfcnt rationc cf^ !
lentialcni quancitacis politatneik: iii cxtcnfione partiiim \
excra partcs , in ordinc aci ^c,non vcip ih ocdtnc ac< locu,
P^§yat» cjuam (cntcnti;?rn fidcs orthorloxi c(iQfirmar. Crci^imjis
^i«t cniniiaiiiffUMflinioEochariftinc Sacratn^o Qhi;\(ii
pts rotam %nm quaocim^em inibqrc quam i}4>9<; <^
lo,ab/^e Ciaien eyt^afione in ordAoe ad locism. C&m
g(tur?irutecUQiAafalee!Bi feraccupQrisciuancira^
polKrfinetUaexcenfioaeexcefna, ngnum ejt illartiJii<ui
efTcdc crtcntiaqaantitati.?.Rjpi]L:;aatcniin ali(]uiii c^Tc fi-
nc co (.luod ad cjiis cnrenriam pcrcincr ; quarc iicccnTc efl
rationem qnancitacis in alio puhtam ellc,ncinpc in cxcc-
fff#«»ii,r4«iioncpartiurn in orduic ad ic. Et ccrtc nacura priqs cft
parccs rci q-jancr cxtcnlascirc fiinnlicitcr, f:\i in orJinc
^d &,^it9 i|> ordinc a4ibcutn»cu^n locus fiz quid cxciiti-
iecu^ r^'<]uan(ar. Q^te JOton tmmerico diciin^s cxux^
tti . £orTe|if4^ipcume(reprc>pfieta|cnvquantUatis(9
<k injim^effirntialiiSxtei^OQeprofiucnieiTf.^rf , : s
EupUcatuf / • Ver6.iateliigjtt -qnartni partiuin mfK$f(0.
M* flmmr^i^^'^^oAimMQ^ gratia» in arWf^ti^.p^*^
iMt «kRt'<gtiiin» confidetari»'sempe pirccs^Q^n&ii^Us^^pHi^
•Iff^* ■ pKyfi^tfas , ^apfijnti;cnus&; diHcrcmia :
P^^*"*'* componcntc^ PnyiicAs , c];!.j funt ;uaccria & forma ; ck-
'^^/ * ni<]4iepartcsintc^r.inf:csCcc uifatlua'; , rationc c]ii«Trum
pliis auc niinus (ubiln.nria! in aiiqUQ ellc dicirur , v: in
magna arJ^ore plus, in exif^ua vcto minus , Munns igiiut
Pra^Ww» quantitatis cit, n6 vc^artcm vnamcilcwtialcmaut com*
^uantttaw : poncntcm c xrra a J iatbj^n i • , boc €»im fim potsft
;?)^''?^ «OmpofiGO «finisiaisdiSxr Pliylico remaf|f|j|i|p9,,^4'^c par-
' . cem vnam iifcegndiilem^^entitatittaiu ejKm aliam ciTc
fadaci Ni^niaucpan»94itAid^intc^r:;iniDe$fgh^^
inWr:fe^fiiUrfiiiit&pafmixiat > iu^^
• ; : .^tii'inltf (e diftingaaiiiiu>i(svcHbiacci4cot^ in» pw^^in-
^ ^■d^Hkh^^^^tn, aliam.Itaquc formaltscffcdlus ^gf^iifia-
m Dnrccs ftihftantiae corporcae iti-
^•yjJJ^»**^ tiegrjintcs^ordincin ac utmn intci- lc habca^fi Ex» qMo (c-
' qnitur n.iriiralitcrvcfitum quocjuc fcu cxtcniionmni^-
hcant ad locum ; & cx C0:£e|qiiifurqi^od lubjc<.t:um lUud-
(\i diiiidbile : d ^indcquod fit mcnfurabile , xqualc alce-
— [^. xi V U ios^aAie^ttiuKiim-i vciinfiililiun » Tnnmvci m u I ct «
Digitized by.Googl(
Tract. III. De Categ. 75
vlix. Ex hisrii::em colli^Titut hxc eflentialis Hffiaitio
ciu.inticncis, vr n: ratio cxtcniionis narn un in nrdine ad ^ ^
ic. Vui pcr rarioncnMntc!ir;^!Lur rano tori-niiis : nercx-
ceau.oacm, ordo <:]uiib:noC iifis : :^erf>.irtJa., inrcll:tT'm-
tur paitcs (ub'1anc:x corjorcx i.ir? ^-rue-: Miil lirur [ in
crdir.ead fe ) nepiites ex:cnho»R-'n n o.v^i ie ri lli^cim
e.lccllcncialcm. Q hicI (i fjiixras,") li l '^vi iMrMo is il- Dy/.ium.
]\i intcjrantihiis feii cntitatiu^r. fnSita »ti.T*ror->/Tc.r , fi
- ab ca Dcusjouat-rt: vicaitc,t]'iai'.titr^.::m lc;>.Tr"t. Rcfoon- '^fPt^ut §,
dco cuncomncs illas rartcs fiitura<j in tvnv:!^ , n vA :in-
ruin in pundloloti , qnomodocnc^>o(iii:u , cci iinfi lUiC
fjrmalirer extcfc in ordine ad fc, fed etiam in pMnib') riii,
ita vc nullarnrnrafitintcr illas Jillinflio. Nc^juc pro-
ptcrcaimaginandum clv par:cs ill3':,motu qu/^dam loca-
li ad [>nndum ilhiJ conllii>:iiras , hocenim ficrctpcrin-
ftmtancam incceptiojicm &c dcfinitioncm , ita vtcodcm
tcmporis ^noaicnco dcfincrent eire i 11 locn.inciperenc ef-
,fc in punclo. Si cjMv"er::san id c^m":n^cr.t in cbrpo e iui- Dwtuw.
.mano, & in (]U0'.iis alio coiporc lictcro^fT.ca, i\ Dcnsab
co quanritatcm nufcrrct, Rcfpondco ita efFcpcquc futu- Vejponfo,^
rum poftcacorpu.s hctcrog^nc kp. Rcpiio;pat 'Miin vllam
, cfle partiumjpura capitis, pe(^lons, Scc. diftin(^linncm fi-
jic c]uantitate , fjd rcmaiierct tantmntora illa fjhdantia
corporca ad pun<ftum rcdsiHra , fais orbata di(pofitio-
nibus, f)ua:non nifi mediantec'janti:atepo(iant a^ficcrc
corporcam (Iibrtanciam aur partcsejus.
Ex hac autem hypotljen intelligimus c]nantitatem cfTe ^^kh.m
riiuina virtute fcpaiabilcma fiibft.mtia coiPorca,ac pr©- /«^^»*/'^'
indc realiterdiftin^flam , prxf rtim ciim poifit feparata^" ^^** -'^*'*
confcruari , vt pnct in aiigudiinino Euchariltiac Jacra-
mento , in quo viderc efl <]uantitarc panis cum onmibiis
cjus accidentibuSjfinc tamciipanis fubftantia exifiere.
Qu&nt^m in ilia qu^^ntifatli Cate^oria. reftnnntHti.
[eu ij:t£nam finf prepri^ Jpgcies
qunntiiatu»
4
. QV AESTIO IL
E
Tfi quantitas, fi phyfice (pcdctur , cjuatenus cft pro-
prictas cnds corporei vnica /pecic ?it in omnibus
Digitize
74 PjLXMAB PAltT. DlALlCT.
rcbasqaaans > qmhvis exceafiQnem piaebec (caui^to
mtiesainienfioaiimilifiereiiriafe » loogictt^aemteaii
laucadinem,&profiio<)itafem : Nihilomihascaoieii
IjJTT^ ftiedsifSc fbrmalicer accipiantur, qiiacenus in ^enere dl
(^n^'atu ^^"^ cxtenfionis partium rcijfiuc rcs illafit quid perma-
S^eitiqmM* nc:i3, fiuc flucns 6c fucccfriua, quinqnc omnino funf (pc-
tum-» per cics f]uanticacis catcgoricx , trcs quidcm fpccics quanci-
moMtMtk. jacis pcrmancntis>lir>ca ncnpcfiipcrficics, & corpus fiac
crafTities : di\sc vero quanriratis fucccfliMXjncmpc motus
&tcmpus, qnx omncs iigiilatim dcfinicnd;i:&cxp!ican-
6x func » deiade explodenda: aanc ex quac aothx func
adultcrinar.
JL^^^u QHP^ igicurlpeftatadcrcs illas quanticacispermaneii»
f$r/i«utM rpccics,ncmo noneasrecipit,!icecenim nonexcet tU
' ^sfi$m, ^ iaruperficiesfinecorporefebcfafficie » neclineafinelb«
peificie» diftinguuncorcam;n incerCbfeifil^alicer: Siqui-
otm itefinicariinea,longitudo finelacftudine:ffiiperficid»
latitudofincprofunditarcicorpus fcu cralfiticsjquantitas
Crina conftans diinenfioncjonf^^itudincjlatirudinc & pro-
Sftnti fundiratc : Qupd vcro (pcdlat ad fpccicsquantitatis fuc-
^JjJjy*** ceffiuae,motus,quatcnus eft quantitas,dcfiniri potcft, flu-
-wtpmm, form^,vcl continua, & non intcrnipta fucccfTio par-
Ss^^^mthn, tium mutationis; Bxqua dcfcriptioncintclligis,fpccicm
[ iianc quancicatis non f am efiS motum quam propricca-
tem motvis > defcdu camen Vocabuti mocam appellaii.
Tempus qaoq^ definiri po|pft»daratio motus ratione f^-
D)!h!m. ^^^^ priprum & pofierionimytea iaxca Ariftocelemjiiimir
^ktnth. (o^ mocus lecandiiun prias 9e pofterias. piftii^oUnr 90-
Tmimim^ tcm pofteribr harc ^ecies mocas iormalicer i prioRA
h^tmi^- quod prier fic ipfa fiiccefiio parcium motus>liiec w&Ak
«l^fMMii» j-^tiQ kicccfnonis illius. Si quacras an quantitasfit gentts
, /ynonymum, an vero ^antum analogum refpc(ftu quanti-
tatis continux permaacntis fucccflfiuac. Rcfpondco vul-
go quafi gcnus (ynonymum ab omnibus rccipi. Si tamcn
rcsad viuum rcfccctur, vidcri duntaxatanalogura , co
quod fit^plane alia ratio cxcpnfionis in fubdantia corpo-
rea penBanence> ali a vcro in aceidepce cranleuote.
fiumtrm nX lam vcrd TC ad nocbas fcu mina^^^^'^ ipccies
^^^^J^.quancicacis acce^mus, cr^s illae fiu^ai^ iKMinnlbbi A-
Mi».^ ^fioccles intet qa^ntitaiis (pectcs enQmeiac > nempe pn-
1 , 9;»|io , 4c lQcas,dc g^uibu* fiffljjt^
•
Tract. III, De Categ. 7J
dlfcuticndum cft,an fint verx fpecics c|uantitatis.Etqui-
dcm quod fpcdlat ad numcruin , cjux dicitur quafuitas
dircreca,eoqa6d co:iftetpartibus difcrctis^fcudifiuncflis,
ad diftin(i\ionem 'quantitatis continux c]tix conftat parti-
bus communi vmculo copulatis : tcncndum cft non clTc*.
vcram fpccicm quantitatis catc^orrcxrita vt quanritas m
gcnete refpcdlu continusc & dikrctae , non fit vcrum Sc
lynonymum genus,fed analogum quod propric quanti-
tati contmuac conucnit, difcrcta! vcro non nifi analogicc
& valde impropric.Fundamentum huiusnoftrac affcrtio- Pundamtn^
nis cft , tum quod numcrus non (it ens realc , tum quod ^^ftrtf-
nonfic aliquid vnum per (c. Si enim formaliter conlide-
rctur pro praecifa aiiqua multitudine vnitacum, quo mo-
do variaE funteius fpecics,vtbinarius,tcrnariiis,&c non
potcft vllo modo dici ens rcalc,tum quia vnicatcs ill^ cx
quibusconftat, nihil aliudfunt, quam mdmiliones , fcit
ncgationesdiuifionum , qux nihil funt reale, vt patct:
tum quia coIIe<flio & limitatio vnitatum perquam nu-
mcri inter fc diftinguuntur , tota pcndct ab operatione
intclle<flus toc & non plures vnitates fimul coIIigccis:Si
Tcro matcrialitcr fpedctur pro multis rcbus ipns,nocifti-
mum cft numcrum non pofTc dici vnum per fe , fcd tan-
tum pcr a^scgatio^hcmjquo modo cxcrcitus dicitur ali-
quid vnuiT^Piquc cnim cx pluribus rebuscompletis , &
pcr fc fubfiftentibus aliquid vnum ficri potcft.
Quod lpc(flac ad orationcm , fi phyficc confiderctur, OrAiiovtfit^
non eft vnum pcr fc,fed cx multis fyllabis conftat : vna- «o #y? Ipte tt
qujequcautcm fyllabafonus cft'articulatus ab alia.fylla- f
badiftindlus : ficquc fi diccnda cfTet fpccics quantitatis,
ad numerum reuocanda cflet: atqui numcrum a catego-
riaquantitatis cxclufimus. Quod fi morulam illam Ipc-
dcs ,quaE in profercnda vnaquaquc fyllabaimpenditur,
tuncad (pccicm aliquam fucccffiuac quantitatis, motum
ncmpc vel ccmpus rcfercnda crit. Deniquc locus,vc fic,
id cft,quaccnus locus, nonpcrtinct adcatcgoriam quan- %uLitttati/
litatisjfcd ad catcgoriam Vbi. Quia locus, vt fic, forma j^^^
quxdam cft cxtcrna non pcnitus infita,fed adiaccs,nul-
lam rci dcnominatas cxtcnfioncm tribucns , vndc rcs a
loco nondcnominaturquanta,(ed lotata. At vero quan-
iitas^omnis,forma quardam cft intim^ fubicAum afticics,
^ coi cxtcnfioacm tanquain formalem fui ciFcduKi
Digitize^.
' .7^ .Pkimab Part. Dialxct.
tribuie. Loqiiimur auccm htc 4c loco n 6c, qu^ivolK I9 •
CBseft» fctt quaccnus cft id quod ambic ac dcnoniiaae
icm Jocatam.M cmm conftdcrecurquatcnns cft extren^a
fiipcrficics rci locancjis fcu corporls ambicjitis,cfl fpccies
. quaiuicatisjfcd non ab iliis Hiftiwdi, vc patct : Sic cnim
pcrtinct ad i|>c;ucm,<juaaciuti^ pci:aiaacucis,.ncm]fc Qx-
^ * ' ^ j^Jinai^ fint fnfrittatts §hf4ntiisfu.
r c -Qv A# » T l O ♦ III.
PRxtcr cas QuaQticatispropricutcs» quasQbUcr np«
caiiinEius qiucSione piimaliuiiui fi:^gots>iKcaipc c^c-
ccn(ioAemiaordinea.dJocasii.9iuidipQ(re » raeimir^
pofle^^c. cr^saiiasproferc Ari&orclesc.dcQuancicaip.
'''•'/JIf!^'"Primacft,Qaantitati nihil cfTecontrariuni : nuod intcUi-
^ ;gcndum cft de piopria contrarietatc. Reperitur enim
tttatn.
^rimM. cjuacdam iiiipropria concrarictas intcr maiorem & mino-
^tcuniot rcm quantitaccm.Secunda eftjqCiod Quantitas noii fufci-
pit magis& minus,Iicccrufcipiac plus & lui.nus : ratio
cil , quia noapqflimtpluies quantttatis ^aicc^ in eadem
. iiibicdi parccfecfpiyficucpoiTancf Ijircs eiufdem qualiu-
ci$>vcrbi caufa , calorts gradus in ^dcni Dartc labie&t
JCepjepii: jS^ cnim vnum dicitur ^alidius a^k , non quia
^ pJurcs paae^itabcc c^lidas > . /ed quia parccs haber calf-
'^^^9^- I .<|i9r€i.TorHa^>(luod ab ea res denominancor xquaUs
vci ina:qualcs; qiiod acci pic^dooi eft de propciasqua^.
tate & inxquaIitace,iTcmpc desqualitac^&inzquaUtare
cxccfionis:alioc]iii q.]ualicas&: inqqualicas dici polfuntin
aliisrera.HgcncnbjSjfci miaus proprii : Siccnimduos
li<3mines acquc ingcniofos ,dod:()s,&. boaos^zquaics dici-
.gius>«qMdli(ac^. m^2f^ pciip^ki^iMs.
QJ!:"ST f R IV,
P^mmins. V^fcupropaidiiai^liadaac^igw
xka) dicicorquc numsius.Coi^miia,rari^s. alia pcrmanfs
curua.
I
V
- ^
Tract. III. Dk Catje«. • 77
cutaamnu(o[ue varias fpc^ies Itge apncl MasiuKnoticos.
Supcfi&iil^,eac]ue fuiiilicer plana felciuaa^cuius vccinfiji
I vftvla^genera aiiigttmnc i Mathemtticis, Denkjue cot^-
pus feu craffict<ifl».Bft. Aueem corpus Mathemftticam aUisd
cftbttcAaie^aliad 4iigiitatt>altQd nitxtum»kar(&6 angola-;
lc^i alf nd iVregolaref, aKad regutace , nempe tetrahedron»
]iexaIiedron,o^ahei}rod,do(Iecahe(tron>icofahedron. • • •
Conrinua quanticas fucccffiua cft , tcmpus& mocus. ^4Hti*4»
Xcmf us,inquam,naturale,prxtcntum,(-ucurum: vel arci-^*"^**'^^
ltcialc,vc Iu(lrum,indi^»o,(xculum, Motus verg triplcx^, "^***'
accrctionis,& dccrctionis,recundLim cuantitatcm ; altc-
rationis (ccundiim qualitaccmdationis feu motus localis
fccundii m locuOliiijae redius racianii deorram> orbka*-
klns,miKtus. • » . ,
Diicrcta (Jttttttitsi^ eft nonien»» i(qne ^at Telinpar; jQuM,titm
Pftreft tHpiese/nemj^piftiterpsMr, vt odonaidQSi pariteriA^«wMC
impar/it renarti!S^tmfiirlterpar>vt daodena^as. Impar
▼«vdd^Atotiprtniak at i*kimpolSttts,vt qailiatlQS.Secun*
dus Sc eompofitus jvt noftdnarias. Aliiu mtnatiorum horfi « '
uumcroram fo^bdiui^oncs quxre apud Arichmccicos.
TERTIA SECTiO,DE.
QJ^ A 1. I T A T B.
'-'r'" : ' ^QjAl Sfirio. I. .'.Ui,
QViHt^s ommum accidentium i«fei£tnipatens de-;it«<«fi^^i
(enbtmiraly Atiftocelc , A qoa it» deaominantur'''/''''^"*'
4^i|lls.Icaqueomneacctdenstttfitidm>qQodiicquc quan- ^**^^^
titas eftinee kekitio>*di|bitar qaaiiftas> qoia nempe /ubie^.^'**
dum^rmodam iBtnnfee^it eflentiaiis fiarmae q jaiifi.
cd« iea^^termiinu& peifidt^Iicdcenimmmquaatitas
ci\m relatio&a^iohcs nonnuUa? , ciim cciam paifionc*
fubic<flum incrinfccus aificiant , non camcn per modum
cflcncialis formx decerrainanc acpcrficmnc,non quidcni
quancicas,quia maceriam potius quam formam imicatur,
ncc cam fubicdlura pcrficu ad operandum , nuim ad pa-
'tiendnm dilponic: Relatio vero ncc perfed;ioiiem dicii^
necimper£cckioiicm> vt multii^c.G^Ai)iliGCX aiicrant;,4iec
Digitized by Googlc
7$ PjlLlMAft PAHf. DtALI^C. '
cam fubieclLim in fc ipfo quam in ordinc adaliud perfi-»
cit.Aclio vero CJc pallio non tam forma:c]uam farmarum
adlus dici dcbcnc. Quare foiaqualitas ert qune per modu
dlcncialis formar fubiedum propric pcrlicit. Ex <]u6 in-
^ celligis qui differac iiocpi^dicaoiencum i c^tcrisi^oaiMi
jUU ^bmU' defcribi pocctl in huQC modum , AcciJens encicAttHiaift
tdt» Accmf abfoiocum>rnbie^ai ad mockim fubilacialis fiKmaede*-
tttrdffin» cermtiiaiis.DkicuraccHltiifeiiac»ciiramsyc(eoe^^
illts accideiici^s,qu«iioa fimc vcne enciiaiefiice ciiibv
modi efleQdb n fiinc poftcema lex pr<^dicameiica:cUci|pB
ablblucum > ▼cdlftinguaciu: i tela^ae, qtiaceft accid^
cc(pedtiuum:addicur (ad modum (ubftaDCialis tonnx de-
ccrminans)vc dillmgaacur a (^uancitace,c]uae materia po-
tius t]uam f*)rmam imicacur. Cxceriim liccc quaiitaccs
{\nz encia iimpliciterab(bluca,hoc tamcn non obftacquo
%tlfitimti iiunus rciaciones alicjuas inuoluanc impioprias,& fccun-»
fiiundkm dum dicijVt loquunnir: fic enim $cicniia,r|uae cftdc pri-
dt*i» mogenerc quahtacis,cllentialem ordineirt^fcii[iiibuodi»
aein iuciudic ad obicdum dc ^o initicuca c^.
» legium/^fit q ti ali/atU diu if o in ^Mtu^f
VAE^TIO II.
QVatuor qnalicacis fpccies iti genece ab Ariftoceler'
cradir;^ , & ab omnibus Pcripateticis recepcae fiinc,
^iirum ad quas canquam ad capita omme genus qualitatis reuo*
j^iuffoU' candum eft. Primafpecies dicitur Habicus & difpohcio:
fccunda,Nacuralis facultas & imbecillitas:tertia,Patibi-
ifrt^o* ' qualicas & pairio:quarca, Forma & figura. CoUigicur
autcmiflcquaternarius numerus^^ualitacum , in hunc
modum: qualicas^aiccideiicaria quxdam forma eilfub-
Aaacias > qox comparari poceft vcl cum nacuca fubic^
Ycl cum ei ufdem fubie^ ai^baoe & pa(][tonei vd denicji *
cum ciu,fdem,^ie<^i qo^ocicake. ' 61 igi tur camnacura
lubici^i compaiecm: » quaceatis iUi couiencanca vcl dtC-
ieocanea eft % dicicor baDicos dc dilpoficio^: habicos
^ dcm>^fi a ibhieAo ^oKiucri pol&cidi^poficio vjcto fi
facile. St cum eiofilemiiibiefti a&ione lc paflkme com-
parccur,auc (pcdabicurVc priucipiu a<ftionis & paiConis»
auc YC cenuiiUi&*il uitpriyipiuiUj diccuuroacuraiis facuU
— • casfc
* Digitized by Google
Tract. III. De Catss..
tas imbeciliicas, & quidem ii (ic priadpium fbrtic^ a.
geiMtiyappeilacur factticas> fi vero principiiim diebilic^a-
^|eodi,i|iu>«ciilicas. Si vcro coniidececaryctefmtBttSiqiii
m a^tone & paffione ac^Qiricax > dicecur pacibilisqoali-
tasi&^affio : paribilis>inquamqtialica^fidio maneac;
pailio vetdft bieui pc ceat. Si deni^e comfMureciir cum
qoaiiricace>({tta€e&os illanimodificac ac dcterminat, dice-
tui; Forma & ligura : Forma quidem,{i phyficc fpcdetur,
cum matcria cohaerens : Figura vero matiicmaucc {pe-
^\ctur cxtra omncm maccriam.
Edeciam alcer modus colligendi iilasauacuorfpecies
^ualicatis. Qualicas auceH in folafuperncicfubftaim»,
icu cxcimajauc incima eft:fi excima cft,fcu in (bla fupcr-
£cic,ecic forma Ycl figura:fiincima>auc fenfibus rubje^,
vel non:&&afibas fubje^a iit, erit paribiiisquaiicas > vd
pa^io : fi ver&non fic ienfibus fubie^, auc eric k iiacura
infitaidii^eturque nacuralis £iciilcat>vei imbeciliitaa : aot
<iwao(]iiifim>dicec6rque hafaicaii vel<Ui^
p
Qv^ Al S T I O III.
Rtma hscQuaiicacis (pecies duplici vocabulo, licuc
& rcliqux^, cxprimitur ab Anftotelc. Eft autcm v- UMm
triufquc multiplex acccptio , & quidcm Habitus primo '
accipiturpro coomniquod priuatfoni opponicur , <juo
modo fcribic Ariftoccles , Apriuacione ad habuunrnoii.
dari rcgrcffum. Sccundo habitus accipicuc pro cucttm-
jacencia indumencorum > dcpcoeooiiliii oiipd^rpori'^'''"*^^* ^
caoauam indnmencumMqraamea^ia adfacec , ^uo
mooo pectinet ad vlcimum prwedicamencum. Tecrid ac- ^
cipicur pro eogcMm qaalicaris beod vel mal^ iiib-
]^umalfickar> (jttoniodiimftltiuc primamlpeciem .
qpditatia. Sinii^ difpofiriOrPtim^ accipicur pro prae.
niajnaceriac fim .fiibfe^i prteparttione ad fomiam oom- Oif^
toel^ recipieiidam , |qu« acccprio apud l^hyhologgi viu^^]*''
I tnta Sccundd pro ficu fcu pohtura curpoxi^ ^ par- «srfOMMit.
ciumejus, ifio modo pcrcincc ad pcnuiniMum prorai-
^camencum. Terti6prohabicuiiichoaco,ncdumin liib--^
jcdofiimitcrmiixrcncc. Ex*quo incclhgcrc cu iudi- ' '
tiim ^ diifoficiG^cm i^ic pro^eadem fpaac qualiucis
Digitized by Gopgle
ZO PRilM Afi PaRT. Dl A LECT.
accipi, qiKi! ciiiii Iciiirer inhxrec , appcllatur difpoluio,
ciiai vcro ii:inuci,appeliarur iiabitus. iuque ficun poted
homo idem ex-ptiero iu vinim cundcre non muc^d (pe-
' cicjlra eaclem nQcnero qualitas porett cx di(po(kionc fie-
, xi habitus. Cietetum non eft di^ccndum quafdanf quali-
tates Qiagis piopnc habitus ^ici quaMn di^ofitiones ^ 8(i
contr3.Quare Atiftac cks opinioBem,in<»rbQm d:c.appel«
lat d i fpoii tibncs i Sctpntiam ycrd>vitciitctti,r<)bor corpo-'
tis,appctlatliabictts.Habit»um auom tada /bntgenera,
alij cnim func antmT,nIii vero corporis. Qui funt in ani-
Ulnt»Hm jrio h.ioiLi?<; , ntjc infnfi iiwz diuinitus, aur nnturalitcr ac-
^ttmSf^ qnifiri. Si djiiinicus inbnlijf-jnt syrnciacrratum fjciens,vir-
yihniuf^^t ^^^^^ Thcoloaicarjdoni Spiriru:; SandlrirGratia: f^rnris da-
t4.^fiti txSi naruralitcracc|nirui,aut funt in facaltacibus cojno-
icttittis , anr in appet(tiois}ii in facultatibus co^aoiciti^
uis» aut in leniibus internis , vc in pbalitaiia> acillmacilM^
memocia-.Aur in inccUedii; eftcjuc autrempet venis ,fC
, icicnti£t,pnrdentia,ars;aot fcmper iaKhs^ erronauctne>-
<Uus,yc opinio. Scipntiarum ver&&arrium varia runtg&>
nera,c]ux bremtatis canfa prstcrmiccimus^de ii$ cnim a-
liuscftdicetidi locus. Appctttiuarum autcm faculcstum
ijabitusjlitnr viir- rcr anr vitfafliis viriuAbus oppofica.
IS.4iiUtt9'» I-nfi vcro qni fiinr in corpore hahitus , auc ilJud bcuc
* nfrc5i:nr,ai;r mnlc.Irqnc vcl cxtotovel in parrc.Corpiis
' , cx cocobcnc arHcir <anirn<^,robur,&c. Malc vero infiruii-
tas,jmbca*lHcas.Fx prtc verobcne aliiciunr laccrtorum
robur , pcdtinr yrlocitas^,acc. mal^ vero vniusctijurcjve
membriiffdii^iIcto>Unguor,fltpcci!iliaresmorbi. '\
S^fnt» T^T Atnralis potentia, ftu fkcukas hoC loco jtcittir quS
fortitcrquxqiic aoicaut rdfiflit : ImpotcntiaVe-
lo fcu imbccilliras irgre rcs opcratur auc rcfiftif.
Qi:o loco nota impv>rcnciani fcu inibeciliuatcni hic noii
fii».nificnre priunrioncm , feJ potentiam (eu fncultatcin
dwbilcm. Kx quo intclliijis naturalem facultatcm & iiit-
beciliitatcm nou cllc diftintfbris (pccics : ncquc cnim Fa-
cv^kas vidcndtiaiuucuc>ditfert ipeci««riacaicacc tidert-
di in
Digitized by Gopgle
Tract. III. De Categ. 8i
in (ciic. Cxreci\mjciiiFcrc hxc (scuada fpeciesqualica-^; <//frf.fi
tisa priina, ijuud liabicas dilpulicio lic qualicas acqui- ^■«'^
lica , v: Jiacuralis taculcas lit a nacura nobis concrciiica:
Addc faculcacem viui rimpliciccr operandi tribucrc : ica^'^'*'*'
vcilia liiblaca uulla iupcilic operjndi porencia: Habicum
veco vim Facilius opeiandi , ica vc ijbiato habicii polHt
adiiuc rcsjhccc non caai canta f.ac^l.r.iCc ,opcr.iri. PfcCccr- ^ ^
non faculcas habicui,l'cd habirus Fajtilcaci luu.- ucnit: a,.,. .1
imo eadem tacultas plurcs habitub libi comp^.a; : pote(l.<</Mi)fpi
Facultacum autem ali.^ funt rcrnni inanimai unm pro-
pri.i;,qux varia: tunt pro variacondicionc na:ura: cuiulqj
nli.r vcro rcrum animacarnm , Sc quidem ill »c ticnCkalcs:
auc Ipeciales. Gcneralcs lunc criplicis generis : quardam a ruYa\s
cnim fcquuncurgradum animx vc^dtancis , alix ^radum^ ultttts
nnima: Icniiciux,aHx gradura annnx catianahs.Vndefa-
culcas aninio: in geneie criplcx crt , nempe vegctatiua,'"**'^'^"'"*
lcnlitiua,rationalis. Vegecatuia aliaeft prnicipahs,nera-
pe, nuiriciua, augmentatiua, gcneraciuaialia adminiftra,
jiempc actra(i:liua;ceccntiua>digcftiua,expulliua. Scnfiti-
ua criplex , cognofciciua, ad quam pcrtinent fcnfus cuni
cxccriorcs cum interiores. Locomociua, vt faculcas vo-
landi, na:andi,progrcdiendi. Appetiriua, ncmpc appcti-
tus concLipifcibilis & irafcibilis. Faculcas racionalis du-
plcx clt,ncmpc inccUeChis & voluntas.
attu^et ad Ipccialcs facultatcs rcrum ^niniata-/^^^^/^^^j
rum,alni! lunt proprix quarundam plantarum, vc vis dy- cikltAU
clamni vulnerum fmaciua^alic^ quarundambclluarum,vc "«'flMf
poflc rugire ui lconibus , hinnirc in equis, &c. ahx can- ''•''^*^'
dcm hominum,vcpolferidecc,admirari,loqui,di:c.
De fttHbilt qualitate 0* p^]Jion<u,
Qv^ A E s T I o V.
RKcle nionct Philofophus capitc de Qnali, patibilcs Cur htt Jptm
qualicatcs & palfioncs itaappcllari, nonquod om-"«^
ncs ex palTione ahqua nafcantur, ledquodomncs pallio- '^^*^'
nem ahquaniin feniu criiciant : Quareadhanc cerciam
fpccicmcTomnes , &quidem foIa: qualicaccs percinenc,
quiuiunc pcr fefcnfu ainjuo perccpcibilcs. Dicopcrfe
fenfibilcs , vt cxchidanc torma.n &: figuram , qu^ racionc
lurninis, co!oris,quancicatis fcnfu pcrcipicur,n6 vcropar
■ fc.Carcciiim incec illa:;' qualiracis Ipccies perinulcjc fanc^
f
ii Pjixmab Paxt. DlA£lCf«
' quae ex aliqua fiibiedi paifione & ez alianim qualitatiiiii
wnicua a^one 5e paifione nalcuturivc (iiAtcolorcs,(apo-
• rcs,odorc$,qu2r cxtcmperie primarum qualitatu>ncjiipe
calorisjfrigoris, humiiiitatis & ficcitatis nafcuntur. H«
aurcinprimne qualicatcs clcmcntorum propric cx nulia
^ ,^ ^ fubicdi aut aliarum c]ualitatLiprccuia adlionc& pallionc
fu^Mf^S^ nafcuntur.Dicuntur autcm patibilcs c]ualitatcs,c]uia fcn-
^ugUtmim f"^ pci fc afHciunt. Et quoniam carum,qux cx aliqua
li^Sm^ itibie^i paffione oriuncur>ali« func diutuiniorcs,qu2e ex
permanenci aliqua palfione penden^vc palior cx diucur-
' no morbo contradus,aut canitics ex vehemetilfimo me-
tu concraAa.AliaB vcro funt breuiorcs quar cicic^s percur» |
quflcnempeex tranfeunci aliqua paffione aa(cuntiir a vc
paUorex me€tt>Tel rubor cx pudore concra^u$.Hioc or->
tumdiKcrimenaccidentarium inter patibilcs qualitates
j; ^ &palIioncs,qnod patibilisqualitasdittturniori,pa£fio vc-
f-zl brcuion tcnipore ciuret. Diffcrt autcm anaturali fa-
^alffM 4 cultatc patibilis c]ualitas in lioc maximc,vt alias diftcrc-
natHtalifd- tias minus lcgitimas praEt?rmitta,c]uo(i naturalis facultas
wLutt, quia cft abjflrufior &l intimis natur<i' principiis conirid:Qr>
e ' non fc promitexceriuSjUQ^ fe fcniibus manifcflaciAtpii-
cibilis qualicas quia non adeo ar(^a nccc/licudinc cuni
eflencialibus principiis vinticur > hinc fit vt ]iberii^$ |^|e
cxcerids efferac>& in fcnfus nojdcos &ciliincttcrat.\
^^Htk ^ quoniam pacibiles qualicaces dicuncur,q u^ fcarijm
JV^^ afEcionc > opcimaearum videiurpartitiQ qux petipirex
' V ienfibus:itavtaliaedicanturvifibilesiali«audibilcs, alias
iliMlifiii vf-oira<flilcs,aliae guflabiles,alix tadiles.Qualitas vifibilis,
Ji^^ . cfllumcn &i coior:colorum au:cm alij funtcxtrcmi, nc-
■ pcalbcc!o,uigrcdo;alij mcdij pcncinnumcri , vt viridis,
rubcusj&c. Qualitas audibilis cftfonusqui vclcftcom-
munis rcbus inaaimatis', vclproprius rcru animacaru,^f
^gffm vclarticalacus,vcl miniin^aruculatus,&hic quiddli|
fiSki ' brutis animantibus vcl hominiconueuiens.Qualicas
... . oifa^ilis e{iodor>i£]uefuauis,cuiusiatiamera:funr ipc^
cies iniiaminatsr; Ycl mple(lils,cui us item mdtde (u^
^Utatgu Jqics imiomT^at£.QuaIitas gud2^ilis eftfapociiqucg^ra-
^«/»4« cu^.Qual&as cadilis,vel e0; m^tuia>qtt« fpedac ad pdin-^
tM«4^if. ^^*'****?"*^^'^""^ ^ grauitas:vcl non eftmollua, caquc
>el prima#nempc quatuo;r qualipates elementares , cal or,
f ri juj^unuatos^cdtas. Sfclgd^ h pioIIc>durum,ari du,
5rr; lut^ii»
Digitized by Google
• Tr ACt. III. De Categ. 8j
Iubricuin,la?uc,a(pcrum,rubdlc, rpillum, ftipatu,liquicli
. . Qjr A E S T I O V I. , \
QVarta feu poftrcma harc fpccies qualicntis nafcitur
cx partium quantitatiuarum fitu ac pofuionc:ita vc
cadcm ftz rcalitcr cumquamitatc,Iicctab ipla fjimaliccr
didinguatur. Alia cnim c(i ratio formalis cjuantitatis.a-
lia ratio formx fcu fi^urrc: vndccadcm numcrocjaanti-
tns figuraHi fubinde mucarc pote(l,vt patet in ccra.Adde
q'.iantitatcm cx materia,figuram vcro fcu formam cxtcr- S^nd dijfjk^
nam cxin:ciiuii 3: fubHautiali fofm.iproucnire.Hinc a- rntftrmM(g^
lia cfl nacuralis fiiiura lu)minis,alia lconis,&c.licct cade ^^**"^ ^
in vtroque lic quatuitas. Ex t|uibus patct rormam lcu h- ^
guram dirtingui formaliccr a quantitatc quam afEcit.Li-
ccc autcmeadcm cxteriorcompofitio, forma cxccrna, &
fcciam figura indifcriminacim appcllari polHt; lubcntius
tamcn naturales &pliyficas appellat^formas ,inccl!igi-
bilcs vcrofcu Mathcma:icas,figuras nuncupajic.
Figuca igitur feu forma gcncratim diuidi potcft in ^'1"^*^'**.
Phyficam feu naturalcm,& Mathcmaticam feu abftrada,-^'"^'"*
intcIligibilcm.NaturalisaliaclV inanimatonim,alia a-
nimatorum corporum propria ; & qiiidcm alia planta-
rum,alia bclliiarum,aIiahominum. Mathcmatica autcm
aiia imperfc(fla cft , icu inchoata, alia vcro perfe<fta feu
completa.Et quidcm vtraquc lincaris, plana vel folida,
quarum omnium varix funt fpecics, quas a mathcmati-
cis poHis repctcrc.
§l!tAHMm fint froprietates huiu^ pr£dicamenti.
QV A 1 S T I O V I I. * ' . *
TRcs huius pr^dicamcnti gcnerales proprictatcs tra-
duntur ab Ariftotclc. Prima , habere contrarium, |i^*/f'*,
quod licet no omnibus,folis tamcnqualitatibus propri^ FrtnM.
conuenit:Dico no omnibus qualitatibus conucnire,quia . •
naturales facultatcs,& plcr^que tumpatibiles quahcatcs, , • •
ciim formq & figur(j,non habenc contrarium.Dico tamci\
folis piopii^ coQUcaire , c^uia pu^ailla mutua,qux ad
t4 j Primab. Part, DxAtBer. \
racioQc contranetacis neceflaria eft,inter (olas epialitaics
proprie rcpcritur,&: beneficio illarii cadem rcpcritur po-
gna intercjuafdain fubrtantias 3c carum adioncs.Sccuda
proprictas clt,ru(aperc magis ^ muuis, fcu intcdi 6c rc-
mitti,c]uod non omnibus (.]ualitatibus,vcibi gratia natii-
U^l^ ralibus facultatibus &: Fonnis acfiguris non conueaicifcd
plcrifijivt habitibus & pacibilibus c]ualitatibus.Tcrtia,vc
ab earcs dicantur iimiles vel diiilmiics:quodjiacclligea-
du c(l dc fimilicudiue iccuodiim accidcns pro^ric didta.
Quodipc6lat ad fcricm (cu cnordinationem huius
praedicamcnci , facilc potci^ incelligi ex diuifionc allata
cuioique fpeciei. Q^are non eft opus vc eadem ^uifio
" hicrepccatur. • '
QVARTA SECTIO»DE
RBIA.TIOMB. •
• • • .
QjABSTXa I. ^
drfX^^'^'' D E^^^^i^S^n^alifiimcfiimpudef^^^
jtflJsink. 1\ hiiatio refercndi vnum ad ahud^quomodo quaeiiis
cuiufiiis adquodois habicudo fiue refpe<^s poteft dici
reIatio>5c fic relatio non diftinguitur ab atiis accidenti-
bus.Nainque omne acciden$>quatenus accidens,inu oluic
rclacioncm aliquam (cu habicudincm adfubiccluin cui
accidit : Ec pcraiulca accidcntia, vc Faculcates Sc habicus
opcratitti , Ipecialcs habent rclpcdus ad fincs U obicifla
' circaqux vcrfantur. Porro cjuia ciufmodi habicudines
funt Ycluci differentii ttircntialcs encium abfolutorum,
non ccnfcattir rclaciones cacegoricx & pro^ic di^^fi*
ucrclationcs fecundumdicijvcvulgoioquuntur. '^'
^''ZT^ ^^^^^'^^ }&^^^^^^^^Z^^'^^^^ ca , per cjuam f^rmalitec
II^Mii* aHciuid refcicurMahud npii tanquach ad fubieiilutii^iiic
]^4tuMt€»}o^^ Hnem, fed canquam ad terminunl: neftte
iatinw «pi cftpai» elfcnciaiis viliu^^^ j autil^
<tiJfe€htiaincxpritpit , Cedipfaaccidens eft rcalc oiiui
'^'^ Qmbus condicionibus cjccludua-
* ^ , fiir inpiiiiuti rcbtloiix^ jca^ioms,qux aon funt accidcr^cia
Digitized by Google
Tract. III. De Catec. &5
rcalia , vt cft rclatio rci cognita: ad intelicaum cognof- Tria inomni
ccntcm,aut rei vilx ad oculQ intuentcm. Dcindc exclu- ^
dantur relationcs fubaantiales in aiuinis,per quis diui-
nx perfona: conftitui intelligunt ir,quia non funt accidC- ' ^*"
tia. Prxtcrca relationesomiicsrecund.im dici, cju^afunt
partes cncium ablolLjcorum,ant eorum I itcnres difFcren-
tias cxprimunt,proindenon c5n-ituunt di{iMi<5lam a leli-
cjuis catcgoriam, Pcirro inomni vcra& citegorica rcla-
tionc triaconfidcrari debcntmempe rubicclum,rLindame- ^^^^^^^^
tum propter quoi in fubiedo fit ralis rcl.irio ; tcrminus funumtn^ •
adquem f^iedtct rclatio: Qi\x omnia cxcplo facile dccla-/*-y.
rantur: Vcrbi gratia,paternicas cft relutiocncegorica, feu y*tmmm,
racio formalis pcrquam paccr rcfcrcur ad filium : cuius
relarionisfubieclumeR hom-:) cjui gcnuic,fLindamcntum
cft tumfacuitas quapotuitgcncrarc,tum prxcerica gcnc-
ratiortcrminus vcro cH: filius qui genitus cft,
Cictcriim rclacionis cuiu^que fundamcnram duplex Fundarrun^
eR,aIiud ncmpc rcmotum, quod diciwr fimplicitcr fun- tum auuf
damentum,aliud vc:6 proximum, quod nontam funda-7'»' riUm-
mentum , quam ratio f jndandi communiter appcilarur: ''"^"i'^**-
<juia cft co iditio fine qua pofito etiam fundamento,non
lequeretur reIatio:cxcmpli gratia,fundamencum , remo-
cum paternitatis, cft facultas qua potuit homo gcncrarcj
fundamcntum vero proximum,feu ratio fundandi,eft a-
d:ualis gcneratio, qux eft conditio fuie qua faculcas gc-
nerandi non effet fundamentum paccrnicatis.Sic in rela-
tione fimilitudinis intcr duos parictes candidos ifunda-
jTientum remotum funt ipfr qualitatcs,ncmpc candorcs;
proximum vcro feu ratiofundandi,cft vnitas fpecificai-
pfarum qualitatumj ncmpe quod fmt eiufdem fpeciei:Et
quoniam relationcs categorica: , de quibus hic agimus, Sl!^'dnAm
niutua:funt , ita vt rclationi oppofita rclatio ^efpon -^'^^J^^.'^^^^^^
deat;hinc fit vt fubiedtam relationis rclatum , feii rcla- "^Uiinum. '
tiuum appellecur, ternfiinus vcro dicatur correlatum feu
correlatiuumj ambo vero dicantur corrclata fcu corrcla-
tiua , &etiamextrema, quiaintcripfa verfantur oppoft-
tae relacioncsjvcrbi gracia, inter patrem & filium relatio
patcrnitatis cx vna parcc : & ei oppofita rclatio filiatio- Cu? fiUU^
nisexalrera. Exquoniam extrema categoricarum rc-""
lationum , & fmid;Hncma quoquc quibus innituntur,"^^^*'^'^'^
Digitized by Google
$4 PrIMAB PAllt. tolA|.BCT. ^
funt realia,& rcalitcr intcr ft diftindb, & actu cxiftctia»
hinc fit vt eiufmodi rclationes fun pontiu*; Sc rcalcs.Rc-
biis enim pofitinc coniicniunt,6c in ipfts cxiftunt ante o-
mnem operacionem intcIlcdus.Etcert^rtclicuitim cfTc^
«liceft^auqueiii faoniinem cflc 9ius,<]uctn gcriucntpatrf,
^ . (]ui duncaxac a nobis ita con c i pi cu r .Quod ii dtftitr af tqu^
felatio f catQS extrema aucfun^ampnca uonfint rcalia
anc Qon realhfer incer fe dil^in^ , ant noii tStn cxtfteii-
^ cia a negandun^ eft eiufmocfi telacionem ellc i:ealem>aft
ViJU f«2i^proindccategoricam. Tandbmnota nullam relatibhem
Dei ad creaturas cflc pofle rca1<rm , quia fcqucrctur ali-
^i^^ quid rcale poflc cflc & noncilc m Dco. Cum cnim rcla-
. ' • tioncs non tatiim a fiibiedlo & func^.ainento^icd ctiain a
tcrminopendeant vt fint, fecjuitnr fublatr» rcrmino rcla-
tionem dcpcrircquarc ci\mcrcat'.iri€ polfint no:i ciTc,(e-
quercturiflas relationes ad crcaturas po'le n-n c'lc , nc'
|>^roindc dari aliq^id rtaie concingens iu Dco>c[Uod iliiusi
tn^ucabiiicdci rcpognat,
Tridvgtni- fimcin gencrc omnium rclationumftndam^ra
rtlaitoi;» X proxima f.Mctaph.cap.i^. ncmpc c]uantitas,aClio &;
Jk9d4mengA paiHojsnenfurajvbi pcrquanticatcm intclligcnda eftc]uc-
f^oxmm* hhct mulcitudo & vnitas,fiuc numerica, fiuc fpccifica, ii-
uc >enerica,Der adlionem Sc pallionem quofliiis r^enus a-
<itionis& pailioais , dcniquc pcr raenfuram intclligitui:
. ^ menflira cuiuflibct pcrfc^ionis > quam nonnuili vocanc
mehfiir^ra veri^acis«^ia id cfioA incnfaracuf, vcricatcfn
^flW/^w*» mutuactfr.lmenfu|;a, Excmpligrau4>tclati6iu;s accjualf-
tacis vtl in.iec{ualicatts fecund^m qdintiratehi > ^ititu-
dinis vjei «lifltmiiitudtnis» &cun<iikin ikhft^iktn 9 pHmo
" genercFuitdamemipr6^mi&ldQniBur t reifatiobes tef^'
patcrn:racis>l!Uacionis> operaroris & operis Sc fiinilei ft**
cundum.gcnns^fim'damenti proximi fibi vcndicant. l>eV
^ • niquc relacio imagMiis aJ prototypum,&ngni ad (i gnifi-
carum,Sc fimiles,habcnc terrinm gcnus fundam cnti pro-
>' xinii. Eft enim procorypus Quc cxcmplar monfura ima*
• *ginfS;t&rcsflgnifiMca9*.mcttAurafi
■^. Tr A CT. III. De Ca T EC. 87
QooJ attinet ad fundanicntum rcinotum (eaindtim Fundamtn-.
quod aliqua intcr {c rcfcruntur,probabilinimum cil in o- '"7 ^"^"^*^
mnibus catci!;oriis rcperiri hindamenta relationum. Sic fjj}p^f,jf
cnimrationc rubftancicpofTtint duo inter fe rcferri,vndc quoiubn
eft relatio idcntitatis fpcciticq fccundum fubftantiam \n-g€nm entk*
tcr Pctrum & loanncm. Similitcr rclatio qualitatis cft ^ -
fccunduni quantitatcm,fimilicadini.s fecundumqaalita-. ,
teni , & fccundiim etiam alia cienenvcaccuoriarum fuo :
modo. Sicenimduo patresfunt hmiles fccundiim ratio- P^oiAtnf
nempatcrnitatis: Itemquc duo agctes fimul & pacicntcs ^^^**^"^*-
ea racione funt fimiles. Similiterduo fimul liabitanres,
contcinporanci,eodem modo iaccntcs,& iiliiem vcftibus
induci,mutuaminterfe relationeinfimilitudmishabcnt. - ^
Tanta autcm cft ncceilitudo rclationis cum hoc fuo fun- Ti^^Ati» «n
damcnto,vt ab ipfo reipfa ininimediftinguatur: Licetc- '^jfjif'"^*^
Jiim fundamcntum po(Tit cfteabfquc rclatione,non taincyj^^^^^^^^^
clTcpotcft rclatio fine fuo fundamento. Exempli gracia,
iclatio fimilicudinis intcr duos parietes candidos , non
diftinguitur ab ipfb candore nili formaIiter,aut cx natu- ( . .
ra rei , ita vt non poftit concipi ciufmodi relatioabfquc ?'
candore . Idcmdiccndum de relationc aequalitatis intcr
duo eiufdem magnitudinis ; ncque cnim ab ipfa magni-
tudine reipfadiftmguitur.
Quc)d fi fandamentum rclationis iiondifFert rcalitcr a gMowoi^r*.
fubie(l:to,tunc nec rclaiio a fubiedo reipfa ditFcrt : vcrbi '^'fJ**'
2ratia,quiapotuiire 2enerare,non cft quid rcaliter diftin-^f ?
Ctum ao co qui genuit,ideo patcrnitas ab iplo gencrantc
minimc fcparari poceft. Quare nonunquam rclatio non •
tantum cft cadem cum fuo fundamcnco , fedetiam cum .. ^
fubiccto^quando fcilicecfundamcntum cft idem rcalitcr
cmn fubicc1o,aut cum fubieduin eft ctiam fundamentu, «
vtpatct in relacione idcntitatis fpccificx fecundum fub-
fi:anciam,aut fubftantialis fimilitudinis,quarum relatio- .
num fubftantia cft (imui fundamcatum & fubiC(5lum, . .
(^uomedo fe babeant relationes ad terminos^
. Q^ A E S T I O III, •'^*' C
I
y. ,
ETfi rclationcs no miniis depcndeat a tcrminis quam
a fundamcntis vt cxiftant , non tamcn tamardacu
illis neceilitudinc vinciuntur, ng9K. (^ux ab illis realitcr
<r • . . .
9t Primae pAnV/BiAt.'
difbinf^nanrur , cum tamen fint CTflem rcalitcr clim fuis
fundnnicntis,vt fup". i7v n M:n-^s : Fx ouo inrc!lip;-re efi
tcrmir,innn<m 01^0 ef] i rtlino.is , lictr ordofiuc
|*#nBiiW hiHitudoad ipfuralitipra relacioais cQintn; :|uarc porcft:
ptrv'»' dici tcrminus*aiiquararione> pcrtinercadcilcntiam re-
tStnuAn. t/- Ia!»onis,fiviatfnasilliimtcrminat , &€]uatenusper ipfani
LH^-^tf.Keh j-cf:irionisnatura cxplicari folet,n6 ramcniKcipotcft cflfe
4imtfm dccflcnrta rclationts. Excmplo rcs dcc!aratur:Patertiitas
Mxfmftum. noripotc\ fnteUigi ahim filtO) ci\m ipfafit reUtiopitris
ad mia ncq^ camen cft dc eflcntia patcrnitatis,0aTcrdfta$
.n.tota e^H'! pr t rc^a crio tam5 Slius fcalitcr difbingattarl
©•«ijj Vcrifm occurrndt mc duac grancs diflrcttltatcs expU-
cindir. Altcra ( 0,1^ relatio rVfcratur ad rcrminum tan-T
quam i!i(.]aivl -iHlblutiim,an vcrotanquam ad r.Iic]uid
rcfpcdiui:':^: Alreia e^Kan rclatuin ar! plurcs tcrminos Y-
nicn,an vcro mulnplici rcluio-K rcfcrarur.
Pri9f dijft' (>]od fpcLnrat a.l priDr.'m d"tncnlr.itcin • noranrlam cfl
tcrminumrelationis !nutux,c]ur habctCorrcf;>iM-,Hcnrcm
ff"^ fibi rc!arioncm,duplicitcr confidcrari pofie : Ptiino gua-
tenus c(l rcsquxdam abibluta : Sccondo quatefltis eft
- quidjcipediuom^quod reciproca hahitudinc rcfcrtur ad
oppofitum extremum : vcrbi giiatia,filitts qtfi eft tcrmi-
luispatcrmtatis, confiderari pdteft, vel vtefl homoqui-
iiam ab alio gcnitus : vel quiLtenus cft corrclanuum pa-
triS) & tnutuam ineiiiidf t relationemfiliationispatcrfii-
irati correfponpdentcTn : ita vt priori modo folum nfiatTO»
itis fliiuia ncntum conlidcrcturinfilio , pofteriori vcro
iplamet rclatio filiationis. '
^•Imip dtf* Noftra igirur fcnrcntia eH: , tcrminum rclationis , Tt
'fm*Mu% tcrminum, elTctjujd abfolutum,non rcfpcfViuiim, & fpe-
" dan rationc folius fundamcnti , non rclationis qu^x ab
. illo nititur fundamcnto. Ratio, (iuiacffcntia& narn-
ra rclationis (jommode potcft ititcutgi al>que oppofi-
^ - ta & correrpondeqtc fibi relatitmc : at non poteft intcl-
I i ai fi nc oppofito tcrmioo: qdarc n on eft nc^eflc tcrminfi
'^iUmU» ]^ationis,quatenusterminum>cflre refpcdiu'uni.iAdde rc-
lationem in fuo efle dependere a teriiiind >-* ficqtte termi-
•sinm,vt |ie,cfle natur|ipriAs relationc quam te^mi.nat.At
Terft $ confideretur quatenns ^ft cprrelatiuain , eft flmjiil
natutlcisn pppofito correlato. Corrclata enim , iaxu.
Aiiftotclem , funt funul «^tura. Quarc, tcni^nus rcb--
' . tionis
* Digitized by GQO^
Tract. III.De Categ. 8f
tiqnis non terminac rebtionem qnatenus eftc]uid refpe- Cir«Urium.
cYinuiT\y(cd quatenuscrtquid abfolutum. Hinc iiirclliorc- T^s^"^*"''^'
re c t quomodo oppotitaf rcJarioncs mutux iint liinai
turarquin ficur ienninus,vt fiCj cO: priornatura carclatio-
jic qaam tcrniinat : ficctiam coaiidcratur prior natura ca Eh mpLim»
rclationc quam fundat: veibi crr.uia,<icut filiui),quatenus
tcrminus patcrnitatisjcft natura prior parcrnitatc:(ic qua-
tcnus conrinct fundamcntu filiarionis , cft eciam natuta
prior fiiiatione,ficQ; patcrnita.s&ifiliatio sfu limul natura.
QiJodfpcctai:ad poftcriorem difficulcarctn , piobabi- Pojlerioru
lius cft rciaruninon vnica , fed multi;uiti rclncione ad
plures tcrminos refcrri , verbi graiia , patrctn multiphci ^
relationc patcrnitatis ad plurcs filios,5i cJmdidum pari_-
tem murtiplici rclatione fimilitudinis ad plurcs candidos
parieres refcrri. Qua: allcrtio non cft iiitclligcnda dc co
iclato quod ncccflaxioplura exigit vc ad illa rcfcratur,
cujufmodi clt totiim rc(pccla partiiim. Nam cjufmodi
rclarum Viiica habiLudine plura fi:r/ul rcfpicit. Probatur pr bdturi^f
autcm hxc noflra affertio, quarclatio quia pater rcfcrtur (<rtt».
id filium primogcnitum , non cft ca qua refcrturad a-
Jium:qi]are plurcs cifc debcnt ejufmodi rclationes. An«
recedens confirmatur, quia contin<7^it, vt cum patcr rcfe-
laturad primogcnitum,nondum rctcrarur ad alium, quia
nondum natuscft, ncc adhuc pofitiuafiliationis rclacio-
neadipfuin rcfcrrur.
At in mutuis rclationibus vna non potcfl effe abfque
oppofita , quarc cum nondum filius oppofua relatione fi-
liaciojiis ad parrcm referatur , vtpotc qui nondum natus
fir, non potcfi efle relatio paternitatis qua pacer ad ipfuin
rcferatur,Iicct iam inco fit relatiopaternitatis qua refer-
rur ad primogcnitum:fed vbi natus eft illi filius,runc in-
cipit c/fc nouus ad ipfum refpedu ejns , qui antca \iOii
crat , vt pater : 8c ccrtL* abfurdum efTet negarc aliqucm-
incipcre cfTc patrcm rcfpc(fi:u fili j de nouo in luccm cditi.
Etquamuis plurcs fmt in codem hominc patcrnitates', ^^^^^^^^,^
nonfcquitur tamcn plurcs cffe patrcs,quia liccs ad mul- nttauetnf-
tiplicationcm abf\ra6torum fatis fu multiplicatio for-
iiiarum, attamcnad multiplicationcmconcretorjm pra:- nomtnAta
tcr mulriplicationcm formarum requiriiur multiplica-.^'^^''^'^*'
lio fubjctfborum. Quarc cum vnicum fit fubjedum om-
aiumillaiurapatcniitatum, fit vc vnicustanrttrn dicacur
uigrjzcu by Google
4
^ggjf patcr,& Ci plares in co fint patcrnirarcs. Si obiicias, ab-
furdum vidcri plura accidcntia nuincro tatum diftin<5l:a
in codcm fubiedorcpcriri , ncquccnim plurcs candorcs
in eodcm numcro fubiciflo candido elTc poflunt ncque
plures numcro quancmcM in eaulem magnitudine': Ke«
x.jp^/!». fponiieo li peciiUare cribucndum cfTe accidencibus re*
fM(^fitna* ^^<^^"is,vt plura nmnero tacum diftinda ia eodcm fub -
mmtf ft pof&nt, eoquod fuam di(iin^6nem numexica
igti9iut. poa rantum afobie^taac > fuaiamcntd» fed eciam plc*
Stmmam raoi^ue i cermino accipiant>fi(eat eciam.^ftindae ^ccie
^ relaciones dtcannir,quarum vel fitndquntncaiTclternuni
ipecicdiftinguuntunverbi gratia,rclationcs pariecisc^-
didi ad panetcm candidum , & nigri ad ciindcm , (pecic
^ ■ ditFerunt,qiiia fiindamcnta fpecie diftmguunturrAt vcra
relatioues parietis candidi ad candidum , &ciurdcmad
nigrum,lpccic ditferunt, quia termini fpccic diftinguun-
^snam tur,qucmadmodum gcncre ditferuntrclationcs, quarum
diutfjki$Bc£iiQ^fxiti\z(i 2,tncrt diuerfa func : (icrelacio paternicacis
gencre differt a relatione dtquddicatis > quia potencia.gjc^
nerandi>qu« efl: faodamcntumpacemicacis>dilfectgene»
xe aqaancitfltcqMB eft fundamcntum flsqttaticacis^ -
§lU£Lnamfint frofrietMs Bjclntorum»
* _
VAESTIO IV,
sTfpruti^ Vinquc rchtorum propriecatci traduntur ab Ari-
tuRiUUr ftotcic cap.dc Rclatis. Prima,in rclatis contraric-
taccm rcperiri,quodnon tam rationc rclationum, quam
^^**** fundamentorum quibus nicuntur , aut tcrminorum ad-
^ quos referuntur,inrc!ligcndum cft:vcrbi gratia, luniUfic
diffimilc cwntraria dicimtur , non quod rclatio fimilitu-
^ dtois fioipTdpric coattaria rclationi difliaulitudinisyfunt
' emm^aiKrei4ndnumdirp«ratx>(ibdquiaiilarttm iu-
^ Jameau t«li»amni««eriugratia>canid^ > -dcnimdo
. j 4Mtrarii opPoniBiC|2r«. Qood per ccmtfiria infidUigas
oppofica 9 tmic vefiin^tatja >'fc»&rietm ntataadsdsntnr
cbncf8rta>ideftoppo£[ta: ficfatcciSc£liiitxd«tiu£' i
' ft oppottuftcnr »'idemdfos&(nmi efUie doobus candi^
-Pwftfi 4^auobas<|UOque eiu^Hem niagnitudinis,&C. ' Secttndft
proprietascft, rcLita rurcipcrcmagis& minus , feu in-
teodi ^ icmim « fic ^niui 4i^o ftmtiia ^oiluac Ecri
• maeis.
'^ y^.. ' ■ - - -• iw jn , * Digitizedby Gqpgl
-9«
: r
4
e.' «tf
■ >
• . » ■
4
J
Tract. III. De Categ. 91
fnagis fimilia vel miin?s (iiTiilia;hxcautcmproprictas no
omnibusrclatis coniienitjfcclqujbiirciam , ita tamcn v:
femper aliqua iTiutatio requiratiiriant cxpirrf.' fijnrlamc- ^^.^
ti,aiit ex partc; tcrmini,noi: quoa nccclTc fic (empcr inic- \
tli fundamcntunijvel termininn , aut rclatio i»iteniiat:;ir,
aut remitri vt rcmittatur>cum fcp:* conti::<7at concrariu>
iiempe fandamcntam,vcl tcrminij|rcmiui:LC rcl.i:io'icm
intcadi:vt cum liuorum canJiHorum , qtioru n nltcru -^fl ,
candidius aIrcro,vnum remictitur, qiiod cll: canrlidri: luc *'
cnim maior cft ipf^rum ad inuiccm limiliriuio: c coptii tl
poccn: rcmicti rclaao, cum altcrum cxrrcmmum i.ir"-i-
ditur,vt fi ciuorum .xquc candiiloruin alttrum fiar ca li-
dius , tunc cnim niinor crit iftornm iriCcr fc f ;niiict!<!o
quam antca. Tcrtia proprictas eiljrclata cilc rcciproc.^., Tertut. '
ouodintcliigcndum eft de correlatiuis : fic patcr dicirur
nlij parcr^iS: filius patris filius. Qunrca propri^Tas cfl,rc- ^u4'td,
lara en'c fimul nacura,quod incclii-^ciidum ell dc coi rcla-
tiuis quatcuus formalitcr relata fanc:(ic!um con{i..lcr?n-
tur quatciius a'o(bluta,vnum potcric clTc natura, imoetil
tcmporc prius altcro:vcrl3i grntia,patcr & filiu''» fjcdHum
rationcm formalcm patcrnicacis & filiationis, func (irnul
natura:neque quifquam pater circ aut dici aiit potcfl linc
(ilio,nec c contra:At vcro fi confidcrentur quarcnns funt .
liomincSjtunc natcr naturafimuK^^c ccmj^jorc filium a-ue-
ccdit.Quintapioprictas efi:,cognito vno rclatorum ahc- -S."*"''^'
lum cognofci.Ratio huius rei ell, quo.i vnum rclatoruin
peraltcrum dcfniri , &.cxplicari folcat: vndc ncmonof-
lc porcfl quid fitpater fmcfilio , nscquid fit filius fme
pacrc:eft cnim paccr filijtpatcr,& filius patris filius,
§lHs.nam fithuim prAdicamenti feries.
Qj A E s T I o V.
PRxtcrinifTa relationc rationis,itcmqj rclationcrcali T^tUiU am
fecundum dici,qux non funt Catcgoricae : Kdmo rHu'u<i rfi,
rcalis,att mutua eft,cui n5pe correfpondet oppolica rcla-'^*'»»»'»"''
tio,aut no mutua,cui non refpondcc oppofica rclatio rca- ■
li6,fed tantii rclacio ratioms , cuiufmodi eft rclalio crea-
tur^ad creacorem : huic cnim non refpondet vlla relatia
iC^Iis:naiii iclatio Cicacoris ad creacuram> cft telatio la-
9^ . Primab Part. DiAtSCT.'
ciotiis>ob eam caofaiii$<]uam attulftnusfupra, quasft.pii-*
ma huius (edionts.Erqai^leni huiu(mo<it reiatione»fii6
niuruac,{nlrcm iiixta Ariilorclis mcntcm, nonfunt catc-
Jt*/4iiiw«- croricx.Rchcio iiricur realis fccundum circ,& mutua,quq
^^^^'^''cirrn conrrouerfiam cacei;onca cH-, & alii <Hicitar rcla::o
il,-yij^^xquiparcntiLr,cuius oppofit i candcm fortitur appcllatio-
ti . ncm,vt cft rciatio iimilitudinis,n:qualitatis: Ali.i vcro Ai-
Ji' a-ioHum citur 'ii'quiparentiae, cuiusoppoiua c.\ dmcrCx rationis»
fMrt.tipprnesy^ cll: pacerrita$»cuius oppofitadicicur iiliacio.
^l^p^ P >ifuiir cri.un variac (pecies rclaciotiumconftitui penes
* gcnera variaFundamcntorumiSc quidemrationetriplicis
funciatnenti proximi>tripiexrelacionum genus confticui
poceiV.l^rimum earum^^^^uarum fundamencum proxlmum
eSt vmtas vcl mulcitudoyvc (iaiiiicudo,x{]ualicas> dillimi-
]itndo>inaei]uaIicas.Sectuidam genus earura,quaram fun-
damenrum Droximum cft zSiio vcl pafflo , vt relaciopa-
tcrnicatis & fi|iaci.')ni*^,re!ariocalcf.idiLii ad ca!cfa£libilc,
j&c calcfadibilisaJ caicfaiuuum.Tcrtium ticnus carum,
c]uarum fuadamentum nroximumcn: mcnl'ira,vt rcla:io
cxcmplaris ad imagiiiem,&: imaginis ad e.^cmplariratio-
nc vcro fuadamcnti rcmoci multiplcx ertepotcft , ficut
Earnfidtm niulciplex enkpoceftfundainentum remotum:Auc enini
Crjm rJIl''^^"*^ cft fubftantia, vc in reJauone idewiucis auc diuerfi-
«Uwwli «w ^*^" fubftantialis:aut quancicas«attC in rclationc «quali-
mttd. ^Atis &i(iflequalicatta:atit qualicas» vt in celacionc funiU-
. « . tttdinis aut ^iffimiiitiidints : aut relacio > vc in relacioae
proporciooalicacis:atjc adLO>vt in adtione agentis ad pa-
' tiens:auc paiTiOyVt inreiacionepacieacis ad agens. Idi m-
que licet obfcuriiisidc loco, temporc, ficu, 8c habtcu dici
porcft : (icque coc crunt relationum quotcntium gencra
ratione fuadamcnti remoti,q'ix rurius in alias mmutio-
res fpccics pro varietatcfundamenti rcmoti invnoquo-
^uegenere entis poccrunt fubdiuidi.
Sed bxcde Relationcatqucadeo dequatuorprimis5c
- V praccipui s categocits>fuiiftancia> neaip9> quaniitjatej qua«
litate&telatione, ^ . . r. ; ^
Si^funt ftx feliquac,dc quibus,quia pauciores diifi-
qikat|es^conctAfiiC|4>ieiiiiis feqqfintibus^
■ -^' ^ \ . • " , V.ET
►• .
, - ♦
# .
. k\4-y^r ■•••• :"^r ■•• V jui:^ '-^- ' .'■
■^^•^^.>\y^^>., •.■■•;. •.:■ ' •■
«. -•••• M' ••
1:
Digitized by Coogle
^*"- ' TR ACT. III. De Catm. ^
y.. ET v.i. s^ECTio , D z 'actionj&
Voniani h&xo & PalQo , lic^c diuerCis conftituaot ^
^ _ categonaSyfiinc tamcn inier fc perpetad 'oomfxx»
Mc%jad»€iUintelligi pot^fl: abfque alcebi : de i^qiie
'Qbal dicpmns & atiidem breuit(^> efl: enim alius ic liis
diccndi locus in PliyficiSv
' Vc igitnr primiirai iuCeiligas quid ruit,& quomodo ab ^Hndm.
i-iuiccin (iirtmguantnr*, notandum cft in cjuouis mocu, ' •
qaoaliquid pLodacicur,aut corrumpitur,muIca fimul rc- ' .
per iri,qux func idcm realitcr,ratione camen & formalitcr ..-^
diftin2;'uintur.Primum'cnim rcperitur forma fiuc fubfta-
tial4s,riiie accidentaria,quxvcl producitur, vel corrum-
*fitur: deindc rcpcriturfucccfliuaacquifitio eiurdcmfor-
iprMe(fi forma fitccelTm6 produccndaiitjdiciturqde mOtus,
Cttii^^^a cft-iuccemna duratio^^ftque Te^
«^4ict€$uruicriiifecam cuiqttemocui. t^raecercAconfiderari
|K>H^|tiacaa relacio agcncis & paciencis: Deniqne con- -
fidei^ri poteft mocus velferiiui m j^eri quaco&us eft ab a-
acnce, & fic didtur a£tio: vel quacenus eft ttk patientc» &
hc dicitur pafGo.VndevuIgodcfinitur aftio. Adtus ab a-
gentc profe£lus, feuadus agcntis vt igcns efl:Pafllo ve-^^^p^^ '
ro , adlus in paticntc reccptus, feu adus patientis vc pa- *^
ticns eftjverbi gracia,in calcfadlionc confideracur calor
qui producicur: dcinde motus illc feu alceratio qua fuc-
cclfiue cducitur calordpotencia maccriae , cui adittn^ta - '
eft dttracioyfcu tcmpus quo durac talis alccracio:Prxterca ^
rt^eMtur mtitua rclatio calcfacientis^ ad fubiedtum cale-
fSitura,&rabicdi adipfumcalefacifcns. Deniquc c^nfi^ ^ .
^ «^liigtt^efadioyV^ ipfe calorinSeri^quateaus
^ eft ib ig^e calcfacie;nce»^€c dicicnr adlfo:veI quatcnas
Wipiturinfubie6l^talcfado>«£^jEc dici^^ , Sx.«^'f #
quibusintelligfnarnaaiB^ non eife P'^'^'
tatn entia,quara mbdos eflcis quibus fchabctrcs in ficri ^^*"? '"^^i
refpecflLi agcncis & paticncis. ^TIT
Sunc auccm adionis 8c padionis propriccates dux a ^di. .«
Philofoplio tradita::alcera c{\, quod in illis fic concraric- paiiii -.npit^
' tas:tic cium calefadio c'> conrraria frigefadioai : alcera ^*'* -'" '
cfl:, quod(urcipiancmaj;isi^ minus, nampro maiori ' •
. . f
■ Digitized by Coogle
9^ PRIMAE PaRT. DtALETC
I '
idem pro minorc aiit maiorc rcruljntia patientis inrcrt-
fiorai.trcmiriiorclt pailiO.
tnpUxm- Tandem uciioinim & palHonum variae fuiit diifirioncs,
jrtw**^^" ' vnde & vari.v iliarum fpwcics condicuuntur , led prxfcr-
rimtriplici modo diiiiditur axlio,ncmpc, aut rationcdu»
rationisj.iut ra:i.')nc kibicdi in quo rccipitur,:int rarionc
principijcx o.lit- oritur.Rationc duuntionis adliodiuidi-
rur in inftataneajVtcn: iIIuminatioi'?i fuccelliuam, vc cft
caIcraifLio,»?cc. rationc ('ibicdi diuiditui in immancntc,
cjuo; mnnct in ipfomct agentc tanc]uam in fubicdlo > vc
intclIcclio,vi>Iitio,nucritio,accrctio,Scc. & tranfeuntcra,
c]urt ab agcncctranfit in aliud fubicdum , vt calcfa^lio
qui nb igac rranfit in liguum calcfadiim in quo rccipi-
%Al^haitif* tur.Dcnicuc raticnc rrincipij in artificialem cuiusprin-
4talu. cipium cll ars, vr :(dificario, cicliarizatio" : & naturaicm,
cTfiur], ^^''"s princjpium clr natura.Iam vcro nacuralis,auccof-
nutofitmt, 'porisjiiuc fimp!icis,vt clcmcntoruniifiue mixti ,vt ca:tc-
roiiim corpornrii nianimatorum propriacil; aut animx,
c i l; fc] '.i ? rat i ona 1 i s , fcn fiti ua: ,aiit vcgetatiua: . A cu i o an i ma:
rario.naiis aiit intcllcdliiia cftjncmpe fimplcx apprchcfio,
iudicium,3: difcurfusjaut nppetitiua,& quidem circafinc
voIunta«^,intcn!::o,riuitio:circa mcdiavcro confcnfus, e-
JedtiojvfiisrAdio anim:^ fcnUtiua: , aut cognofcitiiia cd,
c]u<^ dicirur fcnfatio,cflque varia 3c multiplcx ficut scfus,
/ nur loccmoiiua eft, cjuar pcncs vim motiua diftinguicur;
autappcririna cft,5c quidcm in appctitu concupifcibili,
ficut amor,deIidcrinm,[xtitia,odiuiTi,fuga, triftitia; In i-
rafcibili vcro f]jes,dcfpcratio,audacia,timor,ira.Dcni(]uc
a^tioani-.na: vegetaciuae criplexcit ,>ncinpc nutritio ,ac-
crcfio>i];cncratio.rafIiocodem fcimc uiodo diuiditur quo
acliojcumaclioiii cuilibet fua corrclpoudcat palfio.
S E P T 1 M A S £ C T I O.
Df Cftteooria €)HAnio.
T r Ocabulum iflud Quando, concrctumeft, idcmfi-
%uii!!L ^ gnificans ac cilc in tcmporcidcfiniturquc, Id quod
ex adiaccncis tQmporis in rc ccmporaria rcUuquitur, ii*
cuc cflc cai\didum dici poccft id quod cx inhxrencia can-
- doris
TKACt. 111. Di Catig. 9S
docis tn re ibbiefbi rdinqiiinir.tltaqae nuitcrijde figiiifi- DMfUx
cacura buias yocabali>eft res qaae tempoct coexiftirifcN:-
nialevetd ceihfNis , quatenui^ft nientiirameiMilttird- JjJJ'
tionis alicuiusidico quatenus cft menfiiracxtcmajNatn
, C^pusinternum , quodeft mGnfura internacuiufquc
aiotus illi adiunifla, pcrtinct ad caccgoriam quantitatis,
vt fijpra raonuimuSjYcrbi gratia,concmuata6c fuccefliua Ai-
duratiomotus ccelcftis, quatcnus cft interna motus ciuf- ^^^^^^!^*''
dem mcnrura,(pccics cft quantitatis fucceftiaa: : ac vcro uiiHmi^
quatcnus eft mcnfura duratiohis rerum rublunai:iuni>feu ^^mHutk^
quacentts tp(p,vcl iplius partibus,Yt h%is,dicbus9men6- />v/w hum
*TOs,&c. vxiinftr ad me&ihcanda^ diirationes haram re- *^ f^^dicM^
;mdk' (hbtunakiQm» iAhoe genus pratdtcamenti pcrtinct. ^^'j/''"
Por]d-4*^l>Li^as^f«KAc«n^ propiictatesa(fignan-^J^//*^^
tm^mpe nihil hai»ere cotttrartami»non fliicipere mag^s/r^rfr^^aMa*
9c minds,Iic^c (ufcipiac plus & minos. _ ^ th , .
Caetcrum.cftc in temporcaut gencratimdicipotcft>Vt
cflc in tcmporc praetcrito,pr*efenci,vcl futuro:aut fpecia-
tim,vt cftc in faeculo,anno,mcnfe,dic,hoi:a^c. Scd hacc
diftia<lius habcncur in fubic&a ubula. * . :
• . . .•
' .? i
• »
1 ' .
) . . Digitizedby
9*
Diuifio Caccgoiiae Qtnndo,
f In Aternitateyquomodo eft D^tn : ad quoU renocafur
1 ternitfHipcirtici^ar i feu dniternttpis > tK quii /ruit /»•
tuitKS D:uin£.effe)!t!£,t lumengraii^i diicciid henefi^
^SsfhMritiUB&fimlm,
ii^ad fuod ftuoeMtuftmwtm Mni i q^o ft*nt fubSMfi^
. *tiifmt$ptiiiies,dttmfuferfiii0smsn*f^f > &timm
JtfiidMntitt dnm in fuo ejfe rm^ntnt ilUfit.
1 1
! . ■■ ■
j
] fant mottts, erns ) ^ 1 timin
ftupir.motUfittnt' ^ I
^cQrrup&tUfdU in
motn funt\MdaHed
reuocantur effi in
t^poredtfcrctOtquC' /
mode [unt aHtones \ _
intelUcftii Ayjgelt- 1 J5
ci:ad idetid reuo-*^^
i cMtHf ejft in^ infid'
I ti tipiris fiue dif
iintf^HtiMinni.,
- 1
Specia"
tim, vt
i^im
r Prati*
riti
i
C Ante
aU-
quotj
annos*
^enfi
J frafen- I riert.y^
\ ti,vt iffi J Nupir»
mudii i^rimem
r Bnhi.
^Futuro, i meit'
ijim^
Seculo. \
Anno, I Pofi
Mtnfci I ali"
Dte, I ^Hoi
O CT A-
Tract. 111. De Catb<S.
97
OCTAVA SECTIO.
J^scntegorinVhL
Ocabulum illud, ficut & pra:cec!cns, concrctum cft, ^Ufit v-
▼ idt:iii%nificans.accircinIoco,definitiirc|ue,Idquod'''«
cxadjacctia loci in rc locacarelincjuitur.Ita(|uemateria-
Jc ijgnificarum cft res locatarformale vero locus. Ex quo ^^"f^ '^^m
intelligis ( ybi fiue elfe locatum ) noncfic quid rcaliter*!***^"''
d iftindum a loco , ficuc nec ipfijm ( quando , a tcmpore, '^*'
formalicerconfidcrctur ) licetipfiim maceriaie fiTnifi-.
catum,ncmpcres locata a loco,quocircumrcribita?,rca-
iiterdiftinguatur, ficut& res temporaria atemporeex-
tcrno quo mcn(uracur.
Hujusprxdicamenti propri^tates func , nihil h^hcre Pr^prirtata
contrarium,nonfufcipere magis & minus , licct fufcipiat pr^di^
plus& minus j folisrebus corporeis, qua:ab aiiocorpo-*''^*'"'*
rc ambiuntur,conuenire: vnde Angcli & inimx non pro-
pricdicunturelTeinloco , immo ncc ca:Ium empyreum.
alicubi cfie proprie dici potcn:, quia a nuUo aliocorpore
ambitur,ncc dici pote/t etTe it) loco reali & poficiuo , fed \,
tantiim in loco imaginario. <
Caiteriimcfrc in loco,auc abfolute, am refpediue dici Strut huid
poteft : abfolutcquidemdici potefteffe in loco com- fr^iiV^.
muni, vtelfcParifijs, clfe in Gallia, &c. velinloco pro-»"w*.
prio feu adjequato.
Qnpd triplici modo ingcncre dici potcfl , nempc fa-
ciamentaliter, vt corpus ChriOi in Euchariftia, definici-
uc, quomodoangelialicubi efle dicuntur, circumfcripti-
uc,vt corpora,& quidcm in loco reali, vt corpora qua: ab
aliocorporeambiuntur , vcl imaginario, vt coclum cm-
pyreum. E(fc vero in loco fcu alicubi comparate feu rcf.
pecliuc dicitur fex modis,ncmpc fupra,infra, ante, recrop
dcxt ror fum,finift rorfu m.
G
9%
Diuifio cacegoriae VbL
f Cmmunt vt ejfkinfirotiji P4-
r SacramentMh > ^«ii/f
» J
Uc» , r^»- |j
JiiUrMfi
*t 1 ritAi fufetfim
i\ d9mtMmr: qM*
. \lieft Vbi^uiufii*-
I b$t corporis fub
I eecl$ Empireo na-
I
1
r I I Itmiiinariu, cMwf
] bitmri fMMf# eft
S)efinstum > f ii4/# #/iF
r^i fubliantsMrum
4 -^imttMstm..
MifiMuifenHfixdif' iSufrM^Tt^n»
firen$i4uimftffiemuM(^ IDixtmfittny
qnnniie^dieitur Mliptid JSiniflrorfumj
NONA
Digitized by Google
n
■ /
TKKCr, III. Db CitTEO,
99
N O N A S E C T I O
' D« C xtegoria Situm ejjc^.
t> Itum c(rc habcc rationcm concrcti tcrmini,ciuus ma- fit
3 ceriale iignificatum cit rcs iicuaca,forinale vcro cft ii; i^m
tus quaccnus accipicur pro cerca difporiciont; paitmm rci
locacx ad parccii ioci: kaquc non hic accipicui iicus , vt
vul^To folec,pio parcinm inccr fc aifpoluionccN: quo co-
cius"formafcii%urae).cenorYarianalcicur > ^^'''^^^^^^^^ ^^^,..
membrorum ficusin bclluis^ahus in homme,& adhuca-^^^ ^j^^^
husmcmbrorum fitus incerfc m eodcin hommc iacen-
ccalius ineodem fcdcnce,ahus inercdo dicicur,qm hcus ojp.f^ti,
non yidccur diihngui a forma feu %ura, ^nx eft quarca ..^t^m tr^
fi^ccies quahtacis,(bdaccipicurfi:us inc pro diipuhcione «'/^.
parcium ad parces loci,qux hccc fcmper varictur pro va-
riadifpoficioncpatcmm inccr fc,aliquando camcn muca-
ripoccftficusilftein ordine ad locum non mutato htu
narcium inrerrc:Qaod Hquido parcc in cc:lcftibus orbi- ^^^,^,^
bus qui ficum mucancdum pars quq crac m oricnrc poftca ^.Mrtmm
cft inoccidcnccquodtamcn non poteft inccihsidc prio^P«««i^^'.
n illo ficu,ciim pleraquc eandcm fcmpcr formam exccr-
namfcufiauramleruenc. lcaqne fuus qui hanc c;uego-
jiamconfticuic,focmahccrfalccmab aho prion diftcrc.
Cxcerumficus non fufcipic propric mayris i5cminus,
jicque in co propriti: concrarietas repcritar.
Hft auccm ficus auc nacurahs, vc in hominc ftaic crcdlo J^'^^^^^^^^^^^^
caoiccin bciluis vero cffc prono corporc auc accidenca- ^^^JJ^^
lisVdque auc m rcbus animaris>vc ftarciaccrc genu flc-
<flcrcinchnari,ancc /eUccro fcdcrQ,&c.auc incebus ina-
nimacis, ppfcrtim in attificiatis , vt mdomo.iua: benc
vd malc hJLiaca dicitur.
G z
f
f
DigitizGL
I«o
Diuiilo Cacegoricae Sicum efTe.
r PropriUm vnicuique ni nnturale , x^r
Situmijfit
feu habere
fMftts certM
TMtipne iu
I Accide,"
jft-. ....|4llfl»4-
\fArtifici0fi$mMrd
ben^velmMlxfitmmeffe. * •
CstMre. •» ' .
i$etfinttmi
1,1 ♦ ^'f. * \
.... ^..i 1-
- 1<
hemi*
% .m
* •
Rl..
f 1»
I
I ftertorc
DBGIMA
Digitized by G^Ogle
Tract. III. Di Gatbg.
loi
DECIMA SECTIO.
Ve Catigoria Habere,
HAberchomcn cocrctum eft,cuius marcrialefignifi- Haytrc tjmA
catum eftjid quod habcc aliquid , formalc vero res fif" fi*-^^,Cl^
habica per modnm indumeuti prxrercim,ve! ornamcnti:
Itaque Haberccft id quodrelinqaicur ex adiiccncia in-
dumcnti,vcl ornamenti:adiacentia aurem illa indumcn-
ti vclornamcnti, vcl etiam ipfum indumentum dici po-
tcft habitus , quiconftituithocprxdicamencum , cuius
proprium eft,vtfit rerumcorporearum ,illLidq-, artis po-
tius quam naturae.Etcnim indumcnta & ornamenta func
artefacla, neq-, tamen propterea ipfum habere eft artcfa-
«flum, fed dcnominatio cx adiacctia rei arccfadlse prouc-
nicns. Habcrc aucem dicicur duobus modis prxfercim, ^^*** prf*
iicmpc indutum elTciidqi vcl induunento milicari,vc ga- ^'J*'^^*^'*
lcacum,vel domcftico,vc cogacum clfe, calccacu cfTc, &c/ '
vcl poncificio,vc michra rcdimicum cffc , auc ornacu c(re,
vt clfc annulacum,coronatum,&c. Sed ha:c de dece prx-
dicamencis Ariftocelis dii^la fufticianc. Sequuncur poft-
prxdicamcnca,de quibus vc prius de ancc praEdicamcntis
brcuicer in poftrcma hac fe(flione dicemus.
Diuifio Categoriae habcuc
f Domeftici, f Pileatum ejfe.
Habere
prAfer-
tim mo-
da dici-
tur
Indu- \
tum ef- j
fey quod\
dicitHf I
vel
C Ratione \
i veftimen- \ Militaris
1 //.
I
I
{
Galeatum ejfe
I
Ventificij Mithra redimitu eff§.
' (Togatum effe
^T0tiH4tVt<
Rattene
I reivejii''^
ATmOtumeJfe.
C Galeatum ejfe
{^Partif,vt<
l^Calceatum ejfe»
9
I Ornatumef-C^EJIeannmlatum.
\ ftt^vf C ^Jf^ cerenmum,
a 5
Digitize
V L T I M A S E C T I O.
r
4
Mfrsdus T) ^^^''^^^^•'^niicntadicnntarnonniilla^qaflepoftcxpH-
iM«te. i <^aca pr.Tdtca|nenra (iibiccit Ari ftotcIes,nenipc modi
quibus resdici>ntiir opponi , dcindc modt ^rbasvniint
dc altero pnu$ dicitur , moditiaibtis aliqqa dlctttitar fr-
mulsdefit^emocfi qutbu5aUqcijd^]^abccedi«imiir> ititeff »
qua? iio^nutta dc motu imcrfcrir. ^ t guoinam liac ftfi
omnia^autDcr (efatisii(llEi«ai)tti!ibt explicaiKla fiitit^(k-«
ti$ fucnt Jioc loco c|uatuor opporuorum modos ab Ari-
H^f^t^- ItacyucoDpofuio if! gcncre cft rclatio dincrfitatis & rc-
n$f, . ' P"o^2ntia? intcr [^lura"; eH: uirem quadrnpfex oppoficio,
y ■ n?mpereIatiui.co')traria,priuariua,& contrat^idlcriaifeu
V cjaaruormodis res intcr fc (^pponuntur , nempc rclatiuc>
0*f9fitU ^^^^ contraric ,aut pnnatiu^,ant contradidloric^, qui qua-'"
fM^rv^c» oppoimbtiii modi fic coJligunmr.Oppoficonim ter-
minorum»vcl nciqueeft po$da(]s> vel altcr non cft pofi-»
CeBfftmim^ tiuas:fi vterque 6t pofitiuus>vcl alter ecic rcrpedhnis »
>^AMr . fic vnos at^ri rclatm^ oppoQemr>irt pater tt fiUiM^^vel ab-
ptfiismnmt^ (bluutf > k fic viiu^ dteri oppoiietur coiitr^ri^,vt calor H
. frigna.Ham verd fi tcrminorum altcr non fic pofitiuus,vel
ftjui0, l^itpriuarimis, & fic opponetur vnus alccr» priuatiu^, vc
vifus & caEcitasjvelcrit negariuus, & fic opponcturvnus
alteri negatiuc feii contradidorie, vr liomo non homo.
Eft igitur relatiua oppofitio inter ca quc mutuis ad in-
uicem relationibus rcrcrunrur,ficparerfilio, & econtra»
fimilcquocjuc altcri fimili,^ c contra,rclatiuc opponun-
tur. £t quidcm boc gctiu!» oppofidonis lcuiiifheftiiL q<ia|it
'i«iiaua tria'oppofitionum gene'ra; nequc enim nlata ta*
t^ & pugttant,ci\iT; poriiis (bic mucuo inferant. ^ ' . • ■
€4ntfrt9^ Op|>outio vcrd contrariltarisVeft propri^ iotcr ea ac*« •
^•fri^- ddeiuia»qdac ci^in apta finH recipi in ebdem labi^do,(S^
' * &mut&oabLeopqiitht^expcllunt,^alisoppofitib
nftir iiitcr primas qualitatcs, n5pe mter calorS&iri^us,
interhumiditatem & ficcitatemj vnde ctiam rcs qax iftis
Opptftt t^pri- <^"^I'tatibus funt prsedirxjdicuntur ctiam contraric op-
•M^iitt. poniilicgt rmnus proptii,vf ignis dc acjaa^Oppolirio pri-
: . * ■ * uatiu^
--I
Digitized by Google
Tr ACT. III. De CArso. lo^
uathiapropric cernicur inier priuacioncm > & rem cuius
eftpriuatio, vc inccr cccicacem & vifum, acqueeciamde-
iiominaciuc incer carum fubicfta , vc incer csccum & yi-
dcnccm:Eftauccmptiuacio non quaclibcc Forpnqcarcntia, <Pfiu4U»
led ca quar rcpcricur in fubie^o apto ad calem formam: ^md,
quarcca:cicas non dicicur eiTc iii lapidcauc arborc,ideo-
cjuc ncmo dicac arborcm,auc lapidem elTc cxcum:at vc-
ro in animali,vcin hominc,cquo,&c. rcperitur crccicas,
acproindcdici pocc(lhomoca;cus,&c. vnde ctiam intcr '
illa potcft elTc oppofitio priuationis,qux «ius fonnx ca-
pacia funt,cuius efTc potcft in iifdcm priuatio,
Dcniquc oppodtiocontradiiflionis nontantumintcrO;r»»/5###5-
flmplices terminos vcluti tria priora oppolitorum genera''"''''^"^*-
rcpcritur,fcd ctiain inter complcxos,id cft,intcrpropofi- ^•"J'^'''^
tioncsivndeortum cft duplcx contradi<flionisgcnus fim- ^
plicis ncmpe,& complcxx. Simplcx cernirur in fimpli-
cibus rcrminis,quorum alter altcnus ncgationem cxpri- ^ *
mit,ciufmodi cft contradidrio fcu opponcio fimplicis c6-
tradidlionis inrcr corpus & non corpus,animal,& non a-
nimal,&c. Complexa vcro ccrnitur intcr propoficiones
quarum vnacxprimic negationem alccrius,qualis cftop-
pofitio inter duas propofitioncs,Homo cft animal,Homo
non cft animal.Sunt autem contradidloria omniumma-
ximc oppofita,co quod intcr illa nulium fit mcdium,fiuc
fecundiim participationemextrcmorum,qnalc intcr con-
traria rcperitur,vt inter calorcm & frigus, mcdius cft tc-
potiinrcr colorcmalbum & nigrum mcdius eft fufcusjfi-
uc fccudum corundcmcxtrcmorum negationcm, qualc
mcdium rcpcritur intcr priuate oppofita, vt intcrcxcum Opf*fitu «.
& vidcntcm,datur aliquid quodnequc cxcum,ncquc vi. irMdtattnk
dcns di6itur,vt Iapis,<Jcc. At vcro inter homincm & non
nommcm nihil datur quod vtnulquccxtremi lit parti
ccps ; ncqucdari potcft aliquid de quo vtrumquc cxtrc-
mum negari poffit^Si cnim aliquidnon fit homo,ncccira-
rio crit non homo:qu6d fi aliquid non fit non homo, nc-
cc/Tario erit homo.Scd hxc dc oppoficionc,atque adco de
vaiuerfo catcgoiiarum traftatu dicla fufficjant, ' J^*'
G 4
I 4
Digitizco
.oogle
QJ^ARTVS TXACTA^
TVS HVIV.S > *
'^Xplicatis hadcnus tum vnijerfalitiis
'^?. ru n catcgorijs quafi generalibus non Di^lc-
'«^rn ^'^^"^^® » ^«tAm totialiFhilorophiacprin.
r,-;. r7 o^' cipi js,n i? n c ad ca quac magis proph^ Diaiedi.
'^^'rt» cacContjredcamus. Cuni igitur fimBliccm m^ntis op^-
^ullT' ^"^^^ 4«pHccra fcccrimus, a!ter* 'conflifam ^qu^
^^Ux. ^^*^"^^ no^um <!c quitfus in prirao tradat u egtmus ; aftc-
^ , lam diftindam.qu« dcfinitionc fofct cxprimi : dc hac i-
. pia definitione poftrcmo hoc prims parcis ti adatU , no-
bis eft didcrendmn. '
V
Qy^ A E s T I p . L
l.
^f^!r &ijenerelidtur , Oratio naturam rci cx-
T^frT* If/ pUcans, ybSforatiolintclligiturimpcrfcaa, vt-
, Jote^iBaefitcxpersaffirmationis 6c net^ationis: addicur
Jl^naturam rci cxplicans ) nontantiim exprimens : naru
impliccs tcrmini naturam aliquam e^^pnmunc , fiuc fi-,
gnificant,(ed non explicant.
X>tfinitkim' quoniam natura rci aut accuratj^ aut minus accu-*
phM. ratc potcaexplicariJiincduplexeftdefinuiD 5 altcra ac-
^eiurata curara , qus abfoiutc & maximc propric dicicur dcfini- '
^ i^-'/* no,qu« natur^cacprimitadhibitiscfl^cmialibusteidc,
Mm^fim finit«partibus,vt cum defiriitur hooio Aiumal lifiticmale»
'mkUi»nMt getteiie ^ diiftrentia adhibitis : KEt&^ty^ mMmg
^ iicituf accurata , qu« non.tam proprii definitio , qnam dcOi^
^*^- f ^*? dicaidlaeft i ^me ^i<}em nu natuiam adhibitis
X
• Tr act.De Categ. 10$-^
ip/iua-proprictatibus vcl caufis cxtcniis dcclarar, vt fi d'u
cas iiominciTi cile crcatiirnm faclam ad imac;incm & h-
inilitudinem Dci. Dcfinitio accirataleu cllcncialis ^^^' Q^fi,iiti9 d€^
plcx c(l ,alctramccaphylica , rjur nonexplicat pernarrcs^ ,^^,4 a«- '
CLjm dcfinitur homo Animal r.uionalc : Aitrra ph^ fica,p/cx-
qux rcm cxplicat pcr partcs cllcntialcs phvlicas , ncmpc
inatcriam & formam, vt ciim definitur liomo , Ens natu-
ralc conlHs corporc or^anico S: aniina iationa!i.Dc(ini- Defnutorum
lio vcro accidcntalis lcu deicru"»^io in crcncrc duDicxctt: , . , j,
Altcra quac rcm explicacpcr ipliiis pioprict.ncs,aut pcr ea^^^^ I
ijua: liabent racioncm proprictatum ,• vt i' homincm dc-
lcribas , Crcacuramadmirationis , rifus ac diciplinx ca-
paccm : Altcra caufalisdici potc^^jC^uas rcm cxplicat pcr DtftttpM
caulas ipfius cxtcrnas,nempe pcrcfficientcm, finalcm aut r$t per
cxcmplarcm : percfficicntcm quidcm, vtfi homincm dc- f'»'*/'*''**'**
lcribas eHc (ingularc quoddam diuinas fapicntix opusu'^'"*'**
pcr finalcm , vt fi dicas hominem cllc crcaturam xternos
forlicitatis capaccm Dcnique pcr cxemplarcm,vt fi cun-
dcm homincm dicas clfc crcaturam condicam nd imafii-
nem & fimilicudincm Dci. Qua: autcm fic pei caufas in-
tcrnas,ncmpe matcriam & formam, cft eficntialis phyfi»
ca,vc iam monuimus.
VndenamperantHr , ^«[ul di^crant intcr fepartes ejjin-
tiales definitionu: Et ejua rationc inui:fii-
gari dehiantj.
Q_V AESTIOII.
QVodfpedat ad primam trium propofitarum ^^^-^!!^,^'^
CLiIcatum circa partcs dcfinitionis circntialis , qui-
dam putant in rcbusphyficis & materialibiis ^enus fcm- jf^fp^f^fi^,
pcr dcfumiexmateriajDifferentiam vero ex rorma. Scd (jenm cf
mclius alij arbitrantur,Iicctgcnus matcria:,& diffcrcntia T)f*rtntU
fbrma? fccnudum quandam analogiam refpondcant : ni-**''^*"*
hilomiiius umen viramque partcm, ncmpe genns <Sc dif- ^f**^/^"*'
ferentiani>ex coto compofico dcnimi.quarcnus cum alijs
rcbus comparacum, inucniturhabcrcaliquid in cjuo cum
alijs con(cntiat, 6c cciam aliquid in quo ab alijs diitcrat:
Xxcmpli gratia , non cft cxiftimandum animal ( quod cft
Jjcnusin h«minc)cx folocorporcpeti, & rationalecx fb-
a anima:fcd vtrumquc cx toto compofito , quatcnus ho-
Digitized by Google
mo^m|^anttiiseiiaidi|t aniaMtibiit
t ^ lis in rationo anihuiis , Sc AijCAtm ^ifertytf dtfeea>
[ ciam racionalis. Et ccrte homo non cft animal ratiose
iblius corporis , ciim ipfa cjus anima fit in co vitx fen-
fufcjucprincipiumrnequc cciam homodicitur rationalis
comoHo quo intclligimus,rationcfolius animac, ci\m ad
raciocmacionem requiratur coocticiiis [[^hTt^^y^frf^''*""
corporcorum in hoc vitcftacu. ' '
^«9«»^ Qupd fpedat ad /ecttndam diificulcatyn yaAiCTmwif
dffimiut, parces phyficasinemp^ ratccrtam i8c fonaaiiisaiferlr ss^
^MHisphy iHecdiflincrui ; n OQ tapcAmf ^a ?t cacpeciaiitjw ci^aTg
^Jr/tn^T^ niaceriaruUiidcfiMmas'miuarepoteft,&qtfa^^
"^J^^r i^cpcritmcQt qus leetfim macerta pc^c cQdftetcyva^K
«yr. ^ / ' jilinsBtacioDalcs : iedctiam(|iitanoii repugnat nxttti»
#4H>»»«lr- diofiia fentiam matcria {e}ungi,& ▼ttamque fcparMm
' ^i^rtB^* cofiteniari, vt alibi planiiis probabimus: Partcs vcti moJ
JJ|JU*T^^ caphyficas racionc tantum ad inuiccm difFcrrc arbicra-
'ptmtnfi ' ' ^^^"^ cnim animal quodcft in hominc , fcjungi
vnquam poteft ab ipfius difFercntiapropria, nccccontra
rationalc vnquam clfc potctl abfque animali : fedcan-
. cum conccptu feuratione fiormali diftcrunc.
^yj^ 'IP Qjjod Ipcdat ad pofttematn di fficnlcacem,duae fiinc
jji jar^ihiifc inueftigandam cujufque ret defiiiicionem»
M»'fii^»dd nempcdiuMo,ac comp0Gcio:ii{iiv|i»dem ad repericiidaitt
5»M di^. vkimam ac maxtm&propriam ciifol()iieccidiflKrcntiami
bsec^TcriadproximumgeniiseonftttQetidiimi Diuifione
Sidem Tltimam tei dimtcntiam oomperi«F> fi ^^*^. ^
ptcmo^eticte exordto, patririoocm v(qi]c ad f|>ecii4iC>
fimas diffcrentiaspcrfcquarist Co«ipoficionc vcro gcnus
inucftigabis, fi rcm definiendam comparaucris cumijai
quibus minime vidctur difcreparc , & quidcum illis
- ^ communehabeat animaducrccris : Vcrbi eratia, hc diffc-
' rcntiam hoihinis propriam compcrics , diuidcndo ncm-
^ . pc fubftantiamcjufquc fubjcdas fpeciespcr diffcrcncias
V. ^ u^uiilendo^donec ad infiimas ^ceies^ucneris. Gc-
a6s verdproxim^hibc modoinuenies , fi homincm
cumbrutisai^maiDtibus» a quibus miims di^.rCq|ttink i
m^buflib|qra^ «ndtibiii fiMbtticiarum,cofn|^ueti%
^]iidd#)^9|M^ Sice-
iuni inndties auimi^^fcffi^oron gcnns , tn ^o con-
lbititeiim?iciidotldtt»«d^ 'rp^m^'
Q
Tract.IV. De DcriNiTioNE. .107
^Mam accur^tA fia ejfenriali definitionc
fojftint expUcMri.
A E S T I O III.
Vaeftio liaec maximc inteliigitur deca ckfinitionc Ccnd tmtt
_ cjua: conftat proprio gcncre & dilfcrcntia propria'-^"*"*^'* .
rci dcfinitx.Ncqiiecnim exiftimanda eftquodlibet ifto ^*'^'" .
gencrc dcfinitionis cxplicari pofTc, n6null:t enim ad hoc TfiwJ.
requiruntur condicioncs. Prima condirio cl1-,vt id quod
dcfiniendum cfl.fit vnum,id cft,vnius ciTentiar & <MrLTX,
vc prxfcribit Ari{l.7. Metaph.c.i.Exquo inrcHigerc efl,
nequcentia pcr accidcns,ncquc xquiuoca cfrentiali defi-
nitionc cxplicari podcjfunt cnim multiplicis natura- , i-
dcoq; priusdifhnguendafuntquam definicda.Et quanis
xquiuocaqua? dicuntur anaIoga,nonnunqiJam rudi dcfi-
nirionc cxplicata rcpcriuntur non ramcn accurata aut ef-
fenciali , nifipro vnotantiim fitrnificato accipiantur, fcd
dcfinut c/lc analoga,vr fi pedcm fi.mas pro folo pedc ho- ^^^^^^
minis,auc fanum pro folo animali fano. Secunda condi-
rio eft,vt id quod dcfinicndum eft,fit vniuerfale^eft cnim
cicfir.;tio,natUfa:' dcclaratio.Non poreft auccm rci nacura
Jiudc & ficuci eft, fpcdari , nifi omnibus pnrcicularibus
tircunftantiis expolietur.Tcrtia,vt idquod dcfiniendum
cft.fic rpccies,aut fubalcemajpuc infimaiquarc gencra fii-
prema non polFunc accuracadefinicioncqua: vcro genere
& difTcrcncia conOec , explicari , n?qucctiam vlla diftc-
renria conftec,cxpIicarijnequc cciam vlla difFerencia. Vt
cnim fiiprcmigencrisnullum eftproprium gcnus ; fic
nec^diflTccencix difFcrcntia dari poceft. Quarca,vc fic cns
vcru Sc realc:quarc necfigmenca,ncc cntia rationis, hoc
dcfinitionis genere poftunt cxplicari. Sunt qui quintam i^"^'»'^
conditioncm addant,nempe vtrcs dcfiniendafit fubftan- f ^?/^'
t!a,non accidens. Veriim nihilooheirc vidctur,cur acci- f^J''^^"*
dens cfTentiali dcfinicione non poftit cxplicari , cum ( vt *
paccc cx ipfis catcgoriis)accidcntia fuis gcticribus acdif-
ferentiis conftenc, Jiccc non fic difficcndum fubftanciam
facilius dcfiniri quamaccldcns,quia fubftantiarum difFc-
rcnciar fiintnocioresquamaccidcncium.Ciim ^Micm nQ- Unm ^rijl.
gat Ariftotclcs 7.Mccaph.c.4.& y.accidcnciadcfiniri pof- ^xpi^^^^tun
ic, loquitur dc accidcncibus in concrcto, quo modo fpe-
^itam accidcns conftat rcbus diucrfi gcncris. Coacrcta
^niin accidcntium fiibicda ctiam includunt, ac proinde
non pofliint vnica dcfinirionc cxplicari,verbi cau(a,can~
<lidmn,quod non tantiim candorcm , fcd ctiam rcmcan-
dore alfedam lignificat , non potcft accurata^cfinitione
cxplicari:Ac vero candor,c{ui cft fpttcies calocis dc gCQC-
re <)aalitacisi^oteft opcimc de&ninamod&voiiAecqitaBfit
. propna&ie^tmaeiiisdifiezen(i«.
• §lHMAmfint frtprlefafesyitemque eJMems JfBU SLsgltU
^ Qv A E S T I O 1 V. »
• ' ■ •
A^^lll^ Xmultisquscpaflim Ariftotclcsf.5ci.Poft&7.Mc-
* jji taph.dc proprictacibus ac prarceptis dctinitionis fu- -
si di(rcrit,praecipue h<jc fclegimtis.Ec quidem quod fpc-
(f^at ad proprictatcs, c]aacuor fanc illx praecipuae. Prima, •
DcfinitioncmnQn polic demonrtrari ,cx Pofter.cap«3. .
■ quod incclligcndum cft dc dcmoaftcocione priori , ca-
quc accQiata :&ibi 1 c n i m cft ia vnaquaq^ re prius ip (adfi^
' finicione » per qnod ipfa dcfinitio demonftrari pomt : por '
tcft camen demonArari dcfiotrio deiedefimca a {ffifteno-
ri>perciFe€lus&propriecates» «anquam per ca oiue fiuit
nobis notiota i licec ordine nacaiae fint ip& dennicioiie
^ obfcttrtora & pnfteriora: Idimo poceft definicio dembn-^
^ ftrari a prioriv^d per caufis excemas & miniiiB proprias;
, VeirbigratiajhominemelTeanimal rationis capax» quia
nempeeum Deus adfui imagincm& fimilitudincm fin-
u . xit.Secunda proprictascftjdcnnicioiicm elfcmcdium po- .
tiftima; fcii accuratiirnnaj dcmonftrationis. Eft enim cdP
accuratilfima demonftratio,in qua proprietas dc fubic^^o
demonftratur per ipfius fubicdi definitionem , vt fi dc-
monftres hominem cfie^difcipiinaz capacem»qiii4 eft aaiv
I» mairationale.Terciaproprietaseft,/lefiaicsmiemrcina--
raram explicarc, ficuc de.moaftcaiti9nts proprium cft rei
^ proprijccares deciarare»QawapcofMcj«tas eft definicioiiS
non fignificare ▼eroin i^lUmm » hoc^flc^ definitiofiem
MOiu afBimgtimiis ^ negarionts expeiccm. Qgpdfi dicasiA^
, ^cd^mtioiiie»l4^>moeftanimali»^ ^
•'^^ : < iiiattoiMm:Re(pondeeMncfion efte mertmdefinttiontf»
Mi-ibiqnaaf&rmacur defimtio de definito.Caeterum in dcfi-
nitione jnei:a;;epeiuu£ ^ua^dam vericas^u^e dicitar fim-
"Digitized by Google
Tra€t. IV. De Definit. 109
plex fcu incomplexa , confiflitque in couformitate dcfi- »
nitionis cum re dcfinita: vnde eciaminicio primi cradla-
tus > in prxfatione circa finem , monuimusprirnam feu
fimplicem mcncis apprehcnfionem non efle.cxpcitem vc-
ritatis Sc falficacis incomplcxx.
Canoncs auccm ac reguljc feu pr^eccpca dcfmicionis Ciin*nt$tf-
lc^icimoE hxc func:Primum,vc definicioa:c]ue latd paccac ^irif»* defi^
ac definitum,ficque omnibus conueniac quibus dcnnicCi, nuitnM.
cx6.Topic.c.i.Secundum,vc in dcfiniciont nihil defic,ni' ♦
hilquc luperGc feuredundec , fed idtancum adhibeacur
quod facis fit ad naturam rei dcfinitx explicandamTer-
£ium,vt conftet notioribus, nc ignotum perignotiusde- • '
clarecur.Quare in dcfiniendo fugiendq func voccs omnes
ambigux & mccaphoricac. Quarcum , vc quambrcuiccr
fieripoccft rcm cxpliccc, hoc eft, definicionem conftarc
dcbcrc quampaucilfimis vcrbis, modobreuitas obfcuri- *
tatcm non pariac.Sed hxc facis^dc dcfinicionc.
SECVND A P ARS
DIALECTIC^
«
I>E I IS QV'^ ST>ECrANT
adfecmdam rnentis opera- '
tionem.
P R ^ F A TI O.
Ec V N p A mentisoperatio,circaquamfc-
cun^i^ii^c noftr? Dialc^c? verfaturpars^tota
iudicij cfl.In quo differc cum aprima,qua res
^ propofucE fimplici incuicu apprchcnauntur,
nullumque de his fercur iudicium : cum ctiam a tertia,
€[uac non cam in iudicio>quam in difcurfu, quo cx vno a« Trii mmk
liud infcrimus,p©fita cft. Vnde cum hscc tria mcntis o-
pcra diftinguanmr,ncmpc fimplex intuitus , iudicium &
difcurrus:Simpiex intuitus ad primam, difcurfiis ad rcr*
cum>iudicium Yeio hanc fccundam mcntis operatio-
Digitized by Google
ITO SECVNnAE PaRT. DlAtECT,
ncni perrincc:imo ipfa cft fccunda mcntis opcratio. Siiic
^^'mAito cnuTi :cbus propolitis intcllc<flus allcntiat aHirniando,fi-
^u», ih ce iiHcrJciac ncgantlojfcmpcr iuclicatiiudicat ncmpc icm
to^.pofmo. ^ijp^ atiair.ando ; iudicac vcro rem non cflc ncgando. Er
Nfttuotj^M ^ij^^^j^.,^ afiirmatiocft quxdam vcluti compo(!cio,qua v-
fttjio, , nuir. cum alio componimiis,vt ciim arnrmamus hommc
c/re animal , ipfum animal cum liominc componimus.
Ncgatio vcroquxdam veluti diuifio , qua vnum ab alio
reiun5T;imus,vc cum ncgamus hominem cHe lapidem, ip-
p»n *e*dicr ' ^"^^ Inpidem ab hominc diuidimus.Hinc fit vt ratio tum
iliutiendifjl coponcndi,cu diuidcndi,c]uod opcimum cft co«rno(<:endi
tntihodm, inltrumentum , vulgo Mcrhodus dicitur , ad hanc Dialc-
dlica: parcem optimcicuocari poffit.Itaquc duo crunt hu-
jyutitrtSl^' ius fccundx parris tia^flatns , prior de iudicio fcu enun-
fnddpdr- ciatione ac propolitionc,ai:a: in amrmationc ac ncgatio-
tif» nc cnnfiilit;po(icrior dc methodo,vbi de racionc compo-
nendi,&: diuid:ndi,cx infticutodicctnr.
1> R 1 O K 1 R A C T A 1 V S '
liuius paicis.
Ve Enunciatione feu yropefitiortf.
QVoniamin Enunciationcfeu Propofitionc tria c»-
fidcrari dcbcnc,ncmpc principia cx cjuibos c6{bkt:
dcindc partcs fcu fpccics in «]uas diuiditur,dcniquc pro-r^
TTithuim prictatcs c|uas (ibi pcciiliari iurc vendicat, idcirco trcs c-
tfMStatmdi- runt huius prioris craAatus difputationcs.Prima.dc pxin-
IpHtAtitfieh cipiis Enunciationisi akcra dc variis cius (pccicbus, pou
ftrcma dc ciufdcrt* proprictatilMis.
PRJMJ DlSTrrATlO
hHiiistrachtHS. ,
I 5 '
Dc principiis Enunciacionis.
.... . . -. • : '. -i
^Anarn fmt EHiinciitttonii friru:ifi0*
QV A E S T.I 6, L,,t, r> '.
On hkquaeritur dc principio fcu caiifa cfficiefKc
cuuticiauonis,qux cfk tum anima ctUn ipfe inwUc-
^tus
N
Digitized by Google
Tract. L De Envnc. III
aus^ipfms animarfaculcas:nequcdccaurafinali,quxva- P^n<ip:um
na ellc poceft pro vana intentionc opcrantis. Nam prior'-^^'-*'".
conadcracioadnaruralcm , poflerior vcro ad moralcm
philofophum pcrtinet. Sed quarftio cft dc.principi js in-
rrinfecisjexquibusconftacomnispropofitio. Vbiobi ^'^*^'^
tcr notandum cll , non liic dc fola & pura cnunciationc
mcntah, (cd dc ca ctiam quatcnus vocc cxprimitur a no^
bis difleri Suncigiturprincipiaharc tria, ncmpcfubic-r.n,*,/?;;,
aum, attnbutum , & copula.-quorum duo priora habenr^».
racionemmatcriahs principij,poftremum vcro rationcm
formalis i qmaidcjuofit cnunciatio feu propofuio^dici^
tur {objedum ; & id quod cnunciatur vel potiiis prxdi-
catur, diciturattributum : ac vcroidquod per vnum de
aJteropracdicatur,eft copula, gux eft veluti forma enun-
ciationis:ita vtilla fublaca,nullafic cnunciatio,nenuc v-
nus horum tcrminorum habcat rationcm fubjcdi, alccc
vcro rationem attributi. Qufcomnia cxemplo faciUimc^
declarantur hujus propofitioms, Homo cft animal,prin-
cipia intnnfccafunc eae cres parcicula: cx quibus con^ci-
tur,quarurn (homo) fubjcdlum dicitur, ( animal) prxdi- ^^im^
cacuiii, (eft) vcro copula: AppcIIatur autcm vnum corum ^"^'^^«'^.
lubjcdlum, quia in propofitionc fubijcitur alceri,ncmptt
atcribuco : Alcerum ver6 appellacur attribucum fcu pr.c.
<licacum,quia in propofitioncactribuitur fubiedo^fcu dc
ipfaprardicatur. Dcnique copula /ic anpellacur, quiain'"''*^
propoficionc pr^fcrtim affirmante eftea, per quam accri-
bizcum fcu prxdicatum copulatur cum ibbjca^ Ec qui- '
dcm hxccriafunc principia,exquibus omnis fimplcx &
incompJcxapropofltio conficitur. Etlicct .lonnunq-am
pJures autpauciores particulx in propohcionc rcpcriia.
tur , his tamen tribus principijs xqai.talcnt, verbi ^ratia
m hacpropofitionc ( HomocftanimilraLionale) ammal „ .
racionalc habccrationem vnius prxdicati j in hac pro-
pohcionc(homo cft) vcrbum fubihMcivaim (eft) habec ra
tioncm copularfimul&prxdicati : fvnfus cnim hujus
propoficionis eft,Homo cft cxiftcns. Similcrin iftis pro-
pofitionibus, Animal fentic, Hoitio viuit,5cc vcrba adjc^
<aiua vim habcnc copular &praidicati, fcafugcnim cft,a-
mmal clt icnticnsjHomo cft viucns,&c.
Digitized by Google
III . SecVmbab Part. tk^t$<:
§luid fmt Ncmen Verlum apud togicjMi^*:]^^^^,
Qjf A E T I o I I. . t*^
QVoaiam cum iiibjedum> cum accribttcom enuncir^-
cioois nominafuncideo rcicndum c]iii4£€i|0iiif^
Defi^icur^AiiftoceUtVox exia(H«uto fi^niiuraciili^^
( cemporis es^ers }rt^iK>meti4«mbo «.^{«^^
temfyoris i[i&n;ntiam ^dngnificfue^dimia^pta^
( cu jus pars luiUafeparauugmSca^ } vc n^mptir^liili»*
plcx rcrminaseft >^ opidonefiternatar » Et lic^^l^
rundam cum fimpliciumyci^m m^ximecompoficorum no-i'
minnm paiccs(cparatx aliquid fignificcnt, vcpatecin his
vocalvj!is,Dominus,RclpubJica,&:c. non tamcn planci-
dcm ficrniiicaiu fc^^ararx^qnod conjundlac. Ac vcropartcs
orntioais idcm icorlim lignificant , quam conjundtim;>
I Vcrbum vero ab codem AriUotele ibuiem cap.T.de^ibi«<
tur: Q^od tcm{m&figi»ificat,cu jus nullus|»ars^ reparatafi*
guiScat>e(lQueeoramqu^ dc alcero dicujim. ^limnftjn
diciturfquodtempus (igniHcar)diQinguitur verki||f«ijM9li^
min6«Additur)cujas nwia ps^rs fepira^a fignififM)ii|!idr0%
xaciqoe diftinguatui;. Qcniqi Aicinu:(nota eonnti ^m4^
alcero dicnntur)vt intelligas Verbum>quod hic ab Asi|b«
• tcic definitur,copala: fimul&^tribijcii^im habere^vtpar
tec in bis propofuionibus^Animal viuit^omo}(cntit,&c.
Si quxras vcrum vcibum Uibnantiuuni(en:)in his propo-
ficionibus,Homoc{lauunaI,HomoeJ> difciplinac capax>i
liabct rarioncm vctbi. Refpoi^deo hujufmodi particu-
lam (cft ) m pr.xdidis propoficionibus,non tam eflc vcr-
bum propricdictum , qualeab Ariftocclc hic dcfiaitut
quim verbalem copuiam , qux accribucum cum fitbipte
enuncianue copular. Quod fpe^ ^kI iignififacic^titHi
termtnorum , & ad quod gcnus teroainornm pertit||ii^<
' vide quxdixitous iniciopjciiau cia^Ctts piiiiiee parcift, ^
§luid,& fttoiupUx fit or$tiM»^ quodiimti cr.^tMf(^,i
V..' v' J^f jEmnHi$t$$* ' ' ,
\ Qv,AB ST i IIL . ; >
Voniam Eoubftiacio definicur ab Anilotcle capV^4.
li)>. 4c Jitferpr.t>xacio torom Tcl fiiUnm %ufi«a^y
Digitized by Google
Tr A CT. I." bE fet?VN<:/ r?J
itkopailcis agenciui-fi ofatiohe .(1eni7e verititt & falft-
j.icccancjuam de quibufdam cfTentialib is principijs c-
nunciacionis. , T^-^c
Or.itio igicuf deflhitur ab Ari^rotclc teco citato rYoX i^ii/ij-
/ignificaciua , cujus pars alicjua fcpnrara flgnificac , vt di-
(flio,non rc afHrmacio,aur ncgacio. Icaniic id habcc ora-
tio communc cu vcrho & hominc, cjiio.d iignificec cx ho- ' "
mmum inftituto, icd in^ico diitcrt, quod illius pirs aliqua . \^ .
l'cparata,id cft,fcor(im fumpta,eciain ipfa oracionis llru-
dlura aliquid figmficet , & quidcm vt didip , ron vt nc- •* ^ .
t];atiolauc alfirmacioi qua p«V>rema conditionr fi^ i^lcac . "
Ariftotcles, partem ora. ioniscffc dcbcrc (iirpliccititcr-
jninum, feu habcre rationcm iimplicistcrmini, ncin vcro
elfe debere^ropolitioncm .Si cnim pars orationis aliqua
cder artiritiatio vcl ncgacio,tunc non cljct oracio fimplcx ^
vcl vnica,qbalcm hicdcfcribit Arillotclcs,fcd mulciplcx
/cu c jmprcxa. Oratto aut.:m pcrfcd:a dicituraut impcr- orifig
feCla : Impcrfedta eft, quxfenfum pcrfcCihim haudqua-/'^**. /»c,r,.
quam ^i^nic Tu animo audieiitis, (cd fufpenfostcnec au-
d)cniium animos,vc fufu omncs illa:q»tx carenc vcrbo,6^^"-^'^'*' ,
prxterea illx in quibus Iicct vcrbu»n cxprimatur, tamcn \
aliquid ad complemcntum fcntcntia: dclidcratur, vtcuin '
dicis : Si Deus cft Spiritus,cum vencritParaclecus,Dcus
qui viuicquilquis Oco fcruic : Ac vero pcrfcdacft, qUwU
fcnfurti intcg^rum 5: abfolutuna 2'-2:nit , vt li dicasDeuS
cll SpirituSjSpiriTus P.iiaclccus dciccndit ad Apoftolos.*
lam veropcrfeCla oraciodiuidicur in enunciatiuamj & Tsrft^a
non cnunci.iriuam. Oratio perfcCta non cnut>ciaruia di- ^ ^*Vv,
citur , qujc iiccc perfcu tum lcnfum gignac in animo au-
diencis,noncamen figiiificac verum vcl falfuni:lraiufmodi
lunc orationes^depfecacorivX- : vc miicrcre mei Dcus : im-
peratiuac a-ut prohibitiux : vt,Dcum time,noli mctangc-
re : Optatiua!,vc vriniim fapcrent, intcllii^crcnt, & nouif-
fimaprouiderenc : Exhortacorio*. & conlolatoriar, vt,cx-
peCla Dominum,virilrtcr age, &i confortctur cor tuuin,\St
luftinc Dominum:intcrrogatiu^,vt,Q£is mihi Jabic pen- '
nas (icut coIumba:,&c. At vcro cnunciaciua oratio dici- or4<,#/n«;j-
tur, quaf fignificat vcrum vel falfum , fcu qui lignificat aaUua*
ali^aid cfle vcl noh cffc , fiuc inprcctcrito , liucinprx-
fentijfiue in futuro,fiuc cciam ab»trahcndoab omni tcm-
porisdilFcrcncia.Quare omncs illar orationcs funt enun-
H
iH S£CV>iOAft ^AKT. DlA^
ciattiuc } qiiaruii^veroaincftifidicatiuit|^i cqj
que fic temporis : in hisenim omnibfii v<ppp Veli
indicacor. £t hxc eft quam e'nanciatioiiem ^topjH
pcilamos > ali j pxopofitioncm , enunciitom» p^m
tQm>efEitum>axioma nunci:paiu. » 'i^^-f^ll^^
' QH$m9do fi hMhat VititMi, ffiffitas frcffSnon
. » QV AB s T 1 o IV. .
r«Wip c2r T 7 Eritasfici^t&faificas intnbusrcpeatiir,iipMM
' V tione,nempein cebus ficdt in fiiodamei^^^^S^^
<^ lei^tt ficut in fiib jeAo^ 9c in enttnciaiidbe Qm p£^8^j|||^
Jpfff. ^^^^ ^ normam vematis cj as (]ux in intclled^noftisQiv
f fAlfitft peritur : cujus vcritatis interprcs cft vocalis pi|ppofitio.
Exc]iio intclligcrc cft, vcntatcin, (ii ut falfica^cm, raa-.
.'H^^^J? &^ propnc cire ui intcllc6tii,f]uam in rcbns auc yocibus.
' '"^^^ Vndc & vcntas propiic cicfiiucur j Confonnicas in;ellc*
i^us cognofcenns cuni re co'^;iita,c]\i;r conformitas rcla*
cio qUwCdam c[\ anltnilationis fcu aiia:v]uaciouis iiUidi^.*
^us adrcmintcllcdtam» iicucfaifitasdcuiaua^Uj|^^
eft intclledkas notbi i veritarc rei cogaic«. ff^"TT|m|plji
|em pcopeficipnes ycrz vel falDs , non tam auik^^n^«
• iif of noikae>qi]am qnia rei cognicie funt cotvtoftlps^ rd
j^. Poteft cnimiieri v,t eniutdaciofitcon&Mn^j^
conceptui » & tamea abfoluce falfa, fic i vtfi. is qui
^ angciam eflc corpoream > hancjcnunciatioiiem pi
( Angelus e(l corporeus ) calis propbficio eric ccm&r qiis.
cognicioni ipfius , & ttmcn cricab(blucc fal(a, quia aoa
eft confonnis rei cognitae. Angclus cnuu A parcc rci aoa
^ eft corporciis i licficri potcft vc propolitio noa (ic coa-
, for.nis cognitioni nofti\c, & tamen abicilucc vcra ftt;vcfi
ouiscontra mcarcmpcopria:n dicat, angclum cJe ^pi^^ji^
cum liccc cnim non icarcm cile exiiiimct,tamea %uia 4
parce rei icafe jbs habcc , ideo ymciftt^|ufmodi|tsop(^
M4* tio. Iaccri9i4jttuivocesnoQrcnimmo(jo fi^i"^ ^""^
« icd ctiaoi cooc^tuttm figfta fimc : hinc fic>vc [
lies vocate$,fi ex apimp profirf^ntar» vcrisa&is
|it iQtcllc^uat fint iod^fntfi $f ka vt vcrg-yiiccpnboi^^ii»^
j»fitproDofitio^fiev<fftlgiifii. :^
. Vhi abites tms^ quM^hffi popoficipncs dUjjsi veras
id<uiti»
Digitized by Google
' ' . . •'Tr ACT. I. De Envnci A t. II^
I Wcnticf ac materialitcr diintaxaci vcl quia fubiciflam 56
I atcnbutum funt idem realircr,vt f\ dicas, adlio cft palfio,'
I (|uia palfio eft idcm realitcr c«m afli >ne tranfeuiue, vel
I (]iiia(ubie»ftum & attributum pro cod>;in fapponUnt , tt
I li dicas,agcns cft paticns>vt!l candi dum ert calidum, quia
accidit vt idcmagat funul.'^' patiatur^idcinquefubicflulu
cmdore (imul & calorc atiiciaiur:alias vcio dici propri^
acformaliter veras , cjiiia ncmpeattributum fotmaliccr
ineft (ubieclOjCtiam fecundum foiniale (jgnificacum fpc-
! (ftatOjflLieinfit accidenrario & contiiifrencerjVt ciim dici-
' riir lapis cftcandidus, fiue nccclVatio Sc eircntialiter ; vt
ci\m dicitur liomo cft auimal. - .
Cxtcriim grauis hic djriicukas oritur circa ventatc Sc ji^.^i,^ ^^/^^
faliitatcm eanim prooofitionum QLne fiunt dc futuris ni vopoftnones
matcria contingcnci.CLim cnim cc^ftec cas propofinioriCS
t]ujc fiutde rc prxtcrita,vcl prx(enti,fiucconringeci,fiue^®'"'"5"'''*.
nccellari3,c!k' decerminarc vcras velfalfis,v]uiaabrolute
vcrum cft>aut falfum aliquiJ fuilfc,vcl non?"itc:in ali.ji^id
c(lc,vel non cfte.ltcm conftat de vericatc 6c fai/icaro pro-
. poiicionumjejucE fiunt dc ftjcuro in marcria ncccilacu, vc
lifjuisdicat , Anticbriftus vcncurus cft , difficultas
cft dc iis proportionibus quae liunt dc futuro in ma-
tena cDncincrenti & non necclfaria , anfiat verx vcl fal-
iXi liuc an cocradic^oriarQ eiufra.odi propoficionii' altera ^
iitdeterminatc vcra,alccra vcro dctcrmuiate falfa,cxcpli "
i^ratia,iftarum propoficionum: Pccrus cras mane fcdebit,
Tctrus cras manc no l'cvicbit:(]u:«ritur an altera (it dctcr-
minarc Tcra,alrcra vcro dctcrminate falfaj licct iit nunc ^
a-c^uc indirfcrcns,Pctrum cras man^ fcderc 5c no (edcrc:
Cui rclpondctur cum Ariftotelc,c.6.!ib, de interpr. ncu-
tram huiufmodi propoficionum cllc dctcrminatd veram
aut falfum. Rctio prxcipua hxc cft,quia cum vericas c- prdhnm
nunciationis pcndeat a veritate rcrum cnu Kiararum, vt primc,
potc cjuoE nihil aliudiit quam confo mitasi, fi is cu ipiis
rcbus: res autcm ill^, dequibus fiuiit illx propofitioncs» , ^
iion fint dctcrmrnatx veiitatis aut falfitatis , non poccft- — • ^
vcritas aut filfitas ciufmodi cnunciationum ciic dctcr-
iiiuiata: Addc qaod long^ ccrtiorcft vcritas propofitio-
, num de futuris necclfari6,quam dc futuris contrigC*tcr:
, cuod difcrime nullum clfct, fi altcta prjedidlarum propo- '
I Ijtionmn eftec dceermmate ?cra, altera vcro detcrmiua^
l - r „ , H 1
Digitized by Google
1
pbkHif, . tefaira.Obiicics,propofitioncs<lcrcba$C(8Srii_
. ' * cfTc dcrerminafx vcritatis au.t falfitatis,& tomciiml
prserentcs non fiint rainuscontingcnccs,quam fatur^J
tcfpondccurjlicet rcs contingcntcs,ctiam dumfiunt> finc
ablblute & fimplicitcr contingentcs,ca$ tamcn hypotlic-s.
CKancpf^^tc cuncclTe i>cce(]arias,quae nccc(Etas iufficit
a3 dctcnniiuttl*n vc£icatempropoiitionum:4c qaac fucu-
n ronc conci0|^^>€4cc^c ciiUmodi l^aoihill^ ofi^
ft^c. ^ ; ^ ^ v^i!
]Ln(^bis ctuftircxiimdixifre , qui dixic Pccrilil(l hodic
fiflpcfiois^ cmcingat hodie Petruaiifdeic:#i0|$!^MiA
/ ^afk qtti ^xit (Bttndem non 6donim. Si lUllimiMlfi
••«'^ ciim res quae cpocingcnter crs^c fttCttfa»icddi%^^^
ppfitiones illas, quae de illa it futura pro{ftCac-trj|m|p|pk
dcnominari veras vcl faUasjno tamc quod anC^TCr^ et-
,.reat dctcrminatc vcraiaut falfo:. Vcriim occurrcs» Pro-
' phctarum prxdidioncs dc rcbus futuris contingentibus
iclibctis fuillt deccrminatc vcras.Sed refpondco,vcrita-
ce^etttfmodi ptxdidtonum fuilfc dcterminatam , quia
lion pen4cbac ck, rcbus ipiis contiugeu^ ^u^lribd^
^uiimxettchtione>ottxc»uili^ ^:«^i^7^
f 4
SECVNDA, DilSPVTvATI
HViVS TRACTATVSi
H 1
rndfmm fiUtur variit ^ mpltifUs^ i^nwfU^,:^
* ' ' , iionHm dintfi^. - r
r i3E£,qux fola vidctuxclfentialis fi( maximc propiia
Hi^j,qux lou vidctuxcuentiaus maxmic jiiup*
ebttjBmci99U.dittifij^ qifi di«»iUrttr td^^pffjot^
7£^m & ncgantcmfiM^^ enWQm*wfiutt TjdJ»
i^linttm riac)pctici?f cfx ipC^ fcip^l^ mciid8^cratioiic.Cum cmm
fccuiiL^/j WAlcis opcrai^p % dup^ex, B^fW^H^^
Oigitized by Coogle
t
f
TitAcr. I. Di EnvMc, 117.
^fijanatio^ negatio^uxca dupkx me&cts iiiclitf|im> rcs
'veluc! componeticis aiffirmandojvet diuidencis negando:
Hincfitvt piopoficio , qux eft interprcs operationum
nicacis,maxlmc proprie diuidatur in afficmantem &nc- .
gantem. Propofitio affirmans eft , quae fignificat ali«
<]uid altcriinefle , velconuenirc , vt Homo eft anii-
marincgans vero , quaefignificataliquid alcerinoniii-
efle > velconuenii;^ , ycHomonon cftlapis. ReU«
ouae dittiiloaes^ liciftt varisB finc ac malctpUces» ex^upHci
fonce ^ecancurynempe velex materijtenunciacionis, fiib^
ie^nempe aCttibQ^»TciexforiB»nemp«copttia.Sic
cnUn fupra Jocuimas ccfq^nos ex quibas conftac pto-'
po(mo> nempe(Q6ie&nm 0eftftdi|pacam>efleinftar ma«
tcciae,copulaai Yec6 yerbafem inftar format,
Qj^ AESTIO I. . .
PRopofitio hoc modo fpedata generatini diuidi po- ff^ftU
teft primo in necefraria,probabilc,& erroncam: quo ^mnm fefjpi"
fpedat tripaltita dittifio propofuionura,iu vt aliq dican- . '^'t,
tiif.ic0e inAiareria ACccibriaac nacurali, alix injpatcria/^^^^'^^'^^
^nctagpiiti»alix in maccria renuMia 9l faifa.Secundo di*''*^^^
«idi^ceft in peripicoam&ol^^i > feuambigoam»
vulgo exponibiiem><}ntan5pe ^^^wtk^ quibosconfta^
vel foQC dilttctdi» vel ob addipon ^^i^hi bigu2 ciiiaMatfi
parcicalx>ob(cari$ira vc exp^Ui^i^idigeanc : '
..^Jperfpicoa verd,mi2e non eft e:icponibiUs , auc fimplex Ttffficu^
cftiadt coniunda fcu complcxa, qux vulgo hypocliecica^^^j
nuncupatur.illa dicicur, quae fimplicibus auc vni fimplici^''»^"^^*»!^'
fcquiualeiicibus terminis,conftac:hiEC vero qux» multipli - \
ci termino coaftat,ita vtpluribus enunciationibus asqui-
ualcat,vt^Pctrus & loannes afcendebat adhoram oratio-
nis nbuam)xquiualcc enim duplici propoficidni , Petrus ^ ^
Afcendebac > ioannes afi^debaCific^Chcii^^us eft Deus & Tfpifiu
homo>a:quiualaiftisprQpofici.oj|itas,Chriftus cft Dcus,/**/^'*'^^-
Ouiftas cft hom^ptod &raBlcx prdpoficio. rwoncma- '^^l^ft^^,
tenx opcupe4jtttii||rm^ ^
iindcfiniumij,qaia ceni^|^hipucis propoficionis aiac ftmc mfMkh 49$ ^
jilifiti,m}^]^, J^t!l^04l^<^ vniuf«rCi>Mb ^aa/«fiM«i|r9
Oigitized by Google
fuHi><fV'im vnincrrnli fif!;noef} .i<fe(f^:u?ti,vt,Omhir1
• eft aniin.il' niir parricuhris , cuiu'; fubicdum parttctiltri
%n(»cf} a fidlumiaurccrtc a!if|!!i:^ parricuinrcfignifi^at:
vr,.il;nuis licmoct^iuftusjPccrus eftiuftus. Infiuica vcro
pr»iofir o riircitur «Inobus modi$:Priin6|jt^a2€onfta^^l''
Uerrjli fubic^lo,rcci abfonc figno vniucrlaH^Tt toinS^
•difciplinx capnx.SecunHo cficirur^qoae roftat ttwBliOT*
Ii<|ub,rubie^o ncnfpe vel attriboto nW^atiao: Vt,' nofltffiqf-
mo cft fapis, idUfapis cft non Jiomo^ vcl noncii^' ^*^'*
homa • • •
ytfiirj A't ' i- Poffkx cttsun fimplex propof!t'o doobtis alns m
^'^ a^l^ ttidi,nempr' in yrrtmSL ^lfamtdcinde in affimrtl.-,^^
«». ^^^ nrgnnrem. Sed ^»»* '^iuiift-^nes pctuntur potius cx ^i0tt
fcvina' cjuam matcnje:acidc cjuod dc iis lara fupci:«i||&^
aumefh • •
Qno locodiligenternot.inrlnrn ef^ omncm ntfumatio-
nem fiinr?nri in alinrn iHentitate fubiccfli & artributi, tta
vt fubicdum & attnburtiprocodcrafupponant,lic^tnon
idem plan^c fbrmaliccr Agnificent>pr2efertim fi vttamc[ue
foncrcto nomitiecxprimatQr^vt cum dicitut (houyqi|gft
, animal) quia idcm cft habcns rntionem hominis Apt^
inalts, Itemque negfttioncm iiindari in diueriitate fcr^fip
fti & atttibufet>ita vt non tantAm resdliiv^rfas fignifidfl^;
. # ftdctiam pro rebusdi|pr(is fupponant ;yt ^iljmj
'fliomo noh cft) ^^j^/M^ ^iiu^ eft quod hd>etjm)
faominis,& a!i<!id^^Bbabet rationem lapidi^I
€mblf»t'' Quod ipe^at H^pofitioncm coniundlnm fttri
eftffJtti. plcxam,aiu cft copulatiua , cuiusplurcs tcrmini conilth-
^^A\ ftionc copnlariua connccluntur r nut f -^^regatiua , cuius
gfsgiMiks, •■j5l;^ii-cs termini coninndionc fcf^t eatnia connedruntur.
CotfuUim0 I^urfus copulatiua Huplex cfl aJtera abfoluta , cuiug par-
(^um* ' ticulacopuiaciuacftabibluta r vtPctrus&IoanncsftU'»
. dent. AltcraconditiohaIis.,<^*dc hiaicimi ptopri^ dic^r
hypot' '•rira , cUius parti(^1acf5^6latiua«condtiM|
Sig^fgathta !i s y :,ri Sol I ucct, ^ i c$ cft. ScgVegat inaitcm du^lcxi]
■ pirticuhditidn6iiia'(ydim<3tjai^^*&^^
, . . . Ihtjiitttif ,vcl«kt;- -mt ytmih^iLtepkitwr^s^^
idUflrifif&KtiQa, quanqnam, et^
iDt'.»^ o»nR , f ft tnmen inftns. Ef qiiidc hx funtfpcctfef
.fjj^pJitioiuspeii^Kua; tainiimpUcis, quaih complcijde.
• - % • - Rcftant
r . ♦
Digi Google
' . TrACT. I. De ENVNC.r^^- U9
Rjcllant propofitiones ambis^ux, fcu cxponibiles, ^ua: Propcfvi^ . 1
lunt tnplicis <rcneris,nempe cxcluliur, exceptiux, rcau- ^*^^^
plicaciux. Excludux dicuntur,in quilnis particula, qux^^ , I
paricobfcuriratcm^fignum cllcxcluhonisjqualcs fant hx,^s/iPr». * :
rantum,folum,cfuntaxat,&: fmiilcs. Et quoniam ejulmo-
di fignaaliquandocaviunt m fubjeflam , aliquaiuio veto ExcUfinm '
inprxdicatumrlunealixdicunturcxcKiIiuxdc (iibictio, /»r^»yi;i#-
feu exclufmi fubjc<fti,vt, animal tancum cfl fcnfiis capax,:"''' |
Ibi cnim particula cxclufiua(canci\m)cadit in ipium ani-
mal,quod c^t fubjcdum propollcionis ; ica vc (cnfuspro- ,
*poficionis fic Animal,&: nilul aliud prxccr ipfum,clVc fcu-
fiis capax.Alix vero dicuncur exclii<iux de prxdicaco (cu
exciunui prxdicati,vc,corui funt t.itum nignivbi parcicu-
la cxclaUua(tantrim) cadit in ipfum propodtionis prxdi-
catum.Ita vtfcnfus fic, corui funtnign, & nulloalio co-
lorc affcdi. Exccptiux propofuibQcsdicuntur,in quibus / ^ ;
cft aliquaexccptionis parcicula,vc prxccr,&: fiquodaliud^^^ " . \
!fic cjuldcm fignificationis vocabnJumihujufmodi cft Iiqc ' .
propofuio, Omnc animal prxterhommcm cft rationis ^
cxpcrs. Dcniquc rcduplicariux funt illx,in quibus c!t a- ^^^^^'^^'
liquod fignum reduplicationis, qualcs funt hx particulx,yjj^^^^^ ' ,
vt,prout,quatenus,&c. hujufmodi funthxpropofitioncs,
Homoquatcnus homo eft admirationis capaXjid cft, ho- , • i
mo, non quatcnus eft corpus, vcl animal, fed fccundiim • ^ . \
proprium naturx fux gradum,eft admirationiscapax. I-
tcm homoiuftus.quatenusiuftus,faIuabuur,idcft,homo ' ^
non rationcdoc1rinx,diuitiarum, dignit3cis,&:c. fcdra-
tione iuftitix^fcu fandicatis & i;uioccntix faluabitur. , !
€)uotuflexfit enunciati9 ex farteformA. . - . •
Qjjr A E S T I O I I I. ^ i
FOrma propoficionis dicitur vcrbalis copula { cft ) vti
fupra monuimus : Ecquoniam hujufmodi particulx •
proprium eft, vt non modo copulx, fcd etiam attributi fi- • '
mul vim habcat,quando ncmpc ponitur in propofitionc,
vt vcrbum lubftantiuumj vt in hac propohtionciDcus cft,
quod ctiam omnia alja vcrba fibi vcnclicant > qux ad hu-
jus diftindioncm dicuftturmotiua , vt patcc in his pro- .
pofitionibus (homo viuit,homo fcntit,&c. ) hincrationc
foinix ^uogeaerapropo^tionum couftituuncuc > icavc
■ H 4 • .
4
I 1 ■
mt
1»9 SbCTNBAB f Alt«^*]to4l»£i^
aliic dicantLjrdc fccmiilo aJjaccntcin c]uib^^^|)n
pnla:,c\ prxdicati rarioncm Irihct,vt (Detisl
fimifcs^qua: fic appcllantur,qn!,i iTrjlijifcttm
do loco n^jncct iinn^c iiatc poll fu^ieCtuip ^aljflj vcri
tcrtio adjaccntcin quibus vctbuin tiiSftaitlii^jf"^
pulx duncaxac lociini tcnct: ira vt arti iHtittriiw8»i
• aHjaccnt , ncmpcpoft fubicdum-^ iprafn.c<^|am
bcustft }uftus,hotnocft ?iii€s>$c.PrdCtelikq
n^xcfKi^nificarcnexum pnrdicaticbiTi ~
lamqnc vd abfolnr^ fi^nilicat, Vcl ciiain "
imn connocat: htnc 0t vt rationc fWrmat
) pofttio diutdatw io abfofmam Sc modtficnt;
lcn^. Ab{blutacft,qi:a (ignificatur ablblutc iiliqmcl i
altcri vcl non,vt,lionio cH animaI,Pcrius fttidct. M
Jis vcro dicitur in cjun n ino io jurnificnrnr iliquj
tcri incHc vcl nf)n,roti criim iiiodus c]uo akcri incft ,
non.Et quia modus illc c't quadruplcx,vidclicctncc
' riu$,vci: coiitingens,im|||irtDtliis> vel poiribiiis^^n3i||
^ pofitionuip moo^liun^quattior funt gcncra , v
,nccc(fario,vtJ>ac proponsio^ticcefTc cfthomi
'Hiaiftl i dt contingeiitc,<]Qalts efthxc^ipttie '
jniniehji cflcpilofuin s dc impofnbilt > qualix
poiSbiip j^ft nQmincift cflle lapMcmr^cpofEbili
jfh,po(libilc ciMloinifpcra*c(?c Wcrpitcint
Quoloco noiabi:; vnicuiouc modali nropo
ncgantcs opponi , alrcram ncganrcm dc modo, cum^
iiculanc<];atiua cadit in modiim j ^hcrnm nc«yncc
fubjc^o, cijm pai ricula ncgatiua cadir in fubj
livrnificat aliquid nc^ari c!c fubjedlo, veibi gratta
propofitioni , ncccllccftbominrnt cncanimal , op^
dc modo cft ifta , n^ cft nece0(;homir>pm ciSK^ni|
||kpd)ica vcrb dc fubjcdlo ifta, ncccne cft homincnl
^Kanimal. Excjaoexemplofiwijhi tft^itrelligeifc
' tiqain 4p &b|(e^ ^ magi s proprid oppoftmi ^
ncmpc codcm modb rem ucgac qup oppbBta afQfti
Tcro iicgatiu4(!c:mo<k^Mn Kcm ; noi^ciifm^
licmmo^cjtiooppofita , fi ftnfumpropofitionisfj
vcrbi gratia,haccproporuio,non cft ncccffehominc
^aaimal,noncft propricde necclTc,nili vocc tenus,fc<tj»o-
;^us dccontingchti , velpoflibili , apquiDalet cnira tfti
i^rctofitidm ( coutcingcas cil JiOmiiicin clfe' aiaimal ) vel
vNc. r Ut
iftijpoffibilc cft homincin non en'eanimal: idcm fcnticn-
diun de opporicionc afixjrmtitiua^ ncgatiua in alijs mo-
dis. ^ • ■'•'•■'^ ■ ^
/ TER^TIA DISPVTATIO HV- y
•'. . r-.;5 ;r IVS T R A C T A T V S. •
s^' Pexropi ccitibusEnunciation . "r^ " .
* ^^HAnf^mfint proprietMtesEnHnciationum, . * *
E
Trinffirmalid &rnegari6,vcntas & falfitas, vniiicrfa- f^rtpriim^*.
l:t,as & rarticnlaritaspolfint aliquo rrodo dici pro- *7
piKtGtJS cniinfia. ionMm , qnatenusomnispropohtio cft ,.'„.rrf/«nf.
?i!lirmans vel neganSjvera vcl falfa vniucrlalis vci parti- i r nfptai
cnlaris ( (\ per vnnicrfalem intcllicras omncm propofi-f*-
tioncm ciiji^ kibjcdilm cfl vniucrfalc ) i ihilomi nis ta- '^r ^enttn. .
men cum potius (int oppofitarum cnunciationum difFc-
^ntio! , fme cirenti^lcs , fiuc accidcnraria:, qudm carum JX^rw^!'
proprietares, idcirco deijs egimus , vbi dc varijs enjn-
ciationumrpcciebuspr^ccdenttdifpurationcdiileruimu*^. ,
Porro vftisinualuirapudDialedicos, vt cum proprietas \
abfolutaenunciationumduplex dicatjr , nempequan-
titas 5c qualitas.per quantitatcm intcIli^<Tetur vniuerfa- ,
liras dcparticularitas ; per qualitatcm v\r6 affirmario ^Sc ^
;icgatio,& etiam vcritas &: falfitas.fcd [>r.Tcipu^ affirma- '
tio &: ncgatio 3 appeUantiirquc hxpropiicrates abfoluto», v ^ <
(]uia compctimt cnunciationionibus ia fe , non vcro
compararc fpcclatis. At yerotrcs fmt rcfpcdiux cnun-
ciationum proprietatcs praccipux . qua: nempe enunci::-'
lionibus mter fc coIIntis,fcu comparatis conuc-
^niunt,ncmpeoppo(itio,coiiucrho,&a:qui^ . - ,t
, "pollcatia,de quibus aliquid brcuitcr . V
dicendum eft. S •
-1 '
i
Digitized by
tx% SBCVN0AB Part. piAiierJ
Qv A £ S T I I L. ••
PRopofuionum oppoficio dici potcft carum quae dc
eadam matciiafinnc,p_'ijcs cjumtitatem aut qualica-
opnf. tcm,auc vtramquc diffcrcntia. Itaquc ad hoc vt duaepro-
/in»nm //i'*po<tciooe«i£gtuiuc,o^onan£ur> diue coiidicioiits rcqui-
ttm^ runtur : vna cft, vt fiut dc cadcm rc , fcu ij fdcra co^ftcafi
rcrtninis t rnbiedko njempe & atthbmo : Alcera» vcdiffe-
ran c n on q uoui s modo , fc d racione quanti tatis ic c^tiali*
tatis» i4eft> tatioac vmuecialicatis 6£^articularitatts > i-
•^^A/MM» tem aiErmationis & ncgationisr" HincenimBaicaiitQir
^/^^«•^quatuoroppo(kicmam.gcncra , ncmpc contcariMs
^►•« {yjconpfarictas carum propoiitionum c\ux quantikatc^
'•"7*
■!1
coruK-munt,(cdqualitatc diffcranc ; fubaltcrnatiocanim
q^ua? qualitateconueni-mCjicd quancitstc diffcrunt. Dc-'
niqucco'icradi<flio caruin (.jux qu^nticatc fiiniil 3c qua-
litate ciiffcLum. Dicuntur igitur conti.iriac , qUvX ambx
funt vmucrfalc^., (cd earum alcera adirmans^ altcra nc-
ganstQipnis homo eft AH^al: NuHas homo cil aainial.
' SubconrrariaB ^tcuncuff^iKfambfc fjnc parcicularcs» fedl
CpHtfdriM affirman&i wcU ncgJHis,vt, Aliquis homo eft ani- *
fftf0fiu»»^. rpal, Aliquis homo noh c^ aaimah Jubalcerns funt ain»
^fm^fmtfm g ^ quidcm alfirmantes, a^ ambae negsintes» fed altenr
^ i|itier&lis,altcra parcicularis : vr , Omnis h^mo eH ant»\
mai,Aliqui8 homo cift animal:!4ulla$ homo cftlapis^A-"
liquishomo non crt lapis. Dcniquc concracli(florficC||-*
fentur, quaruun altcracft vniucrfalis , altcra particularisi,*^.
it^mquc alrcraaffirmans,a!tcranegans: vt,Omnis homo^
cft a|iimal,Aliquis homo noncft animal. Nullus homa •
^ • . cftlaglSi AliquishomoeflIapis,quiBomaia '
. ':.Witt!^?cfi;hematc.- ^ . ^ '
Ommi
Uiymzeu by GoOgle
• • • V
Tract. I. Di ENyNC.
.Omn^shomocftanimal Goni
Omiushomcxeftlapis/' 1 tra l
t i
(sjullushomocftanimal. I
"Omius homaeftlapiv | tra l Nullus homocftlapis. I
Omttis homo cft iuftus* i n«. } Nulias homb.cftiuftas. I
I
I
I
i
/ laltcr-i
nx..
1 Snb- j w- "
I
1
Aliquis liomoeft animal.
AlKj'.iis iioirio cft lapis.
Ali^ias iiomo eft iuftas.
1 Aiiqais.homon6cftanimaL i
Aliquishomo rtoncft lapis.^ (
Al^uishomoaoacft iwftos. |
\
, Caecerum hacum oppofitionum maxima cli:>qiix inter
contradicloii;is.rcpcatui,qum &qiiantitace&:qualir.atc
diffi:runt>3c prxtcr ca nunqua<Q fioMil verx aut fimul fal-
ikcft polFunt ; deinde requitttr bppoTuto inter contra-
fias^qujB Ucc^^ualjutcdiffcrant, quaticicate tamcn con-
fcntiunt, & I €(cc ni]^fuin fimul vcral cflc poffint , fimul
auncn polfunc ciTe ikiik/n pa^ in matetia conctn^c^tt»
tnm fubleqaitdr pppofitio minds propria.intcr 6tl»con-
trarias, qua: licct qualitacc diflSsrant , qAantit^te tamcn
confenti.nt , & lic^cnunquam fimul faiaeefirQ polfinl^
pollunt tamcnfunui eflc vcrae,vt patet inmatcriacotin-
gcnti. Dcnique omnium minima oppofirio cft fubaltcr-
narum , qucc licct quantitate difFcraiituiiaiitatctamcri
Oaafcntiunt , & pncterea fant fimul veri autfi "nul t Jlac
in matcriancccilaria, licctin matenaconti*v -lu nun-
d by Google
• folUntta. • ' '•J.
} ' <^A8 S T I O . III. . • C
^ifiSr* Onucrfio propofitionis apudDialciflicosdcfiftitur,
•. cxcrcmorum fiuctcrminoium rrafpoficio,ita vtiub-
I icdum fiat pr«(dicatum,&: c contra, fcruata fempcr ciui^
t . dcm propofitionisqualita c,hoccft,aflirmationc,vcl
} gationc,& vcritatc vcl falficaj;^ licct quanti^ aO!|iiian^ ^
q .atii mataripofrit ^ita njcx tniajetu!! fiatparticiibi^ist
ftmmfit viid<conuerfioduplexnafcitur-,atterafimpkXy ci||l»i^«-
•>lf(«t noiii ^tiim<ia4lttas> fcdtciam auantitas ^pofi*
tionisconiKitendx>icaTcfi cpnuccCendafiicyic YiwMifih-
tis , conoerra qaoqtie fic Tiiiuer&Ks ; fi yerd parcicidarii»
- conuc£(aq^uo(juentparticulari$ ,quombd6iegicfni^c4-
'\ itercuntur Yniuer&lcs ncgantes,& particulares aHirmaa^
' Ccs,vt fi dicas,nullus homo eft lapis, crgo nullus lapis cft
' homoraliquod animalci^ biocs, crgo aliciuod bipcs cft a-
nimal : alrcra vcro conucrno dicitur pcr accidens , cuni
^ • fcruata qualicate mutatui quantitas propofitionisj ita vt
; cx vniucrfali fiatparcicHiaris,quon^odo cpnncrtuntur V-
tiiuerfalcs aiiirmantcs,& yniucr(al4s ncgantcs,vt fi dkas»
^ , omnis homo cft animal, crgo aliquod aniitiai cft homoj
nullus homo cft Japis , crgo aUi|malapishon eil ii94|o.
§mmtf» Mitto hie^fioMaAt t^tfttiti gemis cdnuerfipeis
pnmifuod^ dfciturpcrcdntra^okhidAei<i|i|UoiflododicitocwC0i^^
jfrr^:. dpoffepart^adai^^iegdntcs , e« iSnm^filbcil^ msKffi
. ^uinl vtile. Ca*ten^ €t lii|pradia:is cfxefApSis ilKcW^
ocmtierfioncifi pcr§4nere ad gdhu^ quoddam confcqoen-
^ ci£B|i ita vt legitimaficpropodtionumconucrfiocuaiex
^ ^^^^ vnaconj^erfarum inferri potcft altera. /
iM^iktmi- ^|l"^P<^^^^'^"2i '\viX.^K. oppofitas duntaxat propofitiohes
j^wSm^ rcperitur,cum videlicet vna propoficio alccri oppofica fit
' , Cf anquiualescquod^ maximt^ at addtcidiic>vel detratftiowe
, . • l^arciculse ncgatka^: vet^i gratiii, ha^c pmpofitio, Omni^
Hpm6 c?! anittiaftqttae e(V Contrana iftiiNullus liomo^
amnla!l, fit eideitrasqatttaiieni-addica particula nc^iinll%
. fic,Oiiims^hotti0iioiri^ahifilisl«Sit^
^SSd ^ Bf aMkaal /<ftf^j|l|tftfdl9is ifK^ptopofllttlit
foncxaduamtat^ii^s }Bmfhm0^mBkms ^mm
(
Uiyitizuo by i^OO^lt:
iH|teiii'ifta ficut 6c pra^cedens eounciaciohum refpeftiut
propricrasadgcnusquoddamcon(cquenti?,tumcniincft v
legiciinapropofitionum oppofirarum xquipollcntiajCiim
ex vna inferri poccft alrcrarvt fi di:cas,Omnis homo non
cft animai , crgo nullus iiomo eft animal. Veriim c|uia
diucius in iftis immorari non magnae cft vtiiicacis , lacis »|
(it hsec breuiterdeiftis^iMbus propodtioQum proprieta^
xibtts diidde» iie oaaai^ igiioreeuc qaid (ic apudDiale-
dkos fCQ|nfitiofiDflm ^
^ PpSTERIOR TRACTArvS
HVIVS. 5ARTIS.
De Meth94^^ vfnA^ optim4ration€ em^mendi
Q
VoniamjVt fiipra monuimus.affirmacioni compo-
_ fitio.&negacioni dmi(io rcfpodct, locus lucpoftu-
lat vc de compohcionc & diuifione , adcoque gcneratiai
4c McchodQ|Ciw« iue fMnc paixcs> ex iailicaco «licamus.
Qj AB s 1 1 o li . / :
MEchodi fionieii duplictter acc^iti^;Pjiiadqaid«iiutfiiM4p»*
pro otdine Sl (diB eoittm.oiaiUKm qi^eia vmucx^^ffiMr Aih
fk aUquadcidbiba» yeTeius pane ttaduatiirV ;
Qir. S^ando pro oirdinatioae (eu eo animi iudicio, quo
i;es illx in aliqua difcipiiiia concinu^ difponuncur. £c
quoniam vnicuique ordinationl fuus ordo refpoiidcc,id-
eo indi(criminatim pro vtrolibet accipicur mechodus,QC-p
tamen magis propria eft pofterior acccpcio quam prior.
Eric igitur propric loqucndo mcthodus, Aninu iudicium Malcdm
aptc,riteque ordiaaociSkCai»mnia>qu« ad vatuerlaqjali- ^ J*^^**
quaiTifcienciaa^fCfttQenc , ex quc^cotius iiUus (bmias^ ' ^;^
ordo<nafcicur>(IcQU€ mctkodusaoncft qu^iibec,ncc ca* ^ p**
ii|i)ibec rei diQyqUtioMicqQC eaim ceriniaotum diipoitcip .
n cimaciatio^^aeyi i^^fiittuiWimiA ntooaiiationa^..
methodus appellacur, M apir plurium defilllMiiiiti ?!
nunci.itionuai, rntiocinationu.n.dic. adcinvic fcicnti^
Mrthtiiv' pertincntium orJuiatio. Cuius mcchodi vcilitarcspci^
ultiM, mulca: riint:vt quod rcs ad intclligcndum faciles clficta^
uua:cnim ordin.ita fant , loiiire Facilins intclliotintid»
quam quacturoata lunt & pvomucua r ucindc c|uoa
mormm iuuct,iirmius enim aQimoinhaexeiici|ua;dd^j|d
• , cead(iilcuatur:deat^uequoddifcciittm
ac dettnpaGtidcdac enim ia draetone incti^^dus
qaallbet aliA. re ordp & paccitvn ap^ 4iifO&io.
■ •
curraicera artis,qua; ccrns diilctlicx prxceptis dirigitu^l
ea<]uc ciuplex^akera generaiis,()das feruanda cfl i n coksmt-
nuata ferieoiniliumparciuni aliicurtis fi:ilci2c, a1cei^|faip
, ttcuIaris^iKB in vnatjiKiqiie c|Msc(lione atincUtfictifcail^^
nodaAda icf uari debec.Dcgenerali igicur in hac qu^||#:^'^
ae adimisde parcicahu^llKraenci
Cum igicufduomaxim^ in ^naquaaue rciencia.!
JtmffiiA ^ derentur,v]uxfita ii^cpe &medta;qtii{ ad-c{uatncorue]
'"'^ c.itinncm .«dlii >cri f6!cnt,pofnnt.iuc vcl quozfita intcr ^
Tcl Jcniquc nicdii cum cjUvrliris ririoncordiniscopat;
Cfd^Biplex r-irirlunc cnplcx ordofcruandiis ^inq^ualibct fcicntia,
- ^**"* vidclicct in primis Dlurium quxfitorum intcrfc, vt
priura l'unt,priorl loco cxponantur , qux vcropofterib'
.qua:q» iinc prc^cctictibus non poHunt intclligi,poH:crioa^'
dcindcmcdioriainterie>vc cdm^plurarappctunt m
ad a ! i quid probandttm»qi]« (unc 'vicinic»ra rei proba
priori loco adhibcancur^qurc vcro rc«iociora poftcri
deniqueisordo^eruandus eft mediilhlfn adqu£e6ct;V
prtoribos tjaxficis prioraiiiedia,poflertoribusp<>ft^''
r^''H>»mcdiArefpohdcanc, P6rrofi!i^i>»ibct Ubo6rdinc
qu«ficocQmiAt^rfe,fiuemediorun)finierfe|fii]eimc.^^^^
rttm ad qujc(ita,triplcx raethodusrrepcriri pocefty vidct^"-'
cctRcfolutiuaiCompofjtiua^&Dcfittitiua, ' •*
•/ Mctho-
Digitized by Google
Tract, II. De M<ii|jilf j>q. izj
nj qiiiicaoriniQdjU. Psimd^cumittoilQ^i^
i^cinbra dtue dicunturparccsijite^rantes , fic progremisj'^ 4
▼t cjuis de toto fyilogidno primiiin dicat,deinclc partc^..
cx ()uibus conftat , ncjnpc propofitioncs & ccrininos cx^ '
plicct. Secundo , cum atoco vniucrfali ad fingulas cjus ' ,
/pccies quisdilabitur, vt de fyliogiimoprimum in<jc- ^
ncrc cjuis ciinerat,dcinflc fmgulas ejus fpccies nempc lyl- ' * .
logirmumdcmoiiflratiuum, ropicum, &ropliiilicum ex-
plicct , tum horum adhacipccics declarec, doiiec ad infi-
anas pcruencricTcrtidjCiim conclufio in fua prima prin- '
cipia rcfbluicur, quar raethodus in dcraonftrando & pro-
bando xMathematicis pneiertim fiimiliaris ^ : rt fi quis
probec Diale^igim efle vtilemi quiaa^ones mencis ab
if (a diriguncar» ad^iones autem mentis airigi polle, quia
nomittnquamerrarc poflunc,e{Ie autem crrori obnox!as>
qusa id experiCQtiaconftat. Quarc6,cum a finc ad mcdia ^
nc rcgrcflus,vcfi quisprxuiciearDialedicx fincm ertc,c(^-
tcras (cientias peiredc confequijid auccm fien non pollc
finc ratioais Icgitimo difcurfu,clircurfum vero quibufda
cnunciatis niti, omnc autcmcnunciatu fuis conitarc tcr-
minis , ideoquc inchoandum eflc a fimplici tcrminoruin.
apprchenfionc , & fic paulaciiUijj|:pgijcdien4o> pcr ea^quac
fequuntur ad propaficum fii||||f||tfmrnT-ii Ititti circi prioi:
lUc rauoni&^f^cflMs i finc propoi^o ad inedia,& prima,
vique «lementjtfi^dine analycicofe^.ferolatorio. . .
, Quoniam vari anolyG^ i4 cft, diirifiowbl opponltur fyn- jif#fitAi
thefis , id cSt, cqinpoficio » hiM AjiiliM:mQ^^ offmds^^mf^iM
fieri TOlEt g^iBtliddu^ coiiipoficionis^qubt fiert poteft me- 4» «••A
thodusjniolittionis /p^^ ciim a partibus (TonlUtuenti- *'
bus ftii integrantibus adjcotum intcgrura fit proocflhsjvt
fiquis Dialcclicain a^lpicerurabipfis primis elementis,
neinpefimplicibusterminis , tum adpropofitioncs c]uar
ex ipfis conftanc tcrminis procedac , tandemex ipfis c-
nunciationibus ad fyllogifinmu , qui propoficipnibtjj^;
conftac,progrcdiatur. Sccund6,cum a (pcciaU^Sints^r ,
ea qux fiibalt«na fiinr ad generali(fimafit prog^cflus: , ^
^^methodo in^oenieiida jpotius quam in docenda aii«- •
qua(cicntiavjpidocct , vt u quis primik^i.^xiifinencui
coniperi^ tres^ fyUogiihxMiim %ecies > nempcdcr
moaftraaitinm > topicim i Ik lbpbifttciiin > tnmex ijs
t
:■• r
f '
5icyNi»AB FAkt. DtAt.
* ' commnncm fyllogifmi Tationem c6!lig.n,tunc confcrer-*
V . ' (io rviltv^ifmum c<iin inc<u(^ionc,& cxcinplo A: ctuliYm» -
Wiatc commiinem argumcncacionis rationcm agnolca «
' • j. Tcrtio , ciiin a primis principiis pcr intcrjcitla , v(cjncad
vltima<^ conciulioncs fic proccrtus , vrfi cjuis floccat pri-
t jnumab cxpcrientia,animum hominiscflc labilcmjcrro-
, - nqucobnoxium>eumexeodocear ccrtaahNiMj^AfUdtri^
: . gcndumcffe', camqiicartcmcfleDialc^tcain : cx cjniboi-
conciuckc Diatc(fi:icam impriirns vciicm efle ad toSt^tC .
t finc crrote diflctcp<hnrt. QoaitoiaAH^djjsaid finem;Ytf^'
quis dcycai^ apprelienilere fiue* eqrorc (impliccs icnAi"'
nos > vt eie I)s doeeat emmciationes cdnficere» tmiintio-
dum redi emrnctandi cloeeat , vt podea m^dtss optftni
^atiocinandf tencarar, c]nt> tandcm caetcrx onincs fcie«i^
tix liabeantur perfedac , pmnibLS fuis numcrij abfo-
luta:. ■• " .
Mfth^dm ' Tertia eafyncioptima mcthodi fpccies , qui: ditHnitiua
4'finttmk. d]icirur vid;rurc]'jc parriin e>: c imrofirina, parcim cx di-
uifiua mechodo conftarc , rum niaxime fcruaturciun res
in generc pfiuii^mdcfinitione erpiicatur » quod & com-
poncndogcnus cum-dtfletcntia : dcindc cxpli^atis pcf
delinitloneiii rei propriecatibus' 9 cadem primrrm i n fu.i
membrai ieunarffes integrantcs, fi quas haiNfiry deinde itf
foas (pccies.Kii pandi proxtme fit^^lbjeftas cKmdiusn» .
ebdem^? rnodovnaqnaeq(itexillisfpedclklispri]||!&,^
Cnituf , ejii(i]uc pfoptfetatibifstfirficis , itt^idtauM
primum, «leindcin (iTas fpecic^dkiiditur , ficquc ^ilSfi*'
ceps proceditur,doncc ad vltimas (pecies deucniarur : vt
fi quik ni^urus dc ryllogirmo , primiim cxplicet quid fic
fyllogiinnis ingcncrc,& quivnam ejus propricrarcs, tiifn
, partcs intcgranccs, fyllogifmi marcrialcm r.empc ac fjr-
malcni diinnguat,tandcm fyllogiftnum diuidar^inparres
lubjcdiuas fcu.(p!Qcics> ncmpc iiliieaioaflraciuum, ippi^.
cuin^ ibphiftiettm ; cod^fpque niodo in fingiTlis ipecte^
bwprseeda^quoinipfaromgcncrecxplicando.
1'. . . EiHutcm apti4iiiti»har^cthodu9^ in doccndis & ad^
• difcendis A^^tiiifS' : itt imiettiendis^^aro i)(^
nis» AUmiAioi^j Bmftwtmfe^^
k ' ■ r . , . .
',. * " - - -•
Digitized by Gopglc
f T|IA<?TAT. II. Db MeTHODO. IlVp
; ^ijiniijn fit ft^rticularu cuiufque dtffi^HlUtis i^d^n^
^i^tj AB i 6 ilh
1«
'^iSki fiuius itfechodi racid in dtiob^iconfiftit, in io- ^Mnti, ,
ccn<fe iilfmpp|*idifpii^^^ docc'tis verodqt faatf-'"M«^ -
fe^i^ accoafirjMcc fija , deindc alijioatcfiita ^A^^
^lipQh^uof -ittfciD fiiftt dc vnaquaqttc tc, fi commode^^ ^
ficri porcft . c)cpttc^nda > ocmpcaQlfit > id cft^ ^d^t»riMf««^'.
fuc dari pofnc in rcrum natif ra ; dcindc , quid fit , vbi rci rftstf&ti^
"^homcn& naturacxplicandaeltipraEtcrcaqualc^fic , ^f^^f*'^^^
cxplicandxomiicsrciproprictates j ^C"*^"^ P^^^P^^^rLjriri' .
Cjmd fcu pcr quid fic , vbi caulx rci aflignandx funr : pof- f^^u»^
fcfl^ddi quintum quxHtum , nempc quotuplcx lic , vbi ^ " >
"iccicil>£ci cradcnda: crunc. In confutando triplcx ordo .
a^{pf»tcft. Primus,cft, fi quod Tcrum cflc arbitramur
ji6 loco rtatuafnus, tnm cx vcritatc comprobata alio-
lcntcntias rcfutcmus. SccOndus cft , fi prius alicnas
bpiiif^pcs Jcccnfcamos incipicndo ab tisqAriei^ilt minus
. y^l^MKiies jinei6ilc{uc fingute rcfutcmtis , vt tandcm no-
linkli^^OEitU^^ adkibitis ratipnibus (labilkfnus : Tcf-
3 iiuscft , fi propofitilin ytramquc partcw»j^pofit^^^
tcftti js, tandcm prbf fifita^ quaJftipiii* vcfitas cxplicctur :
ita vtad cxtrcmura foluantir frftiottcsitiittslcntcntisc,
aB minorcmprobabilitatcmhaberc vidcb^at\lt: ncigi-
sj.-Urfc habet ordo particularis in doccndo. Scquitur ordo' •
;%amcularis indifpucando , qui fcrc poficus cft in officijs ,
^ll^i^cntantis & rcfpondcntis. Ar^^umentantis oflBcia UrgumiH^
%it(ani : primjyjiargumcntum clarc flcdiftind:^ propo ^^^^ •/li^-
* i fccundum,- id oijod i»cgar«m a r cfpondc nte fucrit, "^^J^J:
if VCp probatf : (ci^ih^on cficiui^ium gcrtinacem - ^^ J;
primam intcgtuin
• ^rsumcntam^iicUtcr rcfnn&»CC : fccundum' , ad fing;^|^
* ofitioncs icrpondc^CiCOBCcdciido vcra , ncgandd
, difting^fllSlw^ki^^ : tcrtiam c0 animi (cnfttti\
:rrogantrdtnici^ dcdT^e , intctd6in
acgaci ratloacmjpotfulafiti rtdder^. ^
i
bigitized by GoogU
jt©. Sbcvndai Part. DiaiecTv '
• - * •
§^dnmnfii It^itimM ui fnfofita diuifio ^j' :
Q T AB s T I o ly.
CVm in omnr philofophiacpartc ffccjucns atqucadcA
vnli/Ilaius (ic Auidonisvfus > ic4.|iipfiifi€(ui4e^ "~
' . ' ' fiitio acquo demoraraciofcicndi iuftrnntfenruoi > prx?cr-^
tim a L^laconicis dicarur,tion faccic alicQttm QOnnalla hk
dc4iiuifij»nc fpccialiccr rabjungcrQ 3 licmpc quW.ftjqj^*
tuplex ficf^ndf m quomodo ficn debeac. * * ^ • ^T^)
Jfi^d ft Q!K>d.fpe^ac ad primuch;dcfinfri poceft^ratib^Qar
totom iiTpartes diuidimr}vc fi dicsTsianimal aliod cflle ra
tiohafc nempe hominem f atiud irKttionale ncmpc bru.
tum i vcl C\ dicas,coiporis humani parialia cft capuc,alia
.4^*0/4« pcdiis, &c. Liccc auLcm hcrc vocabula, diuifio, partitio^
• ' anaryfis-, fcurcfoluriodircir.nfnanai vrurpcntur : eft^f
mcn inter ca diicrimcn ,• qucvJ diuifio fic propri^cotius
vniucHaiis in fpccics, partitio cotius intcgn in nicmbra»
dcniquc analyflsiit rcdu6lioconciuiifouisi|i ittapxincipj^
vcl rci^cfTusa finc ad mcdia. \
^ntifio h QSP^ fpcdai.ad fecunda-m jdiuifio tn gcnerc eft triplcx,
gtmfrg tfL pi^o trrplici genere cociiis & parciuni. Kit enim alia dcui.
. io totitts intcgri in partes imegranc^, quc propri^ dtcU
f ur partiiiai vc eft dittilio cprpbris bitiisliii Vk capur, pe*
^his>brachia.eruirai&c. alia veraeft dinifib tocius vniuer-
* Alis in fuas ^ecies > vt eft diaifio knimalis tn hominem'
) . & brutum : alia dcniqu^ dtiHfio rotiusefiencialts in par-
' . 'tcs cllcntialcs fiuc phyficas,ncmpc matcriain& formam,
' • *vt il homincm paitiaris in corpus & animami fiuc mcta-
piiyficas, ncmpc gcnus 3c diffcrcnciam.vc (i hoinincm di-
CiK-?* oidas in animal & ration^lc. Gastcrum prapccr has trcs
•e Utmt prcynas fpecics diuifionis pcr fc , trcs alias func fpccics.
triflt^, diu fionispcr accidcns : Priraaaccidcntis in fubic<f):a>(|U9^'
' ditt '^icur n-iquodaccidei^s penes fuhje<Sla in quibus re-
^ "peri(ur,vt^dicas>eorum qo^mouencur/diudeltccclum»
aIiudeleiiioiiittitt>aIiud corpus mixtum : Secuiida« fubie*
Ai inaccidemia qua diuiditar|ubicAiim pcacsiiccidcn-
tiatvt fi di^aficocpus aliud eft alb^m,aliu4 ver6 nigrum s'
l*trtta > accidencis in accidencia , qoa videliceciKadens*
non pcr proprij|s diiIerentias,(edperaUa diverfigcneris
aectde^ntia in concreto diuid^cur> yc ii dicas^ album ali ud
? 'cfting!lc,aiiuddutum. ' '
^ Digitized by Googlc
Tract. I De Syllog. In Gen. 151
Qood rpcclat ad tcrLiuin ; quattuor funt priccipui ca- Diuijuiu
noncs fcu rcgul^e lcgitimx diuifionis:Prima, vc vniufcu- itgiumM
jufquc diuihonismcmbra liiiiul fumpta totum diuifum ^ «"^*" ,
aduequcnt, quofit vt nicmbra diuidcnria cum toto diuifo^» '''•^*
fmr rcciproca : Sccunda,vt vtraquc pars diuilionis, fi fieri
po/fit,nominibus pofitiuis cxpnmacuf : Tcttia, vt totum
in partcs viciniorcs, 5i proximas, fcu vniucrfaliores pri-
mum diAribuatur , dcinde idx in alias , vndc gcnus ali-
quod non ftaCim immcdiatc , fcd pcr intcricjfbas fpccics
Inrcmotiorcs vfquc ad Ipecialifrimas dcbct fubdiuidi:
Quarta, vc vnum diui^ionis mcmbrum altcri opponaturi
ita vc in ipfo non contincatur , fed vtrumquc aequc im-
incdiatc concincatur in toto diui(o. £t ha:c dc Mctliodo
^c Diuifionc facis i atquc adco dc fccunda Dialcdifa:
parcc.
I.
1.
3.
T ERTI A P ARS
PIALECTIC^.
Z) £ 1 I S QJ^^ SPECrANT
dd tertiam mmtls operMionem.
P R F A T I o .
fj^^^ Ffolutis duabus Dialc6litfa: partibus , quarum
VA^ altcra circa fimpliccm dicncis intiiitum , altera
7/^^ V ^^^^^ iudicium vcrfabatur , fcquiiur icrtia paijj^ ^
h^}<^ circa tcrtium gcnus operandi noftri intclft- *'
dus, ncmpc difcutfum quo vnum cx alio infcrtur. Sicuc * •
autcm in fccimda mcntis opcrationc aliquid prapccdentc
fimplici ccrminorum apprchcnfionc cnuntiarur ita iu
hac tcrtia aliquid pr<jccdcncc propoficionum iudicio con- . : ;
cliiditur. . CMTinhMA
Caetcrum , licec vcl cx hoc intclHgas gcnus omnc ar-
gamcncacionis , immo cuiufuis lcgitimae confccutionis^^^f^^JJ
iihand tcrtiiani niCQtis opcrationcmpcrtincrc , qui:^ ta- /ii*tiir, •
t i' . ■ . '
' Digitized by Googl
44^
Ijt Tertiai Pari^. DiAiEcr.-
iTfiiimfil' focniiit^i rptcics-argttmeiitacionis (quodcoQrecmtonft
'^X'*^* genas optimos eft ] pr«ftat'(yiJogifimu> 6e ffd ipfiuncar*
''"^"'^cera omnia argumenrandi ^encrapofruntrcuocart^icl.
circo ccrcia hatcpars Diale^cf de lyliogirmo pr^rcrcim
inf^icuecur. Ec quoniam cria maximd occurrunr in fyl-
loj^irmo confidcranda ; prinnim c]uidcm nonnulla c^\idc
ad ipfum in gcncre pertincnci vt !unr cius rario > pnnci-
pia, 6i propriccarcs i dcindc varius ac multiplcx fyllogi-
zandi , fiu ratiocinandi modps : dcniqnc inficrncs cjuac-
daaiipnus fpccics (^uq iuxra conditiuncm rci dc qua dif-
fftt WviferiturydiAinguuocur» fyliogifgtfisdcmondraciuusttofi*
^^«nf>Tr««cus, fo^hiAicusj \dcit<;o cres erqat hoius tcrtix partif
^Mith . ffa€fcatus : primus fyiiogifmo in geacre^i vbi dc ipfius ra-
tiene« principiis Itpropriecasibus gcneracim dicerur.le»
r i' condusdevariisfigarisdc modis fyIIo|i^i(niorum$ter€ius
die tribot praectpuis eius (peciebtts^nempe de fy llogifiaa
. demoofif aciab> copico> & fophifticck v '^'
. PRIMVS TRACTATVS
H V 1 V S P A R T I S. "
pe Syllo^ifmo in ^imrem " .
fiUc /"^Voniani duo maximd in fyllogifmo gcncratim fpc-
iifitMgtnf V^ftanda funt , ncmpc cius rario fcu natura , c]u6 (pc-
ratim j^g f^antciufdcm principia , deindcpxopciecatcs (^uxcercis
ratiocinandili^bQsecregulis conciaencur^idcirco duas
infticucmushttitt|trai5facusdifputationes,c|uarum alce-
V erit de natura /9t principiis fyllogifmi , alcefa erit d6
proptitcatibttsieirlegibas boai & Icguimi fyllogifmi.
.tRlOR T)JSPVXAriO
«^. D6natara.5cpriticipiis Syllogifnii. >
^^^djit Syllogifmus,vbi de confuHtiont ^ar^' • -
-y . gumentationt,
QVAESTIO I. .«
CVmSyllogirmusacgumentauonis > argumeQtat^^
rera coniecutioois (^ccies quasdam (it, aodri^;e r^- ^ . ;
ttopo/hilac^yc 4)6 confectitioiieprimuni^deinde de argi^* ' •
fnefica^ione nonnihil dicamus ; eiphls^^taim facii^ fy^Ot
girmi%tioQcm»(eudefimcioaemcolIigereeit/* r
, Qmfecuttoigicttr , feuf ▼clabenti&sloquantur) con ,,^^j^!^f^
-fi^od^tvidupliciter.accipitvr, primiim <|aidciTi praEcisc, atci^no.
jljr telttti in a$(ll:adh>^ pro ipfa vi (eu ratione inferendi v-
numexalio , alcero modo accipitur vcluc in cdncreto
pro ipfa orationc in qua vnum cx alio inFcrtui;5cqaidcm
in hac poflcriori acccptionc hic a nobis vfiirpacur : ciim- ^
cjuehocmodo acccpta dchniacur , Otacio in qna vnum tfs defi^
c.valio infcrtur dijo ncccfTsrio includit ^ ncrnpe id eX|i#, • '»
qup aliud infcrcur>quod dicitui antecedcns^deinde id 1-
piiiin <^uod infjptc^r . quod dicitur confequens: tertiui^
md4i potc(l,nempe ftgnum fouxialis con{ccutionis>Vcrb^ ' '
gr4tia,ci)tD ^cici^ jhqmo efi; aaimal» crgWijinio eft ien-
lus paiticcps ^onfequentia eft , cmi^s prioT pars» nemj^e
[ homo e/} aninjial ) dicitur antecedens. > pofterior Verp|
lempjB ^ fkQ.mo efi fenfus particcps ) dicitur confequens^
U vcrd particuja { crgo ) cft figagm iUayp^i^ ^a^mat;
is coafccutionis. ' " .
Sunc auLc \i conrcc]Ucntiarum duo gt nera. Vnum ca- ^"Af"'*/
3«! in quibusanccccdenSj&confcqucnsiirdcmconftant^JjjlJJi^
:rmi nis, licec nonnunquam cranfpofitis > aut aliquomo-
) immatarifjCuiu^quatuorruncfpccies.Prima curapro- .
>U%i^CK feip^colhgitur » vtomnis homocftanimaU
goo^^isl^mojiftanin^aL^ S«^|CJ^ndacdmexvoapj^
iiciofi^aJU.squip^^ vt, omiilsli^m^
ani^q^l, ergo nallus homo t)on an i m al.Tm^
vf|igc|^i c^rigicnry vc ,,6n9mdi<uaa eft ^iinal, «r- x
VJ
vetreadi propefictoficscolligicur cbnuerfa,TC ^mQrs ho^
md ci^ ftniniaii ccgo alicpiod animal cft homosnullns ho-
u Ctnuir- nio eft lapis, ergo nuilus lapis efl homo. 'AJjccrum genKS
kwhjtqutn' confcqucntiarum rft camm inquibus anrccedcns & con-
^ fccjacns non iiffiem ptxcifc tcrminis conftant , quiam
jantcccdcntc continctiir r.irio aliqiia . fcu arginncntuin
quoci non conrinctut in conlcquent'^, cjnaiis c(t hacc con-
I'c(]Ucntia,liomQ c''! unim^i,crgo houio ienrit:quoti cniin
homo fit animal cft ratio fcu arc^umcntum cx quo con-
' , 'cludicuj: cuhdpn^ femiie. Appcilatur autem hoc genus
'^fiumn' icoQ£equcnciae!!argumentacio»qu« (ic dcfioiri lolct. Ora*
f^lijljjj^^ alcera;pars qu2ibftio.
2j^^^^^|i^ipi:iuditur : in qua dcftnitiond, pcr alceram^altein
4^iztmiii ^b^ft>bms,nihil aliad incelligicur, quam ptopofiuaqdi^*
Mir^wr^jf Qtis affirmaftua.vel negatiui: per inod ver^ quod dicituc
uums* ex argumenco ^)iplibato,exclii3ancar omnes CQhfeqdea-
^****^ ciaB ca|^ces'medid (tu argu r»cnto , qaales funt bmnes
Pt'ftffa confcqucniisE ptioris gcincris. Ex cjuo intilUgcre eft m
fitci9i. conficicndaarguTcntarionc opusellc riim ihucntionc^v t
^gumt». ncmpc mcfifum fcu ar|j;umcnturn aliquod diueifuin a rc
fMikHu, probcinda hibcarur j cum iudicio, vt ncmpc apt^ adfCrtl
concludcnaam dilpon.itur.
h: / 5^ntauccm huiqs goncri^ confcqiicntiac fcu ara»jmca»
tationisfpccics qu-itndr , nc.mpc, Excmplum, fnduftio»
Enthymem^i,Syliogiftnus»inter quas \\[\\A cfi difctimcn»
quod trcs pff|pes compiracione fyllogifmifinc imperfc-
^ / itii \ Vcpote^uarntn aiuecedensToica|»rppoficionefiuo
fimpttct fiuc oomplcxa j iicac 8c aliarum prioris o;cnertf
Confcqactiti^m cdnftcC : Sc vctoin fyilogtfmo Weoe-
&ns mipfici fcinpcr propoficionc coiilict , quartiih alcc-
ra maior , altcra minor dicitur , quo»i ex fingularum fpe-
^/<iyj/ e- cicrumdcfinicionibus , & cxcmpUs patebit. Dcfinituc
ftmfijium- i^itur Exemplum , Ar^unicntatio in qna lino-ularc ali-
cjuid cx Vno vel perpnu.-is fimiblnis concluditur , nuc ii-
\ lud (It rcifa(flae , quod fimpliciter dicifur cicmplum , vc
fidioas , GulaeyitiumjJrimisparentibusin (latainno.
CttiU^, tori^hufmanb^encri temporibus Nbc in lc^ oa*
tui« , Ifradftico populoin ftacn Icgisdacatexicijcaufk
lFaic*=, crgo&Chriftianis ', pr^fercmi rcligiofis in (^l
irrarik, di^nactonis caufa erit t fioer^ fi^
Ot^j tfii V»bot* , «(uarunifrccjaencia fiint eXempU in fadrt^ Kcc^*
uiyiiized by Google
. ■ . ' j-
^io cHargumcntatio. in cjua ex enumcrationc fufficica
ti fingulaiium > aliqiiid viiiiicrialc concluiiicur in liunc
niodum, hic homo.&: hic, & iltc, &c. rcliqui raciocinan-
rur jcrgo Omaishomo ladocipacur. Enchymcmacft ar-^^^
giimciuatio 9 in qua akera duaram praemiflarum rctice
tar 9 klcera vero cxpsimltiir , qaare rQerird^dicicor fylio*
girmusimperfe^as , acidica enim ca propoftnoae cjux
jre.M€ecur> ficc inceger fyllogi (Itius cxenciiymemaretverbi
graciayilhi^ieft enchymema^Hoitio reQCtr» ergoHoinc> '
'«ftaifim^L Cttifiaddas propofirionemiftam» Qaidtjaid ,
^encic eft antmal^fiec iategcr fy i 1 ogi {lnus hoc oiodo :
glHtdqmd fenitt,^sl antm^p -t
, Sed homo Jentitp ' ' ' •
Ergo homo efi animal.
TtaqueSyllogifmus , qiiar cfl nobilifTima fpccics argu- -S^^^A^
ruecacionis,fic ab Arirtocclc dcfinitur: Oratio m q'ja qui- (^^*^^'^'
Ijufdam poficis, aliud quippiam ab iis,q'.iq pofica flinc nc-
(ccfrario fcquicur co > quod hxc lunc > id eit , Syllogirmus
^ft afgumepcatio in cjna praemilGs tn anceccdcnce duabus
f ropojJldonibttSytterci^ quasdicicur concktio ieuconrc- ' .
qu(t|ijf ^ i|lisd(kbus prxcedcncibas diucrfa necefTatio
/eguicuri poGto qiiod duc p\:a:cedcntes admfdk» feti con-
• Ceflie &ieri)[|t* In qdo maximi diffi:rt (y Ilogifinus ab Cn-
* ibynieniats t cijius antecedence conceflb poteft ncgari
confequens. -^ttius rci r^cio cll, quod tn fyflogtfmdrot- ^-^f.
jmalis confecucio fiae illatio fic ncccIIar!a,propr'er ncxi:m /«^1/;«.' ci^
ac dffjjo/icionem mcd j fiuc argiimcnci, cuiii ccrminiscx f^jr^^n^m
quibus conftac conciufio , non vcroin EnthymcmaLC j \x\^^*^
quo ciuf nodi ncxus fcu difpoficio mcdij non ''CpcririXr,^^*^'*"'*"
ficut ncc in aliis cotircciuionum gcncribus , e(S qiic in iis
anccccdcns vnica propofitjonc conftcc. Cxtccii n i u.n o- /
HMiis lcgiciipai argumcncatio cxantecedcnce & cotiie-
^ ^uente conflec» concLniio aatem in fy llogi fmo habeac ra- .
.jcioncm con&qaentise « nonvidccurminusperrineread
eiastntegricatem^ttaaiprjtaiil&ip » qi^v^uidaonnalli '
ftariaac • / ^ \ • . ;
/ QHiaMj» lint ilnh$ntB feu prjnclpU SyUopJmf^ •
ELcm^ feu priricipia ex qrtb^s Conftte^ , «tin t]ux
retofiiitlir SyUo||ifnitts , di^i ppl&nr ptopoficioncs^
■ l ■ 4
Digitized by Google
■ T"^ 13^ Tertiae Part. Dialbct.
tumfecfnini. Propo(iuo^uidei4Ciiplex.eft,ncn^pe^i|||^
jor^ niinor»^conclu(io ; <]uamm duar priorcs habenc ra-
Iff4wr^. tionccnancccedentis > dicjncurque vufgd pracmitlae » eCf
quddcond^iioni prxmi^canrur: pcflrenia vcr^habec ra-
C§meltif$, ^ionem conrequencts, dittciirque cc^nclufioy qnia ex prc-
miilis coiiceffis iiccerniGlo iuferturyleu cbncfuditurlOua*
Pnffiti$, rumaucempraeminarumalceradicicur maior ^ (eupro-
' poficio abfohitc , (]5!CBordinatcpriori loco prxmuricur».
alcera minor feii (uiripcio , vd ndiimptio , c^ux majorcni
fubfcqiiuur : patct i n hoc S y i iogi Cmo : ; ■
%fa{or, Ma]Otpxopoi\uo. Omne a/iimal ,/i fubJlantiSm '
«/if«^f. Minor propo(itio,Stfi;!^<>?7i5f 'i<t7i;m*/,' • 'T
* ^ ,;r ConcXudo.E^go h$mo efl ftd^ftarnti». '
Tifmintts. Tcrminus quoquc quatcnus e(i (Vllcgi fmi clcmencumy
^trtmut. & principium.exciremusdicicuirvel mcdiu<;.?.xcrcmt^ iU
9itdius, Jc cft, qui in iconfcquencc pbnicur, ciiin fcmel aflumpcu»
. . " ' fucric in anteccdente. Eft aurcmiUc duplcx, aliuseniih
dicicur paaior» qui in majori propoficione afTuoisrur cutki
tedio^^ftque prardicacum in conclufione, alius vero mi}
^or qui in minore propofittone a/Tumicur tum' medipx
.^ftquerubjedlumineondufione ( (^uodincelHgendiini
kft in modi$ dire(ftis argumcntandi nam inmodisdt-
Tc^flis cxcremum majoris propoHtionis cfV fubjccflum
conclu^lonis , cxtremiun vcro minorit eft pracdicatum '
ejufdcm conclufionis , vc patcbit poHcn. ) L'ciiiquc ccr-
minus nicdius (cu argumcnriMi cfl racio probandx con-
ciufiofiis 6c cum vcroque cxcrcmo in antecedcntc j)oni-
tur> nunquam vcro conclufloncmingrcdicur.Qux omni^
pacenirinfupradido fy iiogifmo: ' *
^idheimeHisnimsl, ' . ! :
BtgbhomoufijHk^dnhii^
Quoin ^UogiGviocres ceperiuntu^termint » nein^.
dub exttcmi,ex quibu^^cottfta^ cbncluiib : nempre.hbtiib»
tSe fttbl^antia nuorum ilkerjiiempe fublVantia,r<^eriturin
majori propofllionc ; alrcr vcro ncmpc homo,iri minorii
mcdius vcrotcrmiuuscft animal , qui cum vcro v]uc ex^
trcmo in maiorc,ncmpc,u: minorc propoficione rcpcri-
i^Hrmmt ^^^' Qi?^"'^^'^'^'*^^"''"^^'^^'^ ^^^^ '^^^ tcrmini mnior , mi-;
iMii.^V*' * & mcdius in omni fyllogifmo func ncccnkiij , iia
*riA«. r«/f?. ^uoqiTp p!'jrcs illis non dcbcnt tcperiti in vlla fyilo-
tiiMtur. / ^gi^pii^piifii t j(aiincQi|iflem ^ j£»icaucumilii crcs.
i
Digitized by Google
Tract. T. De Jyllog. In G£NIS.e. t}y
^fil cec^illis t^ibtts (iuacaxacsequiiiaicnccs.
^fuamod^ fi hnbuit terminui mtdtus extremou
•v
TB|mtoa^ijie4iuscomparacipnealicuiuscxcremiiauc ^'^^^^^
e(l^rece(ieos,autcon(eqtteiis>auc rcpugiians.Quod ^'^^'
vr inreHigacur > i^ciefldnm eft vnum comparacione alce- fnftqutnf^
xius £ci aQCecedens,quo poficio alcerum ponicur: fic ani- M
mA dicituif ancecedeiis ad corpus , cjuia poficb animali
poniiurcorpus ^confccjucns ver6,c)uod ahero pofito nc- ^l^[^g
ccflfario jonitur , /iccorpusdicitur confcqucns adani- j,^^^,^,
xnal,quia pofito animali ncccfTario ponitur. Dcniqucrc- vsrivmai^
pugnans , c]uod dc alccro , auc dc quo alccrum vcrc non f* *"«^'^
potcft affirmari , fic lapis cfV rcpuguans hojnini ^ homo ««^T"**'»
lapidi,quia ncchpis dc hominc> ncc homodclapide vc-
^t^ poceft affirmari: Quo loco obircr adaerre ea qoacf cci«
proca funcmutuoamecedcntis &confequcnci^racioi;iem
habcrc ad t nui ccm > fic a n i mal cacionaie dici p.^^ccft ^IIC^t
.cedens vei eonrequens ad hominem» & i cot^cra.
fit qiioniam excremus, ccuninus eft tum fuJ>ip&,W»
c&tii'accribucumcpncIufionis,hinc mcdii^s c^rmmji^ c|irn ^lnatusur-
vcroqile comparatus varius & mulciplex aflignaciit. l^am ^/«^1 «4
fi conclufio fic affirmatiui , tum mcdius rcrminus vcl ttrmiii»i
cric antcccdcns ad prx iicatum , & coarcquens ad Tubic- c»nflu§etk
Aum,vc in hoc fyllv^^gilmo : ^^''■•l»»
Omne ammal eji fubJlAnttAf • ^ .
^ ■ Om?jis hcmo efl animalf
Omnu howfi efl fnbjinntia.
yd anccccdcns ad fubjccflMm & confcquetls adpracA-
cat9m»vc inhoc (yilogifmo mdiredto : ' ■
Omne Mtimfkl eft fitbfttmfUh . ^
yd^ttcececfens acTvcrttmquc > itin hoc (yllogiliiK}:'
. ^Omnit heme eiianimalp '
Udemnithptneeit/nhHnntut. e^Btmd»*
Aliiiua tHhfiMntim eH anifrfit. fi iieheee
Quod fi conclufio ficnegatiua , tum mcdius cerminus ^i^'^*^
crit vcl rcpuananspr^dicaCo^Sc atucccdcni.a^fubictlam, ^t!\'mcf
yt mhoc fyllogifmo. ' ' ' \ r-i/^^^w
* ' ^HilM homo eillMfUy, ^ afiitiiu. •
, Digitized by Gopglc
M« Ti«.TtAi Paht. DiAi;
NullummnimMleJlUpis.
y«Ircpugnan$prardicato,& coaicgucas adrubicaum.
▼emliocfjllogirmo: / * . . *
i^tillHm Mnimal eft Upis.
Omnis homo efl antmal,.
KulUs homo eft Upis,
Vcl rcpugnans fubicclo » • «CCQnfcqucnsadprxdica-
Fumivtmhocfylioginno. ' 1»^««^«
^ Omnis hem$,efi animal,
fJulUs Ufis el} animmlt
HuUut Ufis $n homo. *
Bxmedioaurciriqaodeffctcoiifcqqcmad nromqup
; ^rcmum , ▼€ I rcpugnamk nric^uc, ycl rcpugnans fnb
ftiiiteccdcQS ad pr^dicdtum, nulla potcft ficri Iccri-
fimacoQrcquciiti9.M haecftijitili^sdifquircrcuon i«.
gnae»vt oDiQor,cft vrilitatis.
d^ltiHte .P^^^^ P°f^^ mcdius ccrmiqus fiuc argamcncum
> nempc racionc maccrix quomodo ^
An «fjii-^^^cf^^l^c^spccicur, vcclocoicauas.abcifcaibas, &c,
l^,; Vcriim aliud cric dc locis argnmcntQruiadiccadilocm^
▼bi agcmus dc arguiqci^tQ io|»icQ, ' •
PQS TfiRIOR HVIVS TRACTA-
tus Difputauo.
J5r proprieutibHe Jjllogifmi.
^^4mJ!ntfrdcipHAeonditi»tHslegitimif
SjfUogifmi. ^ \ ' ^
Q^V Al • T I © (f
GEncrales fyllogifmi Icgicimi condiciones hae funt
prxcipuq. Prima vc alccra faitcm prnEmifTarum Gtv-
niiicrfafis : nam cx duabus pra:mi(Iis parcicularibus nihil
|U poccft Icgicimc concludi. Sccunda, vc alccra falcem pr.T:-
minarum Cit affirmaa$ : nam ex duabus prxmi(ns negan-
U tibos Qihil quoqucpotcft legitimi concludi. Tcrtia > &
^ attcra prarmiffarum propoutionum fuerit particulan.S»
'4* conclu(io dcbcc cile particularts. Quarta , ii aItcra*pr|B*
miflarum fuerit ncgan^ , ^cbacluiip ^bcc eilc negant •
1« .Ct!»^nc* )ine<Umiaa8rij«bQS{miii^ anr ocniin ea*
Diyitized by GoogU
Tract. r. pE Sxtt6* Tm Gtv* t)5l
rum a1ceracompIece<li(lribui dcbec , id cft , dcbcc vni-
ucrfaliccr accipi pro omnibus fuis lignificacis , aliocjui
coucrfli!» pr^miilis negari poccric conrcquurio^ vt in iioC
' ^ Anlmal tft equus^ ■>!
Homo eft ammfilf "^, '
Homo tft tcfUHs, '
Aninial jeiiiiii><]upd cft in6dium,aoii diftriboitiu com*
plcc^ ia inaf^rcptopoiicione > id/c(l« non accipitur gene*
tacim pro omnibus (ignificacis , feu prbomnibus fpecie*
Ihis aiiiniaii|in(i;nam iMsvsxk eft onine antmai e(Ie ^qaam.
Sexca > te.nninus noncom^eci diftnbiitasfeanon gcne-
raiim accepcu^ ]n4iii(tlece((enttf » idon debec complec^dU
ftribai,(eu omnindgjea^tarim acdpi in coni«<|uence:m* ^
*4ei|Od eO; Icgicima Hui us fyllogi fmi coafequencia :
Omne anima.1 eft fcnjHS cafdXj
Omne animsxL eft (Hbftantiat
Omnu fuhftaniia eft ftnfus capax,
Quia fubftancianon complccc diftribiiitur in minore
propoficioncrcu;'!! enim dicicur,omnc aiiimal cft fiibftan-^.
non cfl fcnfus ouocf omne aoimal tiComnis fubftan-
tia , fed (ic aliqua rubftancia : quarenon fcquicur omnem
fubftancsam edc (enfus capacem f (cd tantqm aliqnam*
Sepcima,.termiiius excrcmus, in rc^o cab pofitus in an-
fecedeiicc cum medio qui fucric in obliquo^ , non debct
{ropterea poni in obliquo cafu in conjfcqQence » ylide
oil licec fivlrgumencari : ^
'7' . "^^aUtpaguseft mskirnfftB,' : ' •
' Ergonuilfim fi^^num eft -MMrui p0g0»
Sed fic dcbec concludi, crgo nullum rcgnum cft pagus.
0<ftaua,in nullo Syllogifmo (iiTiplici, ccrniini dcbcnr cfTe
plurcs cribus, auc iLii5 aequiYalcntibus > quare vaiofa^ cft
Kxc argumencacio. " •
O^^ve animal fentit, \^
Sed omnts lapis eft cofpHS^
. ^E^goomnis li^iff^s frntir,
Nona» medium, (iue aliquid qftod adipfom pertineat,
nunqiiam ingredi debtt c<Hiclaiionem:quarc viciofus eft
hicfyilogifmus: " - / "
jt^O TeRTIAE PART. DlAlECT. i ^
^rgoomnUhomoefi mnimnl.
Siccnimcoaclaiioaon cUHinguerpcm: abaltcraprip- ^
jpillarmp.' ' ^ ' \
A
« .*' ^
ftv /£ S X I (>• II.
^•^i«t4* /^^Voniam fupraclicflae rcgula: non tam propri^tates
M ^y^^^^^^^^^ ' quimcoadi-j
§^M^y tioncs requilicis.vc fiat bona con(ccuciov vidcncur conti» '
- ncre : Hic cradciQti; regul^ <^aai ye.ra&carqife pMBcipiiM
X. ^cima ^ « vcro non niCi veri|m i vemm au^m ti^m
^tcrOjCiSt^ fsx Falfo coiligicur : Pcior pars Kuius Tegulae
eX ep paccc , qii6d rtt\t2i eonrequtqQtis coH^ foIiBt
Tericace wcec^^entis , qaoditioti pp/fecGerifiex.Terb
ancececic^ce, fai(iim confequcns legicimi& concludi peiC<
fec :jpofl«rtor ▼cr& pars his exemplis facis de^iaracac^ .
' ' Sla^cqtiik fentit efi mnimiili .
^ ' Sed homo fehtvs :
Ergohomo efi animfiil.
' Deji^^j?. Omnii etjHHs tfi r/^tiojMlis^
Sedhomo efiequus, , • . . * ' • .
JLrgo homo efi rstienetlis,
* la Ttroquc enim Tcruni coiMgiturifc^i ill pxioci» f|C
X^Weccdeafc &inpoftcriori exfaUb. p. ' .
t, Sccundaexfaifo Sc faifum^ vcrumxrallkcn a^c^;i| ^ ,
. ' . * nificx£Ufoconc)te4ii;nr:pciorpac$dechrac«cliiscxcn|^ i
'.'^' ' Qffmk,^^m efi Upii, . ^ " *
' $ei4tmoeftequmy \ \
" ^ i • Erge hmo eftUfUf '
J)jtvxi^iOPnni^equuseftani0fil, • * ' , * |
Sea homo eft equusy^ , - • .«^ '
, Nam in vcroque fyllogifmo falfiun c(l atTTcccdcns,fed
in pof^criori vcrumconfcqucnSiin priori vcro falfum:po-
- ^ ftctior pars cx priori partc prim<^ rcgulq patct,ncmpc,€x:
y^to oiii yciam coiUgi pofrccx quo lcquicur falfu^
iiunquam cx vero , fcd canciim cx falio jconciudi po^e»
CereUmim. Pono cx his dyi|bus rc^ulis ttSA ij^telledis facil^ po*
^ft innUigi qubi)iodQ.ieSk^bc^at ig^^lll^^
/\ impof-
■ uiuiiizied by CooQle,
TRACf. L Dft* S1M.JLOO. til oiii* I4f
ilii^o(nbile,& coQciiigeiuiaracioiie cbnfequennc : luiid! '
jQeceflahniii fe l^abec nTecctmfimpofnbile n £Ufiim)Coii4
ria^geits modo ▼ezum , modo vc falfum : quaro pMfccer- ^
mtccitoiiihiercgulas « <ittcdeilHscradi j(oieiiccadqaaiil
non oecef&rias» ied altas rubiunomttS)
Tohiaigicareft, Quicquid ftae,cum a&^ecedence» ftac |^
cum confcquehce : iiORtamenc|uicqaidftatcmnconre.
cjuentc ftat cum antcccdentc , id cft quicquid vcrum cflc t
potcft cumanccccdcnte , potcft ctiam vcrum clTc cum
confcqucntc , non tamcn vicc vcrfa, vcrbi gratia , in hac
confcqucntia ( hoc cfl: homo , ergo hoc cft animal ) antc- - .
ccdenseft (hoc cfthomo) confcqucns vcr6(hoc cftani- "
flul. ) Quia igicuc verum cft diccrc, hoc cft homo , & bi<* ^ '
fes 9c implume,&c, vcrum quoque cric dicere , hoc eft a«
nimal, & bipcs & implumCy&c* At licec Verulii fic dicere»
hoc eft animal & quadrupes 9 auc plamaCttm > Aec. non ca-
inetiUcecdicere>hoteftiiomo,icquadrttpe^^ 4.
€X^uoconqtteftquicarancecedens>feqttic«rcoii£equeii$f '
ic non i concra : vcrbi gracia, quia ex eo^uod P<scras if r>
fequicor hominem efle» inde eriam teqaecur,4nim:ri e(Ie>
icorpus effc , fubftantiam eflc , qux funt conrequcntiaad' ^
homincm : (cd licct tx c6 quod cquus fit , ncccirc fit ani-
mal cflc , non tamcn fcqiiitur homincm cftc, quod cft an-
teccdcns adanimal. Qu^inta.quicquid fcquitur ex confc- S ^
qucmc, fcquitur cx antcccdcntc , fcd noa e contra, vcrbi ^
gratia, quia pofito animali , ponitur viuens, corpus, fubv
ftantia » &c. hin(ft(iamcadem fequencur podto homihe :
fcd licec poiico homine (e<juacttr racionale » riiibile > &c«
noh cam^ n (eqjueiitar ^qlico animali. Sexca> qjoicqttidiev 4
pugnacconfcqttenci > rcpagnacancecedenti> nontamen
quicquidrcpugnacimc^cedenci » repugnacconfequeiici.
vcrbi gracia> qaia rcj^ugnac antjnali e/Ie lapidcm > Ide&ir «
dena repugnac homtnii ied quamttis xepugnet homilii ef^
fe.bl:utttm,non idem concinud repagnac animali.
Cactcriim cx priori partc huius rcgulx colligi poteft
tritum aliudaxioma Dialc<fbicorum,ln bonaconfequcn-j
tia cx oppofito contradidlorio cofcqucntis infcttor con-
tradidlonum antcccdentis»vt Cic hacc cft boua confcquciv-
tia,Socratcs cft lapis, crgo non cft fcnfus pariiccps j lice-
bit ita concludcrp,Socratcs cft fcnfus particcps,crgo noii
eftiapis. Icem, ^hxcc(t bonaco.nfequentia ; Omne ani-
^^. ^Jbam^gicat' omti^ j^me ejft albusiiicebic ica
Hl TtitTirAt Paut. Dikticrl
cladcrc.aliquishomo non cft albus,crgo alicjuodanimat
non cft albuin. Natn Ci cx concra.iidiorio confcqucntis
hon conciudcrctur contradKfloriuin anccccdcntis, poflcC
vtiquc contradifboiimn confequcntis (lare cum aotccc*
dence »6cCic aliquid rcpugnarcc confequend , (juodnoa
' tepugnarcc ancecedcntii^d eft cdntcaf cio^em paccciii
fuprauiiddt cegttlis«
mt0 9kt f^U ^ ^ fiM/* tS» f^ff M«
• . V SECVNDVS TRAeTATVS
huius partis; , ^
MMttriit: propofitionc, ita in ratiocinationc tiim matc-
j^^X^iw. V ria cum forma confiderari potcft. Et quidcm matc»
V rix racioncm habcnt impnmis rcs ipfa dc qua difFcritur
' in Sjrllo^ilino i dcindc trcs illi prxcipui tcrmini qui ia
FtrmMSyl ottinilcgicimaratiocinationereperiuntur t imior ncm*
ttgifmf I» pc , ininor, & mcdius : denique proporicfones ex qaibus
I*** ^^^^pcr/cprim64£ pl^oximcconftatomnis fyll^irinus ».dc*
quiDUsitipfacccdcnci tradtatdfatis diAuin le^ : formae
* ' Tcrd racioBcm habec illacto | (eu formalit conreoitio'
propoiiciqniscohclufWcxpra^miflis. Bcquoniam» nle-
gicimt (it ciurchodi ilSacio icu con(ecutt4|| (ccuari dcbec.
certaquaedam in afgunKntacionc tdfn figuta c£m mo •
dus : idcircd nonimroecir6'fonia rvno.riftica in figura
& modo ^ionra cnc dicitur. Qi^v^ie dc vcrrouc demccps''
inhoctr.icl:atu diccndu n c{t ii iui' quc lacioiic vcriuf-
quc , varia lyllogirmorum gcncia traJcnt^a fui.t j &qui-
ycmpriori difpui ationc d fi<jiiris &t modis (vllosifmo-
xum umplicium -y poAcrion vero dcBguris&modislyt^
logitbiorum h/pothciiicorum*
FRIOIC
PRIORDISPVTATIO/
D0 Figuris ci' Syllogiffimim
, fifnfliciHm.
SSid,&qH0t$tpUxfitfiguraryUfigifmL
Q^V AB S T I O I.
Flgdra fyHogiftica cft extremoluiii cQm medio U «li-
quid concludcndum apta coIlocatte.Erit«tciii'apta, Sjfidfit fi,
fi m a^cra iuropcioniim kt roajus actremum , iu aftcra ^*'»
miiiiis » iti coaclofioncautem , nramque. MeiUa»7cr&
cermiom (emetittiigatur maiori extrcmo, femelaitnori,
^ nuiiqaam 1 ngrcdiatur conclitfiooem Rcpctc aux fu-
pnt^dixUnos dc eriplici tcriritno fyllogifmi. Et quoniam rm hu^
^'T^^I^If^^.'"^^'! cwmcxcrcmistripliciccr ficripotcft, r^oLlt^
^ aJiqmd lcgicim^ concludatur : hinc rrcs figur« fyllo- ni^rum.
gtfmorum ctfcdicuntur. Prima , in quamcdius tcrminus
altcri cxtrcmo fubjicitur , & dc aitcio prxdicatur , tt in
Jiec Ijrllogifmo.
' OmrieMnimalenfuhslantUt , * '
Omnis homo efi etvimnL
Omnis homo efl fubftMmtut. ^ \
5p<ii*jda , inquamcdiustermidttsdcnroauccrtrc* %: ,
mo pratdicatur,vt in ifto :
, Omn§mtmslt0e§ifttf,
i^HlUis jtnptusefi ecrpus,
^hUus AwUts en tmittttd. , /
Tertfa I tn qua nkdius tcrmiafifrttriquc cxtrcmo fub;
jtoftur: vtjaiiRy^ ' \ ^ ^ *
. Omttetimifnttl iH coffusi ^
Aii0[Hcd Mnimal efi rattonali^
Alti^uodanitnal en corfuSm
^f^MttJlntfroprietMfesfeuTeguU^eeitUesflngtaa^
^mfigurarum. • '
Qj^ Ai s T i o II.
DV« func rcgdlae pcculiarcs^irimx fiaur^ , priot elW'
cx maiorc propoiicionc pafticulari nihil vi fermS
conciudi 5 Poftcrior cx minorc ncgariaa niliil clfici : qu«
umea imcUigendsiunt m«odis«rcad concludcatibus.
144. Secv^^dak Part. D1A.LECT. ' • .
Namintermodos ladircclos ar^umehtandi nonqallt
, 4:eperi(iiitdr; ^udfum miiei: eft|^acckd^isi& minox n&-
, . gatiua. ' '
td^isri' J}i:t3^qtxo(pc (linticffiix peduliat^s feetiindjt figurae,
itimdM, pfior ^fj^^ tnaiore par tftofaci aiEil t^actooe forinae toU
ligi : pdftetior tx vcraqife fuimpcione iiffitinaciQa » iittil-
colligi. \ '
CMn0ne$ Dcniquc Vna hic teriiae £garce pcraliaris regula cft*,'
i*iud* minorc nctraciua nihil cftici. Sed hiirc omnia clariiks
paccbum^i cx^iicacis Yai:ij;> iiQj^ulaium iiguraruiu iuodist
^uid /tt "V /fOdus fyllogifticus , cft fumptionum adconcluiio-i'
7n»aui fyl' l.Vi.ncm colligcadam apta fccundum (^uantitatern , SC
/^iiMi.^ qualicacem complicatio : Vc eutm aliqoa conclu/io Ic^i-
tim^ iiiiic^KLX ;ex praemlifis , nbn(atis eft <9U&d.mcdiuft
tetminus d^ib, cum extccmts difponatuXi fccund&m guodf
dicitur ryilogtfmus eOe iii bbna ngttta i ied praeterea re*
quiticur , vt p t opoficibnes pr^nufi*^ certa ratioiic ouan-
jSiuMnttiJt ciratcm',& quaUtatem afft^ae £nt, rccundum quod lyHo-
^umu gifinus dicfcur in bono inodo)' ita vt modo carum attert»
tm ^•f9p modo am^bx fint afErmantcs. Vbi obiccr nota pcr auan-
titaccm intciligi vniucrfalitatcm , particularicaccin
-propofuionum , qualicacem vcrdcaiundcma&matio*
ncm & ncgacioncm. .
M^d» /yl' 5qiic auccm lcgicimi fyllogifmorum.modi omnino vn-
/•^i/Iicft dcuigintt:£[uormu nouem pcimi ad piimam figucam pcr-
tinciu,quatuot (equdnces ad fecundam , d^nique Ccx rc^
liqui ad tccciam > qui omaes a[rci£cto£$ vocabulis figdifi^
cantiir/ |
CiisnfiS d4^itis,fdfefmd,fYifefommtm» - -»
Ci^Are^am4flfes^fefth:i»9dtitc0ydaYaptk
FcUptQn^dtfamkyiatifiybpcAriio^fertfon* . . . ,^ ^
^ Cjo« omnia fmtt trifylliba , ita vt (ingulis fyllabis rc-
fcrant fingulas propofitioncs cx quibus omnis ratiocina*
tio conltuL. Vbi obitcc nocaad niodum liaralip. vnara
fyllabam fuperfluam, ficuc ad modum Frifcfom. duas a'd-
dicas cfle mccri cantLlm pcrfici^ndi caufa ) icavcprimji
iyliab^ joiufc^uc diil:ionis. iignifi-ccjc inaioitf pcopoficio-
' ntm#
Tract.I1.DbFi6vr.Et.Mod.Syi.log. 14^
fckp jotidncla^ mcmori2e'caaCii de^aratur. ^
Agm$ "^ngMt^U» fOft imimfrfsUtitr Mt$hb ^
Ajrmt h n$t^ O, jmtf4mml0it$tifMll^^
* ' ' 'QV A»s fi.ii ly. ^
MOdi pdgpAprJalilM-airedli alij indircdi.^ . .
. Dif itatlli^iiiodas concl udendti diredh», c&m^SmJr
majus caREmun} iti^nttiMpQciudi Te-f)i^<^
s6 c^m ^^Etra,mjintis exttemttm d^ mftioiecoIligitur:fMiiiil»
Appello^n||l^mhtcinajus£|^^ pro.
{iout^Qe oiili mcdlo^conjuDjitur , nliaQS yero auod in
iatfiMcum;Codera«q^ritur. . ,r.- " ' -
Qttamor autcm funt modi dire&:i primcE Rgurx ^ qai ^^di dHf^
quatuor iftis vocabuli$ dcfignantur i Barbara^ Cclarcnt*^ i\ ^
Darij,Ferio. Primus modusef> , cum cx vtraquefmn*
pfione vniucrfali afHrmantc cpnclulio vniucrftlis ;jffit:^
mans coIligitur.ExcmpUim: #
rBai" Omne Mkn^left fubjl.intid^ - -'-^
r- Omnkh9m§^^nimMt - . - ' ';. " '
^ ra OMnktjomotftfultjlimii^.^ . ^
Secundus modus ca,ciimei j^lfmVmiierj&lint
tc & minori vniuerrali affirmaot^ ecMiehfio' vmttci^Ii^
ncgan(CQUig^tUr.£ikcaiDlami. J • .
^ Ce- Jfttl^MifmleJliUfii, ' '
< lihV OliiMthimfftMnai;; .^^^'
• • rent. 1^hUu4 homo efi Upu, ' . " >
Tcrtins modus cft:,cum cxmajori vniuerfali affirman- ,*
tc,& niinori particulari affiimamccon^jiufio^articulatii '
aftirmans colligitur. Excmglum: ' l*:- •
Da- Omnis hom'6 eli raiionaltfm ' .
^iiM . AliqHoAitnimmlefihomo.'^
) Ali^H$damt$4tg0r4ti$nalcj.
, Mn^^intmeficorfui.
* ' " ♦ . ^ ' ^ Digitized by Google
1*1- ^ - TBMtAS .PAllTrf.DlAti - -
xicdi inH- Qn^wiuc yciri fiint modi indircdi ejufdem figurae^
. quiqainquc i/Hs vbcabaUscxprimuacur. Baralip.,Celan-
tcs,Dabitis,Fapcfmo,Frifcrom.
' Primus igitur modus indircdus eft , ciimcx vtraque
) ' • fumptionc vnitterfali afKrmantccoAcluiiopaxiiculaiisar-
fiimaoscolligitur. Exemplum: "^. * .
"B^L Omneaaim^iejl fuhflsntifi^
.-ra Omnis hofTJO eft animat, . ' '
'lip AU^ua fubftantidtmft htimo,
Secuf^dus eft > ciWcgrmajcisi «||^^
sniaori vniueclali aifirmaiite ^ coo^^ vtiiQ|Btlaiisne^
ganscOUigittut. jl^emplmn: *
, Cc HuSmMriimaleftlapit^ '
lan Omui^komaefianimal, ' ^*'"
/ ' ' tcs NuUmUpisefthomo. " ^
Tcrtius eft , ciim c?i majore vniuerfali artirmantc &
minori particulari atfirmantc conclufio fai:4culaiis af-
^cmans coJIigitur.ExcmpIum: ' • '
Da Omnt6 homoeftrationalii. ^
bi Altqtiod anin^left homo,
tis Aliqu/fidrutionaUeftanimHl.
Qaartttseft > cdmejtmiijori vniuerfali affirmantc&
minori vniuerfalineganee c6)iciQfio particuUiis neg^.
coliigicur.Escmfium:* * / .
Fa OmncMuimul tftearfm, ^^ * **
. pef HuUu^tlementutn^eft unifuMh , ' " .*
mo J^limMdeorpwndneflelementum,
Qiuntus.e^Vcum cx majon particulari atfirmante &
minorivniucrfali ncgantc concluiio parcicularis ncgans
coiligicnr.Exemplum: * *' t
' frii Atiquod corpff4 efl animal,
j .^'i -i fc Nullm Ayigelui eft corpu4, '
' Adiqued anim^ non eft Angelut» . ^
; '
Sluinam fint modifecundi figura.
- : QjrAfi S.TiQ V.
Vatnor fiini^tgumcnrandi modiin fecuiida figtit^
daJiiHTiB tfAiJL ^ caatduttiHiksitint nd colligendas tonclufmnes
Hi^tttiaij e3^rimuat6f fle liis ftiodriUi «rnEciofis:
, . .^ • ' I>jgitized by.
.zr^T^^^^ ^-^j^i^- ''^^^^
Ccfarc,Camcrcres,Fcrtino Baroco. ♦ •
Primus eft,ciim cx auiori vniaerfali neeante , & mi-
non vniuerfali afhrmante , coaciu^o.vmvei^falis^Qegaas < ^
coiiigicnr.Ea^mpium: . .•»*■
* Secmdus ,cft, cOl^ esi^maian vniucrfali aifirmaate
jniiwxi rifiQccTali aegance V^l^nclufio vnxtteEiaLis neganf
colligicor.BjicrapIuftti , , ' ' *
trcs N/^/Vft'^ /*^;>;i ci7 hrmo:
Tertius GlljCvim cx maiTon vniucrfali neganw , & mi-
nori particulan atiirmaqte ., couciufio paiticuiati negans
' coliigiau.ExcmpIum: * ' ^ '
* fes Hh^u4 lapus esl anim^lt ^
Qnartas cft,cum cxmaiorivniucrfali affi.rnaB^ flC
^in!i nori parcicui^i ncgance^ojDLciuAa patciculaiisti^asi
toHigicwr-Eicmplum: -^l* . ; .
/ Ba; QnmuhomoeiidHfpMl» .\ ■
co Aliqtisi fubfijtntii non efi hoi "^'
,^inum fint mffjit ter:ii figHrd»
■ ' ■•' QjX.^* s T X o Y L
^E^on
qui
.cm particularcm ,exprim6nturque
bul^ jiniiicioiis,darjipti,fclaptoa,dij[amis,dati^ .
.fcnion. , r •
Prunus igitureft ciimexvtraque fumptione vtiiijcr-
fali affirBoance , concluiio prciculj^i* alfirmaji^coiliji-
' Da' " l09V9f ^nimal fentit, . *
rdp\^mni anim^l efi4offM$I . j
ri AUft*od iotpHilftiii^:< •
Secttadtts eft , <nlim es^jmibre vhmcrfali ncgantc & . ^ *
miiii^^c Tmacrf|U
1
\
Digitized by Google
gans^ncluditur,hocmodo: " ; ^ *
Fe itiiUum animAl eft lafts»
lap pm»# animal eft corptis. ^ * •
ton Aliquod corpus non eft lapU.
Tcctius cft 9 ciim cx maioreparticulari srrtirmante &
mmori ▼niuecfaU aiiiiraantcjcoiiduito patti
ibiifi9coiicludinir>hocmodo: , \ ,
; am, QmtB dllimMitfifit^ftMM, :
is > Jtiiqua fifhftMn$im$fi h0m.
Qmrtos eft>c&m carmaibtt yniueriaft ^tiiiarite >
mtnofc particulari aArAante cotidafio panic^laiis af-
&mausconcludicur ho^niodo, v»
* Da bmnis homo eft animkU
' \ .'. tis Aliquis homo eft JuhftanttM»
i Aliquafubftar.ttaeftanimal. .
Quintus cft,cum cx maiorc particulari hcgantc,& mi-
norc vniucrfali affirmantc condufieparticuiarisj ncjans
foiiigitur itihuBC modiim) x
^ f Bo AlipMd(0rpMs nmeft smmMl,
car . Omn§49rpus iftfiUfiMU$0$
do AiijiiiifHifiMtiuin^nsM^imiiit. •
Sesitus efl>ci!kra ez maiote tniaerfali Hegante & mino-
it patttcobri d^ffitmance. » lconclofip particiriacis negans
Fc NuUum MnimMUffUfiSt
r ris Aliquod a?t!mal effeorpuSf • , » •
ITWwig ' Aliqt4od corpus ncn efi lapis. , '
JJJjJ^P^ Hosautem omnestriumfigurarummodos lcgitiolp*
itptimu 9. clTc ex eo conftat, cjuod m lis nunquam dari potcft antc-
j§u4iti»t ccdcns verum, quin confecj'jens vi anteccdcntis , ycruni
ciTe deprciicndatur. Quodlij4ctur aliquis argumcntandi
modus,!» quo exantecedente vetofc^uaiip: aliciuid fal-
cfijndocrit leaicimus.Porron^tatrtAminmrcdU illi pri-
marfigiine^fed eriam ali j rctiquarum figurarum medi>U* . .
' cetlegitimifint^neceuarijjnihilomiiiustamencon^?
satioiieqaatttor 4irc^ru primae figurae dicuntur impci-
^ fbfti^iikoqne adilM^uatuor^certp quodaoi artificio re«
j^*<jHgP>AiS poflunt. "Scdq&a ifta rcdudio modotum impctft:.
TS; ^orom ad modos pcrfciHios primar fi^urc non admodlim
UHfMv* ^^^^^^ cft>?ixQUC cadit in vfuua^mlui dc ea diccmus.
' Uiyitizea by
* TRAcT.ILDi'Fi©VE.«TMoi>. Sirn.t. H9
huitutra^latHSm .
.Dc figuris 5c raodis fyHogirinorum hypochc-
; tico^um. ^
gjUA^m Jit MrgHmint4ndi rmth in fyUfigifmA kyf^*
\ ' thtticis c§ndit$0tisliiHS* , '
V A S S T I o I.
PRaetcr fupriididos omncs argumcntandi inoieSy «jui . - ^
{implicibus^yllogifmis copccdr, alij funthypotheci-p^jjl^^^
corum feu coniundoium fyllogifmorum ptoprijjquos vt mm,
intelligas , prius QOtandunveit, iimpiicein dici fyllogif-
mnn^qiu cx fimpUcibus pxopoficionibtts cofiftat^quaScs
(uittijjqiios hadeuus iQ.medium protiiiiiiiu$:h]rpethcci-
cuni Tcri (eu coniundum qui vel cx vtfaque > Tcl sdtcra
fikkeQi pfiopoficioaccomuQ^ conftxc. £t auoniam ciuf-
modi fyllogifini maior propoficio cnf^bMncpocefttncm^
pe cpndiclonaUsU:opulaciua> Bc difiutfffiua> hinc criplex
eft fyllogifmus hypothcticus fcu couiundusjncmpc con-
ditionalis,copulatiuus,difiun(fliuus. ' - ' \
Conditionalium duplcx figura effc potcft. Prior cft, Sjffd fit hf
ciira in fiinplicipropoficioneminorc feuminusprincipa-^*****^»»
liponitur antcccdens maiorisifcu principalioris propo- .f***??***
ficionis, vt ponatur ihcoQcitt^oncconiequcns ciuidras JJSi^^
nifthoc fyilogifmo: \'' ' . .
Si fol lHC9(^4in $ft^ ,4..
BrgodiiSift.
Poft^ior finica eft > cdmtCollicii^ conlequensLeiu$ka|
matorispi^ppcmiofiis^vc collacur jMit^ccdra ttin ii^c
ij^Uogifino:
Si fhl ImeH Htt ift
Sid npmft dits, ^
Er£f foi non Incet.
Sunt autcm vtriufquc figurac modi quatuor*, aut cnim
▼iraque pars minoris propofitionis coniun<flai, hoc cft ta
*ftticcdens,quamiconfcqucns alErmat,Yt patct in duohus
cxcmplis TttiDiqQC vm aUatiij vci vtcaqhA on*
tfo Tbrttae Part. Dialect. *' *
^t,vtinhd^rvliogi^o^pfipris%iu2^ ; *; \ ^
E^go vot, esf dies. ^
SifAnMlfm&mffidses, ^ j|,
Vel pn0rpa*s,ncmpcahteccdcns affirmat,& poftcnpr
ncmpc confcqucns tjcgatj vt in hoc iyiiogifmo prioris. n-
Stfpi lucet i2e?i.€SLh0Xf - *w: • .
SeAfolldit / . «
Etinhocpoilerioiis t]'.;nrt:: '• . ' •'i-
Si fot iHcehnpn^nMKt 1^^'
Yel ideniquc antecedens negat:^ coiire^iieiis afinBat»
ytinhocfyllogifmopriorj$feg»r«t^'. . <
. ' At fol n§» Imceti .
Er<ro TJcxef},
Etin ifiopofterioris figurx: . .
* , ^ SifolnonlHcet^mxeslpJ
. /• At non esl noxt . ». .
. ^luAmmfii srgHmentsindi rdtie sn fylUgifmH kyfeHset^
* , ' 'tki$hm cepHUtsuieanm dtfiunm»st.
Qy A« s'T 1 o- IL
Vod fofBdatadf/llogifnios copulatiuos (i affirmati-
^©«•«•/'"i fmt,nQnnifi pcr modum enthymematam conr
irrH^r* f cludeiit>pofitacnim'prbpofitionc copulatiua , ftatua^
terapars woimodiptopofi^^
kianiiMt.m^ * Peirm0fit9»fet^fkihfophM.
£rg$^0hnm,HlBf^O0npkihfefhi$n ^
Si aatem n^atiai fint f quod acddit Ojm Ma>««^
r#iaWij«o.^ poluiocopalatmacft negatiua, cuiufinwi cftbWj
•'^*"- 0^dtef esi, ^ nox efi , tribus modis hcri P^f^^^Jr
JjJJ^^ euim \ta<][ue j^ars co£aUtiu« propofuioiii»
Digitized by Google
Winhocfyllogifino.-' , \ VV % ....
' Sfi auumdus.yelEftiOitfmmxt ' , '
Ndnighar nnxcJiiNonigitMrdies efi, • - *
AutTtraquc pars ncgatur in ho<ffyllogirmo.
Ntf;? Soctates non dormtt^^ nen 'VigtUtUm .. ~
, Ifokdormit ^utem.vcl At nonvigjUtrJf
Etgo vigiUfyErgo dormit^. ' * " •
Aut alceiapars afliimac, akciao^ac ^ vc in hocjlyilp-
gtfmo: . * ^
«N'^'» 6* Socrates dtMmhtdut ttm m^mim% "
$§dd00mhiliH»yt\Nonm0HiturMt4temf
Mr^o moueturt Ergo non deMmhuUtLj» ' ' . .
QgiodVeKO fpe^caddtsjun^ups fyllogifiiios af&r- ^,1^.^13^^.
snaciuos(nitan|l negatiuos»in q[ittb. nempe di^Junftiua pac- rwM i^im^
tiqifatiiesatttr > vtmtnusvdirpatos pr^ermittiinus ) du- AMti^MH^
rum fi^ura. Pddr i>6|iit'alterapartem,vt alte-Jfr'»*"^^?
Mili^toIlar.Toftenor tollit alteram partcm,vt altcram po^
nac:vtriufquc trcs funt modi. Nam auc vtraqucpars dif-'^ '
jun<fbiua5 propoficionis affirmat , aut vtraqucpars negat,'
aut alrera parsafiirmat,altcra vero negat. Excmplamo- * * "
doxumprioris figurae funt hzc.ExempIum primimodi. ' * '
■ Autdtessftr^tuoxejif "'^
EIiMUt0mdies^yc\yEftMUtemnox, '\
^ * MfgonexHonitft, E/rg^n^titMdin^ " ^ ' ' ., :
Stcmplum fecundi: . •* • . . "
V. ^tdiisnmtfffMMt^xiomtft,
MttuinmiBtYtlyWedimxnmiAt 4[
ErgpdiittB. . -v .^: - V
Ezemplamterti): . * " - • • 1)
AHtdiesefi.MHtfolnoniuittJt
i Seddiesefi,yt\iSedfolnonlucetjfs » ■ '
Ergo fol lucet , Erge dies non eft. ' '
Modorum pofteriorisfigurae cxf rapi|jfeq[UU,ntur^ E^- Peftm^rk .
cmpium primi modi: ' h^f^ i^
Autdios e^yautnoxeff, ^iijK......
. Sed timeSf dies\yt\y Sed nox non efi,'^
Erginixtfik ^fgodi4s0f Bxemplifecuadii
^ ^ AittdusnoneB,MUtni^iikt;iSii
: -^^Seddiu$il:.ytUSed nox$i^. . . *1
" . , Mrgonm^tiii^ if^iim 0ihti . ' ]
j[ • . - Digitized by Google
Kxcmplum tcrtij. * * ' '
jiutdiet ejlyautfol Honlucet^y
Sed non efl dleSiVc\,Sed fol lucetLj,
Ergo fcl nnn h^cet. Erg$ dm efl.
Vbi notaparics iliasdisjun^iiiae propontfonis dcbcrc
cflc rcpugnanrc$>ita vt vtia po(ira, al r c ra tollatuj: , Sc vna
fubJata, alccra ponitvir, afioqui modj Uii non (cmpcr ct
jiW4. icnt lcgirinji. Scd ii«c facis de figaris modts t&i^ $«1-
' gUcittiii^i^ihiijrpotliedcorumryTlogiGn^ /
• > •
TE K T 1 V S T a A .C I A T,V S
,. * ' • HVIVS PARTIS.
«1
\^ tur>aut neccllatia cA^^ut probabilts,ac^ fal£i;aM^
^^i^lffll^ tjuc propofitioncs qusede illa iuarcria fiunt, & cx quibtn
^lfy^^,y^..pj:oxitnc conftatfyllogiLn js.aar nccelTarix funtjautpro-
&Atu4dijpH. babiles, aut captiotk'>lcu lx\\x ; hinc fyllogifinus rationc
t^ms, miteriac criplexin gencrcdicicur , ncmpc DciTionftrati-
uus reunecelTarius ,Topicus feu probabilis , & Sophifti-
cusfeu ta)Iax & captiouis»adqucmpieudographum pcr*
tincrc arbitramux : AcpQmusqi^idcm^gak^cicnuam»
fecundus ver^op^nioBcm > #^tius deat^iic«rrorcm (ea
deccptionem« lcaque tre^Knw iiuiM&poftjcertticraclacus
difputafiones. Priav^ cjti^ d^ fyUogifmo 4<iiikaBilratiuo
|eo necieflariO) lecundlaiie fyllo^lnjo topico (eu pcoba-
^jtertil de fyUo^fiiio fbpbiiftico feii fidW,
PRJOJS, D I S P vr AT l Q
hmm tradutm* ,
^m99fr$' . ^ fyUog^fioodemonftsaiciiio.
tttimgm^ r\ Emonftratiuus fyllogifmus Grxcc^<r«^/cLatini
^Mfkm^ X/ dcmfiaftiado d^itur : culos dopiex dcfioitio ab A-^
Digitized by Googl
Tka CT. III. De Trib. Specieb. Sy LLOG. 155
ri^ole traSita c^>,c.i.primi poflcr. Altera cx firfc petinur^
vtdcmonllratio drcjciir ryllogiriTiiis (cm rntiocinatio gi-
^ncns rcieiifiam,id cfl,ccrtam & in']i]bir5tam rci conclii-
- i.cnotitiam : Altcra petifjrcx cjiinkMTj principijs, vt dc- .
rnonftrario dicatur ratiocinario conftans cx omnino ve-
ris,ncceilarijs,primis feii immcdiatis,cx prioribii^ ac no-
tioribus cauri(c].ue conclufionis ,idcft, cujus (ijmptioncS' '
runtomnino vcrar,uccei]'aria:A'c. ^ ^.'^ ^
**!£ft autcm dcmonftratio in i^cncrc dup!t\', authorc A-
liftjtcL- libroprimo Poft.cap. ic. A't^Tn dicitur dcmon-
Aratio(]ura,rcuquodrit,Grxce ^>^T«^/s ot/, quaoften-
diturfimpliciter rcm ita cnTc : Altcra dicitur demonftra-
tioproptcr cjuid, Grxcc^JjoT^^^/CtTioT/ ,qua oftenditur , .
proptcrquidirafit. Dcmonftrario quid fit , anfumit pro D#w»fl»/?r<i-
argumcntocif^idum aut caufim r'.Mnotam, cffc<flum qui- tt^ ejutt,f,it
dcm, vt li dcmonftr« s lunain dcfjccrcco quod ciim plcna ^^*'^-^''* •
rit,nullam tamcn flicit vmbram ; caufam vcio rcmotam,
vt/idcmonllrcs lunam dcflcere , quia fol opponitur illi
pcr diamctrum mundi •, At vcro demonftratio propccr 0/w<»»/?<'<-
quid, ailumitpro mcdio fcu ar^umcntocaulam rci pro- prtpt^r
xirnam; vtfi oftendas lunam dcficcrcjqrtiatcrra intcrpo-^"*''* j. ^
fita cft intcr ipfam & foIcm:aut hominem elle difciplina: ^^^^^^^
capaccm , quia eft rationis parciccps. Ex quo int^clligis mtnfirattO'
pr/usgcnus dcmonftrationis ficri polfctum a prioti , id- »«.
quc impropric,cum ncmpc fit per caufam rcmotam, tum <v^«^«'^»»P**
a pofteriori , cum ncmpefit pcrcfFcdum, poftcrius \ct6^*^"''^'^'
gcnus neri tantum a priori,& quidcm proprie, cuin non
tanrum pcr caufam.fed pcr vcram &proximain fiat. Vn- Nota.
dc nafcitur illud difcrimcn intcr vtrumque ^enus dc- Dijcrimm^
monftrationis , quod prius illud ccrtam quidcin & indu- '"''^ '^^^^'
bitatam rei notitiam , non tamcn (eicntiain nifi impro- ^j*^
priain,at vcro poltcrius lcjcntiam propcic dictam pariat.
Scitc enim propric cft cfFcdlum per caufam propriam StiuqtUi^
fcu proximam cognofccrc. Vndc Ariftotcles docct Joco .
ciraro> aliud cffe (circ quia, aliud vcro fcirc propterquid, * • ' i
co quod fcirc quia , nihil aliud fic , quam fcire quod rcs
fit, id cft, quod vcra fit, fiue pcr caufam inipropriam, fiuc .
cciam pcr cffcdtum feu a poftcriori id coanofcatur : At ^.^^"''j/*" ^
vcro icirc proptcrquid,hc icire rcmpcrcaulam, camquc Btmonfira^
propriam & proximam, Ca?ccTum licct dcmonftratio ii»^*///*»^
propter quid,fit Icgicima & pro^ric di(Sla,non tamen om- f««»4w
/ :\
U
. I
K
V
Digitized by Google
•9^
.^, ^ -]
15^ 7lltTXAt.^AJlT> DlAU ' r
siiscqi(ecurppcilSma > (ede»caim\itiqiixexcaafapd*
ma (cu immedtara ac ipdemondrabili pcoceriicoqiix prb*
^ prictarcm dc fubieclo dcinonfirac pct accumtam c\nC* ,
dcm fwbi-cli <icri:iiuoncm;vt fi (icmonftrcs homincm c(^
fc difciplinxcapaccm , qiiia c(l ratiunis particcps. Sunt
aurcm rarifnin.Tcjiirmoai dcinon^rationcs,qnia acciMijir
ta* rcriim (.lcHninoncs vr piurimam pos latcnt.
^AlUdiuiJi^ Porro fiemi)nriraii(i pufict ctiam hoc modo diuidi , vt
drmtnnra- alia dicartii a prio£i>(]ua:icni Jcmon(lrai pcr cauramiatia
vero f poftcriori, quae jrcm dcmon ftrnt per effeclum. £c ,
rurfiis demonAratio hj^noT\ injflt&^hfLTiptif^fii
por vcram &proxim«tn caufahucem dcmonflrat alcera^
impropiiai^ifuafpercauramremoumminiHprolria^ .
^MN«rlirri.'tic|ui<l probac. peniqucdftRionftratio a priorl propria^
duplcx , a]rera communi^ & ordi^aria> quac remjq^on* *
fbrat per veram canfam; ntcera fpecialis & pa|i(Iima,q~Qa(
rem,id eft, proprictnrcm dc fohjccfbo dcmonftrat p^ vip-
ram caiifini,camnuc primai]i immcuiaram,feu indcmon-
{lrabilcm,cujuliiiodi c(i dciiuuio fubjt^cli accutaca, . . .
G^Ufmt pronotiona dsrfrAcofnit^ijfdimf^Jlrationc^.
Qj A E S T I 0 I I. -
T) Ra^notio Grxcis -arpoM^I^C > >» gcncrceft antcecpta
fr«4« M. qu«damanimo circaj^iem plenius cogooljccndafb no-
ciciai autem cam demonftratione prinidm mplcx^i
f/)*''^*'*^ nempe j)rxparans>(ifSrigcn$>iSceficiens. Prima^ft cognU
m^n§^ feo(u«m,quje ottlnem noiidam intelle^iuto antcce- *
dit. Dirigcns cfl notitia inceHc£tus extrcmonim qux in
^ propofita quxftionc, nmulque in dcmonftranda conclu-
fionc contincntur. Dcniquccfficicns cft notiriaintcllc-
■ C <^iua pr.rmilTarum propofirionum , cxquibus conclufio ^
cfl: dcduccndfl.Efl autcm dirigensprxnotio duplex,ncm-
Dirtfent pc an fit rcs,& quid fic. Pct illud autcm an fic rcs,intelli-^
C***''f gitur an vcrafic^ieu an vcrc exiftac,aut faltcm poffit rca-
Eter cxi ftcrc : pcr cjui d fit ajtem, jn^clligitur falcea^^d ,
rcsfignificecs^^uidemhaEdiciHitttrpneqorioa . .
MsfJJh* ]?ra?cognica autem dicuocor ca , ^uoirum runtprocnot-
^^*JS^^» cioneSyieu dequiWus confttrcdcbccanfin^veiqmdfint»
' afiteqtiam dc hia fiat demonftiratto. $apt aatcm tria pr^ .
^ n'-- / . cognitoiya^gcixc»in4cmoAi(^^
Digitized by Google
A c T . UL De Tr I B . S? i e.i,^«3f i- 1 iSS
'^^' ' '^'^'C*|iiiOfls'lUttfi|U>ai proponciil.4fi4«3t#i»dacft. Unmf'^^'
pi«nqcipnil>Qsngillatim > ^uid tencndum^iJNiiaMteM
&siitjiMbttS€Oiiciiifiani dctermi natuf . . . ^ «*»c/i^/ft>i#f.
Primaifbnclufi©." De (ubfciflo propotuionis dcmtwi-
Itrandx prt^cognoicendnm e{l anric,& quUi fic.rer illaiTi^ '
■ autem prxiiononcm an fic , incelligjciir an iu cns vcruiu
&: rcale t]iiot.l cxi^ftac , auc exiiU-rc polfic ■, pcr hanc vero f^*^ "
poftcrioiein qiiid fic, inceliiimur cu!iK]ai(] rci,!^ cn:,c]ua: "
; lic racio fcn tlcfinitio rci,tum qiifd nominis,i.l cl1:,c]ii^ lic
«ominisiignificacio. Ecquidcm inpotifliiTiadcmoiiiUa- - ^
tioAe^ quan»ediuineft definiua rubie<^\i , requiricuc
' mir9<^o quid rci > in aliis ?er&, b^lSaria ell .duntaidkt ^
^^^^otiocmidMominis. - '
Sc<;^yi^A0nclufio. Oeattributo du£knlpropohtio-«^«^«»^/«>
||||l^i|Rband£e > vntundumaxatpfa^cognpfcenduin; '^^^
(>inempc c]iiidfit4(^^iqaid(ignim:ecj& qux fi^^^
$l|lriotne9potif&i(iba^efi}onftfarione ,
^odefinkio attribatijiit aliis Tcrafaltcm quid (ignificcc. . 'r^ ^
•Noncilautcm neceflaria prxnono an hchoccmm ipfum
demonfVrariir; ciijfi^^uccm aliquui ilibAC#o iuel^^
4itur,funul illud cflc comprobacur. " * "
' ? '^Tcrtia conclufio. Dcprincipiis licmoaftrationis pcce-
cognofcencium eft^an fincjicl cll:,an vcra fuit , & ncceira-
ria , cLim ab iliorLim conflanci Tcricacc pendcac concla-
fionis demondrands necelIitas.£^i|&omam is ^ai nouit ^
guid flnc,(eu quid^gnificcrtttermini,cxquibus conftanc ' ^ '
.^rincipia fcu fiunptiones demonftrakionis^iati^ incelli-.
' ;gi< fint»&Q quidfigniScent ipfa Driacipiai,>ded kxc'
■ ipcriiotio.de{irtncipiis itpnatiS^t a» Arifibteie > quia
HW cam p(incipiorttln>^^iUerminoiram eft propria.
t/^: " r r : .:.l _ _.
Pl Er principiadenion*ftrationisinteIIiguncurhic fum- oa»unii^^^
' ptioncs feu prxmiirac propofitioncs ex quib^ cgocin- j^^f/J^'
fiq nec^flari^jdcagdtur. Horu igicur priicipioruni Varias JbJI]^^»^
Digitized by Google
, ij< ' ^Tertiae Part. Dialect. -^''^' ' .
illae adomncm dcmonftrationC' non {intncccffariac qui^'
tamcn (alcqn ad a^ttcaciffimam fcu potidimam dcmon^ ^
f^rationeni omnes illac defiderantur, idco illas omncs fi*,
tiliatim co ordinc quo illas ccadidic Ariftoceles. explica*"^
imus.Sunc aun^m ad fammiimin« t.qo«eic Ari(V.Iib.fi
Poft.€.x.^.7.S. collignnCQt > nempe^principia ede debec^f
vera,iinniediaca>nocioia»prioca> canfiis conclitfionis» n^
Prims ^,q.cci!aria,propcia»Sc^mpicerna.Primi!kmigicardebenci ^
du$0 vt fint vcKi,id e(l^>tum ex veris confhtre,cum rcrum veritad ^^^f^
vfNu ^ cor^fgrmia , alioqui fton po/Tct abfoluti cx iis vcracOtt^
ckilio dcducijfcd tantiim ranone Formalis confccuiionis>
SicMndd^tft & cx hy^ochcri,quod tales prxmilf^ condcdantur.Secun-».^
jint immt- do dcbcot c!le immcdiata,id eft,carcrc dcb^nt mcdlo,fca'
^ cfTc indcmonilrabilia, ita vt non pollint inca fcicntia ad^
3uam pcrcincnCya priori deoionArari.Et quidcmii^c CO"^
icio>non in om n i , fcd i n poti fTi ma doncaxac demiftra*
Ttftid , vt til^nc rcquiritui:. Tcrciodebenc clle nocoria>id cft,mini-^
^ ntitw*. f^^^ryxti i^faconclofionBtnon caacdmquoad nos.fcdecifc
fhummhtf ^cu<i<^nirei naturam.DupIiciceren^maliquid aicexono^-^
mtmikam nits efledicicnr» naettditiempe>vei nobis: Arift.a9t£vatt:
itfLnttr» dQfinodi piincipia nacara fimnl icnjO^is efle norioniuca«^^^
infinodi prmcipia pauca func pra:ter genecalia qu^dama* '*>
xiomata,& prima in vnoquoque genercfcictii^ principia»<
' ■ V '■ Ratio huius conditionis cft,quodcumc6clufio nota ficri
dcbcat pcr ipfa principia, ccrtc ipfa principia dcbcnt eflc
notoria:Nam(inquit Arift.)proptcr quod vnumquodque
^••'"•rf» calc,& illud magis tale cft.Dicuntur autcn% principia cf-
Mu^miU^ ^ notiora concluiiope>non qupdproprie fmt vcriora>fed
fmtmfit^' y^^^ func eMidcntidH^jiideft>vcricacem habcncmagisper-^
iw* ^cd:am,proind6qtieccrtiorafiinc,aciIIis firmiusaflcnci^;
tnr intcIIcdus,non quod minai fentiHiinis in iis habe^
inceliedatiqaiin*in altisdfiquoru verieacefibiconftat.
Jtiii$e^iini.'Oi)qini^ fed^
/ Guia petcinadmflin <joiift^q^^ iis c|uae hotlbn^'^
SMTtd , vt (cu cuidenriora funt. Q^ait6' iid]tnt eft pnora> ideft»:'
fint^M, prius natura cflc ac intclligi dcbcnit^aim conclanotHc^'
immcritoiilludcnim natura prios Si co quod ab ip(b de-
• pcndccratqui cx principiis dcpcfidct coclufionis vcxitas,
^J^/i Quinto dcbcnt cfle caufae concIufionis.Clim autcm caufa.
'^* ciufmodi duplex dici poflic: altcra rcalis, qux vcram ra-'
cioncm»dc vuncoaCAAec « cucMxibacttm piopifitioais
dcmoa*
1
Digitized by Coogle
Tract.IILDeTiii5.Speciib.Syll. 157
rfeinon/^randxinfit rubicd:ojaItcraYcr6cognitionis,qu<j , • * >
eaccnus tantum caufa concluiionis clicitur,qu«Mcnus uus
in illius cognirionc inducic,cuiurmodi Tunt indicia quae-
dam & lyna qux latcntes rcrum caulas manifcftant. A-
nliotclcs vult principia potiilimae dcmonftrationis cffc ^
caufas conclufionis priori modo,non poftcriori.Sextode- Stxravtfint
bentcdc nccciraria,ira vt in illis fubicftum talc attributu ^'"JJ^^^
nacura fua libi poftulct,& c cotra,atcribucum tale rufcic-
dum.In lioc cnim^rcientia(ju<^dcmonftrationc gignitur,
diiFcrt ab opinionc , quod ha:c cx probabiiibus,illa vcro
cx nccciiarup conftcc. Vt autem propoficio aliqua fu hoc
modo,quo intciligit AriftorcIcs,ii eft,perfedle neceiraria -j
dcbcc clic^tctTotWaVI^^.^CtfS^ctWTo.Kctfl oAtf^a-pto^S^^^id cft,
deorani pcrfc & vniucrfim primo , ira vt attributu calisS*'^^-/'^*
propo/itionis dicatur de iUbic(flo eiufdcgcncralitcr pcr -
, fc & vniueriim priino. Dici autc dc omiii nihil aliud cft,
quam dici dc omni parte , fcu dc omnibus inferioribus
fubied:i,& quidc femper,quomodo animal rationalc dici-
tur dchommc.Dici perfchoc loco.eft deco dicijcuquo S^^fi^^^t^
ctt natur^quqdam ncccflitudo,quo*nodo eifentialia
nio &propria fccundo aut quarco modo prxdicantur^vt
ide aiuinaIrationale,icn(ibile aut rifibilc dchominc.Dc- Q^tijfit dU
niquc dici vniucriiin primo , eft altcri quaccnus talc eft, ct vntmrfim
••prim6,& immcdiatc compctcre,quomodo animal ratio-^n»;».
nalcriiibilc aut difciplinx capax homini copctitiHscc c-
nim homini,quatcnus homo cft , compctunt:at vcro ciTe
(eniibile,licct de omni homine ac per ic dicatur, non ta-
mea vnniueriim primo^ncquc cnim primo,homini qua-
«tenus homocft c6ucnit,fed animali,<lcindc homini qu.i-
tenus e(l animal. Caitcrum hicc poftrcma conditio noii
rcquiricur vt propofitio abfolutc iit nccclfaria. Ad hoc c- v r > -i
nim lacis eft,quod fit de omni,ac per fc,fcd tantum id rc-
quiricur in pocillima dcmonlbationc. Scptimo dcbenc Set>tmd gn
cirb propria:ciim autcm proprium duobus modis dicaturiy»»' fropia,
primo^quod non cft communc , fccundo quod non el\a- •
lienum,principia legitimx acpotiflimar demonftrationis '*»
dcbcnc clle vtr<&quc modo propria:ica vc,ncccommunia
finc aliis fcicntiis,ncc alicna fcu ad alias icicntias propri^
percincntia,fcd cius duncaxat fcientix propria: iint , in
cjua vfiirpantur : qua: conditio non inquouis gcncrc dc-
monftraLionis ncccirauorcruanda eft.Odauo dcbcnt ciTc
Tf8 '* Te R T I A E Pa RT. Dl L E C T.
OSfaMM vt rcrnpitcrna,hoc eft pcrpctax vencacis. Illa amcm drplc^
' fitt ffffi* 'f' vcrnacisperpecuicas in propQMijoaibus,ojicur exne-
"H* • ceiHiria connexione actribuci cuitt llihic^ yltpec aoo ik
ncceirarift atcribaci Huc rubicch cxi iler^ia : Tcrbigratia»
- iempiccrnaefl vcncashiiittSp(opoAcjbms>ho^
mal > qaia nrceilaria efl coQnexioaobnalis cam*luMAii^
' ' ncsUc^cnfiaeirenoii^hominGravelaQim^lH^
<^lubfacise^]iiiedtQnoniiii6&iui£uNaii remsi<!tec fipm*
' j^creonftaospta3di^./pii)^o(kioni5 vertcas,quiAtbl^^
i^maofere||eceiranft conntxtoireriufque cermini.Bcc)ui-
^ demconclirio ha:c necellano rcquiiicatinprincipiisca-
iuiais di^aiouitiacionis. ' .- ^ i
r - S T X Q . IV. , '.V
Tii nonmit9i^aii^ faencta appellacur onink cccca ap
eui4ensiipcitia,qu^ non cancftm perdemooRraiiQai» ,
xi^mper ciiuifioncmauc.iiefiniciQne comparati pQr
> . cefti6«e ilia fic habttiiaiissfitte a^aihi: nos camen -hic 4c
< ^ . iciencia in dupliin caquc prccipua acccpcione <l|ilerimti&:
primumqtiLdem.iaprac&nciqii^flipacfde^
t iiiis eft fimplex,eaquehabicttilt9quxdkm nocicia»4egici.
*• madcmonllracionc paica.Sccund4in (equcni;ic|U£eftione
' dc (cicncia, ]na:eniis vu!fj;6 accipfCur pro multiplici caq;
• habicuali aocicia plnrimarwm lerum quarad vnum com-
mune fubjcctiim pertinericcanquam pnacipia,*p4rccs,&
• proprieratcs, qnomoclc) Phyiiologiam vnicnia eflfc icicf^
ciam di5imus,iccmDiiicCl:icaaT>Moralcin,,^c.
JjjiiiBlii QupdqgicQC ipcclac ad icien[iain priori moiio (btHr
iiftwi 4i^«pptain»pi^^ ^axricur, xsf^x^ Definiri roiet, Idabicu»
i4Sppn>, mencis vctus , certizs , euideas |ei i:iccei2Iu:iae > pcr pj:<»-
Mm^'^ prianicaufam. E|icicur bfbiutf»iH^4^ng^cur4l*.ai^^
gi^^^jmili fcieiici^i dicifiith^ictti^mcft^syvc dti(iiij»;acui;j^%ia^
' bicibus v^untiicis jfilidcur ^pss^iit diftiftguatu^bj^ojpe
qui cfl: tiaSjCQS mqqcis falfiis \ dtcifur ccrcus ^ i^QlbiiaL-
^^^J^^y^^-^ guate ab opiniOQe qut eft nabtcus mttlicisjincercu&y
tiAd$fimu» dicitur cui<|eAs , vt diftiiiguacur a fidc , qui ell habicus
' menciseuidcnsj dicicur rci neccirarur pcrpropriani cau-
r i^^i yc dil^ni^uaw cui^ ab aUo^uqa;s^Kab;icu incticis
\
Digitized by Google
TrACJT. III. DkTriB. SpECIEB. SYLt. Ij^
miif^^^^^s legitimo,per qaeiittanti^it Ccitwt ^uodrc$
fic^non^eroptOptcr qiiiVlfic^
Secnindo qujtricur,(|uaenamiinf^0ni%huiurmodiieic^ uNdt.
ctlrArqKl^cacse. • Finis eft afiinue ration:dts oriiatu; 6c f^*
l6ittai^e£ciens prxcipua cj|inccIl#aMs,ii4^ramcnta/]^;' "^*
lh:fei#frobEimaeft^:ttb^ V * ^
prxcepca>forAtaliscaufae4ipfa(ktnoa(lraciont \
tioimaccrialis vero eft duplcxriltcrajiavqiUjncmpcintcl-' • wr •
Jcdus vcl animapermtdtl2ttuui«altcra circa<iaaiu,vide- • i * ■'
Jicetobiedum. ' ' ' * ' *- ' ^
Tcrcio cjuori itur, quomodo fe hab eat fcicntin Iirc ^•^JF^^tf^f
iinoiiftraciua ad h..ieiUj& opinioncm.Gonfjiiciinu in !i ^^?,"^*^*^^]?
lii tres !iabicus>quo<l vcri eiic poflint, in quo dil^crLinc ab ^•fil
cn»|c,ourt*nunquam--V€ruse(rc potcfl: j^mhoc ta^ea'/< ntm *
<iilcnrQm^v ^uc^ (cientia lic habitiis femper Ycrus;ac vc- i^"' ' ^iffu
x^tliQI opinio>cum fides,habitu$6l{Icirc pofnnc, dcindc^y-^^'^»-"!^ t.-^
.Jeiaiii^4p'opi^o ratione ttitoncur ,Tcicnciaquidem tt-^gg^^^
*m09ftecdO[^rfas'QpiBio ver6probabili,fides verdToIa aa- Hai-tmJU
thoiattfthl^lttir. Bc qtfi^m cum duplex % Iiabitus^-iii^/fj»,^
^lei j^tllit iiifb(tt$,<licitarc|i^ fi4es diaiaa,alter acquifitus, « ^
* dicilOrquc fidcs Hama*ia : illc fcmpcftercirs cft , {icuc&: ' ' ,
lcientia , qoaa nicitur ajciioritatediui iaqux nunquain
falli poccft-,auc fallcre,hic vcro dubius cdcpoccit/icac
opinio, quia nicitur auchori^cjfccc humana, qux Falli fimul
potcft & faiierCjVndc nonnulli ticcc miniis probabilicer,
. ^ubiumhunc fidci habituni ab opinionc no diftinguunt. "
* ^idcur vcrofidcs duobus pfinpipiis , nempip id quod Du^fidJ
l^4jAcai;i4ici,deinde dicentein cflis vcrAccm* GiVm feitur ^'7"'*'':
mumque^^conlM»* iJKdes dicfcor M^in teAifican^c,^;;;^;;"'
cum vero alteranirlionim ijion coaftat , dicitur fides ine- 401^ idtt/H^ .
iii^l^iq teftificante^ jSftailte^deracidnefidd ,ycfiti^4«r<*
ibaj^inefii^e&siiiieiid^ ^i eaimies ^»:^'^'^, ^
«9Miu,&acdlificata»elIk.eai<u^ rei ve- ^ ^ t ^^^r
ntas ia fef maht&fta eijcc , iam non cmeretur , fed fci- , * J
retur. Sicut autem hi tres habitus penc^ obicda diftin- jftr a . di^
guuntur, quod iSentia fic rci iicce(rarice pcr caufam , o-)?" <fr. ^
pinio rei probabiUs per ligna vcro fimilia : Dcniquc fi- ^U*^^*
<ics rci teftificatx per auchoricatcm : Itaquogue pencs^^^ •i(lim~
■ |i^(^us diftinguitur.Scicntiacnim fcimus, opinione conii- tt^^fi^,0^\
'^40iinus,fide credimus. Caetccuni ficri poccft,vc de cadem «^m,
JtJBd^f or fcicaiia > opiiuo ^Sc &ks > mgdd^diaciia fiac
Digitized by Gopgle
i^o Tertiae Fart. Dial. ^
meclia,quib.vcamur: Scienti3crit,fi les ncccflnria ratione
demonltrcrur. Opinio, fi ics cailcni probabili duncaxat
ratione colIigacui:Dcnic]uc ficlc.s,ri arscadcm propter <ii-
centis auchoiitaccm cicdacur, Vndcetiam arcb illi habi-
tus de carlcm re fimul in codem inteiledlu eHc pollunt,
licctcrorundem acftus rimul,6c (cmc! non pofnntexcrccti.
4. ^iffiiul- Quartoc]iia:ritur,<-]uoinodo fe habeat harc cade fcien^^
tanjuo-nod» deinonlLraciua,cum ad l'apieiitiam,ciim ad intclligen^ >
jc hAiitntad tj^pn Cii<n enim c]uinquc lint fcmpcrveri mentis habi- •
'^^tntJi^ tus,nempe flipientia,intelligcncia,fciencia,ars,&:prudcn-
atnttMni, t j^- Coltat quidcm (cicntiam ;i prudcntia diltingui,quod
ptudentia vn cus moralis , non itcm fciencia : ab artc ve- ,
racjuod nrsfic opciis cujulpiam fadliua, non yero Icicn-
^ljtftrat ti^- Qi'i vero diffcrat afapientia &: intelligcntiaquibuf-
fc^entta A cum maiorcn» cooii.nioncni feu confenfioncm , viderur .
prudenttx habere,hic CAplicaudum c!K Vt autem prcttcrmittamuSy
^#tT»«. vnliMrcs quii^cm, vcrum minus proprias iuxta Atiftore-
^fi* 4c«- nKMKcin lapientnt acccpcioncs , vt cum lapientia pro -
Ibtints» prudcncia acipicur , c]uomodo fapcre idcm eft ac pruden-
*u tcrageic: iicm dem dc cLim nccipicur pro conlenlu virca-
*•! i tum moralium,c]uomodo Plato fapicnciam appellatcon-.
junc^tfoncm iuMiri.c &: finLlicacis cum prudentia : itcm
m^ixime c]ua!ibcc rci agendo^ pci icia , cjuo modo pcrici artiit-
fr^pfia. ccs dicuncur ia fua arcc fapicnccs, (apicntiam hic accipi-
C9fUnHTD- mus cum Ariftocclc pro eo iiobilillimo eognitionis gc-
ncrc cjuod lcicnti.r fimnl ac incclligentia; vim habcat,
c]uodc]uc circa rcs nobililUmas , & altilhma rcrum prin^jf
cipia vcrfccur.Et ha:c cfl prima fcu famma Philofophia, •
alias Metaph)fica , quatenus altilfimorum principioruiUk
^^/""'"^ intclligcntiam complctfticur.Ex quo ijkelligis fapictiam '
Mn efivnm vnum (implicem habitum , led vuum quid pcr
ktim aggrcgationcm , conlcaus ex inuiLiphci nocicia liabicuali,
mulcarum ccAiclufionum , & mulciplici intelligcncia
niultorum principiorum , m quo ditfcrc cum a fciencia
\ hac dcmonftraciua, ciim cciam ab inceliigeniia t]ua: func
fimpliccs habicus. Addc c]u6d licet ad fcicntiam nccefla-
ria lir pnncipiorum intcUigentia , tamcn ad fcientiam
propricnon percinetiAc vcioaltiinmorum principibrum
intelligentia ad fapientiam percinct : Eit cniiii fapicntia
nontantiim concluhoncs fcientiarum tenere , (cd prae-
icrea a^Uiflima & gcncralinima prmcipia contemplari/
. Incclli-
t
f \
X
digitized by Googl^
TRA-if.III. De Tr|B,Spec. Syxl. tit
- >ri^oriim princip lorqio. Cdm aaccm gjj^>Aibftimy*%ii<i<
^fimfimplicic€r&ab(bltttc prirna 9 vcia^{^cipta
Metaphyrica>alia vcro primain vnoquoqucgcncreicicn-
:i^,vt (unc principia Phylicx, Arithmeticae, &c. hinc in-
lcUigencia dupiiciter accipitur, primo, & quidemjnaxi-
iiicpropric prointelligcncia ptincipiorum abfolutc pri-^^^-V^w
inorum i (ecundo vero eciam propnc prohabicu pnmo-^^'^* ^
niipjrincipiorum in vnoquocjue geherc fcicntiie. Vbi f|^,jH|
^4^cc^cutnia voaqaa^ icienua principia fm <iltpii-/vnM^if^'
<tt|^nefis^ia nanpeiniy!^ -^iM»
i^t^lPiUymateriajfbrmaipiiaajtioit^^ vcr^ c«it)plcxa>
<m.nili|i^aiiud fum^^^^
^^i»iMr^«r«iitftf^#^#r«ii,e^^)inc^^ ^
•«iimpnncipioram coniplc3CQrum proprie> nonveiAin^
complcxorum.Ex i js igicur horum trium difcri|pcn faci- Slaid iiff§^
ic^tclligitar , nempc quod iacelhgentia fit p ri mor u m ^**" '"^f^
principiorum,fciencia conclufionum,fapientia aitilfimo-'2jJ2J[j^»'
rum principiorum hmul & concluiionum: Deindc intei- *'
ligcntia pracccdic , fcicncia fequicur , vltimoacccditfa- *
picntia^ qux vtramquc ^erhcit : InteUigcntia ex foio na«
tor^i^JjBiyine vc pluitmum fiae diicuriu ^ icicmia cx de«
lUOttmmcl&e^iemia e^
.lyr . • • ..
* *:Miffsf9miM fofiifhn nni9 fim^a, quA efi oMpir •
Z.A«:l^*». ■ ■ , ■:
iGicntia hoc poftcriori modo fiimpcanonfblius dc-
monllrationis, fcd ctiam di uifionis,definicionis, in- dig;^
^lionis,ac experientia: c£Fcdus dici poteft, nec ahter vn^'^^» ^
dicipotcft, quam cxercitus, relpublica, coctushominum^iJlS!!***
vnusdicitur : neque adhuc iblis conclufionibus dQtnon- csncHtimtf
ftracii) iedetiam rebus definitiS} parubus diuiiis^ princi -^r^ii^i ilt; .
pijs quo«|uc indudionc 4c cxpcricncia proikaci» cooi^at. *^
;iD^eliac igtcur ficuc &de.pri6ri fci|encia ^OftttullaB. A&p
Wieates iigillacimcjqjjijp^^ ^
9.ijPrlm^uiqiimcDr / tj^tabaameflbMe^ >bjeaum
lUsrC) dfmodi fciemi^. Ileippndecmrltti effis condt-
^t$pr«4^(ilfcobjcfl8, fii^ ^'^^
J6t TIRTIAB DlALECT.
caeitera eogno&ttntiijr > id eft , n fic id ad ca pletiiQcei&
* t* 'Aoutiam cattera ^ux in ilia firitftcia traduncut>percijica€.
a» SccQnda vc fic vniuerlalc quid > cft eaim rcrui^ vniQcria-
1« liiim CAfSmst» Tcrtia,Tt fit qaid vuuin^idqac Vcl fynooy*
4« fmim,vel analogum. Quarca, vt Cit ens verum ic rcale.
♦*jk ' Quinta, vt lit nccelfariurti, vel certd contingens&pluri-
* • "^» miim.Sexta,vtfltacijequ itum,ita vtnecmagis,ncc minus
T» late patcacquamrcientia. Scptima,vtduo in eo confide-
rari pofllnt : Alterum inflar matcnse , videlicct res ipfa
r qua: confideranda cft : alterum inftar formx > videliccc
xacio fub qua rcs c|uIinodi confideraada cii in tali icieai-
; tia, O^ua^vtfit menfura(citetii«qaoaivAicatcm»di#'
HimftioQcm , nobiiicaccm, veritatCm > ccrtitudiaem, cul<*
^ciamiQrdiacm»& ampliciadincm.Nona>vcliabcacpiiii-
*cipia > parccs > 9c proprictaccs qus dc ipfo geneiactm»d&ii
<|tte c|a(Hcm parcibas i^cciacim per principia denoiv*
- ftrcntorv
Secundo quscritur vndenam pctatur vnicas di^iiti*
^kflutiHr' cjufmodi totalium fcicntiarum , vcrbi gratia , vndc
Vnttiu babcat Phyfica , quod Cit ac dicatur vna fcientia ab alijs
' dtfitnat9 diftind:a, Refpoudctur id petendum efTc ab ob)c<flo to-
tii/m»» fni. tali , adacquato , ita vt fit vna totalis fcicntiacujus vnum
•^*""* cft gcncre totaleobjedumin rationc fubjcii^i , ad quod
onania quae in ca fcieacia craduntur > rcfcrri poHunt : fic
Dialediptdicaoirvna totaiisfcicntia^qaiatou vcrfatur
circavmimgcnus objedum t\?tale > ncrnpc circa a^io-
Acm mentis dirigibilem jaxta^^ptimum cognofcendi
modum> quod quidcm in ra&ionc olncfti di£krt a quoois
altecias fctentix objedo: vnde^ Diakdica didert a qua«
ois dia totali (cicntia > ' id^mquc dc morali PhilQToplwa
7^fci«rjMdicendumqux verfatur circaa^ionemmoralem {cu^U*
•''■'•fif manam , ac liberam , quatcnus ad optimurn vitae nncm
tmMJmrlmT ^^^^^^^^s e(L Quod ctiam fpedac ad tria illa gcncia
theorcticarum fcicnciarum,ne;Tipe Phyficam, Machema-
TtipUn ma ticam,& i\lctaphy(icam, di tingui foicnr pen::s triplicem
$trtM M fiM objedi abftradionem a triplici materia , vt docet Ati-
•^''^****' Aotelcs. Quod vtplanius intcUigas , fcicndum cft tri-
^^JI^JJ^ plicem cfTe materiam i.qoa.f0C9it inteiledus aliqao^
T^*if tibje<flam abftrahcre > Acinpc materiam fmgtilareih ien
jkv^utm conditioncs indiuiduantes : (cnfibilcm feu accideii*
ftUmjn tia ict^a.pcrcepctbtiia s diQiriquc iiitclligibiicm^, im
, SuaacnanqnaC][ua: pccfeibihi noii cadic fubicnfimi : Tg4c
Digitized by Gc^ogj
abflraftionis» n€pck msxi^i$9kiu^
a maccr^ iateliigibiii,pfQina^-^'^M fVi.
qfie li^iex gcnus Thooxcticaruin fcicntiarura i nempc ^
PbyficJi , cuius obicdum nempc cas nacuralcabftrahitur* "^^"^ •
amaccna (ingulafi diuicaxac , non icein a maccria fenii-
bili, nttcimcfiipbili. Nain Phyficusconliderac quideni *
cDlttll^tufalia in vniucrlum abilra(fla a {ingularibasi'
mMlj|^6a]|^&ȣ^aiqiiaUcaccreniibiii| aiK quancicace>
deiii|c^ M^iiiemacica,caius obio^um>nempe cas Mache- ^
ma&iifil,ab^ omni fcrm^ liiatecta (oifibiii^itbn.caiit^ i
fiiiHiiiirlinliftradum cft : Madiematid]t«iiti9^cotifiderai'
id Id^ > omfii ^alitacc ^iifibiti;
''^inAmluiMtiatlcGiooibeni^ Teicairt ^
dancaxat Cftde qaafiiatif xmAaa&Ain,
f ix^Mfica c]uanticaccm cum.ibfto >.ia At^fologta
qaanacarem cum motucaclcfti , in Optica quantita*
tem cufh lumine vel colorc,dcQique Mccaphyiica, cuius j. Mif^fhgf*
obicfbum ncmpe cns , abllrahitur ab oinni maceria nonA««
taaciVmfingulari aut ftnhbUi, fcderiam ab incclhgibili.
vc
Vbi aduerce, quoniam ia Matbcmacias uoxji v-*
ci\ abitradioilis madus i intftcna &nfibiii4(i*
^ diherfum lilun^ abftradiiHiis mbdum dSuia&uk
MAiatn fcienciarum geneira^qabct non coiuta-* '
/Kji^tfUcMctaphyGci^^e^M ^
:i|»cj;^|& fctentianim. ; ' ' .
I Sirritut <fe ordinc (cteticti|nim imer (ct qt^e-
nam'^ilt jp^rcs , 6c quc pQftciioici. £t quoniam ordo ^^'^^
qu^iiijraplejceil pr«cipud,nempc ordo nacurar, dighitacis,/:,^^^^^^^
aod6fli2e & cciTipotis , primum comparandx func fcicn-ari« fi»4.
ti« grsii&ic^ cum thcorccicis,dcmde tneorccicx ad inuice ,
:ilda2 ertmtiuxtailium tjuadruphcemordincm. -
^Sknc igitur nacura^,cheorccic^ prac^ticas anccccdunt. fumt^^mj
^^Wcrum fimpliciter e(l natura pcius vcro pradtico^ frmShmS
j^nc digtittacis tiicQ^ccicx pra^icis anccp^^ieii^ i im$m*
c,eo quod earamfim^uz eft conccmpiaciosptiCT.
fitiftafum fine^ ijiuceftadio: adde quod ilUr ad, .
incuicfimaos jgBcttamf l|c Tcfi^,^
4^primaac:aE»?ifiw oiduie<lo£l:iitiss'pra6tic^ pc^
Tfiimciijeti^ co. q[a6il aniaM^
Ir^af»- rcf(uiK|oc <Kdi(ia'iilMr comemplatio^
iii^ > iiipic quacenus i quibuiUaa;! iaentiis theotocicis
Google
' fua principia dcfumant , fiiu aliqua ratione etiam rcciia-
«lum ordincm do<ftrina^iIlis poftcriorcs } itcm ordine
tcmporis pradlicae thcotcticas antccedunt. Nam inuctis
(inquit Arifl.i.Metapii.c.i.}iam,3c in^udsjis (c^ientiisy
^ux ad ncceffitatem aut volnptaccm Tit« oomiliaiff
miebant»cuxiifiiiDdi iiiQt &i|Knttarpradica?, ^c prae&itifil
V.
^t![«^A Quoa^eftatid&ieiidasclieomias^li]^
:^';:dMl«iea«B.& Met^ n«dra/Metapfcy.
rwriirfr. i,. "^* anteccditjlequitur Phylicajtandem Matiiemaucaieo
ttr thtHitiir <5uod obiedum Mctaphyhcc naturacft omniumprimum
vtpotc vniucrfaliflimrijobicclum vero Phyficse natura e-
^*"^^ tiam prius eft obicclo Mathcmaticarura, quia eft comu-
WiflLudi' ^^''srAddc Mathematicas efle infcriores , & fubalternas
Phydcaz > ytpotc a quafiia principia vt plurimiim delii-
iiHi&c.beiaQcdiiie.<w
^ lUiCttra ftmftam^SmsLS, nempe fpiri t^ualcs jfubAantias> Sc ,
communia mwii amamm principia CQntq^Jaau^iirqfir
. tuc Phy&a , quar aMdl^iii Machemptica^ » t^mpSmnb^
tiaiconceaiplattti;) tiim mnmqttas cibnfidcxai varicuii^
gwjft» ii- fioque vlismnm loaim.crneiicMathemadcai[,Oidine do*
^^rinaB feu facihtatis prxcedit reliquas Phyjfifca> fi viam
i:iucntionis fpcdcsrprius cnim & facilius rcrum Phyfica-
\ xam principia,caufje 3i rationcs inueairi poirunt , quam
rcrum Mathematicarum quxafcnfu funt remotiores^fi
. ■vwo viam difciphn^e confidcres,Mathcmatic^ Phyficam
'antecedunt i facihus caim & ordinatius doce|icur fimoL
- . & adcUlcuntur , (icqueardiae facilitacii vMmum l^unt-
fj^^^f^^^ccnec MetaphyflcaJ^cmqn ordinejemppiis probab^UiiE^
immi eftt>hyU€aciL'iincecefiiifeJ^^
' . i cniikoi^nninm^atomUiim^fClum principiayicaittf^
priasia&fiioiie$)lcel&^s jimaci &xic hoimb^
cedcHiini U fidecum moribnBexc^Cf jfefe i^AlachemiA*»
ticas difciplinas^impdmifqtNt^^Aftrologiam applicue^
jJiMrr4i£]f!-runt:tum cxhis intcrioribus icicntiis ad Mctaphyficaxn
giUtM 4a Icu ptimam Philolophiam fc contulerunt.
vltimo quseritur dc fubaltcrnatione fcicn-
^^lJgT' ciaium j ^umuuniicLQa&ye aiiis fint fii)bakcpug feu Tubal*
' * ^ ici;aac«c.
Digitized by Google!
Tn ACT. III. Db TRtB. Sp»cie«. Sy L t. if^s
«crnatap. Vt aucein imptcfnM eodnn IqcutijKiciiiftraK- sii^ifttf.^
tcrmittam,qui fupcriorcm fcicntiam appe^Jiifcp^^
Jeritatam,infcriorcm vcro fubaltcrnatcicticitur in jgcncrc*** ** .
^wdsL a^^ iiibaltcxaata illi-fidseft feu fubiicicttfn
^t^n^ ab«a dcpefidetuUa autem iobieAio fea depenideair
da dicitar fcbalteitfacto. Er^a ?na fidcnciaab aicaaib^
pcndere pot<A v«l fccunddm a!f quS fui panem dnnctaai^ >
▼cl ftcunddm fc totam/iuc ab aliqna partc fcietiac fupc- - ; .
Jfiorisjfiue a toca ilia fcicntia pendcatihinc fubaltcrnatio
ingcnerc duplex, vna fccundum partcm, quac cft miniis
proprja,aItera,fccundum totum,qux eft raagis propria,&:
dc <jua prasfertim hic agitur.Contingit autcm hufc fubal- Subalternd'^
cernatio triplicinRionc:Prtmitmqmderationcfinis,clim
ncmpe finis infcrioris'fi:iend^ retocciii adfincm fiiperio- Jjj^^^* ,
ris»fic fiais Diale^deiiqni eft mcntis opcrarioaei^ ad k- ^^^^^^
Sidtiium cognbfediA modumdingereixefotiarad€ii«ni Aiftm-
b^ebrecicar^ i<iieAciaram> nen^pe vpncaris^Qntenipdft'' P'^^
iddl|a^ffiakftftaca(ceris(a^stai^^ ^
^fiSaihpniacor. Secandd fabalcecnarioconciiigic
iibieai>cum ncmpc fubiedu feu obicdam ▼nius
sriosobicdocotinctur.Sic Aftrolo^a rubalcerna*
tnrciparti Phyfiologix, qua: dcco^Io dillerici Phyfici
nim cft in ea partc non tantiim dc fubftantia coelefti,rcd
ctiam dc ipfius quantitate & motu diflcrcrc,<ju^ etiam cx
inftituto contemplatur Aftrolo^s. Tcrtio denique fub- Teftiarait»
altcrnatio contingit rationepriacipiiycam > cilm nempe
princtpiainferioris fctentix afiiperiori lcientiadefumu-
tar,ita vt principia illa inferioris fint conQlufiones fupc*
xiori&ific^enimqaaedamfaiitfrincipia QeothecriaB(^bi
t!caria> qaanritatem (cionrinoam eft iniafinitamdiiiU,: ,
.mam»a quouis p&Ao ad qooduis pnn^m dnei po0e li« *
|ieam)qux d^fiimuntur ab ea parce Phyfie^ qu^ dc qaan<*
ritate>quatcnus cft proprictas corporis naturalis ex infti-;
tato diifcrit. Ibi cnim dcmonflrrintiir cx propofuionb&i
qux tanqijam vcrac fupponuiifur m Geomctria.
Notandum autcm cft hoc Ioco,licct vna cadcm fcicn- W#f4.,rj
tia poffit alteri fabalternari triplici illa conftderationc,
quomodo Dialedlica fiibaltcrnarur ei parci phyficx quae
\
•ft deanima>nihilominus4ifr vcra & iegitima fubaiteroa-
u6ne>noni tanl Jtiaberi rationem finis,qi^m fubicAi > d&^
princifdorfi^ n coni^1^^;teiiii<(ehrca^ fubalceriuiri^*
L }
«>>.
cum vna altcri rationc vtnufquc nempe^rubicAi fimul &
I" principiorLiin (•jbcilternatur. Notandumeciam illudcft,
iiempeiiibicdam infcrioris/cu fubaicernatac fciontt^^a
dcbcrc^ontineri ^bb obie^ alteri^Sjlf^c Jo ipfo eii&irac
ponQs difFercnttam aliqaam accidltatiainnoii enenri^}^,
qUx quidcm fit ratio fl^rmalis,fub qoa talcdbic^Oj^* "
^feu Porfpe$io<( diflm ab obieao Geofitltts^ c^aiWt
r; atternator.jifeawTia Atfm cottiidctat KnewqniBiBit
f ' ; iineaeftysrit-Perfpc^uacoilfideracei^demquaccibill,^
i fittiiscilUeU^nareQusad vi(kmempoceftpei;|fitem^
„^ \ . «i^cmVifualcjefl alicjuidplaae accidcntariuniadracio-
; lietiiIioeas« ' • \ . '-v-v-- '
• ttr^lariitm. ' fcx iis autcm facile cft intcllig^tc fcicntias pradlicas
. • ^ • . iubaltcrnan :hcorcticis,dcincic Mathematicam fubaitcr-
. . Phyfic3c,^mmointer Matheinaticas eas cjuse dicna-
' ' jgiMiiiiihir^ impurag , fcu gua: confiderant quancitatcmcum aii-
|f . ^ 4iii,,/ffi^^uafpeciequalitatis, nempc MuiicaobAftrolo^^
J " Ht/Mha ter ticani , rubakeciiart. ptiris Machemacicis> Mmpietkp»
l . MMM^^iTr acinpe & Geom«Ccifl^ Dcnique omnes fcknciaii WiBfjhr
* 15^^' P^y^i^3c,lic^t nooirainiD6 proprie,aliqpat^ii|Ciif can6nc
^ ^ ' 2iibalceffium>CQm qmii Mecaphyfica cQaciaf» gati!rr|]ft&
maqme^m pcindpiiiQmbus ptincipia.caecM
.«animlUtemdttm adfticom^^
:\ IttB^cmnqmafiibieftumMccaphyftcasqcuideO^fh^
i " * . concepcu faltcm confusc cxteracum omniuai fi^Klh
j Y ' * |iarumfubic<Sta contincc. ' . v ffj^j
t 7>.i.. . - (JjABSTIO L V i
I •
Mf4M
" Tract.IILDeTrib.Spicieb.Syl loG. 176
<lcntttr omrtibus aut plutimis , aut fapicntibus, atc|uc his
vcl omnibus,vcl plarimi$,vdi ipe^anttlOmis. Omnibus ^'A^'
<)i6dcm vidcrur obfequium amicosoMicilive: pliirimis>/i4;: ' •
pir pari cefercndum x fapieiicibas omiiibiis bcma animt
anteponeiidaefle bonis corporis : plu rimts verd» anim6i i
Jiominam efle inunoitales : deniciue (pedacti&misy mua^
dttm cccpirte:'
Eft jlatemargttnittnttfm DialeAfcnin > Ptobabileiii- its^/'^^
uentum ad facicndamficlpm,id eft,quod probabiliter feto ^"/Jf*!?
vcronmiliter cum vrronuc aut laltcm aitero tcrmino
cjuitftionis fcu propofitioiiis probandae connc^litur , ex ^
cyuo aflTcnfus rei probarx non omnin6 neccflTarius gigni-
tur : in quo differt a dcmonf^rariuo i quod cum vtroc|ue
tcrmino quxftionis acceirariam cjuandam conncxioncm
habct. Et quoniam quod eft neeedariiim potcft mulco-
mm iudicioeflfc probabiledutaxac, htfi6iit>v^ijr|^it|inta
demonftratiua po|biC cCCc dialc^ca , vt non rairum vi- '
deaiturfi inhaGplirte,(qttodeciam AiiAotciesfiiciciii-Tft^
picis(non cantAm probah|Hom> (ed ecidim neceirartonun
argumtncomm loci cemmlmes tradancor.
^ PonilocascoRmittnisdietcmratgomenci(edes> guia fU^Pj^
4 loels coni^ttnibas quaii h proprijs fedibus argumcnqi
cmancur, "tocos autcni du plicitcr dicitur, nempe maxi- •
ina,& difFcrcntia maximx. Loais maxima cft propofttio
pcrfc notafidcmalijs •ubminiftrans, cujufmodi eft liaec;
€ui non conuenit dcfinitio non conucnit definitum. Lo- LHmdmfk^^
cus dilferentiamaxima: cft rcccptaculum pluruim maxi-^'^^'^
marum,vc eft l xus dcfipitionis cx qu® fupradida maxi-
ma defkmpta efi> iteoaClocus noeationis,locus caa(asam> mifftnmU
icc. AppMlanturaatemhajtifiiiodiloci,dilFerentiaenii«i^
ximaraniqaod dia«rfii raaximaram claffibos diuerfam '
/tnbuanc appeilationem. Qoae enim mnximx t»lo^de-
'feittionis cotttinenmf,4icatim 4definicimic litem qux v
in lo^i^thgri^idicOtttnrKiQdioli^ acficffecc»
^xstA fiiis Qw^ftcepeaeirfii AMiomintnCQr. Dnhii ffgem^^^i^
bctsqot aictmtur difFcrentix maximaram dcinccps dt**^ .'[^*
cemas, & fingulos oxdine cicclarabimus, fi ptiits monuc- ^^^l^
limus eoru alios dici artificiofos,quitConcineac argum«n-
ta,tWmflejid cft Arcificio£i>, Ciccro propric Infita vocat, . | '
qux arcc quadam ex ipfi quaeftione propofita eliciuncur:
^os vccd dici atos cxftmib ^tti ^ciacnc aigumcniibk •
L. 4
TmriAi Pari. DiAtser
cum vna alccri ratione vtriufque ncmpe^ru^^iedi rimul &
pripcipiornin {'ibalternariir. Natancium euam illiui cft,
nempc iiibieCtum infcriorisjfcu fubalcernatarfcicnti^
debere ^ncincri fiib obie^ altcrius,vc abipfo diilcrac
penes differcnctam aliqbam acciflecariain non efletirialCf
quae quidcm fic wtio formalis,fub qiia tale.pbic£Hi Opti-
cae (eu Per(pe<^ici{ di fFcrc ab c4>te^o GcoHlfetri^j cui
. • ^ alcentacur.Geoinetnadiiffl eonfiderat lineaihqDa^t&os
linea eft> at Perfpediua coAfiderat e^ndem quacc;aus tiU
litalis efl>(td quarenos ad vifionem poccfl: periMiete: efle
cii^m'vifiiale,eii afiqmd plani^ accideataiiii^
< iiemlii}e«. ....
Ctf^lafium, ' fexiis autem facilc eft ftltcllig^^c fcicntias pradVicas
JUM»4em lubaltcrnari .hcorcticis,dcmde Mathematicam rubalter-
r^r^ nari rhyncx,'mmointer Mathcmaticas eas cjuae dicua-
• ^*^^ impurx , fcu qua: confidcrant quantitatcm cum aii-
fcitn- ipecie qualitatis, nempc Muhcam,All:roIo2,i.i;«,Op-
'nUfMha ttr ticam , fubaltcriuci. puris Mathemacicis> A^icmncticaE>
mantur Mt. ncmpe & Gcom«ri«w Deniquc omnes fciencia^ Mettr
4. phyficaejicd: nonomnino proprie^aiiqua tAtnen cadone
lbbalternafi,tum qnia Met^iiyfiea continet generalifB*
maquaBdampriocipiafOmbusptincipiacaeteratttinfi^^
siarumlaltemtlaAa aaincomniodum.confirmari pol^
Gmn toni qmaiubieltum Mctxpliyfics quod eQ: ens > in
fbo GOiieepto (altem confusc cscerarttm oamiMBi ici«|H
tiarum fubie<aa coptinct. ' *
• -»
\. SECrN.D^ DISPFTATlO "
^SylidgilmQTopico* *
r! - - QvAiBSTXO L
'^S^i!''"' C Ynogifmus Topicus feu Dialc<5l:icus eft, qui ex pro-
lAJ^^y coacluditm.Sunc auccm frobabili a g ux vi-
Yract.IILDeTjiib.Spicieb.Syl toG. 174
nibusjvcl plurimis,vcl fpedanci/limis. Omiiibas ^^^l^,
videturobfequiuraamicosGoac*fli«ic€ffM .
teferendiimV(apkimbii$oni{|ibus bom^^hi^
idaefTe bonis coi^poris : plorimts Tcrdy ftiihA6|i ' '
efle im^ttales : deiitqae (pedarifEmisj nn|#v
i'*j^^ntf«j^ Probabifefa-ast^/N»
aenoim ad facicndam ficiem,id eft,quod probabiliter feu ^II^Za^^
vcrofimilitcr cum vtroque aut falccm alcero termino
qaasftionis fcu propofitiohis probandae conncditur , cx
quo adcnfus rei probatx non omnin6 nccelTarius gigni-.
tur : inquo differt adcmonftratiuo ; quod cum vtroque
cearmiiiO qusftionis nccelfariam quandam conncxioncm
lljal^ Et qnoniam quod cft ncocirarium potcft multo-,;r'*^*'**
tiidicioo& probabiledutaxac, hiMfic>Wil|^ii|eiifi!l
nic^ftratiua po$ii€ efle dialedtica , vt non mirum vi-
(c^ tn bac plirte, (quodl eriam ARllatcles liKtr iii'TcH '
innrinn\Tn prniril|jB|iimi fril rritrii nrirnflirinnim
^eiiioram loci coicillmttei tctdancnr.
FfocQscommniiis^BetmargumentiftdeS} tpizSt^PI^*
iiliPicbmmunibas qiiaft ^proprijs fedibus argumciit|*^ <jjjiflui^
eSokiB^, ^«bcas auteni duplicitcr dicicur, nempc maxi-****
ina,&dificrcntia maxioix. Lom% maxima eft propofitio
per fe nota fidcm ali}s rubminiftrans, cujufmodi cft \\xcy
€ui non conuenit dcfinitio non conucnit definicum. Lo- t-^^ dttj^^
cu$ dilfercntiamaximae eft rcceptaculum plurium maxi-^^^T
iii^um,v( cft l ^cus defiplcionis ex qu« fupradi^a maxi- ^^,^
1^4 dctumpta efti itenUocus norationis,Iocus caufaninit j^^Mit
^^^LppeUancur aucem hu]tifiaMi^ioci,diftcrenciae nta*
itKfll^^ diucific mmnua9iifk tiafltbas diuerfam
mwtmc appeilacUmeni. Qjmb jsnun maxiau&i»hipode-
lis coiti|ietM»tf > ^tCBnotf kJmvidom ) tcem ^fuflg .
itt i|i(b»iidthe^^ atficoKte» A > ^
ottafi rcceptacrid» ieaoMlnteuir. DnUi t^mmff. ^
leNris<^i oicancur dif{erentiz maximarum dmiAcpsdi-***'* '
& fingubs ordinedcclarabiinus, fi prii\s monue- gftfit^u^ , i
rimuscorii aliosdici artificiofos,quicontinent argumcn- rv. ,
ta,trr«itytf,idcft Artificioi^Cicerapropri^ Initta vocat, ■'Jf ^ ^
qux artc quadam ex ipfi quaeftionc propofita eliciunrur: * ' • ^
,0g^ tcid dici acus pBjf^mmj^ coajEioent argumcnieb^ " ^ J
0 TmrxAB Pari. DxA^Licr
citeum Atett f arione Ttttiilipte nemptfi^M
|iiiliigi^rcMi^robaltaiialiir«N^ _ _
Aempe^ubicAifth io&rlprf^fet fiibakeri^^
'dcbare^nrftieri 4M> obicdlo alreri«s,vc ab ipfo cU^ai
* peties diflcrcntram aliquam acciclctariam non cflcntiaH,
^u:^ quidcmfit tatioformalis,fub qua talc c^ic6tu Opti-
cae feu Perfpe<!i:iu^ differt ab obiecflo Geoifictriq cui fub-
. • _ alcernanir.Gcometriacnim confKicrat lineam quatcrius
linei ef}, at ?crfpp<fli-a confiderat eanciem quatqaus yi-
fualis c:l:>fca o iarenusad vifioncmpoccft peiiwcre: «ftt
autein vifiale^eftaHqiiidplani^ acddencacMmj^l^^
€iflan^m. ' Exiisautcmfacile eftintcllig^i^c kicntia^ ^taQ0f^
'^^ntm rubakcrnari :hcoreticiSi^hiffeMacbeixuticamfitbdM
f^ntts au» nari Phjrfic^.immointcrMathdBaticas eas quae^d^
m^rZ^r- injpaws , fea q«^co«ifidcta&t '^wtMmcmft^
dmmti fde^ ^.^? ^P«ie qoalitads» ncfnpe Miificaiii,Aftroloeiaiil^^
tfM/Mba^iir. ttcAm^Ab^ttQMti puris Mathcmacicis, Aritiiiijciiip»
•M^^Mh, acinpe 8c Qcomctria!. Dcniquc omnes fcicntias Meta-
j^ffaF^» phyficx,lic^c nonomnino proprie,aliqua tamcn rationc
fubaltcrnari,tum quia Mctaphyficn concinet gcneraUfli-
ma qiiaEdam principia,quibus ptincipia ca:terarum fcicn-
. • tiarum faltem du(fbu ad incommodum confirmari poC-
funtj tum qiiia fubiedum Mctaphyficae quod cft cns
fuo conccpcu falcem co«fiise catteraciiiii opuii^Cs^
^ ^ttsBLiiibieda cocitinec. • ' K
. *< ^^^^
•H. ficum feu Bialecitcumy^ ^ quid locuf (^-^ .^,r
• • munuftiu Dj^4k^&igus. '..'.>••
Y ASSTXO I *' rt»^
, C ^i'^'S'^nus Topicus flu Dialcaicuscft, quiexpro-
TRACT.IILDETRIB.SPlClEB.SYttOG.I76
dcntur omnibus auc ^iucimis , aut fapicntibus, atc|uc his ,
vcl omnibusjvcl plurimis,vcl ipe^anciiliuiis. Omnibus ^l^^JJl*
«jilidcm vidctur obfcquiura amicos oonciliajte: plurimis, iu/ ' •
pir pari cefercndum : f^ientibas omnibus > bona animr
anceponendaedeboiiis corporis : plurimis verd» animoi
liominam efle unmoitales : deniquc (pcdhiciffimis, mun^
d^omcGBpifle:' ' '
Eft iutem argunientiim Dtaleftictim > ProbabileHi- fis^/'^
Q^nmm ad fecicndamfidcm,id cft,quod probateilitcJr fcU ^J*"7^*?
vcroiimihtcr cum Yrro<rac aut faltcm altcro tcrmmo
quscftionis fcu propofitioiiis prnband^c connc6litur , cx •
quo aircnfus rci probiirx non omnin6 ncccflarius gigni-.
tur : in quo differt a demon'^ratiuo ! quod cum vtroquc
tcrmino quxftionis ncccJrariara quandam conncxioncm
iiabct. Et quoniam quod cft ncceflarium potcft multo-^***'
nim iudicioeflc prohabile dutaxat, hioeiicjvtai^rtleaca.
demcmftratiua pofKnc cfle dialc<5bica , vt nbn rairum vi»
dcatur fi in hae ptae,(quod etiam A ri ftoccles ^cic inTo^
pici$(non cantdm priAahpiim, (ed eciam neceffarimuii
arguiD^mtornm loci communestradantar.
^ PoctdlocttacommaiusdidtarargiimentiiedeSf quiaJl^jftl»
4 locis conuBttiiihas qiiafi ^ propri j$ ledibas argumcnt j ^ -imww- '
ekimntar. *^ocij$ autcni duplicitcrdicitur, ncmpe maxl^*'
ma,& difFcrentia maximx. Lows maxima cft propofitio
per fc notafidcm alijs »'ubminiftrans, cujiifmodi eft Iiaec; -
Cui non conuenit dctinitio non conucnit definitum. Lo- tHmdt^^
cus dirfcrcntiamaxima: cft rcceptaculum plurium maxi-*^!^'*^'
marum,vc cft I icus dcfipitionis cx quQ fupradida maxi- ^j^,^
ma dcfumpta cftj itenCioca$ noeacionis,locus caufarum» oiftfemU
ScCm Appdlancurauccmha}llfiiiodiioci,difFerentia;nia-fMJ^^
actinaratiic|uod diueffia maximaromt daffibos diucrfam
/tribuant appellacionem. Qocenim maximae in h)pode«
fintcionis contiaeiicaf > jicamtoc ikdefintuone jiceni ^ust v
m loboiiaihQri^tdicontarHanthoilbce» 9c6cmtu^ *^
^xatsi SiifimgAi(M denoomiintttr. DnUs i^mBf^^t^
locis^ni dicttncur diflemntiat maximaitim decnMleps di» -f. ^
cemus, Sc fin^los ordincdeclarabimus, fi piiiis mottue- m^^iT^
rimus corii alios dici artificiofos,qui;COiiciiifnt argumcn- ^
ta,tVTMtyflt)id cft Artificio^x C*^cro propri^ Infita vocat, 4 *
qux artc quadam cx ipfa quaeftionc propofita cliciuntur:
fl^os Tcid iUk lUUs C3[|«;K%^tt^ concinenc acgamcaic^ '
l* 4 . '
\^ TsRTXAi Pari. DiAiBcr
rtl^ila^atoi fatione ▼triuTquc nemprf
liempe/iibt«Mto in6c£>n^reili (bbafternatxlci^jl
4cbcio-4CDntf ncri Hfilb obicfto alreriirs^vc ab iplb '^ia&stzt
- pcncs^iffercnriam aliqnam accidccariam iion eileHriale,
. quae quidcm fit ratio formalisjfub cjua tale dbic<fKi Ofift-
«ae feu PerfneilViuq .liifcrt ab obie^o Gcoi^triq cui iub-
/ »^ alcernariir.Geomctria enim confidcrat lineam qnatctius
linea clf}, at Perfprifliaa confiierat eanf^emquatqaus vi-
fualis c.'l.fcu oMtenusnd vifioncm potcft pcij^rcrrffc
aute n vifiaie^eft aRqaidflanj^ accuicncaiimA^iUpfte^
nenilineaB. ' .
AniJMlfw. ' Bxiis^autenifiicileefVifitclIig^te kientias pra^lir^s
itjMii«i» rubakernari rhcoredctsyktmleMathcaiaticmlbbdM^^
f^enUM au. nari Phyfic^i,iinm6inter Machdnaricaft cat t#!^^fiainr
m^Z^iT impaw f feii qiil^€onfiaeraat>»iidt««m^af;^^
diMiifi /cif»- quafpecte<)iialitarisi nempe Moficaai^At^logiaiii^p-
ipi/mbA*^ ' ricam >£miiernari purl s Machemacicis, «|iclvnctic?!t>
" n^mpe & Gcomctria. Dcnique omnes fcicncias Meta-
phyncxjlic^c nonommno proprie,aliqua tamen racione
fubaitcrnarijtum quia Mctaphyficn condnec gcncraliffi-
maquxdam principia,quibusprincipiac.rterarumfcien-
tiarum faltcm du<fbu ad incommodum confirmari pof.
funtj tum qiiia fubiedum McUphydcae quod eft ens «iiii
/uo conccpcu faltcmccHiliisecattciacttm omai^ fc^iilh
j^uiiiiiit^ic^coittiiiec. « i :^ iiJS^^i
ficHtnfeu DialeBicumx & ^t*id locm ^^-^. -
QV AI S T l'0
Ylloi^irmiis Topicus fcu Dialcdicas cft, quicxpro-
ux VI-
denMu
'T
a .
TRACT.IILDETjtXB.SPlCXEB.SYLr.OG. I^d
J^atiir omiiiHis auc plutimis , aut (apientibiis>acqiie his
▼d oimiibijttyvel plunmis>vel ifpc^antifrunis. Omnibus ^^rrfrfT'
qAdem videtttir obfequium amicos ocmciUare: plunmis>
par pan ceferendtf m { fapieiicibas omaibus / bona animi
me^nexidaefle bonis coi^ris : plttrimts terd> animos
homifuim efle immostales : deniquc (pedaciffimis, mun^
dramco^iffer
Eft autem argumenrom Dialcfticnm , ProbaWte iii- ft?^'/»*'
Dcntuna ad facicnd.im fidpmjid efl:,quod probabilitffrfcU ^,**/^*?
vcrolimiliccr cum vtroouc ai;t ialtem aitcro termino
qaaeftionis fcu propofitionis prnbandne connc(5litur , cx- '
quo affcnfus reiprobata: non omnino neccllarius gigni-.
tur : in quo diffcrt a dcmon^^ratiuo : quod cum vtroquc
termino quxftioois neccirariam quandam conncxioncm
iiabet. Et quoniam quod cft heoefiartum potcft mulco-^****
rum iudicioeilc probnhileducaxat, hiae&jVttr^rtleoCa
demonftratiua po^c eife dialc^ca» tc non mirum yi-
deacur fi in hac piirce, (quod eeiam AdMiicles Sk»c tti T^
pici$(Qoncanc&mpnAaiiiyittm>&decu(ibneceflkcior^ ,
argumtencorom loci commuaescradaorar. ^
• Porr&locus communis (Ucicnrargumenti fedcs > quia 9ftUJiki
4 locis communibus quaft h propri js fcdibus argumehc| ^
eniuncur. locus autenri duplicitcr dicit^ir, nempe maxi- •
ma,& difFcrcntia maximac. Lo^us maxima cft propofitio
per fe nota fidem ali)s fubminiftrans, cu}ufmodi cft haeci -
€ui non conucnit dcfinicio non conuenit definitum. Lo- Ucmdmfi^
cus dilfcrentiamaxima: cft receptaculum plurium n^^^^i-**^^'*^
maium,YS cft i xus defipfiuoois cx quo fupradida maxi- ^J,
ma dcfumpcaefti icenilocus noracionis,locus catt(aBQm> ji^ jf^fiwfte
^c. AppoUantur autem huju(modi io€i>diffcrentiae rta-iaiaiaM»'
xiiiiarom€{iiod dtaoriit maximarom cftafflbas diucrfam
/ccibuanc appcllacionem. Qoae enim maxims-i»iopo de-
'£iitfioflis coocineiicof»4icQi|^adefioiriooe»iccmqua^
ialorisoiMitharicatisdicuticnrKaiulioiibce acficMRce-
fois quafi rcccptacliUs denomiotiiCQr. DeUi i^hw^P*'**^
locis qui aiciintur difFcrcntix maximarum deiiii^ps
cemus, & fmgutesordincdcclarabunusjfi piiits monuc-^^^*
rimus corii aiios dici artific|ofos,qui c^ntincot argumcn- ^
ta,tVTftJevfl£»id cft Artificioft^ Ciccro propri^ Infita vocat, Jf "
qux artc quadam ex ipfi quxftionc propofita cliciuntur:
Tcro dici aius «aqftm^^ltt^ c^^ -
I* 4 .
4<4 TbrtiM Part. DiALierr
fiia principiadefumant , fnit aliqua ratione ctiam (ecuii-
t . . ilum ordincm doclrina: illis pofteriorcs \ itcm ordine
tcmporis pradicx theorcticas antccedunt. Nam inuctis
(inquit Ari{l.i.Mctaph.€.i.)ijui)y3cioiik^timsiis fcieocii
^ttx td octccflitatcm aut voltiptatem Titae Qainilim pcc^
tittebaiit»coMiiinodi fuacicicnttflc pradicse, ac praefcrtinK
arces qusdam , poilbiiBxcogicatae foiic (citttciie ^ecuk-
, tiuas quap nec ad jpfiMim tfdrttptacem,iiBC ad aaiotar nc«
' ' ^ ' ceffitaMm peckineSant.. ,
. Jqmmh^' Quoil^e&c^&ieodasdieoceticasyPhyficamtMa*
^iseemvxxtzm^^ Mctaphyficam.Ordinc naturajMctaphy-
wiuit^"^^^ antecedit,fec]uitur Phyfica,taadcm Mathcmaticaico
ttf thmiti-' ^uod obiedum Metaphyficc natura cft omnium primum
vtpotc YniucrraIi(TimLi,obicclum vcro Phyficar natura e-
tiam prius cft obic<flo Mathcmaticaium, cjuia cft c6ma«
JJU?^^. nius:Addc Mathcmaticas efle inferiores , & fubaJternas
inkk^i Phyficae > ytpotc a quaiua principia vt pludmdm de(ii«
mttiit.ltem ocdioe cb^oicttis Mecapiijrfica! pr^iti^uia res
oaciira pcsfhmtifBaUSj nmpe Ipint;uaks lubAaoti
communia xenim amliiuni principia cQoteplatur» (cqoi«
. tor Pfa]i£ca , quac aocetcllit Mathcmacicas > tiimratipoe
iUbicfti(illa enim j(ubftancias>baec v<c& untvbo MMJkA'
tia.contea^atQc] tum xecumquas confidccnt ▼«cietaiie>
Mb* 4§m fioqoe vltimam locom cenciic Machematicx.Ordine <io«
i^rinae feu facilitatis prxccdit rcliquas Phyfica, ii viam
* ' i;iucntioiiis fpcdtcsrprius cnim & facilius rcrum Phyfica-
' mm principia,caufx & rationcs inueniri polfLint , quam
1 rcrum Mathemacicarum c]uxa fenfu (unt rcmotiorcsffi
. vcto viam difciplmiE confidcres,Mathemacic(^ Phyficam
aDCcceduut > facihus cnim & ordinatius docentur fimui
' & addiiibuntur , ficque otdiae facilicacis vlbmuin locum
rdtnt ttm icmt.Mctaphy fica.Dcniqnc ordiife tenapjoris pcobabiliffi-
^'^* nram eftt^nyucam/anteodii^ Mathcmaticas. Pcimi^m
. . cnimomoiom natocalium cerum principia > icau(as pro-
pciasja&fiioResAelfbSbis rimati iiint koa|incs>dmde
ctelocuni St fidecum motibus exci^i Jefe aj Mathema»
ticasdifaplinas^mptimftqiieadAftcologiflm applicoc- !
J^i4ilijp- runc:tunn ex his infcrioribus fcientiis ad Mctaphyficam J
guM diL feu primam Philofophiam fc contulerunt. f
Quart6&: vjtimo c]ua:ricurdc fubalternationc fcicn-
uacum > quaegamia^iui^ aius fmt f^bakccng fcu fubaK
^ .1. . ' tc£aac«e.
Digitized by Go(Kle
** 'TlAct. IILDb TrVb. Sp^cieb. SYLt-
lcrnatap. Vt autem impropriam corum locutionem prnc- SMf^f^^f'^^
tcrmitcam,qui fupcriorem fcientiam appcllant fubalter- ^^j^
• ^ctnatamjinfcriorem vero fubalcernatc:diciturin pcncre
*cicntiaaltcri fubalternata qiia: illi fubeft fcu fubiicitur, '
atquc abea dcpcndetiilla autcm fubiedio feu depcndcn-
' tia dicitur fubalternatio, Ec cjuia vna fcientiaab altcra
pendere potcft vclfccundiim aliqui fui partem duntaxatg|^
▼el fccundiim fctoram,(iue ab aiiqna partc fcicciac fupc- •
riorisjfiue a tota illa fcientia pendcatjliinc fubalccraacio
ingcncre duplcx, vna fccundum parcem, qux ell: miniis i *
propria,aItcra,fecundum totum,qux eft raagis propria,&: ^
<lc quapra:fertim hic agitur.Concingitautem lixc fubai- Su&alterna.'^
tcrnatio triplici rationerPrimum quidc ratione finis,cum *" X"»<»'' *
ncmpe finis inferioris fcientiq refertur adfinem fuperio- J.^^^'^^*^^ ,
ns,fic finis Dialcd:icaE,qui eft mentis opcrationcs ad le- ,^, ,^,^/4 .
gitintum cognofccndi modumdirigerc,rcfcrturad finem dupiex.
theorcticarum fcicntiarum, ncmpc veritatis contempla- PnTHarat»-
tionem,idcoqueDiaIcdica cxteris fcietiis tanquam ad-
Kiiniftra fubaljernatur. Secundo fubaltcrnatio contingit J^nTolruii' ^
rarione fubie£t:i,cum nempc fubiedii fcu obictflum vnius t
fab altcriosobicdlocotiiietur.Sic AftroWia fubalterna-
tur ci parti Phyfiologix, qua: de ca:Io difteritj Phyfici c-
nim cft in ca partc non tantiim de fubftantia coelefti,fcd
criam de ipfius quantitate & motu diftcrere,quq etiam ex
inftitutocontemplatur Aftrolo^s. Tercio dcnique fiib- Teftiarai$'
altcrnatio contingit rationc principiorum , cum nempc
principiainferioris fcientiae afupcriori fcientiadefumu- * ^ ;
tur,ita vt principia illa inferioris fint conclulioncs fupc- f
riorisific enim qua:dam funt principia Gcomctriar(vcrbi
^tatia , quantitatcm continuam eftc in infinitum diui-
auam,a quouis pu^lo ad quoduis pun<flum duci poflc li-
ncam)qux dcfumuntur ab ea partc Phyfic^ qu^ de quan- , * /
titatcquatcnus eftproprietas corporis naturalis cx infti- ' •
luto difTcrit. Ibi cnim demonftrantur cac propofitiones ; ^ r
quae tanquam vcrae fupponuntur in Gcomctria. ^ '
Nocandum aucem eft lioc Ioco,licct vna cadem fcien- f/#f4.
tia po/Iit alteri fubalternari triplici illa confidcratione, . {
quomodo Dialedlica fubalternatur ei parti phyficae quae
cft dc anima,nilulominus ia vera & legitima fubalccrna- , '<e - '
tione,non tam haberi rationcm finis,qiAm fubic<ii , & . «»:
principioru,ita vc tunc iegitima ccnfeatur fubalcernatiey '
. • Digitized by
^ TjiactU1LDeTjiib.Spicieb.Syl toG. 176
4eflftar oihilibq^ aut plurimis , auc fapiencibm^acqub fais ^
vcl omnibusjvcl plorimis^irdi i^dantil&mis. Omnibns ^^^'^'
q^dcmvidetvr obfikjuiQm amieos conclUa^e: phmmis, /j]^- ' • •
par pari ce(ectiidam x G^iendbtts ommbos ^ bona animi
aatefoiieiidaeflebonis eoffjporis : plorimis terd, animoa
koammim efleimmorcales : deni^aefpe^aciffimi^, mna^^
diim coct>i rTc. ' •
Eft nucem ar^umcntnm Dialcdlicnm , Probabilc in- .^jw'/^^
ucncura ad faciend.ini fidpm^id eft,quod probabilicer feu - . , - ^
verofimihcer cum vcrooue auc laltem alcero cermino
quasftionis fcu propoficionis probmd^E connc(fl:itar , ex- - '
quo afTenfus rei probaca: non omnino ncccflnrius gigni- .
tur : in ^uo differ; a demoni^ratiuo % quod wxi^ ytffO^ue'
td:ii^|ioqitteilionisiiece^ariani quandam|€OBtteaEionem
liabec. Ec quoniam quod eft neoeflaifum poteft miikD*
tum ittdieio efle proba|>rle dutaxat, hhM 61M at^iHenta
demoiiftratiuapo$iiteflediale£li€a> vt nim minim Ti-
deamr fi in liacptoc,(quod eriam Arilloieles ibcir ioTo^
picis(n0n tantdm probah^lfum, fcd etiflim ncceflluioci^
argumlBiitoram loci comfntmes tradantur.
^ Porr6 iocus communis dicicurargumcnti fcdcs , quia
h locis communibus quafi e proprijs fedihus argumcnt^i**
cruuncur. 4ocu$auccni dupliciterdicicur, ncmpc maxi- • *
nia,&differencia maximx. Lo«is maxima cft propoficio ,
per fe noca fidcm ali)s «ubminiftrans, cujufmodi eft ha?c;
€ui non conueoit definitio non conucnic dcfinicum. Lo- ^^^^ ^'^P^
cus diflcrcncia maximae eft recepcactlium plurium maatt-*^^^ ^
marum,T( eft i xus defi)if«oiiisex quo fupradtteioaxi»
ma de(kmpta efts iten^locus nocacionts,locus caufaami» ^^ftnmU
lcc. AppeUancurauccmhujufi»odiioci,di^rcntia?nl9-«M'aM^
ximanitti quod dicifdii onaimamm di^ffibiia dlMfiaa' '
/ttibuanc appcllacionem. Quap enim m^»nM&ki'to^
iniic^nis eoiitiaelituf)4ictiii^ ik definitione ^ iteni ^uoe V
in lolBOiaathoricatis dicunmtH auchoricace , & fic
' rap,a fais quafi rcceptaculis denominancur. Dc bk igicor ^***"^***
locis<^ui dicuncur differeutix maximarum deinccps di- a
ccmus, & (ingulos ordinc dcclarabimus, (i prius monuc- fgfj^'^
rimus coru alios dici arcificiofos,qui continfnt argumen- ^
ta,tWeitVfle,id efl Arcificioib^Ciccropropri^ Infica vocac» *
qux arce quadam ex ipfii quaj^one propofica eliciuncur:
fl^ YGco dta aius laqftt^^ foiiiiiflwttaig^^ •
. TBRTXAB PaHT. DlAtyCT.
IM,srttfi' «tT€JfcVfie,artis cxpertia,Cicero propric vocat affumpta, (cu
jjjjj^^-^^^reraota, qu.xnon ex ipfa quxftione, fcd extrinfccus aflfu-
* muntur , dicunturcjue arguracnta ab authoritace , eaquc
0$mm
^iuddftm vel diuina,vt funt oracuia,vaticinia prophetarum, refpo-
]fm$4^^ /acerdoum» facrae literae» ApQftQlica^» 3c EodpTiaftic^;
imftitucioae»^ Patrum (cripca,dt4U> ceftimonia,velbi^
mana,vt func cabulz^cddicillit legcs, edidla, Sensiit^fcatir .
/i»il^^k^if^ica>(apieni^iiixe(ponra> iudurandupb teftc*»
iffu Ef.qttontlun non eft opns plura dicere kicis Am$ -
« csi^peitibvs» fuperefl >. ^c de loci$ arcificiofis caat^ ii^
imis. £c quontam ejudnpdi l4ci vel fiinc ipfitts rei ciijas
graciaaflamicurargumentum , ' aut eorum c]ux advillam^
aliquo modo affc(fla funt, qu*x c|uidem aut iili conjuncfla
funt , aut ab eadem disjun(fla i hmc tribus fccjucncibus
quaeftionibus locos omncs artificiofos nmiilque rrijixi-
.^Sj^?^iaiii\gulisco4Hioeocur,c^U^ -
TRes fiuic e}a(niodi Laci » iiempc> Iocms d^^ntfiioiiisy
<leicripcioius>noca^qn{s. Locus de^ci Ais eft>Nca^
ftitftt, ^
nHa^.H^l ddCamjmtiu: argui^cnu 4 de^nidone fiibjedi > vel
mMmd' pi;^4icaci:Ycfiprobes hominea|[,e0edi(qpli^
«^«4, quia eil animal racionale , quar efl delinicio fiibjed^i, vel • i
• quia poteft fcieniias addifccre,quiE eft dcfinitio pr:icdica-
ti. Sunt autem hujus ipci fcx u^aximas icu comii^iuiia
. pronunciaca, ncmp^ ' •
' - I §luicqmdconuenit definitioniyconuenit definito,
, ' ^ .Slpcquidnon€Q9^itpud$fitmi9S^9 M^u§0^M
$ CHi$ribMitur d^itiojrib^tm d^finhum- .r « •
4 . Cmi non tribt^$imdifiniihl^n$t$,tfUi$it¥r d^/it$$ft^nf'
> ' f' £$i4fS0iH0Lm$$§^
> ^ Md0^iMMt^mm^d9fyUtim% 9mHim4$fit$ir *
/, , rj^ftmdtfifi^itiOC^^Hfinil^rj^^- .
. 'JJJJJI* Locus iJefcriprioius cft , . vnjde rMmuncur acpin^f^ jl« ;
ffHP*^ ' Jefi^tiptionefubicdli vel prcedicati? qui locustum maxiJ "
: .• ' *»^»^^uft^eft > ef^sU^^^J JP*Wt jW^»^ ad ioy;tt»i deiinir .
\f * cioais.
K
t
lionis.Def^ripcio cnim impcrfcftareiJcfinitiocft j vtfi*''*^'* ^
probcs homincni cfleriribilem , quia nibftatiria qa^dam "•'^*'/''^' '
cft adiiiirationis capax.Eft aiuein hajus l ojuraclat^o ca-
'dcmatcjuc (iipciioris , cadcmqaecojnmuniapronnncia-
tamurato nomine dciinitionis in nomcn tlcicripcionis. * '
Locus notationis dicicur , qui continct argumcnta> Tfrtim
nocatione norainis > feu ab ciyinologia ac interpreciLio-T'fi#i".
nc vocis , Tt li probes Icfiim faltios nos fccifre, quia ^cfus
idcm cft ac Saluator : iftque jm j us loci rarior vfus quam
duotmn praeccdentium t poAuattamcnfapradii^axio-' •* ; *
mata etiam hic mhtti luutatis vocabaiis* * '
QX AB S t X O III,
LOci corum quae rci probandx conjun(fla funt , de- t9<i fniun''.
cemonitundeflcyidcntur , ncmpccoajUgacorum,«3«'»»* ffc-
tocius , paitiiimtcaiiikum>c&dortim» ai«mdentium>«^^^
coofc^ueotium^iKcnicadttmACOii^oaBitttittm^ .
qucniium.
locus conjugatomii ea CDOticict argumesea qdac ost ffkmm et^
▼o^s ac figuificatioms commmikMie fitMtt > •vid ptobesAix'^'*'^
iapicatem efle iuftum,^uia iui^ agit. Sa tutem ^roca^u-
Iftdicunturconjugaca, inccrquae&fignifieaviom^itvo- ' .
cis^ucedam cll conjundiojvc func i l^a vocabula, fapere, '
fapicns,(apiencer,fapienua.Hujus loci duo funt commu-
nia.pronunciata. $Klm0«i
Cumquo ceh^rityjtHm coniugMorHm*coh^rint
reliqua, ** . '
Cum ^uo non cohdrot 'vnum,nic reli(fuii. ' *
Locus cotius ea «ontinet atgumenta quibiis ex toto Snuninu
P^rtes confirmantur imtxefdkuicuftaiK etimn ex toco a« l^fi^:
Iiq|itt4cle poixibtts finbatiiraat acgitQr 9 vt fi pidbes ho- '
numsmc9mflnueecapite>po^^ qoi^'
«Mftat eoiMse oigimiob > quodfcriftis partiblfi tboi^o^
iunir i^Td p4X>bes Jio^^ l^^i
mM^awtpe ae corpore coiiftate^cpiia efbtfinjhiil^oMaih mdxim^fm ■
nobili/nmum. £c quoniam aHo modo fe 4iub^t^<1^tu m ^§miiM9iotat
compofitum,fiuc cfrcntiaic,Uue intcgnira, ad fuas partes,
alio vero modo cotum vniucrfale ad parccsfibi futyjcdtas, • ''"'^
4uac dktmU Suu ytf^ttii^ue» f roiiy mciai».^ , Quod igitui;)
•«-..^ ■■^^•*>^S^» " Digitized by Gopgle
TlRTIAB PaRT. DIALECT.
fpecf^at ad vfum argumciitancli ex coto compoficd ituMt^
. tcgro,funt hsEcduo pronmiciaqi* *
SuhUso ft0 mugfo Mit^um faltem pars toHimr,^ "
Tociclem qttoqiiepronunciata (pe^anc adyfum arga*
meocandi ex toco viiiaerralt,mmirttm ifta:
Pfifif tM vnmiffdili ponitur sRqua^ fAts fuUt^M^
$HhUtot4t$v»imwtfMt$Uummmni$fiifi9r,fi^
IMwMt» LdCQSpocilittmcacoticiiietargumenta, quibus totuih '
v^l (ile toca<aHqQi(l dcmonftratur per illius partes ; vt fi ^
probes hominem cHe prirllantifTimum animal,quia con-
ftat nol>i'i1imo corporc & anima. Et aiiquod acdificium
^!^^**' c(Tedomum,c]uia conftat fundamenro 5 parictc & tedlo.
Etcjuoriiam alio modo fe liabent partcs intcgrantcs a4
tocum vniuerfile, hinc diucrfa func huius loci axiomaia, ^
juxtadiuerfapatrium^genefa* AdpartesintegcaiicesijMf*'^
' . . tinent hxc iuo pronuociata:
Fofitii mniim fMftiim iunpmikm .touHuf "
, tum, • ^
^juUMmilttueunejuepmrtMbt^oghut^UfUittfmlm,^
• / Adpactes verdfiibjedasperciiteaciftaduo: -
fofitu^scunque parte pomtut t9tim*
SuUmtu omnthuspariihui toUitur totum.
tsmm Locus caufarum concinct ea argumenta cjuae ex qua*
^^'^P'*^ tuor generibus caufarum ducuntur nempc vel a cau(a
* clTficiente , vt fi probcs prxftantiam operis ex artificis pc-
rina, auc (i prolies luccm cfle, co quod Sol fons lucis exi-
flativcl a caufa finaii,vtfi di^nitatcm hominis ex eo com-
5 incndcs,quod ad finem praeftantif&mum conditus ut: vel
. ,caufa maten«li> iqtftvilcmjic^icoiiporis condicioncm
ex Vilitate matcriac exqua compadiim cft,oftcndas j vcl
/ ' «de^^ucacaiiAiiQiaqAalt^it^
tcyi&iaebtt^atttfalibus , cxiwibtyc.foimwtiirinp^
mSi^mK. vijUC(ftll^que princi^iuniCOQCiQCS^tSt^.^^
Muim teci $unc aute« htta(»iiaci praacipca hxfiftojcmtliiit^» /
nmiim^' TofitacMuf0Jmp0tmU%pfotdt$iit:0fiMmimptfm^
Wofitm oMufmin^Uip^nttur effeSiUiin
GIuaIu cAufajtali6 vt plufimum fuo modo^efiefei^ui^
£it»iHtm rf Locuscffi^orum ea continet argumenta , quibus aii-
S.4t0ri^m. iju^ dc..aj^ piwhtf)u:.#«r f&i^ttitti^ Citsxi autcm tot
r ( ' ' " fxnt
Tract. III. Df. Trib.Specieb.Syll. t?!
finc cffe(fk)ruai,quoc caufaruni f^cncrajliinc coc modis li-
ccr arsunicnrati ab crFctflibus cuoc acaiifis.E.^: crtc(flibus
ad caufam etikientcm ita liccc argumcntari.Omuia iiic • '
a Dco ex nihilo procreaca;Dcus igicuc c£t infinicoe poce-
itacts.Ex^ «f&i^a iic &aem iiccc coliigere. Rcx parac ar«
jna^cogicexercicam, crgobcljttiiigerecur. £x efle^ >
maceciaB cojidicioiieiniic coUiges^Viiis eil condicio car* ' •
abiMyftfaeietgo Ytli macedaconftac. Deniqae tx efiFed i
adcaQ&h ferauUem fic licec ai^uiiieiicari , Mafcae rer^
mes ,&caccera eiufinodi aninMlcala ffpfo ac iponcane^
mocu a nacura donara%ic, ergo & animaftncftnceliinc
praidica. Sunc autcm cadem fcrme huius loci axiomaca
cjuarprxcedentis, inaei.ro camen terminorum orclinc:vcr-
Loci duo kcjuuntur, Ancccedentium ncmpcfic Confe- a^x m ^n-
<}uencium:quorui>\ vlum vc intcliigas,aducrcc anceccdc-
tium duoeiie ^enera»tocid^mqurcoQie»uenriu. Antece<-
dcns vno moJo dicitur rcs ex<}aa neccffario rcqaltura-
liud^iiueordiiieaccribuftonisjquopa^iudicia cilantc- ^nuctUm
cedeos virciicisqiicnec^ilarioacvntftessfideiitflicia pr^*
dicaciir|fiii% ordine dtfpoSsjquo pa^ voiiiastti cordeeft ^«•f*'** ,
^anccced^ns mofcis>^ai» ncceflano iQoks.breai cofcquc-
cur. Alio vero mddo aucecedjs dictCQrres<)aacneceflarid '*
danda cft,fi ahud dandum eftiquo paclfo adolefcef^cia cft \-
anceccdcns iuucncucis,fic fundamcca «dificijjfi cnimin-
fans facurus cft iunenis,ttcccflc cft vc pnus adolefcatiitc
fi a;dcs fucure funr,iacienda func ancc fundamcca.Confc- c^nfqutntk
quciis quoque duplcx eft,vcl id quod necclfario ex anrc- ^mqne du^
ccdouc prioris gencris confcquitur , vc vircus compara- P^*^
cione iufhcic, & mQS$ icCfc^ vaineris in corde, vcl id.^***\ ...
quod iieceflari6ce<^uiric anceeedenstvc iau^cus adoicic^-*.^
mni>& acdificium f i|^|tamenca. AaCCiedeiida €Oa(e- trtAm ' '
qnencia fimplicicer» poderioris anccmiaiifieotdcocta , »4*tff- c^
cqnlMtteiifia<Dchypoclicfi. Demecedcsiciim^acaiiift-/'9*'i^^--
igoenrdmsfimpijUcicat daaeurfaecdiKypflWHiaciatii.' * ^
• $mHmi$ e^)iqm$mrM$ciJft ifi vit t$lkmr, iMUCiMs:
' Vc fi ica quis argumcntctur.Iufticia cft ttrtus^crgo ra-
tioiu conicncaaca. luiticianofteftiacioiiicoaicacaaca»
Sfft TbjRTZAB PARr*. Df Ar-SVTC.
crgo ncc vircus.Itcm, Habct rulnus in corde, crgo brew
n)oriecur>Noa moriccui breui#a^o iidaiubcc vK^iiusii»
cordc. * '
J^^"^* anreccdentibus & con&queacibus «x hyf^^i^
Pojito confequ$nt4 nie§ff€ $fl poni /tntocfiimu^ * ' »
^^cmplt catt(a,ficlicet con^^zdm. His iftfiiQra
4 <loIeket,ef2onectiiiicai$enc$ &i Cojattaittueoiterifc»;' >
crga&atbTdTcei^ : ' .
&9iBiiuiilbd ctts ciictitiftaifl^^^
t.han^ ttcmpc pr^qnieiidmii,coDcominndam>& fubfcqiMiittH.'
mtmm ' Sic a prccnir^ribus probacur aliqiicm perpccrafle homi- ^
, ' ciiltQfn,eo e]u6d paucis aiue Jicbus morccm cxCo mina-
• Com- ^^^^»*]"^^^^"^ ^'^'^ ^'-^^^'^ coUocutus,quo(l
Mnril^*'**' domum cxieric,& cxccra. A concomitancibas
«o ^cro,quod fubinde fic audicus pedum,3c armorura ftrcp||^-
9<M«|MiflP» ^ tusin domocius quioccifus cft,c|u6d eciamquidamcliw *■
nior fut>audicu5 fucric. Deaiqueaiiib(^jaeimb(iS]^yH^^
iiom i cida ilie poftea lacebras qu^ficric > qaoi inuenQta .
Hrumh. cxpallucrtc4iit)emjgacttsdtubaucrit,&€a^^ lpM6jk
oru« «^. locfliBmjmaa <Je«a fcnt proattpdaca,4fi quiSft
in iioMno gcnerali,niamqttc podimc iflleikpr • .
I - ^MU$fttm:ritmifinmU t t^m fo^kfimik00§SkHt^ .
..... p$0p^th^mftimf* '', -.^ .
••Qtabst lo ',1V*,^ ' • .
l^cidifMn, T Ociciufmodf funt omnino lcptemmcmpCjSimiM,. ^
ff, Maiorum,Minorum9PactQm>qua?:C^pwataiieaiii«|> '
f^Uxk (untur,Dimmilii«iii^On»oatommJ^
^ y^JfamrorDtifentaneai^ . ^ =
Primiii jgimeibSmm^^
quam ca«»fe proTOfict^fiohMiBAn^
qOiii ica mpm^iims^Qb^^ crgo ant-> .
mtiBjiiim gobamandw ^ Huc fpcarac totum gcnus
^ «xpmpdonntt.qaod; quartam argumcntacionts formam-^
pdiM kuius.paidj^cra^iu fcciinus > iiue propri^. dican-
" < cur
TkACT. IILDs TrIB. SPECISB,«iTXI I7f
H^cit^oiplasfiae pacaboix iinc>vcl apologi. Duo auccm ^
liiiic pr.xcipua httius loci proauociata,
. Seqm^ntur Cfes Ioci>nempe Maiorum,Mi noram,& Pa« 8uimUS
rium.Maiora dicuntiir, qux maiorcm habenc probabili- '■•^i**»
carcm,quam ca proporino qu^probanda cft,Minoraqu«^ mJ^wv^
ininoremiParia,qua2 parem fcusequalem.Sicigitur a ma- Te tim Sit^
iori poccris argumentati. Si in dmiciis adiund:a eriam «•rw».
potcftate & hononbus non cft fumraum bonum,qui ficti ^ifwr/iif
poccft,yc in diuiciis hominis obJitt^acpxiuati fitum fic^ /^^**^'
A minoxi Yer6 fic: Si pro Chrifto concemnenda cft vita?
cttrMnpeetiniaMpari ficifi viraisaiilplQAenda:eft»Ticiai
^aoqiie tunt repudianda. , , * ...
. .Iiocasnilaio0iin niturhocaxioniate» ^-^
j ^ idmtpdpertfimUim v^ ni$ id i
' fitidvidgtmr verofifniU.Virmmnit»
£x quo inteliigis loci iflius argumenca canctam nega^
tiu^ conchid^rc.Locus vcro minorum ifto i^iticur.
''Si ^Hod^^mui 'uer$[imtle efi verum ^JLf^ td etiiun erst .
Virtitft quod mafris videtur veropmile.
Ex quo intclligis loci iftius argumcnta tantiim affir- . ^
maciu^ conclttdfxe* Deoi^ue locus Parium lito njticttr . «
pronunciaco. ' ^ ^~ '
Sithtafrepofitiovmt efismt falfnym §tiMm quM vid§^,
$$ltrmitt^fr0hAbiliSiVerM trit mntfMfMm , i
Xx %iio patet huius loci atgumcACA , tam afirmaciad
^imtiegatioii coacbiiece. / *
foftaatcponaotarvltimj^ ttes loci diikntaneQCQm« '
Acmpe DtiCm8ittm,Oppofit6ram)lc RepugnantiS.Diffi'- fytintmdif-
milia runc,quac nullam intcr fe proportionem liabcc qua-^i^Mj».
cenus caha flint. Sic autcm liccc a dilfimili araumenrari,
Si iuftus , quia iuftus, laudandus cft, iniullus rcprehca-
4cadus crit. Vfiis iftius loci dupUci axiomatc aicitur.
Dijftmildus dijftmilsa eonuemunt. Hmm Uf^
^ed vni dtJfimiliumtqHss diffimile ,efi,^ connenu^ ^»emmts,
non eenuenit alteri.
Oppofiu (knt»^ue fibi inuicem afitqttit racione oppo- ^Ktm i^.
Atmtar:quorum quacuor fiint geheia C vt alibi fub fiiiQin^/»<»ww.
cka^btttts de .Catcgoriis docttimu$)iteti^e Rclata , Coa- ^^^*^ ^*^'
• tcaria>Ftta^litjia»CoamdAcc^ atticni dc oppo(ttis xm!^!^
Digitj^ea l> N^OOgle
'^ttO geneiali a p roniinciica: vniim» Oi^j^f ^f^^^^
nilcus cft pater Socratts,ti0O|MiWW^^
Petrus cft vir probus,noii ctllmptolKMkc^i^^^
^ liUireUn-inm fi:fHeturrelifjuuni:iffiodfip9fifrgutnmt/K^
auiturpofhriH<,nec prius fequetur />^r;/r:vt cum virto^lfc^
vitimn linc contraria , ircmqne' Inudandum & icprchcn-\
^ cicndumiomnis niue-n virtus fit laudand ijproFcdoomnc
vitium eric reprelic^cndum quodfihoc(nc;npc vitium)
lion elict rcprehcnt^duin^ ncc^Ua qito^oe j[ acuipo vk-*
tus)c(lct laudainila, '^ * *'
tufiftn lo» 51 vcrode nppofitistii (pccie(ermo fit : , Rclatorarti\
ri IpecmUt Jjjjcfynt pt;om;nciata. SiiUtiHiml^u^fo fomunt toUuuimjli/jt
;jrinnver^h£edao (hnt pecnUtfiiapKmaneiatasfilcrit^ii
*^fi *» aiifupy^uo popto fequitmrdtfo ^ktrm^iM fimmtf^ ^
• Jltudnw ef in ^ifU9 cuims oppcfiimmimwfim
* ' potefl. Dcnicjucprmantium^contradkelitiomii
axioma pcci liarc: Ex duohui pviuatiue 'vel conf^itdiA^ftk-
■ oppoji 'fi alferumyio» conuenitfulterum conuenidt Mt^^jT-'
S ptimmrt- Rcpugnantia hoc loco dicnntur quac itadiucrfa fant,
vtnon (kir opp^^fica , & vulgo dicuntur difparata; ciiiut;
mfidi Iknc ipeo^s diaer£is, quas fub codcm gcncrc conti-
n5tar»quare vna Ae<iiiicxflre altcra, ncc]u6 tamen vllo^^ ,
ncrc oppofitionis oppontmtur,verbi gtatil(,bonio & fei^
HHmt*(i lna^qyjB falypo gcqcrc animaUsioMitincntur.Nl^tW
iftc loois choks^i^ proimnciatisrvmimcg^Ciil €$mmm^,
^ikmm m repugnJ^Hhu^idem nm,^nm&iUi mlmn^Jimili
rWi^M«.PofteTtas cft^Si nptfgnnntU fmmt imtm^dhiimlllfiM
lijuo gemre cui conutnstt mii^ritnintil immim' frdi
num, eidem (Oiu^iet alterumv$trelufmmm:yx^k
vtcro mulicris antcquamfiathomo , viuit,nCCtamen
planta,ncccirari6 igiturcft animal.Ec hi funt oinncs loci
coramuncs,& communia iingulorum locorum axiomata,
cx quibus rci cumUjuc proband.c argumcntacrui folcnt.
Ec qatdem'dci^s^acc[uc adco de Dialcdico Sjliogifino
jiKi:/4
..."lyiu^cd by GoO'
Tract.IIL DBTnit.SrBCiB». Sti»!. rrs
TERT 1 A DlSVfrrATlO^
hniHs nacJnius»
: , _ De Syllogifmo fophiftico. ' . •
^ SS^»& qiio^f^t^f fif Sy'Iogifmu4 Scphifiicfa.
*
Qjr AB S T xo I. ^
STllogi fmus SophtfticiiS fiue ratiocinacio capciolk m- 1^»^^^
biu modis definiri poceft.Piini6 quiddn radone ]iia-S*9*i0^
reriae«xquacon{hic$ Socmodo> R^tiocinatioconftansA^wiMf#J
propoficionibus nuUtus > led apparencis dunuxac ▼erica*^'''*
cis. 5ecund& racione formx prx(ercim,hoc modo>Racio-
cinacio qux vidccur necellario vcl probabiliccr conclu-
ilcre,ncc camcu concludic. Tercio racione finis quo fpe- |^ ,
^ac , hoc modo , Raciocinacio inducens in crrorem aut
\ falfim opinionem. Eft aucem captioius fyllogifmus ^^'SjUif/fmm -
picx: alccrdicicur Plcudographus , qui conftac propofi-w^im^^;
tionibus qux videncur neccfTariac , cdm camen £ai£e finCi P^'"-
opponiciirqae demonft^iuo IvUogifmoqiiem Yidetur
imitarij proceditque vt plurimumex principijs alicujus^**'*
icienctcperperam intelleiflis: cujufmodi eft b«crasioci''
aacibiquac Videcar efie demonfirado Ge^ecctca:
S$d lm§ar^0M ^ $hl$qua fojfnnt dmi nh nda» fun-*
• > U§ id idfm punQum, • ^
• Ergo linea reBn otliqua po^unt ejfe AcjualiS, ' ' ^ .
Alter vero^cncrico nomin» dicicur fophifticus qui t f,^^^ •
Conftac propofitionibus,qU5B vidcncur probabiIes,cum ca- tm,
men nonfinc,opponicurquc fyllogifmo Diale(i\ico,qucm
videcur imitariiproccdicque ex commuuibus quibuidam * '
ibphiflacum locis , de quibus poftea, definiturqucpro- ' -
prii > Ratiocinacioquae ex probabilibus auc ex ijs qux .
Tidencur coili^ere^nec colligtc:qudB defioicioc0mple^* .
cur e^amillas (bphiftica|j^ciocinaciones ricionc
ibliu^ fbmue capciolac fiinc." . ' ,
Nocandum ijzitur eft cripUcem ede j^Serioris bojus ^ .
gmris fyilogiimum: Attcenimpcccasininaccrta, tton^J^^]^^'*
ver& in formajaut in formaiQ^Mi Tmi in matena^auc dc- ^
lU^uc iii Yccaquc. ^ - ^ ^
f 176 Tertiae Part. Dial.
f 9 Excmplum primi iftud cli: Quidcjuid non amififti Iia-
bcs:Thefaurum non amififtirEigOjthcfaurum habcs.Ha:c
^ cnim captio in hocroliim pcccac, quod major pro^o^cio
vidccur probabilis,nec cfl. Excmplumfccundiiftudcft;
^ Vcritus odiuJM parir:Qiioddam mendacium paric odium,
> . • Quocidam igiiur mendacium cft veritas : Pcccacenim ii%
hoc cjuod confecutio non fic ]cgitima,& Ci primo afpedu
' talis clfc videatur , quippc conftac hic fyllogifiiius cx
duabns pracmiftis affirmaiuibus in fccundafigura.
Denique excmplum ccrtij hoc e(l : Quicc^uid non a-
mifiHijhabes : Hunc librum ( qucm fciliccc ciina ante a-
. . mifiircs, nunc inuenifti ) habcs : Hunc i«>itur librum non
• . .... o
amilifti.Ha!c cuim raciocinacio ncc majorem habec pro-
babilcm,nec aptam habct concludendi formam , cura fic
cx duabus prxmillis artirmancibus in fccunda figuri. ' * '
/I» cifti»fis Porro in iftis Sophiftarum capriolis argumcntacioni-
fSiiontbtMi. bus duo prxfercim confidcranda funt.Primum occurrurtc
prsfttnm Joci vndc Sophifta:Tua cruunt argumenta : deindcfines
c$ft/ideran- Ipedliant omncs illorum capcioncs. De locis id-
turprimum,dcinclcde nnibus diccmus.Ecc[uia locorum
aiijmverbisfiucindidione , aiijinrcbusfcucxtradi-
(flioncm pofici funt j de illispriaiiim,deindcdc his cjuafe-
rendum cft; '^;^ • ' ' -^/v .
^^^^ - ^ - %»..-• ^,.
. 1''".-* **■■•»•' • ♦ <~ * » .' * ■-' ' ilf •-.■_«.
Mf' • ' ^ ' QVAESTIO II. •
^ >'■••■
^ofhifAtum j Oci ejufmodifcxvulgoaftlgnantur, ncrapc iEqui- . '
• ^^tttn£at9' uocationis, Ambiguicatis , Compoficionis , Diuifioi^
\^ 7Ju ' niSjAcccncus, &Figur£e didionis, vndc cotidemfunc ca-
^u/ ' pciofxraciocinationesrcufallaciac fopiuftarum, ncmpc
• . • abiEquiuocatioucAmbiguicatc, &c.
' ffimn Mb Fallacia ab ^quiuocacione,feu ab homonymia,alictiI
dijutMffcn' jus Yocabuii ambiguicacc nititur,cujufmodieft hxc:
ti$fn, ' "* • €Uiodeji iht*i:sttg:ibih pott!pinueftig^ri. • ^ *^
*. • SiUvtA Dei funt inttefftgabiUs.Kom.n. * • •
/ /** lEtgoijiADei poffunt tnueilfgari. .
^ Latetcnimxquiuocacio fcu homonymia in vocabilld
* ifto(inueftigabilc)cujuscftdupU;xcaciucoppolitafignii.
pcacio. . . . . . . . V..;- •.
• - »
*
> ■
Digitized by Googh:
Tr ACT. III. De TRIB.SPECIEB.Sy.lI^ 177
Faliacia anibiguiwtis fcu Ampiiibologis , non vniiw*-»^
vocabuhjicd oMaonis4mbiMitacc,mtitiUjCiiiiiimodi«ft '^P*"^
. Ambigmcas cnim fcu amphibologia pofica cfl in ambi-
guo acmulciplici renfiihoius oratipnis faliccc, pccuaii "
cltCseUris. , ' *
FalJacw compofitionis cll, cum ex eo qupd recundum T,rtU
icnrtim diuifum verum e.t,deducitur aliud ia fcufu cpm*/^^
FofitofaIfum,vc patec in hoc (ophilmarc:
retrwi €H bonm DuUiaUm: -
• Simiiis etl !ij:c falUda: • ^
Sfd quicMrjnf vifit /unicuh ^
MH^^ui citrdm vifyiVidtPtL/, ^ " v
^ H«ci«kim pr«pofifcio C C«ci ndenc ; efl: quldem falf^
ifl feafu cdmpofi*o,eft auccmVcra in fenfu diuifo,in quo
fcn/u dcbet accipi^id c(l,qui ancea craac c«ci,nuaj: rcfti- w . •
ciic5 yi ra vidcnc. , ; '
tallaciadiuifionis c c©ntrafic,cum e.xcoquodfccan-i^^'»'<<^ X
dum fenfam compofitum verum cil, dcducicur aliudia**^^ * ••
,fcafu4iuiio^<al^um,vcmiioc fopjiifniatc:
§liti^^nqHeenbonu4fhd0f9fifU$i^^^ * . < ^
' , nus^philofophns. . ^ » *
r Annotdes fuit bonutfbiUfvfhms. ' '
..^''^^^'''^^^'^^^ff^ifi^pnM&^ilofy^ '
§b'fi'^^, nH»endtm vwi dUtmA 'hd
^f/fChtifiushMciioreigxvirgtninen^tusell.-
Fallaciaaccenciisnafcicurex variecateaccctus, id cfV> i|i^4^
modipronuciandi:vcifta ratione accentus,propri^didi,^2wi»t
§liii leporem venutur plurtma IfiflrMt loc4.
. Tu verodomtfed€us^9nfgrje$pfuijulund§upl^
JA
Digitized by Gopgle
A
7i TlRTIAB PA»T. PlA|.«
Mrg§tm dmifidnn flurim^lufirm Ucd:
Hac eritm ifiedat capcio radone quaacicacis ambi»
gU2 vocabolonifii,vc hxc:
§lHicifuid tdit deu6rM4y
Sed librum edityid efi^n lucgm imittii*
Ergolibrum deuoras.
Eodcm percinec capcioracione ^ititos Icaa^iracio-
1119» n fiaicas:
NuUi §mns efi,suHiienda fides.
Sid slicmih^mini eredendmm $fip -
' Brg9 4li€m§€f§dimihtm$fitsmimiit^mibiUnds
fidit^
t^Mff^' Fallacia fignrae di£Honi$ oritar cz Cgnralbi fiittilicur
M Hfhm^ j|0e diiftionis fimplids vel compodca^ » dtfn aUa>proptcf
4|uam fimili^dinem ndetarci aliquid tnboendnmqao^
▼er& triboendom non eihvt fi qois inferac PoStc nomen
eflc (isminini gencris,coquod alia vocabula ciufdcm ccr-
minacionis, ac dcclinationis func ciurdcm gcncris. Scd
hxc dc £allacii$ ia di^onc facis>iam ia ijs diUcius fupcr-
fluum, . A
Qmimmmfimt Un e§mmmnts SofhiBttrmm m fJm.
AEST|0. III.
M tefU- ir Oci cjufmodi func (ept^m: Primus locus dicitur Ac-
f^*"^^ X-# cidcncis. Sccunduscjnsqooddicitor fimpiiciterdc
fJk^T!^"^ ilc(mdib:i quid. Tertins,j|^orationi$ elencbi. Quartus
' Conl^oentis.Qgiptoi)^tittonisprincipij. Sexnis>Nott
caofie Tt caofie. dqptimus» Moltiplids ioterrogationis?
Tadejtottdem exiftont &Ilaciamm gencra> nempe 61hi.
cia ab accidcnce , i dtftofimpliccrad didum (ecundiim
quid> & c contra, abignoracione elcnchi^ ^cxce^at quae
omncs (igillatim cxponcndx funt.
ttimtfiftf Fallacia accidcntis cft , ciim id quod accidcntario dc
actributodicicur aut non dicitiir , cxiftimatur cciam con-
ucnircautnon conuenirc fubje<i:io : vc fi quia animal ac-
cidcntarid conucnic cflegenus> idem exi(inTics conucni-
re Mmini» cojos enentialepraedicatnm eft animali idci^
^e tic aigjisniencerisr
4.nimesl(fii$nmt.
S9db§m$0fimmmeslt
' 'Wplmiiitotfiimttt* •
' Fal -
1
Digitized by GboglJ
TRACT.IlI. DlTRIB.Sll/IClB8lSYiL, m
lilUcu fcqucns duplcx cft : dccfa i ii&o Ctcnndiim^mt^Mfii
omdaddi£binifimplic|Ceii>cdiii cxcoquodadhibica cq *
dictonc dicitiir , aliquid fimplicitec & abfolute diaum^'"^^^^
tdackiditiic , n in hoc fi^hifmace:
ErgOMrmanon runtreflitutndad^mino, . .
Altcra cft i diao rimplicitcr ad didum fccujum quid,
cumcxcoquodfimpliciccr dicicur , aliud CQaditiooaie
Coacludicur,YC fi dicas:
. Arma refiituenda funt domino. \
Mrgofuntreflituendmdominofttwipfi, }
Fallacia ignorationis Elcncbi fic praetcraniflionc coi^ fertidtimfi
ditionumclcnchi Dialcdici.Qupd vcintclligas,ad^crcc
Elcnchum cum cflc Syllogifroum, in (Juocohtradidoria^iJi*
propddtio alii^iiiu^ a Icerius conccflk conclttdftur> ade^
vtfihancconcedacadocr&tius , cogator admitterednb
cuntradi^ria efle irera:Excmpli gracia,fi quis afierac i
Ii4]tt6a aaima! Inirmorulc , potcrithocclcndioi**
dacgtii: *
^MUumcorpus mixtum eft immortate, '
Sedomm Anim*l eft corpus mixtum, '
Ergonullum animal efi immorttile:
Quam conclufionem fi vi argumenti rcfpondcns con*
ccflcnCjilc argucns porcrit infcrrc. Ergo cx concpffis ali^ ' ^
quod animal crit immortalcy& limul.nullum animal crit f
immorcalciquod eft impoflibilc. Si igitW SbpKfta dum
philofophu Elcncho rcdaigM£tfem'vulrimitarir n6 obfcir-
uct i^cs vccac dc l^ttimaE co ncradiftionis, ficqucrc(po-
aentf m irapcrttnm rcrum dialeasicaru ad atogufti^i «cdi-
gat,timc dicetut deciper j cx ignoradone Elcnchi: vciW ^
giatia', fi ex codoocl aU^is c6cd(reiit aiimci& tecnariu»
excc^ere i^inaci6,ft no Mcedect qnatcrnatiHhd.Sophifta ^
tnfecatadmifiS efle contradiaionciti , ncmpe numcruiti'
' cxccdec^ toMHi cxcedcre , hxc enim vidcncur contradi- '
Anria ) mal^ infcrt: ncque cnim ifta Ycre funt concradi-
£loria. Nam cOncradi<5loria dcbcnt cilc ad idem fccudiim
idcm,eodcm modo, & codcm cemporci quod fi aliqua cx
his conditionibus dcfit , tuncnoncrit oppofitiopropri^ Jv-^
concradid:oria. mSSF^^n
Eallacia confequcncis eft , ctlm cx oppofito antecC''»
dc&tis coUigitor oppojitttticoiii^ueaus>hoc enioi kficU
Digitized by Gopgle
IHo T*ATiAi*>Aiiy. DiAtier*
mc uon potcft concludi,vt Ci c^uis ita coilijjai; ^
Si ignu eji^calor efti *
Ergo fi i^nU non eii»c^or non ef},
g^inu^fi' Fallacia pctuionis principij, ciim ad piobationem rci
tnutm prtn- ig„otx fumicur aliudasquc igaotuin»vcu^iabes&ng|Hii»s
T^* homincs cITc iuftoS)qttaomAislu>a^o Jtc iidblW -[^.'l
SiH$0 i III» -Fallacia t non cauTa vc cau&y commitcicur^cuin »t.f co
eMufr v$ lei alicoius fmny ur>auod ve^ aOA ciiiUtttsfiMjfls,
umftd £ ^uis argomcncaretipuc: -
\- CsMidumefidif^regatmumviftes, ^ ^.^
*. Ssd pMriiiiff caadidi^sl />•*/*'.
ErgopMritt eli qmiddifgregstiuumviftu,,
Si igitur ex hoc quis colligercc parictcm quaccnwUp»
^lcm,ellc dirgregaciuum vii'us,malc colligitur. Contingit
y aut^m fxpius hxc fallaciajCiim c^clufionis alicuius fal-
(icas,qu<^ prouenit cx aliqua picmiirarum falfa,tribuitur
alteri ver:c : Excmplum ropiiilinjitis iftud«ft,Si nullum
(cmpus cilec,noxnon ciiec>ii nox non eircc> dics effec: fl
diies eflet>aliquod ccmpus cfTcc : Igitur d nul lum tcmpus
eileCyaliquoatempuseilec! Yndc mai^colligaSopbtiU
primam illam propoficionem^ii nullum temptis edet>^ox
jgion ciTec^fiiKam clie:Qbn cnim pxima illapco[!blici«j>fed
ftcuiidaeft caula^si^luirdicacis quaececiutiic icijjlpi*
di^ coQclufioue. ► ' Sjl'-' V
Sifthm ' ll^xcrenia captio (efi fiiifacia ell uwltiplids mmi^k^
ttmMflitk tionis per modum vnius. Cum Sophifta vulc quarfSflttL
ptf*rr^4- rnulciplicijvnicarefponfione fatisfieri^cui nonnifi mulci-
piici refponlloncfacisfiedpoccft:vt fi petat SophUi.a>Ii&-
mo & leo funt-nc animal rationale?eft enim haecniulci-
plcx intcrrogatio,qux tamen pcrmodum vni^s propor
nitur.Quod li ynica refpoufione dicas cflcftacilni^fcrcc
Xconcm eifc animairaciooal^ : St verp non cfTe refpon'
deas>cQncIudec hQminem apn e09 animal^cionalc. £j:
^uidemhflB iuncpcaecipuascaMioncsIcafaliacix> qu^
inzca Tacios amimcni^jimBi locot >nuucuc.5tQphi(^> C^n
pcrAinc eoram ttucs 4cceguidi^d t]UQS omnc>lfttitftifc
JiiargucisBcoIlifliant»^ ' / • . * 'r-
Digii,^L.u uy GoOgl
QHint^m (int finesSophiflaruf^, ^ • v
AESTIOIV. '
Flnes feu met^ ad quas SophiftaexclpQadentemrcdi- PinesSfhU^
gcre conantur,qwnquc funt prarcipiMe: Tidelicec BL^- Af*'"
dargutio,fairum,paradoxam,(bloecifmus,nOjgatio; ' ^ 9»^"*^-
* . ^<>J*|jiPgit I^cdargu£ioqaQtiefcunqacie^ondeiisc%>
.^mt in cadcm ^fputatioae admittcre codtracKaojiw ^^^*;
«ias q uod antca.conccifcrat proptcr' argumiati fallacii: >^
Zc quidcrn jdafiaodi fylla^ajas fellacitcr in&reos con.
cradiSorium propofitionis Conw&Tdicifcar Sopkifticus
Elenchos : verbi giratia , fi quis naturali rationc & cxpc
ncntia doftos Sophiftsc concclTcrit dormientcs nonvi-
dcrc , cilm tamcn fatear Lir dormicntcs kabcxe virum fcy^
ocuIps,(ic artruct Sophifta: .
^luif^tiis hahetvifum widet, . « .
^tqmdermientes hahentvifnmf .- .• ' u - r^- -
Dormientes igitur vident. ^
Falfum iHudjcft finis Sophifias qijod ab onmibns prae- tetmtdm
fcrtim ii$ quifopliiftsc ahercat;on^interfttntpro a|ifui;r^''^^ . ,
^o ducitur ad.quos Sophifta faoc aipmqm t^Qpapide^* . ; ' \
«cm adigcrc conabitnr* , - . \ , , \
S$iHfm9$Mi^ami^t nltut >
varadoxuin ifeu inopinabilchocloeo ccnfetur id quod Ttrtim
«ft cbntra opinionem corum qui fophiftx contenfiofam f***"^*^
di/putationcm accufantur, inquod Sophiftarcfponden-»
tcm protrudcrc conatur , vt faltem apud aftantcs vidlo-
riam dc illo reportaile videatur : vt ii coram rufticis '
quibulhbct rcrum aftronomicarum impcritis refpPin4!5-'j ^
tcm cogeretadmittcrc; Solcm ^ft rpaipi^ tptt ^aiM^
aut fi coycj^ 4i^ris& lacricttpL^Sy diuitesoi^^^
mifcrrimos cojttuiricerct.
Soloecffiaus tA vitiam in oraoonis contextii ad quod Si^f^^^
cd^oadentemhoc pa^ conabitur adigcrc Sophifta. h'^'
X>mimlwn»$B(mpidmfcit0mmt^
S$d§mmimtriMirith9nsdf%: ] .
Mrgo omnkmuUtref^eupidns feientmfnm^
Ncgatiocft ciufdcm rci inutilis repetitio ad quam So- StfnnemHiii
phift:a compcllit rcfpondcntcm , Yt aliis lidiculus Y^dca; X**»*» '
curavcinhoc fbphimiacc;
t *
m HiJ^tlAB PaRT. pIAI.iC.t. ' '
Omnefimum^nMfus fimmti^
SidAlt4fmumAfusefifimHt:'
^rgo a,li<jHU lUp»S tft fimmsm
Ethi Ittntfifies prccipai ad quos oliiii Sopliite#ias
f aifiUaeiones rcfiankaa^ aothoce Ariflot.fib.i.Eir^'*^^
tniu^mc qoHR^ sidtt^ ofcmircndum fic if ^
nibus videaintisl ..^^
f^tmMmfMSttcrftfrtndmmfitStfhifiamt» ^
*l tMftttnthHs*
• Qv AI S T I o V.
§^ktUm C Ophiiiiiaca> fi ex acqpuiocaeiofie, ambigueatet
ddhi^kd^^ poifitk>ne>diuifionc>aucaccentadM^afuertnt(i|iiiMif
fiftmms. ex acctdente» aiit ex dido fimplicitir» y el t*ecc^M|im
quid>aiitex confeqiient^»aac ex non caufa vt cauraiiiu»»
ptioriibus admiffis coDrequenttx eludendac crunt. '
i^MMiti/* lam Sophifmata ^gnorationis clenchi,iicgatione con-
j^y-^ /fl- cradidionis difTolu^ada fUnt. Sophifma quoque pctitio-
• nis principij ncgata fumpcionc in cjuapiincipium pcci-
Siti^i^ tucetfi probabili6 videacar,folucndum crit.Dcniquc fal-
"Pttttttttt, latiam multiplicis interrogaciontsiblues >fi coc rcfpon-
f^^ri' fiohcsiocerrogacionrreddiSto > quot m eaimplicicae,
Mu'tipftiw f^QcSiicqoS dtlfolotis capdonum^S^hi^bKtitlil^^^
J^'***Tq^(brumnieta$ fi^fincs quaff in qaaeda ptttfcibitia pro-
ttalii atqaaquampbteris. Sed hapcndn tanobAVe Sophi-.
Ailo^^tmai eciaiii ili dmi&t fvllbgifino fabis^Mqae idc^
-j^oteteie^p&iloiophiita^
./ tOEadmiiotmBd&C^ftihoiio^;
* fitiMponacar.
EO LAV5,
* ...
• » » .
Digitized by Googl
INDE^ ALP H AB ET lcrS
rentm in bMpima FhUoJifhU panc ib^
rctfu DialeElicis continenturyvbi nUr
. mcriufaginamindicatM
L
l
&4
Bs T R A c T V s cemiitiiis qoid,
"AbiTra^o qqid & qupcoplex
AbiWacas terininus quid
t^^^io^^^^ AccidcicisqiMulniplcxacccptio * Js^
Acctda&dsdaplexconfideracia itt abftcaAo ft coadEcto
iMd.
Accidencis dcfiniciovt viiiaerfale 'ihiib
Accidcntis dcfinitio qua dicitur adcITc yA abciTe pofTcfi-
nc fubjc(fliintericu,cxplicatur ibid.
Accidentis infcparabilis &proprij diffcrcntiac * ff
Accide ns noa eft geaus Yxuuocaai xeipcfta noocm acci-
dcntiu m
Accidentia concreca non pofTanc accuraci definiri io9
Adionis dcfinit^,da^ pro^ecaccS|todci{toediai|io n
A^ionis a padione dincrcntia ibid.
A^omencif le&a re£^ificanda>8c rc^ficata t
Accideas i| ablhado refpedla faotam inferiocam hdbdc
ctdotfiMiiplimi tcllecimdi prxdic^uiia ^ta ^tm^BiB»
yer&qoinci. ' . * . 0
iEquiuocus terminciJqaid - V'**' ^
iEquiuocustcrminus duplex^ca(a& confilio ' %t
i£quipollcnciapropofitionam«|uid 12.4
Analogus cerminus quid*
Analoga quac dicancur * ' ' ibid,
Analogus tcrminus duplex feca|jAm attnbutionem dt
^lpcunddm proportionaiitatcm i&
AnalogMc analogus cconinus quomodo diffcranc «,
AnalogumaaakSwi » ftaoalcqEum aiulogjacam^oitf.
ibid. '
AtigeU&bc^e|jork<i4«ail^*coitti^^ 6^
Aiiccccdfiici$dq;kaiiwcepd9 ^ * "^^H
^ 1
) - V ^Argamcntaafitis of^dmf - • ' -f .i -?^x}4t
' A«g«rticnratio cur appellctur inftrumwum diflcjf Ui I4
, Arcis cnplex acccptio •••^ S *' ''^ '} 4.
Arcisgcncralisac^uo, \ •.^'diA*
C .
CAtegoriaquid ^ *
Catcgoriar nomen quid figatficac . < - . /
• .Carcgorixd^o . ; n-V
{ • Catcgoiicus rcrminusguid " •
Categorici «crmini 19 gcn^w4fW^
^piitiierconfttturtnrpjer diutitbtiem'at comj>P&^
.V^tcgoj;ias lo.cfleduplicitcrcolligicur.rt.. vtin Cafcgft*
P^^ricperfc acdircdc ^liquid^ cpHo^Qt,ii<^.quic^uc •
conditione«i rcquirnncur ' ' - ^.ftl
Caufa conclpfionis dupj^93§,realis &:cogniti.9^^ ••^-^7^17
^Cocli rubcatcgoria rub<lantiajconcincni;ut: ■ ■ -^69
Poncr^fus t^mi^uj^ui.4* quotuplcjc /life 14."
^^^!W|atif^?|i;st9>fWfl»<^« ^M^:^
^onnotatiuustcrminus r^4fiA9M&J^ ^ jr^^j/^f^'''^*^
j^ontrarict%cis .^rpofeio^^Vt/ ; .
«M^IK^i^nvi o^poitiuo di^iMblgj^^
^oaucrfio propofitionis <]uidi0ftqu^^ .4uplcxi&mp1c»|^
acciden^i * , - -jJli^
PQnfcque*ti« duple^a^c^tft9j,466nitio,.5f i^^lliplc».dfe^
Con/cqucncis duplexacccptio • f - • l.bidk
JL^ 66 ^ w S . ,
♦ K ' \ pcfi-
I N D E X.
DeftnideAecgjraia <luoIcx,MetaphyG^a & Ph^rfica io4
; Difffimionis effcmiatisfaitcifuihufitur^ttotd .
fico • • , \ *
Pefinitio clTefitiaiis pint^s. phyCcar rcalifitt diC^ittnc»
' M«aphyfic*Yctio ratJtdnctantAm ' ' ; .
♦pcfinitioiiis cfrcutialis pAttes maclligantfir JittifipllC^
canipofitione > - *
'Dcfinirionc accuiata qlKT expliccntur "
. Ccfiuitionis quitn-^rproprietatcs tondeque regnlae lO^
'l^cfin-ttiocurappcUecur inrtrutiientumdiircrc.Ali ^ ij
I^cfinikio quoraodo prxccdac argumcntAtioncm A licm-
ffriamcDtum fcicndi
Befiiiitid^udmodb ifltegril|jMr<t tatidnemfisnifiQCt 40
Demontl^atiocur prt>pn^ inrcrumcmumlctciidi is
IJemonftracioms diiplex ^finttio , '^^
JDciiAnftratio ftcun^Annl Af iftotcicm- duplcx r ^^^^^ ^
. ' pi6pterquid:vtrru{cjuc1ncctf(cdifFcrcntia tS^^f
t>6aK>nftnirionum proptcr c^ui i (]ux poci/Ema W
i^cmonftrationismultiplex diuiho ' • ^51
D^fmonftracionisprincipia quaeluit , corumcjuc c<^' at-
tioncs ' V ' ibit
Dcfcripcio duplcx '•^
Dialcdica qualis fit . , *
Dialccticacurficdidla - * '4
Dialcdicaiiieirefcicntiamprobacur \ ^
DialcdicaduplcXjdoccnsfcYtcllS^ ' " ' it>id.
Dialcd^ica docens qualis . * ^
D1a)c5ticavtexisqualis': ihid^
&iaJkaicacUr;4^Aciftotelc<Itcater fiicultfs : ibi^
Dtalc^caiiJ^aliiqub^^ ' - ^
£prale^cam & orf aivicam & praftii^am cfife ptobattlt
Dialectica: fines qui fuit ^ I?
Dlaledicaduplcx, naruralis,& artificialis * ** fo
Cialcd:ica artificialis quomodo nccc^aria ad reliquas
iticntias .
DiaWdica! miilriplex diuiGo .
&ifKrciiiia quomodo intcgiram aaturx wtipi|cm /i^^ifi-
""ttt , . ; • *'* '''^ ' 40
piflygmia triplcit, c{^il^9'> propria, 4& xaaxima pro-^ '
^Jri» . ' • . / ' 4yV
deia^pciodlsiQxcaPoHEphyrium, ejii|^^^
eftqmdvmiKr&le,acnps«A!icabite
DifFerencia cur pfsedketac id ^vtiX^ quid. i yint
Sil&rentia cum jeoere ^iMQpawa rel ipum contrJlfci
yel dittidic»ctiiii(pecieooniparatatp(aiii coafticttiC|'ae
' ip(apropn& Srperfe prxcicacur
\ IKoecencia fiiperfoc non e(l de concepcu (brmali
. rioris^ncc dc illa pcr fe prxdicacur 47
DifFcrcntiac idcm gcnus diuidcnccs, oppoficafque fpectes
conflituentcs ^uomodo opponancuc ^ ibid.
Difpoficioois criplcx accep|ipj«^ufque mulciple]c,4n|i^9
Diuifio curappcllccucinllrumenbimj^iflad^di 14
y Diuifio quomodo pcscedac Oefii|jid0lieai'> &ficinftru-
mencumfcicndi MfStM
^'DiifionisdefiQicio . , ... • • tfy
Diuifiocamper (e t %im per acddens coiEifilerata e(l^:rti»
plex . . ihiif^
]Slsuifionisquac9oc regnbe. . < ^ .
X)fl(c6ncisofficium4 . - .1*9*
' ' . -'i #
• • • • 5»H
. • '
E LencHus quid ' ' v - ^ - -17^
Enchymcmaqoid * '* '^* ijf
Ens non cftgcnus fynonymu reipe^u lo.cacej^ij^
^ Entium quaaripartita diuifio
Enunciacionis^cciapuncipia/ciU^^fubje^^ttm^atuib
cumj^cQpttla, v ixi
I munaanonisdentiitio ^jjgk
Enunciacionis veritas ftfalfitas vnde fumacur ^jSh^
. , Btittaciaciones qqae fiooc dfiiicttco in maceria cSdqi||i^
ci»iioii^V%
£muiciactou$,cfleiaiaIi$ dtmfio m mmwf^nkfii.if^
gancemTodepecacttr tl^4t
£;auncianonis mulciplexdiuifioac^idcnt^^cia funiic^ir^^^^
maccria &forma • - -
' Ex parcc macerijB & forrax mulcip|c:[C^4i***fi?»*'^«^/^*^
Enunciacio modalis quadruplex '^* *
JEiuui^ationi ,modaii duac ncganccs oppoAUtui: dc modo
lyiiizcKj by Google
(
IN D EX.
rdlicet & rubieao . , ibid*
JEnunci^cionQn» proprietates abfoluta^ (luc»qoanma$>5c
quaifcaS) tefpeftiuae veso crcs» oppoficio» coiuierfio 9c
scqaipollentia. ♦ ^
Enunciationis oppofitio cjux fit iWd.
Enunciarionumopporicariunquatuocgenera ^ ibiJ.
Echica qualis • *
£xempii 4c$Qicio>& biparcicadiuiiio. , <|4
FAlfitas iu qoHNis reperiacor . ^}^
Falfitatis dcfinitio . : . * i'*^^*
Fidei duplex habic(is>infufijs & acquifictts 15^
Fides duobus priocipiis nicicur . ^Y^^
Formsr ^ figur«,vc lunc (petics qoaiicatis origo » dsutfio»
quat^cicace diilin6ao« < ^
GEncrisduplcxacccptio , }^
Gcnus duplcxjfuprcmum & rubalcernam ibid,
Gcncris duplcx dcfinicio ' ibid.-
jGcnus vc gcnus praedicatiir ctiam dc indiuiduis.jy.vnica
relacione fpecicm fimul & indiuidua rcfpicic ibid.
/^iiimpcttm maccriaiicer non/ormali^cr in vnip.ipecie
conlernacor ■ ,
Qnomodo concincac fiibieftartj^ciiESilcdi&rentia^ in-
tieriorcs r c ^
Quomodo intcfifani 'oatocae lationem figm ficec ibid.
Qusmodo pr^mcecoi de %^ebosA difeioipis. ibid«
HAbitus triplcx acccptio,ciu{q;multiplcx dvrifio 7^
Habcrcvteft categ.dcruiitio,dii|ifio,& proprieiato
Hcccconyma qu« dicantur *i
Hypotbttticusfyllogifmusquid
criplfx,con4iapnalis,copulatiuus,difiun(!Huu$ ibid.
Hjp^ccicii ij^ogiliiu «onditionalis figotf ^l^^
|110i)U qMUOC'
I N D £ X. ■ •'^. ■■^
Hypptheticiftllogifinicopuiatiuiqualcs • *,yo
H^ctic.l5rIJogifinidi&u„aiui^, fisu«e|^««
Momonympmm definitio. • ' " ' •^vJl
'1. ••••..5^' ■
INdiuidui rarione nominis , Scptoutdkfkh&^M^'^
2ur .iccidentalcdelcnptio ^ . ^.^^^!S^
InndiLiiauiim formaliccr fumptum , m«tus acdMK
rano enunciatnr ^ .''>44
IndiuiduufpdupJcx ^ . • '^tjSf
^iuidoumdetcrmiaatuintriplcx ' '
iliuidutim vagum jaoncftvniucriaciiift r^itipiic v©cis
Jn^iuidua ponuntur diicaS incaccs.fubflantix >ft
Indo^oc[ui(! '^Sh
Mc«fcuformar rcalcs a parcicuiaribus ftparat» cur i
' « Platone admida: ' . - '
Intelligcntis qui eft habitus mcntis, dcfinitin.bipagrjtgr
^ dioifioA quorum principiorum 4t aoiitia. . ' '
Incardcfinitio ' " - ' 74.
Logica tiirficdida " ' ^'^^'''jk
locusnoncfVfpcdcJquanotjftis • , -V; • '^^fj
Jpocas comiuqiis^armimcntatiqnis,(5uid,& quotuptcx 1«^
LiJfcus dtfibttttia%a*mf curfica^ ai-
llifio • V - *. * ibid
loct.jutificifii^ij rrcs:cor6mqj maximx sS^]
|«ciconitt^fifettra4cccm eorumcjucaxiom , 16^
d^un^oruifi fcptcmjcprun^ue axiomata • |g|
9h. ^ « - >.
M ' ^
■ ■' ■' . . .
MAthemarica Fcicntia quali&fit. ' ' *• - V^t^,^'
Mathcmaticacobiecftumqgftlc .j^^.
^arhLiriaticacmultipIex djiaifltf«|e
L
Mcus.
Digitized by v^oo^i
v/; I N D E X. . (
rbiip^Ml^plici cognietoms gradu inpcrftftSiin *
H|^aimpmcio^6 aUcaiasexci^
s»aut cdnieciaeASyattc repugnans ' i|7 ^ , ' *\'
^edij tcritiini cum vcroquc tcrmino, comparati Varia Se « j
%./ jnultiplcx aflignatio > luxu amkiplicctn concluHonis . , * J
''qualitatcm « ^37'^% 1
Mctaphyficafcientia qualis N % • :
Mctaphvficx obicLlum qiiale i6x »
Mcchodi nominis diiplcx acccptio ' ' lif I
Methpdus quidjciufquc vtilitatcs ' ny.ii6 / - «
Mcchodus quotuplex |24.& 117
lyio^odus (lcfimtiQa quomodo fiac la^'
||q(ll«l.fi^eoe9 ^itaiocicacis definitio. ^ijjpl 75 ^
Nf^ili% imXvifi&XL poceiiua , dcimbccilli€a& (eii
impotencift qoid Itgnificeac , vcittntqualitacis'
Ipccics quomodo ab habitu & di^poficionc dlfFerant,
earumque mulci^lcx diuiiio , * gl ^
Nc^tiuus tcrminus quid . .
Nominis dcfinitio ' « ' • Ili -
Nojuus duplicirer dicitur,natura,& nobis if^
Numcrii» ncque formalitctjnet^ue uui^cuaiitei fumpcu s, ;
r«ft; ip^f^ qu^citacis. 74!^
t
ajfeeftamDialedicK qaule \^ i
Op(«ficfoaisdef(mtioA<]aadripak.4inifib 105.&104
OracionisfimpJicisddEiiiOTdewaltiplexdi^ n;
Or^tio quomodo fit ipccics quaQliCfWis* - 77
PArabolaouid ^ * '• ^ W
Parcicuiaris tcrminusquid ^ " V
Paronymornm dcfcriptio ^ ' '. ' ' if-
P^ionis defimtio^duxf copxictaj;cSifc moiciplex diu^fii»
(
J
Digitized by Google
I N D E X.
Paffionis ab a<flionc difFcrentia
Philorophi.x cty;nologia 6cJdcfinicio
rhiioiophix origo & re^catio i.& i.diuino
Piiiiorophue (iicoceucadc prai^liltaquid» & tci
uifio . * •
PolyooTnia qn^canrur
Pohciuascennitios quid
4rpfle^#f nomea quomodo a&ionibtts nttis Mlfbi
Pramocio qoid,'& qoOcoplex
Pr^ipcogaica c]ux>dc qoocfint
Propohcio c|bae Vct& neccfTaria
Propoficionis vcritas fcinpicerna vndc pendcac
Pfooabiliaqux dicancur ^ '^!*^
Priuarma oppolicio i]\ix '^lfel
Prophccarum prxdklioncs dc fucuris concingcaCfbii^fc.
libcrls curcrant dctcrniinatac veritacis ' ^14
Proprij ab accidcnce iBfcparabiiiydi&rencia
* Pcopri j ^uadruplex acccpcio
Proprium inaxinid dupiexigcncri cum & (pecifi<
Profftij YC vniueriaie & przdicabiic dc&nmo
Propricnicofiiduplcx confidtracio
JPxopriecaces quae fihc incenfipnis & remifionts cap
& qua: a fubie^sl¶biies>vel ittfcparabilas.
QVantitatvs ratio in cjuo pofica fic
Quantitatis definitio
(^uatitas rcaUtcr diilinguitur a fubflatia corporea. ibid.
QuaQcicacis pccmancncis & liicccliiux quac finc ipe^N^
Qoaiicicas geaos analogam re(pc6l;a qoancicacis fite^A-
uxfcconctnoae ' \ il^'
Quancica^is-crcs propriccaces 75. aiuicqplex diuifio
Q^iicacia duacdeioipciones <
qoacdbfipeciesiBfleprobacor *
Qwdicaces pactbiles ^naflioaes cor ha appeilenci
• qaonMd» 4 iiacuiali nculcace difisaiic
Quaiicacis propriecaccs '. '
Quando quid hgnificct>^uoinodo definiacor > dioi<
^j^^uc propaaaces
Kcg «4i(
I N I> E X.
R.
REc^uIae dax antcpraEdicamentales ' ^
Rllationcs 2cticxalilliaicfttmpt«,& oitcgoiicae de-
rcriptiones | . '
Rclaciocategorica triadefidcrat .
Kclacionis fondaaiciiwimduplc*.^. rcmotum&groxi-
mum f •
Rclatioiicscat«oficecarpofitj5«tcaie$ . 8^
Rclatio D(ii ad(cicatata$ nott eft realis y j
lleIatioaumitt«daineiitar»roximatsta ibid.
RclJctenb Mminnspertmet^mdemad cjas eirentiam^
. •fednon-«ftdecjuse(|[entia -
Relacso rcfcrtur ad tcrminmn taoquam ad aliqmd ablo-
lutum : 1010»
Rclatum multipUci rclationc rcfcrtur ad plttws ^cimi-
nos
Rclatoruraquinquc proprietates , .
Rclationummultipicxdiuifio ^ .^*
Rclatiuaopfofitioqualisiic ^^^'
- - offiaa.
SApiedtidC multiplcx «cceptio
,Scienti*trtplcxaeccptio ^ ^ ,
iillWwm^aliaitiisobjcasodi^^ ;> *
Scicntiarum confidesfttio ; , _ ; "
adScicntiascomparandasdnoiicccUatia
Scicntiae gcncralisacccptio ; ^ .^^5*
Scicnti^ habitualis fimplicis defitiiitto. Wf«oK . .«P*
Sficntia, fidcs, ac opitiio de cadcm ic ^oiim awCri, fcd
per diucrla mcdia
Scienti«piincipiaduplicisgcncri$ i6i
S^tattla liiiiltipleXjhabuuaUs quid,cjufquc objcdti tota-
«irioucm condittoacs,4c£m^^ad9, ci»|^^
Sdi(gi|i^W thet^l^cat^
Sd^aimotdogW^^
Significarc quid - > .
Signum quid,& quotuplcX > ,
Situs duplcx acccpcio,da« proprictattp,«c«Miiuo $f
Digitized by Google
' INDEX.
Scirc quia,proptcr Quid ^ ^ ^
Sophyftici fyUbgirmi4cfimtio^tripartitadiiiirio i7f
Sophimd 5) llogifim in vcrbis loci icx 176.111 rcbus loci
feptc!n
Sophi0.anim fincs cjuinquc
•* Sophifticis ryllogifmis quonftxJo occarrcnJatn i^^
Spccics quomodo in vnico indiulduO COfl(eW»Wlt
Spccies quomoJo i ntcgram naiurx larioncin {igm6w
Specici criplex dcfcfipao
Spccies duplex vcriufquc fpccici ratiocomniunis &pro«^
pri^.4i.infima qua rationc cooftituaturfpcqicsA
ratione conftituatur infima - ibid.
Sabjcdum durlcx,attributionis&inhx(ioms 6i
Subftantia: dqSnitio ^j^.fccuttdat c|aqmedoXub&ftant. 64 .
&6f.diuifi,oinprimam-^ fecundam ^ ibid.
Suhftatiaprimaajrmaximc propriidic«0tfubftatia44'^
Subftantiavndcdida ' 1
Subftantix fdvAX quomodo itt&eofidis % U fccuodae 1 rt
primis . _ .
^ubftantix ^.proprictatcs 67. multiplcx dittifio ^9
SupcriKici (Hcrinuio ^ 75
Supcrtr inrccadcns tcrminusqaid •* '* • . ' '
SubalrjnKKiorciennx-c^uid ' ' * ' \
SubaUcrnatiociuplcxrccunnum partcm &:fccundum to-
tumibi.triplici ratiouc conihtui"tur,6c quaEnam lic
«tima * ' •
Syllof^ifmi dcfinitio.lji. jirinct^i^*^ if^
Svllo^ifmrcbnfcquciitiarumfcxregtilafi' ^ Ho.&fcqq.
Syllogiliici figura:fiiiipacisdcfitiitie> A aiparcita ditti^.
/ fio ' *V
Syllo^Tifticararo^ftmraramfifm^lidttmTegalac . 144 '
Syllo^iftici modiffttpUfisdcfimtloft^diaifio ibtiv
Sylloaifticus modus dlJcdlrfacilKlifcdaS^ ^ t4$
Syllogi^Hci modi trium figurarum curlegtcimi - if^ ^
Syllogifmus fimplex 6c hypothcticUS^4 * m^ '
Syllo^ifmi capciolirnplcx dcfmirio 17J
Sylloeilmus captiofuS dufkx pftudbgraphus & fophi- •
'ftifas ^ ^
STOonymowim.dcflTmio
SyhbilymaqaX%*eStcclindiimAriftototc^ ibid.
$ync:*egorcmatia>s tcnnimis qui^ ^
Digitized by Google
*'1
I N D E X.
' ' '
Einpons quatcnus ipcdcs quaivticaci^JefintttO Uf
Tcmpusduplcx,inccjaiuai&cxtetimin 5«
^ ^crniinusquicl/it
qudmodo a EaakOico con£ikienCiiir flM A
^«7ctam9 ^piUbec ^ot con&lcranda - 17
Tcrminu^ tatipncmaccria triplcx, mcncalis, vocalis, &
' «^"P^« ibid.
Tcrmtni vocalcsquomodo^figna ibid!
• T?^<Pw«*«4evifn%ni£candidcrum ibid!
Tipminomm cx partc rci fignificacap multiplcx diuilio
iS.&fcq. • ! .
Termini vniuerfalis diuifio
Terminusrranfccndcnsjquid^c quotuplex ij
Tcrininus cx parte modi fignificandtdupkx ' ibii
Topicus fyllogifmus quidiic .'
Topicum aigumencum qmd. t^^
V.
VBi cjuidir^ifici,qttomo4odcfim^cur, diuidacur,&
^ujefincetusptoprictates
Verbt. definirio
Vc^tatts definf cio,& in quibus rcpcriatur 1 14
^ niucrfilisterminus <^uid, cjufcjue diuifio
. Vniucr/alc dupiexjcomplcxum &incoraplexum 17
, • incomplcxum quadruplcx \ ibid.
• Vniuerfalianonfunt IdcaEPIatonicx ' • 17
Vniuerfalia non funt conccptus animi, voccs, aitt exter'^
na^rerum dcnominacioncsiccundumrnorainal^ * li
yniucrfaliafuncnacuracrcalcs ' • ibid."
in Vniucrfalicacc t. confidcranda ^9
yniucrfalc quomodo fit a<flu in mulcis ^
in Vniueriali qnidfit^ricadoada^taimcfiibQdiinpIuri. '
bus .
Vi^iielrCilicasis rario in quo pofiu * tbid.
. Vninerialitas naturis & efientijs rcr^m con^tic
dcta«(tentis operattonenl ibid.
Vnilierfales rcs quatcaus vniucrfales cxiAunc tantuin
^pbjediua : .
, I N D E X.
(' f ' ' ! Voioeifalehabctrclationcmac! partesfubjedas > CXC^
r quodaptamcftiiimoldsineae 5**
y VniQcrfiifiaoaomociocogQofiMUicQr ibi4«
Viiioerfiitis.aUsedefioitlones )l
VniuerAIitfexproprietates 55.54
Vniucr/aliaquinquc^flfc probatur ' 54.55
Yniuerfale cil ^cnus analofrum ad quinque vniuerfaiia
ibid. ^ . .-^ ^ .
Vniuiuocus tcrminuscjuid 10
Vniucrfi termini diuiuo ' " it
Vnitas tripiex io gcnerci numcraiis > fornutiis» & prxci-
fioms» ij^
«
> • »
t
Digiti2^ by Coogl
SEGVNDA PARS
S VMM.€ PHILO-
0
Qu« cft Ethica,^
"DE REBFS qMORJ^
llBVS JN TRES PA&-
♦ ■ <
Cum duplici I n d j: c e locupktifliuao. . .
K i
INDEX PER ORDINEM
£0 RVM QViE INHACSECVNDA
Sunuoz PhiloibphiciB paixe 4e tnhn ' .
Moralibus cootinencur.
mmcrm p4gtnam inJUeM^
Jeimiia. p^u "
§lU0dmsmfitfuhi$i^MmM$mliefiimiM ]
PRi ma pars £cliic«»De Beatinidiiie , 4
FfAfdti0
Pq[or cra^hiiius partis,De bono & Ssk^ 7
Prior difpiicacio huias cra^aCtts.Dc bow*
,SsidfitB0u$m ; ^ 7qu«ft.r:
^onsm pa00 fii firm$it$r im S$mt$m 9 quxfk.x.
Vtrhm$m9mimpf9t$tiof$rmHirimtiimm 5 quseft.j.
QuotHplex fit honum iiqujeft.^.
Poftcrior difputatio huius trad.(lo Finc '
JLn idem fitfi^is ^ bonum ' W% quseft.r?'
Vtfhm omnim agnnt proptiffimm 15 quacft.tj, ,
Sitns mliquis vltimus finis human $rum M Bionum quxlU}^
Poftcrior TraAatus huius partis,clc ipfa foelicicatc 17
obic^ua« ' , *
fii^^liiiffiiihiUilmhiAtitudo lyquaeft.l,'
tri quondm gonifi honor&poininda fii fiilict$di$ii$Miu$it ^psdLt*
Ppftcrior di(pticacio hnigsTra^bcus^dcfehfiali iw|iinrt
bcactcudine.
§iuid fityii^Jm quo pofita fit $iuffm$ii hmtittM' %4 qsaAnU
^llf^itumi^tfmpirmmiUfMiifi^fiim $imi$mtt$m. 9UBft.iw
^ kju.^cd by Google
Seeiindaiiacs £chk«»dePtincipus hucnanaiu,adionQm
• JP«qr,T;r^acus hiuusf^jjjutisj dc principiis. inke^nis hu»-
inanarum acUoBQm ^^4*
Pdcrdifputatio httiuis Tra£);atus dc priiwipiis iftteinis
huitianarum adionuih a nacuraconge nitis. '
gu^ft.i. S^^mcdo inttUidmdirMtHr prmefpium httm4nar»m
\ - ^tontt m sn mouetit voluntMtm fimulqut i v^mm*
tate moufAtar, *J
qu<eft 1, ^ij^^^^^o 'voluvtfiU *nr>Meat ivferiores potenfig^ 47
^jWgft.^ta ^** ^ ^ "■^ nohinfM Ui/erHtn jtt ttgtndi friuct^ium» uhi de
j . " ' iibero
iter-
. Poltcripr di^Litatio huius Tra^tus,de principiis int
nis hiimnnaiu a^ionum acduifitiSiDempc habicibus.
^uaeft.r, fiutdfit lutbitt*^ ,
€l\]Xit.z. Quotnodo Aiquirdtnr^dtindguugoaturinorAles hMtm J7
qiiaefl.j, ^omodtbtMtatweurrdnt cum fucuitsttihuiud ^orMtt-
dtm
^^ftt4« Ss^om$ih corrumftmtu^Sfi^htmM ^9
Pofterior TraOatus ^ufus partis i deprincipiis cxtcniiis
humanartmi a£Honum. 4^
Prior dirpucatio li jius Tradarus , dcj^rincipiacxtcrno
humanarum adionum efHcacircr inoiic.uc.
qua^n:.!. ^omodo Detts dfcatur fr.n.ifinm exiernnm humAnu^
rum uHtonuni,
quaeft.i, ^iomodo Detoa t^turrett rii 'velutate a d tiffi^^ hiimjtnos 4-* .
^Uaeft.|, ^omodoDei4i'm9HOUtVOlMntatemadaaenduf7f. 43
' *' ' ' l^odcrior dirputatiohuitts Tradatus, De aiiis principits
extcrni^ humaiij^m adionum.
quaft«i. . YtrhmjiihiltpfMtr poumfojfitttfftioutirmo^trt vplut$*
' tutem . ' ■' 44.
guacfta, §^om»i(if AffgeUfiti€ bonifiuemuU uliftiidfiMdeunt huj
\ ' fttukd.miuntuti ^ t. 4«-
Xerria pars V-^hicx , de ipfis a^^ionibus bumanis ybide
' * pafliortibysad^cjuc virtutibus ac viciis*
- - Frdfatto. 47
^iimus TradVatus hmas ]^arti.s>dc ipfis a^lionibus huma^
" nis. ' ' * . 48
' Prior di ^uracio huius Tra^tatus>dc adionibus humaais
gcuctacim, - .
Slfidfit ImmmMMi vphmtmi^ if^inmUtmmfU qiuefi X
48 \ '
^idJitinmoltmtMrmm tl^ ifuctMpUx 51 quxft.i.
§lHid quctuflexfn tgnotmn^iAi^ ^UAW^m fit inuolun- quacft.^.
tdtr^ cAufa
Virum nihil frAttr vitn CT iinornntinm fnriMt inuBlun- qwe^^.^.
rium » . ,
DeMnitati ^ mttlitia hmm/^nstrum /tBionHming$nir$SS ^juaeft.y^
JDe circumjiantijs humanarum aSiionum. j^^uxft.^r
Poflerior difpucatiohttiuscradUcus. Deadioiutms htt* /
nuMiis fDcciaHm
§iHAnitm Jint frdcifud Jpecies aBionum ht$mtmnrttm* 5^ ^iuefix
I>$Sumnnit nBi§nikti$ elicitit firc» fittimtne frttfmim d$ tpstSui^
veiiiioni ^ intentiineM ^ 40
Detumsnisn^hte tirem, meMtt > fri,firtimqtte iKr#Mi#- qOdeft«}<
i^eeenfilio feu deliheratione eleBionem frAcedente» 6^ quaefi.4-
De aBionihut humant4 imperatis. ' 6J <juapft.j, ^
Sccundus Tradatus huius partis,<Jc palGonibus animgr.
Pnor di fputatio huius Tradacus ^c^^oai|>us animx
gcneratim.
§luid,quotupleXi^ in yunni^m ccrforie fnrte refident ap- quaefia.
petitusfenfittHus ' 6y
^idfint fajfiones vnde nafcnntur* 79 qiueftju
An omnif fnjfiefitvitiefn,. ^tttmqgtnm cndtu ht virnm qucft^.
fafientem, ' ^*.
An reBe ufflfnetnrJinffienHm nmincrmn qu«ft.4,'
Ppfteiiof difpatatip luit^ paffionibiis
'niiqxlpeoatim. *
T}$mtme^Odie, 5' 74guaeft.r.'
l>e defiderio ^fuga. 79 quacft.«^
De deleBationefeu voluftdte,^ trifiitia feu dolore, 80 quar/l. J.
Dijpe ^ dej^eratione/ ^ • I4 quaefl.^.
Demetu^4tudacia. 8f quaeft.J.
Deira, ^ 88 <1U2Q.^«
Tcrtiustradatushuiuspartis,dcvirtutibus & vitijs. 90.
Prima dilputatia i»iutts Tiadiatus » ck .vixtutibus genei;^
ratim. * ' ' *
S^uidfitvirtmmeralii, * * •ftqtUeft.lj
AnviwtttHsnliittetUocritate emfifinntJm ' ^iqaatt.^«
Jnquammnnmiftirtcfimvitttmit^ ^4quaeft.)^
4
Digitized
qitrft. 4. S?'^' "/tntvirtutes quA vulgo Cardinales apfet-
' Untur. 9f
cjua:ft.j. virtutes morMles fint inter /» connexi, 97
Sccunda dilputacio huius Traclatus,dc virtutibus rigili*-
tim,nempc de quatuor cardinalibiis. .
Prima fciflio de prudentia.
fJUaBft.T. ^idfitprudentta, 58
cjuacfl. i. §l^9dnam fir fubteHum circu quod verfatur prudentia.99
quacft.5. An habitus prudentid fit in vtro faptente multtpUx, 100
<3uafft.4. ^inamfint aciu6feu officUprudtntsd. lOI
Cjuxft.f. ^AnamfintpartestntegrantesprudtnttA. i loi
qua?ft.^, ^^namfintfu6tfa£part($prudeiitid. lOJ
qua:ft.7. §l^^namfint partes potenttales prudentiA.
Sccundafc(5lio,deiuftitia. ^
guae^^.T. Sljfidfit iulfitta. »104
quacft.i. ^dnamfintpartes integrantesiufiiti/i. - lof
tjuarft.j. §ludnamfint partes fubiea± feu Jpecies iuflitia. 106
qua:ft.4. De tuilttia generaltfeu legali. ^ i^idi
quaefty. De iufltttafpeciali. 107
qax(k.6. §lt€Anamfint partespotentiales iuniiii,. 10?
quatrft.^. Velege^. ^ ni
«ju^cft.g. Deiure^. . . • I14
Tcrtia fe(flio,dc Fortitudinc.
<iuacft. T. §iutdfit fertttudo. .11^
<iuxft.i. §luinamfintfortitudiniiaciu4. / 117
guxft.5. §lu£namfint partesfortttudtnis. ' n8
- • Quartaiec^liojdcTempcranrin. 11
cjiiaeft.r. fit temferantiay^ quodnam eiue obiecfum. . 110
^Uieft.t. ^tnam fint artes temperantid, * Iil
Tertia difputatio huius Tradlatus de vitijs ^ peccatis.
^':?;«ft.l. Qifidfiut vtiium ^ peccatum. iil
qUH/i-.i. §l^Anamfitvittorumacpeccat$rumorigo, . 115
quaeltj. A^i vifiumfit contranaturam. ibid.
qu«ft.4. ^u^m^i/rtfitpropriapeccatidi^erentia, I14
cjuaft.^ rir*^»> habitu4 vi-.io fm pofiit fieri bonu*i& e contrM, izs
<]Ua?ft.^. AnaciuAvitiofmfit pctor habttu.
quarft.7. An vii::itfjfimui0timvirtute tjfe pej]ttj' . v 117
cjuaeft.S, 6heAnam fint vitterum ac feccatorutn Jpecies, It8
SEC V
* - V
SchcmaC
• t
i
I Sc
SuniYnae | p
Jiaias t
Philofo-
phicae
Secunda
parscft I M
Xcbica I ^
fcu }A6A
ralis di-
rctplitia, [ }
cresfinit
jparccs. /
•. /
• >
iT fc,
I
1.
i •
SECVNDA PARS SVM-
Mi£ PHILOSOPHlCifi.
Verebus Moralibus.
QS^TIONES P%OOEMlALES
^e ipfnMorali difciflina^:
, Pk. Al 5 A T X O.
Vo N I A M vniacrfaB Philo&phiae finis eft hu- Pul»pf^*^
mana ffclicitas,cam nullarcs antiquos niagis;?»*^ ^«^^-
aaphilofophandttm .iOTpulcrit,qu4tnvtc«tc« nsfmUcuM
ris hominibus beadorcs eflcnt^ quacquidcm <
ftelicitas> partim in Tcritaris contemplatione» partim ia
aftionevinuti con&neatteapofitaeft : iJco prxter fticn* i
ttas contemplatrices oportuit aliquam cflc uienriam»
<]UcXre(fbi honcftic]uc rationcmcontinerctj&advirtutc^m ,
moruiiiOjiie probitarem erudircr,quam Ethicam> hod cft>
inoralciii dilciplinam fcumorum fcicntiam appcUarunt, ^
vnamquc c prjccipuis Philofophiae partibus cffc cenfuc-
runr. Dc hac igiturpriiisquam dc ijsquae adipfacnpc|:- -
tincnc iionnxhii praefationis ioco dicemus* y
y AB S T xo I.
MOralis Philofophia vulgo appcllatur hxc Philo-
fophiar patSiquod tota iti tnoribus rc6^e inftitueil*
i&s pofita fit.Mores autem ^oittibr t&m adiooes htmia* jf#nrfiriilt
mkM eft aftiotrei faomiiium ia»erac> praefi;ttim«ohfuct2
ae £epftfs Stcmtae; qim eriai^'»bicttsc(c^i er eittrmbdi a^
€bionibus iccratis comptrantur. Et qutfntafl&dis faac m<>-
rum difciplinacontrouertitur, an fitars, an veriprudeii-
tia,aut potiiis diccnda fit fcicntia , touin hanc litcm tri*
fliciconclufiQnediiimcmus. -
u
" \ ' Digitizod by Google
% . QvABt. PRCOeNIAL.,
frhHM cm- FrifnaconcliiliiKMorstis dUctplwa ao eft ars pcoprii '
^^'^ ' dida: qoo cnim pfimi ^r (e ver(acur cicoi adtiones cor<-
potrcas :iic^t enim pl^xqnc a^ones humariisB (eu mora;
Jgj objc^a quxdam cxtema Sc corperea referanfur»
▼t liberaliras, tcmpcrantia, &c. non tamcn proptcrea a-
t K»t»iw»#»ftiones iil.r luriC cxrcriux auccorporce.Ec cuamii:s adtio-
^ — . "^s Quardam corporcx dicantur hiiman;!: feu libcra:, acqi
ttta iit «rf. ^'•' Juoralem phHol:)pnumpertincanr,c]uatenusliberc im-
fuf^nds pcrancur a vohincacc , non camcn circa illas primario
vcifarui moralis philophus, lcd tantum fccundario qua-
tcnus iunc citcdus adtidaum intcraacum icu eiicitarum
voiuntacis, in quibusratio vinutis aut vicij prim6& pes
' fe repcritur» Nec cnim tam depofitum rcddereant debi-
cum loIuerc,quam cfHcix Sc, conftans voluntas tribuendi
vnicu*queius (uu>iuftitiapmuntts eft:it£ihq^ nontacursu
«ccelerare amici tuendi cau{It,qudm sumo ftudio velle a-
micoopitulariamicitiqofficiiieft.Acver6notatdmope-*
ra, (ed etia a^ones ci rca qtias primo per (e verfatur ars»
extcrn^^^Gt & corp.->rear. Rcpccc cx Logic^ Prolcgomc-
nis ca qu^ dc artc propric & impropiic dida docuimus.
>. One/ujh Sccuniia concIullo.MoraiiS difciplina non cft prudcn-.
ffbatmr, tia. Primum qma prudcntia non nifi in probis homihib.
*• rcpcritijrjbam animi fagacitas morum probirate deftitu-
ta,calliditas eft&aftutia magis quam prudcncia.At mo-
ralis Philofophlacciamin pcrditiilimis hominibns inue-
t nuipoteft. DeindepnidentisofRcium ifludpotiflimum
eft ea qu» ad finem magis conducibiiia runr(bler|ei: eli<*
serc;at moraiisPhiloCbphus non tanidm ea quae (unt a4. .
nnem:verum ctiam finem ipfum ex inftitutocontempla*
f f • cur.Pratterea ptudentia eft tantiim cor^m quae cadunt ia
deliberationem:at moratisphilofophia eft rerum,quarom
conft.ms & indubitata ventas eft:vnde viri prudentis eft
adhibiro confilio maturc dcliberarci moralis vero philo-
Ibphi aliquid ccrco dcfinirc ac dctcrminatc. Denique
moralisphilofophia: cft humanas atflioncs diri^cndas irv
\ ' vniucrfum contemplarirprudentiac vcro munus cft fingu-
laseiufmodi a6liones pro circunftantiarum racione fsvr
picntcr modcrari. ■
€mUmm. Lic^t igitur cum moraiis dirciplina» cijim ccia pruden- ,
fint morale s iiabitfis qus in eadem intelle^aa ^im^
^ par^ refideacid^ cisca eaia< hmiiiu i£Honfl»
4i > «
kju,^ jd by Googl
*- InEthicam. I
tquiatamen ttoii m eodc func ordinCjCiim prndenriamo-^
rahii/ctpUnaeranqu.im infcrcr fopcriori .n^bordinctur^ ^
incceacfieffi fmic vtriu(^ueofBcia,vtpacec:iJeo nioformaU
ratbne moclo>j(ecl ptiam rcipfa dlftitigtiuntuar; prxfcrtim
oam morftlis diiciplina nonniln miam 6ne pnl<}eatitt>& & '
tontra pnidentiaab/qnemoralidircipiiaaeilc polTit. . y
.Tertia concIu(to.Modk!f s difcipllna eft fcientia proprr^ tmdtfP
' dfAa,cuins cortchifionis veritas cxpriccetichtiii conclu-
fionum vcriracc fatis claccrcit,& conlrimatur aciliuc vni-
ca hac vali-linimararionc.Ea ccnfencla clVDropii(^ fcicn-
tia> in qiia aliijuici ccrt?) & euiiicatcr pcr vcra principia
cof^nofritur: Att]ui euifinodi cft moralis philof'>p'iia, in .
c]uani;il:a craduntur de adtionibus humanis cc*rto <S: cni-,
dcntcrper vcra priiTcipia ; ^ciim phiiofophus morahs '
' jHTobat cribucndum eile vnicuiqtiequod fuum e(l,Uacde-
jnonOracionc. Id {empcragcndum eft4|uodrc£ka ratiootmfritw
poft.j fnt. Sed rc^a ratio poUulat vc ynicuique rcddacur ' « « < •^.
qaod fuum,eft.Cri;o vnicuiquc ius fuum tribucndum eft, ^^**?
£t lie^t a^ion^ haiiianflc in a£hi^xercito( vt loquuntur)
inconftante^(int>lcDe$^ incertar>& nonnullar etiam na- '
turSfiiaadiaphor«ffinc fcu tndiffercnrcs , itivtmodA ^ '
hoT9x modo malxcil" poflint , nihiiorninus tamen de iis
'omnibus indiibit-itas ac pcrpetuae vcricatis piopQiiaones
habetMorahs Pliih-^fophus.
S^UitUHam fit fubiicium Moralis fcUntU^
CL.Y AESTIO II.
CVm conftct apud oinn^^ m:)L3!em philofopliia ma-
ximc dici pif adica,nece(lc eft v t i piiu s obieda fiuc
fubiedum circa cj\iod vcrlatur , & a cjuo dcnominatur
propric pradica , (ic praxis maxime propri^ didla , quas
nihii aliud eit ^uam z€do humaiia {ea moralis. Itaquc 5
obtedrum proprtum tota!e&ad«c|ttatumbuias iciclitiae, '^j!']^^
eft aftioli&manaquatenus elbdirigtbUtsad bonum mo< ok!t'almki§*
rale,(eu ad iSnem re^ae radoiii cOiiieiitan^um.Vbt per a- gm fiumttm *
ftioniem bumanam intclligimus cmijhiais.adtionem ho^ii sMm km*
jninrs Iibcra,/inc clicica ab ipfa votuntatc, fiue ab cadcm
impcraca. Cui addicur ipHi ratio formalis obiedi videli- rVi' ..^
cec (quatenus dicij^ihihs eft adbonum morale.) Quod vc
incelhgas repeccdu efb t]uod in Dialcclici Prologcmenis • '
docuimus in fcietiis pradlicis aliud eOc obicctucofidcra-
idam duataxaci lUiud veio obici^tum cooiidaraadu .
• Digitized
;.4 QjrABIT.. P H O »1 H t A & B S
'^Mc^^dA*^ dirigcdu. Sic enim in morali di(ciplina adioncsmo-
\RJttiv/i^ ralcs rc(fl£C , vc rc(flx , dici poflbnt obic(ftum confidcran*
dum duncaxat:a(flioncs vcro humanae rc(5^:ificandaE dici
^ poilunt rubic(flum moralis philofophix confiderandum
limul ac dingcndum. Quod vcro fpc^flat ada^ioQCS rc-
^ <fliiicatas,iiua; anonnullis dicuncur obiedum formttum
tton cam fcicntiar rubic(5laia qnkm eiufdem fcicndj^*
nis rcmotior cen fcndx <uiit.
PfoWwr/w. Quod igi cur aitiones iuiinanx &a morale$ £cdificad«
nrtJth ordine ad bonam moraIe>fine Veram & legi^mu
prtne\fU moralts fubie&uiii Tel cx eo f^fittcxujUL pr«Cer-
knmdffii'' mucam)c|u6d omnia qux in eiufmodi (ciencta cradnncavs
flwM; *ad a^liones co modo fpccratas rcfcrantur tan(^uam pttn-
cipia,i>aites,aut propriccaces.Et quidcm priiicipiahuma-
r.raum acliorium (iniplicia fujit nuclleclius , voluntas, li-
bcrum arbiciiui^jhabicus vircutum >finis vltiiHus , &ca-
ruin ()Sic(5la. Principia vcro co.nplcxa, qux dicuntur
principia }cien:ia',permuUa funt.vcrbi gratia, clfe vnum
, ^ ^ , vkimumEiicm human« vicx propo(itum > media ciTc
proporcionacafini , hoiuinemeiiclibero arbiciiopcacdiw
dicuusvircnccs aiTuetudine comparari,&c.
pMHti, P-ii ces pmcrca ieu (pccjcs adiQnum .hmnan^^ (iitit
aif^ionts vbiuncacis clicicx & imperacx:cam adionesex
\ nacura (ua bonxyprauas* vcl tndi^cfences. £arudem y,€ti
fftffia^tt .propriecaccs dtci pofsiirbonicasirel malicia moraiisjme-^.
rttum ve!dcmentum,rtcmcircuQftanciae nonnuila:, quas
cas comica!itur,honio vcro aptus purgari a viciis & vir-
cutibus in-lrui , & finis cui prodcft moialis philolophia.
9kii» Fiuis vcro morali philofopho propofitus, eit primum di-
rigcre adlioncs hominis , dcindcipfa:a(t\iones dire^^ae:
candcin ipfa huinanvT vicae f(xlidtas nontanttirahuman^
vitx rccliiicararum a\;tioQum , fcd cckun ipiius moxaiis
ciircipiinacfiius vlcimus dici poccik*
^dMthfint prs^HA fartts Moralis PhilofofhU.
V Al f X O II I.
ftMii» Vtn infticttcum moi:itUs philofqphia? fic boniinen%
hidttfic^^ piobictfem€>Ainfi»niare»e«bA<)tte>^i»^
ftatum ^pedbccrchomo vero quaceaas fic infbrmari pp«-
^ t«ft,tciphci modo ipc^ctaj: , primo in fe ^hC^ue rel*pc^ii^
' ' • • adnatil-
Oigitized by Googl(
■
I N E T H I C A M. <
I
ad niulticudinem',rccundd> vt pacs eil domeflicoe fiicict^-
cisi tercio, vt eft membrum tbtias r^ipiri>UarshiiiCjOf ca elt «
celebris itla philofophiaB mocalis in cres parces dtuifio: -
nempei^ Ethicam feu moiiafticam,hoc eft pi?iuataiTi,Q^- 7>/;i<^c his
conomicam fei4omefticam»lc Poltcfcam itociuilem> j^^l^i^^ft
quarum prima moces homlitis ia (e abfolatd coafiderati .
compooit» pecciiietc)iiea4bomtmpriuac<coitilqucpcr- £1614« ,
fimaciiecanda cnoces Iiomiiiis,Yt eft pars familial^ infor-
matjocdinatdrque ad bonum focietatis domcftic«:tercia
mores ciufdem hominis cjuatcnus eft rcipublic<j mctnlnu
inordine ad bonumtotius ciuitatis ac rcipublico: infti- , .
tuit.Itaqueprimaprodeft priuatoe cuiquc pcrfoncjfccu^*
da.domui vcl familiac, tertia ciuitati vcl rcipublicx.
Ex quo intelligcre eft Ethicam (iue monafticam tiiin
nacucac cikm dodcioae ordiiie ccUquas duas prxire : tum 'J'r\^'^ '
oaiarem fimpliciorem nempeprittatumhominemcoiifi*
deracqui fimpUcius quip|^ij|q| cft QQam familia»qtiat e«
fin^lis hothinibussA: cimcas aac tetpubUca qme ex mul-
eblamiUis codefixts camouiaQecefleeft proDriamvitS'
pnAs e^mponer^ qaibn ad fandltac aot ceipimUcx g^<-
pemacalum accedere. Ocdine camen dignitatis poiicica
reUquas dUas antecedic , tum quia cxceras eminenciori
?uoaam modo in fcfe continec i cum quia circa nobilius
iibiciflum verfaturjadde quod rcgimcn rcipubUc^ muko
.perfedlius eft quam rcgimen fui ipfuis auc familix , quia
nempc ad plura fe «xtcndic , & ad qobiUorem fincm rc-
fertuciacQUi vc docec D.Thomas i. i.q.so.acc.i.ciuilis feu
poUcicauienciaittiMC capf^ ceipobUc^» c^onomi^a
^uailiacjechic^ vnuicuiai^ae priuatat pecioose.
'Vtriu(Que aut^ diftipU w tain pol^ti^ qaim oeco* PUgnts^^ ,
ttomicae duat font prjj^cipuat pactesb Qnacttm aiteca in in- ^^'^'
fltaendisiitquipcjeriinc , alcerafniiiftitticndis iisqai'**"^
fiibfimt pofita eft.PcaBeft iatem ih cBconom^^
18 qui vulgo dicitar PacerfiuniUas, qoi idem eli vir,paccr '
ic dominos.Stibfiint vetd vxor, liberi & ferui : vnde csco-
nomica tripUci (bcietate dicitur conftsve : defpocica fcu
. fceriU,gamica fcu coniugali,& pacrica fcu patcrna. Ac
verdin^olicia,auc vnu$,aucpauc!,auc multiprxfunt,car-
^ tcri vero fubfunc , cx quo orca cft rcipublica: form.i tri- pJtti^ fif-
ple3(, ncmpc Monarchica, inquavnu^ : Oligarchica ,adaMfri|^4
^2^1^ Ac^oaacicain ^u^paoci > ii^uc veldiui^
>
« ■ 1 kju.^cd by Google
. ' C ' ^ • - ' •
' « ' Primae Part. Ethicab" '-■"-^
jf ^ ^ / ccsjvcl opcim ^ccsi & Deinocratica, in qua muki, ncmpc.
^ . populus un-^^craac. Licct autcm nacara: iege Democratia
f. Monarch:,4!n .Sc 0')^arciuam Uuc Aiiltocraciam pra^ce-
I • /~ <iat,v]u;u omrxs nnicimiii libcri,nec facilc altGfiusimpe-
• - ri^» .'ibiiw.amriNihilominUi ta:nen ordinc dicTnitacis, &
liabiLa ratione oprimo; gubernacionis cottcras anreccdic
Monarchia tiiuino impcno quam limilhma , quamfe-
c]U!tiTr Arinocrgtia; vlcimum vcio locum tcnet hocordi- ^
iiL- Dctaocratia. , . ■ • -:^ v^„r^,
, • Porro pixtcrmilfis iis c]ux tum ad PoHticam , cum ad
* O.;conomicam peitincnt : quoniamca non funt neftri."
in&uuti,ca duntaxac explica .imus in hac fccundapartc
noihx Summx,c]ux ad Ethicam (inc Monafticam primo^
(» ' * & pcr (e fpcccarc vidcbiintur : qux tamcn optima Tunt,
f tumpohtic.x: cLim ctiam ccconomicvC fundamenta. Ec
f . N ZfhitAtfts quoniam Ethicx Jlibicdum liint adiones humanx ad^-
. ^ farui, ^^^^^ pjiLjaf^^, confcutancum diii^ibiIcs,eo ordhic
; . «w ** progic<limur,vc primum dc iplo finc vkimo humanar«in-
' " adionum , ieu de bcaticudine priuata diircramus , vbi]
; ' iionnuUa dc Bono f mc incommuni pi:a:tcrmittemusr
, dcinde inlccunda partc a^iemus de carundcm humana-"
rum adionum prmcipus tum intcniis cum cxtermsidc-
3. nicjnc dc iphs humanis aclionibusdiccmus in tcrria par-
tc, vbi de palhonibui aniau, timi de virtutibus ac vitiis
, ^ ^ pcrtradabimu^^: ^ . .^^
PRIM A PARS:^
1 »#
• ■ ■ .
; © £ 5 £> r / 'ryDiTsr e.
• -^-P K F A T I 0;^«"^ • * c-j ' .OH
HitimpATtk VM beatitudo fic finis hiimanarura a(5ionui1*'
TraS^tm ? fe^' vkimus , rftcji adco omnis humaua aclio (it pro-
^m^^^t ccr fiucm^ fiuis aucem bonum «UQddam fit : do-
\
r
.V
(
^lrinx ratio po^ilac ▼c^aulo poft aduct dc fcelj(cicate»,
pnus'dcbonoac finc didcramusificque huiuspriiiKt par-
\\ \ duo erimt tracflarus : prior de bono & fine , poikrior
YCrodciplafalicuat? Icubcacitudinehumana. . ,
P R I O R T R A C T A T V S
' HVIVS BARTIS.
QVia (inis fpccics qucclam eft bont , idcirco prius de
]>ono i|iiam dc iinc ag^nduni eft.Quarc prior huius
ccadacus diipucacid 4« boaQ>pofl:erioc vero de Sae inlti-
tiietur. , . ^ ,
DE' B6N0.
G^idfit Bonum. , ^
Qv^ A E T I o I.
BQiramdTeceribus rcde definitum fuifTe id quod o- ^
OiQia appctunclcribic Ariftotcl. iu ipfo limine lib.i. 7^7
EchicorumadNicomachum. ^Q^mboni dcfinitioncm ■
vei.potius dcfcriptioncm vt intclligas, notandumeli hic'
^diJibi Mu9 explic Aicur, bonum ^ualionum tx fua
laiciQne fbcmaii fignificare reiacionem c^^ ' '
«juandoquidem bonum eft c>b je6lum appcticiis,iK vnom- . ,
quodque eatenus appetitur quacenus conuenitns c^ft , auc
ialtem tale eile exiftiniatur: quam quidem c5l^enienciam
jfcquitursappctibilitas vti propria boni affcdliofcfc ha- ♦
bensad bonu,vt adcoloremvifibilitas. Qa^arc/i bonum ^HaUni
cx fuaformah ratione fpe(ilctur,definicndd sric: Id quod di^tiif*
cuiquc conucaiens c'{ : ii vcro fpedetur ratione p;a'cipua; •
proprietatis , qusccft appctibilicas , rcdc deicribctur: ^ \ '
ful(|40|l4Jllinia appctunt. Pollet etiam rationcaliarutn
jlpfius groprictatum alitcr dckribi, vt (idicatur id quod , ^ •
ndcufa fui difTufiiium cft , &c. Et Ucet fupradida
boQt deicriptio (ingulisbonis primd hon competac, D. OiM//tf.
quui iibn . omma quodois pacciculaie bonum appe*
\ Digitized by GoogU
F
t PlLIMAB ^ART* ErMtCAf/'
tuntjbono tamcn in communi proculdubio conUCWtiJwC/
cnim cxpctutomnia cum in fingulis bonis cjuae rcs (]u^^>
optant^inciudatur : dcindc etiam fccundariobonis.parti*
cularibus (imul collcd^iue.fumpcis compctit quatenus v-
nac]ua:c|; rcs appctic fuum bonum,& bonum cuiufcji cft id
qUQd Ynumquodcji appctit.Adde ctiacandcm dcfcriptio-
^§m§d» Qem ad^MU pofle fummoboiio^Cuin cnim ouiDiJiu^ rc<
twma/mm^ bos GCMigenitafic procliuicas in boiium>& omncbonjttni
nim0pp€- qiiaedamfitfiunmi boni participatio,necerfe cft vc omnit
tmftm ialccm virtute & imjplicic^ in fimmu bonu ce^^Unt:qaai»
re ipfumop.i^m^ denniri poceiicii^ioct onma {y^tcaaE.
' . glumm/t fsdp f^tfiirmnttut m hmMWt*
AB 8 f I • I L
Erri in bonum nihii aliud cft quam appctcrc bonum*
_ Vnde facilc.eft intelligcrc oRinia appetitu aliquo in
bonum tendcrc , cum bonum fit (]uod omnia appcti7nc.
lam vcroquonam appctitu vnumquodquc in illud feia-
^ tur quaeftio cft. Cui vt bs^s^^i npt^dum cft primd ap-
^ri^. peticum auc eflfe innacud[i,aatetj[cttum. Imiacus cft pro- .
^Apftitm penfio vnicuiquc rei i natuia congenica,qua vnuinqoo<l«
^^^' qae ad q«io4 fibi ^onucnicns cft>inclinacur.£licit08 cft
uLum ipfcappcccndiaaas , Kcfertiniil^^
tf^im pr^ceontc aUqua c9gni{iiM9e eontingh:. Seconao aotai»
MNtf» dam cft app^citam mnatom triplicem cA , vttmft
) ialcm,animalcm fcu fcnficitiimi,lk ratmiiiafcfnfitfi|
NMtMf4lm. lcifliuum. Naturalis dicitur quo vnaquaequercs a
, vUa notitia inclinatur ad id quod fibi conucniensicii qua-
JisreperitureCiamin rcbus inamniatis & fcnfus expcm-
bus , vcrbi gratia , in lapidc infcriorcm locum tanquam
t^iniwMikn n^lturac fujc cong^ucotcm appetcnie. Animalis feu fcnfi-
tiuus eft 111^4^ '^^^"^^^"«^'^'^'^^^ quodfibi conueniens
eft prarcunte noticia fijnfus ; qui in foiis antmantibus re-
peritor: 4itUibait6rquc in irafcibilem & concupifctbilo
(dequibW ih progrcflu aicemas)^geficfe appetitus,
V^*^ cquus vrgcmiefiuiic paft3amexpciit. Dcniqu^ratioarfi*,
^cu in?cl|c£tiuBS.iU^ eft quozes appetk bomiAfi.bt coi^
uenicns praeuia ifdticiaintenc^St qai appcticas eftripft
voluntas,nec vlli animantium gcncri praccrquam h^i-.
• nicompetit. Hoc generc appetitus homoinidquod'»^
auiniionctlumquccftincUnatur, v' ' * * -*
^ Quibus
Digitized by Google
• TRAeTAr. I. 'Dl B<>NO Et Piki, 9
Quibus poficis ad quxftioncni piopofitam rcfpondc- ^*^^
tureaquo? cognitionecarcnr,foIo,naturali appeticu inbo j/^^*
num fcrri i bruta vero quai cof^nitione lcnluum pracdita^^^
fiint, non tantum nacurali^ (cdctiam animali fcu fcnfici-
uo appctitu duci in honiim ; dcniquc homincs qui incel.
icdiua cognicibne 4ouui fum » noacanciim nacurali >^
feniiutto» led pCGecerearacionali (eu iACeUe^uo appecim
bpnam appeiere. . Qsip ioco noda nacotalein appcticttni Ht$^ '
imftopn^ <lki Hppecicttm > fisd pocto» appellari natorse/
ptopctdSooem 9 & jiactttaUiii poceftctani i iicuc eciaoi ta ^
DrMci$ip&eciani aoimaUs appecicus f^epetiiimeroiiactt* . .
^talis i!nftin^s folct appellari. Npta efciam in hominc ra- ^*'^
tionalem appctitum pollc fcrri in fubjciflum appetitus
fcnfitiui , ncnipe in bonum iucundum & vtilc j licet ap-
peticus fenruiuus nonpolfic tcrri in bonum honcftum> '
quod ell objcdum pccuiiarc racionalis appccitus. Cuius ' '~
rei racio efl , quod rationalis appetitus emincncer conti-;
neattum fcnntmum cum naturaieni appecicuiQ , quem-
admQdum anima ipia rationaiis cum icnficiuam ciim ye* * "
gctanccm cmifienci (joadam tacidtie coacinet. £x ia*
^ tclligerc eftomoem appecicttm e0e inciinattoncm quaa-
dam^taboaiit&. Obijcics ^ppccicum fenficiuum iahecoi- ^igHff^^''
ae (empet ia ntiilam propciuiete , iibcta ilkid GemaC •
frmn Jimt 0nfm h^mi i» msltim 4h sd^Ufimtm fioh
*ipadeKcoacapiicend)aip(akiterdam d> Apoftoiopcc>
cacum xticttar,t)uia & a peccaco c(i, & ad peccacum incii-
nac: idcoque vulgo aTiicologis fomcs pcccaci dici con-
fiicuic. Scd occurro , ac dico ideo appecitum fcnfitiuuiu sUmtU*
dici inclmari ad malum, quia cum feratuf in bonum iu-
cundum, frpe accidic, vt taie bonum rcclo: rationi ac di-
uinac legi aucrfetur,ficquc ea rationc dicacur malum, Li-
c^cigicur appeticus fcnficiuus in eiuimodi malum indi-
nec X idf;oc)uc pcccacum » U fomes peccaci vocecut i noa.
ptopcerea dcfinic fetri in bonum fibi coattetiiepS) otmpe
Doaamt^caadttm acdeledtabiie. ^ , .
s
Vt9^ mnk 0fp$i$$n f$fimtm$ h$mu$i$m
QiAisTio III. , SiSf4Mk
£n(Us proppficac quqftionis cft, ah id omnc quod adu^y^*^'*^^
aippelttur iit boai^c«i YcmiUuro,¥C^malum,mm^^am ^^^^
polTic appcti.Ec quidcm didicultas non cft dc appctitu na-
turali,ncc dc rcnficiuo: func enim haec appctituum gcne-
• ' • ra ab authorc naturac ad bonum dcccrminata.Vcrum to-
ra dilficuius cft dc appeiitiiratioji^ali^rcu de v oiuntate» v-
trum pmnis etiss appedti6 leratur in bomua > ita, v t non
. polGt voluntas pro ma libertai^.malttm etiam>Yt niakim
i' > ai^fere. Dico maluni^ n malom, feu fub racione mali^
neque enim dubiiim cft candem ferri poffe in malum»
qttaccaius tamen aliciiii^ bopiipeciempcaefeferc: fi^e-
ni^in voliliius ferri poieft lamatuni inhoneftiim fe^
jpe, quatenrfsilludidemboiiiieftiucundufn&a deleda--
: V Di|eiveiquatcnus iliud idem quodvere inkonednm eft
(pccicm quandam liabct apparcntis honcftatis.
4!tMii^df Licet igicurnon dcdnt c]ui alferanc poflc voluntatcm
iSCS^ ^** appcterc maIum,Tt malum eft, & c contra repudiare bo-
num,cciam qua bonum eftiNihilominus tamcn perftan-
dum cft m oppohta caquc communi fcntenria, cjua: pro-*
cul dubio cft AriftotcUs ii.Eth.eap.i.i.Polit.cap.i. & a-
fdm$» ' libi:quam ampleditur ac probat j3. Tiiomasi. x.,qiia?ft.
. > ' .S^utic.L RatioDi^.Tiiom. cft , quod appptiiionihil
aliod fit qu4m.rci appcccncis ad aliud inclinaiio - \ nihii
\ autcm inclinetttc niu ^djtUquid (ibi fimiie 2t copuenicsi
. quodeft bdnum:DeindefiYoiiwtaf fqTipo&c ad ma-
lum fub ratione mali^malum vt malam eili|adu appc-
tibile,c]uod planc rcpugnat , cum ipiamaUtiae xajUO tol-
f . ' iac conucnicnciam , cjua fublata tollitur appctibilitas
• , quae cx conucnientia feu cx congrucntia bom nafcitur.
•. • Quod fi malum vt flc non cft appetibiic , non potcft in-
teiligi quomodo poiiic appeci a voluntate quatcnus ta-
rtJ^f . lc. Si obiicias voiuntatcm cfle libcram circa bonum
. , fl^malum > acproindcnoa tantum pofle appcccre bo-
\ S»lu^. num4nbonU^ia>(edcjuammalumiYtmaium.K.e^ondco,
Lthtrtm iiberWlbem volttntatis cifrqabonQm &malmn non. dfe
• '•'•'•'^'•^ iibeitatcm contrarictacis quafi pofllc politiu^ fcrri ap- »
/ pctcndoinipia contract^ nen^einbonum^&malQia
; ^uatenttstiUia(ttnt,aatqii^poflit.contif^
bonu^ fenri t auc etiam ii| malttiaivcrbi gcatia appetcse
' bonum,rcpudiarebonumYtficaQCCtianirepudiare
M^^, lum,& illud idcm vt malum appetcre^^fcdcuclibcktaceni^
contradi<flionis , qua potcft.bonumYeilc autnonyeUc»
iccuiuuiic icua<llu, lepudiarc malum > ycl nou nolle fea
Digiii^LLi L/y Googlq
I
i Tract: I. Bb BoKo ET^-Filti, ii^
»5 ad^di repaiiarcihoccft volunrace ciim circa bonu cum >
circa maluin,vt fic libcram eflc quoad exercicium a(flus,
.quia pocCtt circa illa adtiim aliquem excrccre auc fufpcii-
"^grc.AdcIc c^uod libertas humaiie voluncatis circa bo^iim fjfjg^ *
^ nialum facis elucec in eo^quod poliit velle b^ntiih»
& eciam v^e tnaium quod id epdem genere liioti poceft
iiai>ere rationecRboQifVerbi gratia,poce(l volttncas ferri
in obieduni teiiiperaticiifc qUod habetratioiletn boni ho- '^^»m(^
Aftts& ptSec^airt obte^am inttaiperan •
zttttoAbm malt inhoiiem» aee vncpiam poteft nabi^fera- l^,und!fl' '
tioaein tdlit honaftt $ Uc^c in itlad feracQc^acentiteftM/f^ilm'
^ boiitriii lucundaih* Modeftcamenpropterean^ffancliidtf««^^ .
bohiim St malum perctncre ad eandem app^cendi facul- '
tiiccm,liccc non ad eundem eiurdcm faculcatis a^um;na
boiium percinct ad voluntaccm quacenus fubearacionc ^*^,
ab ipta-pot^^ft appcci, mala vero quatcnus fdb earationc ' •
ab eadcm repudiari pr^rrlhcjiio.-nodo verum 6c falfum ad
candcmincelligendi taculcarcm pcrcinenc^Quxdam vero 'T^t^c^tAtsk
. j^ccau dicaacur elle ex mal tia,non quod in cls malum.''*^^*»
' vc m>dam.AppmcijC^/ed qoad illudbonum iucundtim vei
YciJc quod appcticur , non ignorctur cflc ai^erfum a Deo, ^ ^
ttttC a reda t^tione alienum.Si dicas damnatOs veiie Dcu ob^Oii,
jiiniel!e,VellequoqueHagiria,qiii;i iiotanteiiDeodt£* .
plieeir^t^tiiddpemosbomi^nesitioyaemi&^ ^ ^
Ofif iMa non nilN^ali r^tion^m babenti; ReQK>ndeo>liG^ SMt '
iUa vdre iint mala',iflis tamcn perditis^ntmabas aai^de-
fpcratis.hominibus apparerebona quaccnus illafibi con- -\ ^
nenire iudicanc , aut quaccnus aibiciancur pcr ilia fc aC. i
maioiibus maiis iiberaii. '
■ Qjr A.iV'T.1^ , IV: M '»
BOnum in gcncrc diuidi poccft iuxtarS. Auguftinum ''""^ ^*'
in Pfal.ij4. ittbonum a fcipfo,&4)onum ab alio:il/-fl^"^'*'"-
^ iad^dtciciii4>ottum p^r effenciam 9 qua^ ■ *
iaxcaji Dotfttnt fiateo'ti(M toc. Hm/hnmftmifij^tiui
P$Hs hocT^id dteicut>oiiIiafn per participatibnefii* .
C^dd;qttidem rhr(4lS4iliarcti poteftin bo^nom tranfcen-^^^
dcns fcu Mccaphyficum , quod cuiquc rei compctit ^f^/, y/^t] .
quaccijLUS ^ auc cifc poceft ; nacuxalt feu phydcuLti,
" ' • ■ ' O' * ' ; ^ *
Digitized by G
V -
ffjlXMAl PAltS ET^XC.*
Mmmhv quodniiBtae: caiiifqtie rei coinpectc^fimctiamnAiicife»'
wf» rnmm ia^uereifaciilcatcs &potenci2imoraIe deaique feahn-
•^*' . manum, cjapd A hdmhie (ponte ac liber^potcft appeti,
J^^^^^*c]uodquidemracionc fubicdi reumaterijE diuiditur in
jfl^^ boaum animi,vt eft fcicntia: corporis, vt cft {cinicas ; Sc
forcunac, vt funt diuitiaeiracione vcro finis 6c niagis pro-
< pric ab Ariftotclcbonum idcm morale diuiditur in ho-
ncftum,vtilc & iucundum: ^uam quidem celcbrcm boni
partitioncm in hunc fcrm^ modum expiicac S« Do^bx
x.p.q.rart,6. Vnumquodiiyic ciicitur boaum prout appocifc>
bikeftiica^atenuseftceciiHai|S;appcticionis. Qidciiff-
alitcm aliquid cdc terminus appeciciaais daplicicer>aei^
pe , {tmplicicer > qood cemii!uc moiam appeticiotiis tan-
qatmquidTltimttoi: ^ei (fcaiuliimqtttd> q(iod.cermij&c
mocttmappecicionis caiiqaatn niedium, quo ad rfcimttm
imrrlaiti verdfi bomim 45iiiplicicer cerminat appeticio-
nem tanquam quid vicimunfi: vcl fc habct vt rcs qu.T pcr
fc apppctitur ^ dicicurquc boaum honcftum: vcl v: quics-.
[ in rc habita,dicicurque bonum iucundum: quod Ci appc-
ticionem rccundum quid ccrminat tanquam quid me-
dium,dicctur bonunivcilc. Iraquc pcr bonum vtile pcr-
ucnicuradhoncftum , ex cums pollcflioncnafcituriyt-^
H^td» cundum. Vbi notandum,fieri poliis vc idem bonuimditter*'
fa confidcrationc dicaturhoaeihun.> vtilc^ iucatidttiku
deindc aliquid vtile Sc iucundum dici poileaoaeaflSimt
xjttione (eniiis ^ ^pori$>fed ctiam^cacione aiiimi.Deiii^;
qaebonam hooeftixm «Uct abfelucdboftiim^iiioi^ &a
boniienihoQUnisi vdle ver6 &iiicttadttm qoaceiais tc&m
* xacioni cotifomiancujp. ' ■
>POS,r £ RIO :r^D IS PFTATJ. Q
Dc Fine» * * *
^ QjAlSTXO.I. ^ I
. kju,^ jd by Google
A c T , I. Dilto N p Et Fiirxij Vf
tconclufio. Finis&bonumnortfuhtidemfor-^T^
malitcr , hoc eft, non cft eadcm formalis ratio bdni quc '^'^
finisrquia bonum qua bonum,fignificat relationcm con-
ucnieatix : at finis qua finis importat rclationcm caufx
finalisrvndc bonum dcfinitur id quod coaueiiieQS
Jiisvcr6idcuiu4gratiac«tcrafiunt. ^
Secundacoaci<^o.Fiiiis& Boaunbfi iectiaj&m a^um Stcund^
ijfpcdtatur^on fun t fem j>er i
^l«ci|UEq9;ari6inem,vt loquiturXicetenimi '
)finis,fitcti£un adu bQnam^cdpQ^ tu
lipntamcaJ^||oci
dufim^^Mllta^tliim (diit itifeadti bona> ic etia cuipiam
COlfi|(Bnientia>qu£ quia ab co non cxpctuntur non sut a- .
du finis rcfpcdiu illius. Quo loco nocandum cft,licet a- T^m.
liu^i bonum cxpctatur tanqua n finis,aliud vcro taquani
id quod cft adfincm:Nibilominus tamcn id omne quod ^^»UHium
i^clu appctitur a rc creata , quatenus adu appctitur, cHe-^^^Jl
caufam adu finaiitcr moucntem ipfum appctitura.Vndc fi^fjtf^j^
non cantum fincs mediorum » led etiam ifCz'ixiediz.vtsij^tm7ff3if
dicipofruiucaufasfinalcsmfins^DCtitus^, quodvidetu|(if~
Toluiifc S.Tho.t.x.q.i .paihnitjmjei^
dum iiabere ratiene finis >ficque,noii cantAiii mne quoA
eft adafinia > madabohumS»- iS^etia^pnM >
quod adiuexp|mtttr eritii^ii^fi^
t^»aam inibuinis a^b«$ a<l intra id non
|^Tetti»eonclttfiD. Fims& Bonum,fi fccunddm potcn- ^?^**^
pam f^cAentur , fant idcm rcipfa quoad fundamcnti rc-
feiprocationcm, id eft , Quicquid potcft rcddi bonum &
conuenicns rcfpedu alicuius , licct fortalTc tunc non fit * 1!^">
*i|li adu bonum & conucnicns, idcm potcft cffc finisre- ^
ipedtu iUius,& ab ipfo appetii &reciprocc quLcquidf€|<*
tcft ab aliquoexpcti} & nabcrcrationeiiifiai^ eomgtfftli*
tione aiicuius , potelt eifc eidam bQn^fe pyimy^i^fi '
^eU^temYttateappixHbidi,l,.;;:^ > '
■
i
DVobns modis 4id poteft aliquid agerc propter fi^-S^m^^^^Lj
acffij|>ii)D»o ^aii4cin al^fqju^^ ouod tcndit ia^^itf ikQ,uti
Ojgitized b
Part. Ethic ak
fincm , fiucquod alicuius rci graria operatur, fiuc fincrn
lcu rcm ilfam cognofcatjfiucnon^fiuc cciatn in talem fi-
ncni CGor.-.nim Ce dcri^at,(iuc ab alio ad ipfum dirigatur.
Alccro inodo&quidcmaxim^propri^id^i^tur agcre
proptcr fincm qtiod ita ilUus gratia bjcfatur ad iUani
"'^«^«vciJIumcc^noYcai^^adilltimfe^^
Hac cnini "praemida diftin6Honc fqqieil^bte tonclulio-
Prima^B '^'^"^P^^P^fita *ffica[cisc3tplicafcr. ? ■ r*f^
^ ^ ' P^iiila cpQdfiflb! • Si agcrc proptcrjfincm priirtPiSTSiaig
♦ iuoia^arj^otndia agunt proptcr fincm. Iv .^io m promptu
^^"'^J^'^^^^''^^'?^''^^'^ dtim opcriruiir , inccnduntali-
^ao4»lraiiifinn ad cjuod vel feipfadi rigunt,vcl ab authorc
aitnratdirig!intur , vc pntccinduLlionc : opcrari autcm
Jioc modo cft abfolutc proptcr fincm operari ciini ipfam
_ / bonum ad quod rcnriunt fcu '^uodappccunt ciufmodi a-
gentia, fic finisfcuiinaiis caa(aappcti;iu« motioaisiil-
lorum. ' ' /
Y Secunda conclufio. Si sgcrc proptcr finem (ecundc^
inodo fumatur , folius intcilcaualis crcattJiMe pr6priti^ '
, cft agcrc propccr fincm , quia ciafdcm proprium cft fti-
• Sr™ *^^^8^'^ f ▼tpot^ (^u« (bfa intcr caetcras eifcacurar
4t fiKirom adaum domina p r optcr libcram axbicrittiii
<(o6eftpnrdica > Ac ycrdfrrationalis crcatura non nifi
sbalioiiiotatendtcadfificuT ; fiuc in ipfum tendatali-
^aJ noritia prafcuntc, vc belluajfiuc nulla , vt arbores &
. elementartum ouia non cft domina fuorum a^fluum cum
careaclihero arbitrio , quar cll facuhas voluncatis & ra-
t!onis,tum quia non cognolcit rationcm finis,&: ideo ni-
^^^^ finem ordjaarepotcft,fedtantum ipfa in fiaem or-
fSrr!^». ^^"^^"^- QjJ5 ioco nota , iiccc bciiuae nomittaquam
jmmfmm, ^^g^ofcant fincm,td eft^rcipfqaaiii appccutit, non camen
cognoicuncrationcm finis , acproindc nonpoflimtfc
f ^i*^. fuos ^^Ms ad ipfumiordinjttc. Quodfi obiicias con-
(rariqip ndcri in qutbaldam i(nimalibtis cjuae videnrar
ittos adhis ad fincm ordinafe , cAm mcdia apta ad ^neift
confequcndum cliganc ^ic.diilponanc , 7t nAnv hicondo Hc
nonnttilaft afia? aues nidos miro artificio prxfcrtim fe-
JlfMtw cusparturicndi caufa cxtruunt. Rcfpondetur , hxc &
fijttiliaabiliis animaJibus pra:fl:2ri,non c^uodfincm prac-
" . . ntdeant ad quera fuas a<5liones di rigant , aut quod nouc-
• fc' commodc iincm aHcqui i>olfc adiiibcndo hxc vd
ilU
' Digitized by
Gocgl^
-Tii»CT. LDbBoMo Ef tint%: tf
iHa mcdiajfcd naturali tanciuii inftindlu: itavt Iiarc ani-
malia (icuc & cxcera omnia ratioais cxoertia , a motorc
primo,idefta Deo qui rcrum omnium fiaes nontcimpiil-
ia in eikidem dirigancur , eomodo quoiag^tcafercm ia v-
fcopum a iaculatorc dirc<fla. ' <
Tercia conclufio.Omnts appecicio humaaa fcu appcti-*»
do tiominis voIatitar£,ficpropcerfinem. Ractoeft>quia ^ .
Omnis eiufnilidiappecicioeft.bom » vcdocuimus prtori
di (pacttcionej^a^ft^Q^ lecuadai At bonum quod a^ ap*
pecitur» ttkfiam adu finis tjc (ecunda concid^one prip*
fis qua^Alofi&s : quate aulla eft etufinodi appecteid quafr *
ftonfic propcer finem. Eae quo eciam iaceUigisappecicio-'
Aem hinnaimm fiue vcrfetur cifca medta fiue circa fihem*
fnediortiiTi, fcmpcr cffc proptcr fincm, quia on\nis appc*
citfocflpropccr id quodappecitur; id autcm (]uod appc-
rirur cfl finis ipfius appcticionis, quare niliil abfurdi cft,
fidicasipfnm appctitionem •vltimi finis efTc propcer fi- . ./
nem,imo fruicioncm vltimi iinisobic<n:iui , quxdicilUi:
bcacitiido formaiis» eifc proptcr finem,ncmpe propccr i-
pfum vlciml^ fii^em obicdiuum>c)uae diciittc beacicudo :
obicdiua. Porrocufinisduplicicerdicacuryaempe velre- Pjnk dMfU.
ipc<^ mcdioru,4pB^&ppeci (bienc in ordincad'ip&m,vel****'**^
icQ^eto^ ipfios no^onis. appetitiuflc fisu ^appccidqinia
quam pcr iModom cauik findiseicdtac: quand^^
mcomnearappeddoneaicfie proptctfinem> finam^w^
pimuspoftcrimniodoipeteauii;- . ^ '
[ Simg MliquifvUitiifiifimk tmnmMfum ^
VAria fiint finium gencra : ali j cnim dicuncur vlcimi, JPinn nl^
alij vcro dicuntur mcdij. Et quidcm vlcimonim v- vitimi^
9l»cft 4b(0jAl4vJcimus,aIij vcro in ccrco gencrc vltimi, ^^^*^^
flui compai^dofie finis abioiiit^ vlciflBU^^ci pofrunc me^ ^\
^ij.MedioromvfroincertoaliquQ gencrealij la«cpii^^
ximi^)remodores^ Deniquefinis abfolut^ vldmusa^ ^
lias venuseft 9c naculoiilbtaiiSfaUas verd opinatui^ q«6
^uifquej41ifaimfihi.pote& pr6poiie»J9is p^eApr'^"
, / ' O 4
/
) a pRiUAi Part. ErHicA^' .
Sic primaconclufo. Datur aliquis hnis vltimusnm-
plicitcr&cxnaturafua talis omuium adionum huma-
narum , c]ui idemcit finis abiolucc vlcimus c.Ttcrariini
i.^0Hel»J!0 omniumrcrum , nempc Deusopt. Max. c]ui quoniam
-P#«« >'« cf> p^imum moucns abfolutc & fuwpliciicr, quod omiiia
^H^HL'*' cfcacagir ,&ordiaaf proflter fc ,cum ipfum fit p?rf<llif.
fimam > idcirco idcm ipfc cU finis vltimus proptcr qucui
fuoc omnia iuxcaiilud Proucii>iorum i6. Vmm^rfnipfti^
pNrfimtt$pfiim9f4vmim tfi Veminwyndc ctiam tcndi<<
tur ornnes homine» » vbi vCmi lationis aflccuti iuflC
ipfiuneundemfinem vltiroumfiiarttma^oiiuiniibi}VO-
poncrc : («icecqon fi^c«tnt ncctcnc^e&r bomifiescttn*,
dcm fincm adufibi propnnere in fin^lis OH* aftiQni*
|)us : (atiscnim cft quodilla: aAionespotcflatc ac vttttt*
tcin ipfum vkiuvjmfincm rcfcrantur : quodfit cuma-
liquis ipfnm fuarum acfiionum fincm vlcimiim fibi ali-
quando adu propofuic > nu^Iumquc alium deinceps fibi
prxfiniuit.
t.Cwtl»S** Secunda conclufio. Finis vlcimus opinatus humaua-
ciim adipimm ooa vaiis>fecl varius ac mulci^plex cft : nc-
• 'qtiecnimeundcm vltimumfinemfibi propoiiunc homi-
*-. ^ i)es impcobi : Alii cmm honores, ah) diuieiais»alii vohi-,
pcaccscanqaamfincin Tlcffflttmfibi propottttfit » ficric-
tUm poteft>vc aliquis pbrcs fibi fines vlctmos proptniat»
impfflcdo vnumfibi propoaairimodo alccnim^^ftci^mr
^ . in his finibusmira vari^tas & inconftancta , vtpocc qui
penjdcnt cx ipfohominum arbitrario dcleftur»
yC^nchfi» Tcrtia coyiLiUiio. Omncs homincscundem fincm vl-
S timum in gcnerc & in confuf«rfihi- prapon!?nt , ncmpc
beatitudincmin rrcncrc', quamuisin fini^nlis a<^iomhus
ff^immr, dc illanon cof^itcnt. Prohaturiftaconcluiipjqina quiIi-_
bethomoin omnibusqux agit,expccit propriam perfc-
^ , ^ionem & bcatitudincm:fiucca|iicoIIocet in eo finequi
• vcri eft vicimus > fiuciii^qttiwiiK>pe(l|llts:.yi;itf
V lionoribQs^ diuiti js> ecc. V
'4>tm»lBfit* ' ■ Q^r7a'concl6fio. Ci^ ^Qlriibccadiohainana.id cf^,
^ / ' libera «xtectuc^ficccflle cft «im qui opcratur dc fine ali-
. qw6ofptktt fiiic ^iiocmK^e , 6ut mcdio ; coque
fntfiif. v^ptmitno,veI rehiotiorc. Vc entmaliqua a^lo^dicatur^
pnoprie ficn propccr finrm , debct ordinariinftiefmali-
<luc(^^<lucosaitumab ipfoppciaatci vtpatctcx fccun-
V • ' • 4^1 coa-
— fr '
Di£|itized by Goog[<
- .TR^iqx. I> Di Bo,NO ET'Fii9i. 17
dhtoonelufidne pnAcede^tis otsBfHdnb , fiuc finis ille fit
ob^^duin ipfnis .Klionis , uucficfinis talis objcdi fcu
plK>ptcr c]ucin acuo vci (ccur circa cale objcw^am.
" *' . ' • « . '
I , ti « - ■ . , I I r*
. POSTERIOR TRACTATVS
HYIYS PARTIS.
•. * - • ' ♦ ' > •
BE^idtacbiro fisiicius homaiia » quaBfiuiiiiiombo* imrimd^
aQOf fto vkiauisfiiiis bbminifi dicittir» daplex vulgo
a/ngnatnr 1 aicera ob je^iiia, altera feffmalis : illa dicitat
rcsjCjuoc fiiirni po(l5rfTorem bcatum facit, hxc vcrodicitur
Hfciufaioiii rci perfcda pailellio,leufruitio.Dc vtroqtici.
gicur gcncrc focliciracis hoc poftcriori tradlaca diifcrc-
raus.In tjiio dius ciilputationcs inftitacmusjpriorcm qui-
dcm cic priori ipccic faeiicitatis feu dc bcatitudine ho-
niinis objed^iua , poiVcriorcm Ycsb» dapoftcriori feu de
.ilomiais^QimaiipeatitiidiAe. 0^
<^ \ - ' -*
. P Jll Q "K, DlS^pyr AT I O
i' " ' huiMs traihtus.
> - '
• Debcfatitadiiie homioiiobJe&ioaL
^ . * • .
▼ AESTt* 1
BEacitudopropri^ loqucndo , formaliter cft in ipfo
hommc bcaco; nihilominus tamen bonum cciam il-
lud (cu finis in cuius fniitionc bcacitudo illa formalis
pofita crt, folct appcliari Bcaatudofcufaclicicas oh']c^i- MBeuitit4s
»ia , quia ncrapc eft objc^jra formalis 8c propri^ diCla: •hit^m*
ibeiicitaus; quemadmodumconccptus objo^uus dicitur 1***^ P^* ■
ob}e<S(um^fbfmaii5,^propri^dt^conceptutqaihl^m.^^^ ^
mo condpiente refidcr. Excfuointelligisbeatitudinem
objedltuam clTe aiiqiiidaliudab ip£) homine , imo ali*
ijuid ip£b bomifie prxftaatiu^c&mfit finis abfotot^ viti-i
l»qg proptcr ^ucmhomoefl: at;^uc QpcwwiiiHhity^w. .
V
I .
iiitized by Gopglc
iB Pkimas Part. Etmi^as.
dtc vel operan debec niH propter idcjuod fi^iplb fitpcae^
ftaacius.Vnde iilud obie^lum humanarfalicicatisdicirtft
^ , clTc rammumbonum aHfokuciidcft vndcquaqipcrfctlH,
cjuod luillius rci indiecs fibinuc ipfi fuiiicicns proptcr fe
rantum & non propter aliud (it fummc nppctibilc,cuius
rummi boni dcfidcrnnn cft a i^atura ipfi liomini infituiru
Licct autcm idcmftt rcucraobic(5liuail!abeaLitudo&fi-
titmJS ' ^Thlolutr vltimr.^,rationc tamcn aliquadi(Fcrric.Finis
^^^^^^▼Itimus cnim apprllatur,<juatcnus cft idiCuiVDSgnuia o-
^^^^rjtig^^mniaopcrnmnr^Ucatirudo veroobied^iua quaccnus efl id
goobeati fcufaelidescifieimur.Peindodicitur iinis vki**
mus reif cdu quaruittcumque recum qqa: adipfam '^ni-
( ra fua vitimd re&ruQtur : at vero^pellatur be^ociidfli
^ obiedliua refpc^u canim duncaxac remm qike fimt ca*-
paces beacicudtnis, • /
Qi A 1 s T I o 1 L
COnflat qnidcm cx prxccdenti quxRioncf)bicfti-
uam hominis foslicitatcmcilc bonun>^iquod fum-
fumpntfs, mum,acproiiidc fumme ac prop|ec4e lolum a^ctibiie»
^ "f*' Quodnam aucem i II u d fi c qo^ritur» (eu in quona gcne-
tM^nni; ' bpnorum poficum ficSutic aucem in gejiere cria bono-
rum generaxAcmpe bona cxtemtiquje rulgo bona fortu*
* nse di,cuncur cuiufmodi func diiiiciac & honoimiad quod
ipe^nt lans,gIoria,pocefias» 4fradeboct^u^ dcinde bona:
\ corrortsfiueinfita finc,vc(3]iicas«robur»p^lcbrttudo9yo-
^ Iciptas ' ; fiue diffita fint , vt ca omnia qu« ad fcnfuum
vjbliiptatcm pertincnt:dcniquc bona anirai, caquc adhuc
. vel inlita, vt facultarc>, habitus, opcrationcs, vel dilfitax
ncmpc ca omnia quorum cognitionc vcl amore animus.^
j . delcdlatutr Qiiibus pofuis prppofitas quxftionilqquciiji*
/.I "bus coaclufionibus brcuitcr rcfpondetur.
Tfimd Hn- Primacoacti^o. Fcelicicas obiediua in bonis cxccr-
•lufu pfhd' nis ieuforcisna; nomeft poiicnda: cum qiiiabona illa ap^ •
' * t P^***n^ 'H^n cxplenc , tumqoif non funt propcer {c cx- -
I* pccenda^cd pffopcer vfttmtcilm<|uia bona,iUAignobiiioii '
hominis pacci dempc/corpon fiibicniittnc ; cum quiar
4. , ;aonTanc4iif'iielftrapocdlfl»e:nieo^
Tract.II.Db Beatitvd.
c[nia pIcraqticcxiis,vthc»nor,laus,gJoha,pen(ientex ho-
i^hium fal(a pleramqac opijoione 9 &.fuBuLaco vc plari-^
itiKini faaorc. ^ * -
SccaMa conclufio.FccIiciris obicilina non^cft poncn- zXmelmfUm
da iobonis corporis (rxxt inficis finecliduisium
ilaiUii^appeticam homiQis adbQc nonfananrz t^ii^ ^
neii (tinc propca: fk expecenda,cam omnts bona corporis ^ . ,
habuttdoadcx>numslninsaBrefereniIa<fi^ ^ ff» '
fctnt mno/ha {»Dieftatc, ncque enim cnm f ot umus volu-f 4« .
ptaccpotimuf,alit fthi fiimus,robufti,vele!cgantcsvA(Ulc ' »
quod in plerifque id ^cinis bonis,a bellnis ruperaimir. • ' •
Tertia conclLirio.FocliciPas obie^fliiia non cft poncnda ? Ctnetufit, J
inbonis anima? infitis. Cvimeniin illa fint f:iculrarcs,aut ^
habitns,antopcnrionrs,non porcrt: primum in factilrati'-
bus , aut habitibus coliocari, cum faculcatcs &habirus .
propccr aiiad cxpctancur^ncmpc propccr operationes:nc-
<]aieenaqii^ ipla animxopcrati^ne , nam yCl ciufiitodi ' .
' Opcratio'nonctic jrjsftanriffima homimsopbrario ,vel
crsc:(i non (ic praeftanciijiimasfimd tn ea non videtuwl-' ' < ,
locandafbeliacasobie£yiia>qu«<l^becc(refui^niumbo- \
llitQi.fiihcm trt fao gcncrc pcrieAl(&miini:fiTcr6(ic pr^-
iltinnliima^ft vtrin^a/in gencreltnis^
fic^^ dici poffic foitarfe foeiicitas form ali s , hon tamdn ► \
crit foelicitasobic^iTa,qu3C eftobic<Slum ipfius foslicica-
cis fomiaIis,qaxque dcbet elfe extra ipfum homiQcm> 5c
aliquid iplb homine prxftancius. ' **
Qnarta conclufio.In nullo alio dilTiroanimibono fn- 4, C^ndmji^
pradi(fla foclicitas cftcollocanda , prrccerquam in Deo,/"*^*^*''- '
ciiminiplbfoiofummi boni condicioncs omncs repe'» ^
riancur , ac ipfcfoiusinezplebilcmhoniiiiisappccicum
fuaxnfinica bonicace ac pcifcdionc explcre pomc:vnde^«iSw^ Dm
1 «
' V
^ ' Digitized by Google
PAXMAB ^AILTIf £tHX«.
POSTE^OJl DJ SPrTATJO
' huiiis tYactatus. •
Dc formali hominis bcatitudinc.
QuUfn ^ in qtt0 pffitM pt iittjmfii ifet^ttttth*
A* $ T X O I ♦ y
Giau tkiiiccp''. debcatiCiidinc propric dicta ; qtiac
irl coqui ialix dicitur,infidetji]t.izBriciirauc pritno
iai]Uiaiia!n houiiuis pane floc;/accilcaCidf o(kauc^Qgo Jo-
co itocaadum nos in.iiacquaidione loqui caatilun dc
ixslictcaie oacurali hoininis cuiufquc priuatiiUoa vccode
fagertiacarali > auc dc poticica feu ciuili.
1. Ctnttit/ip» igit^^f prinu coac)uiio:Fori;naU5beacitiido in i^e-
Ei^iifMStu racionc aaiiaii poncda eft.Ciini caim nihil fit i^corppxe
^ * cui lausifta dobcatur , cp^n ipramcorpus & qu^cunquie
^nc^ corporc iulica,animo|uibrcruiant vniucrfa,vidctt-
' ^ duni li quid fir iii animo , qLiodforaialcm bcacicudincm
j.r»^i«n, cajuaicui. Ca iiv]ac,fi gcacratiin loquamur,quicquid in
hZ^IsO ^^^^^^ cQ,a jt potcritiafi: fcuingcnita facultas,aut hab^-
^4l|ff« coiiiuccjdme parca & diucurnicatc confirmata fa-
cul: isjauc opcrario fcuclicitus a naturali facultatc a<tlus j
d:io vcro priora ad opccacioacm cani|uam adixacm^c*
fcranturifjclicitas autcm fic maxtmdlpropcer feexpcteiir
^ . dazCQncbidcndameftfcelicitaccminaiiquaeximiaani-
Ifttm^ mi opcracioqe cOlfocandam cAc:£c ^oniam ex ciufmQr
U^ifnimt dt aliidoa ^pcracioncnafcicurftacusquidam Tic^pc^ftan^ .
4tpfifHH tilGmns , hjiaccradicaeftlmbcacicudiiiis dc^ptioi
Bdeckk* Scacujs om nium bonor nm aggregacione perte^btfi
Vt autcm cx cinfmodi opcratione quisdcnominccor/ixu
* ' ' hx fea beatus, nou cfl ncccirc vt in ca pcrpccuo occupc-
tur : fe j iacis rft in ea vcrrar» vti ratio prarfcribu > & vica:
huius lat.o acqu;: hu.nanaimbccillitas patitur.
StcuMda. Sccimdacoucl iru.ln caanimi opcracionc poncndacft
f$/kimfiu fornialis beacicudo per quam obicdliua beacicudinc , icu -
fom no boao,u9mp(^ Dcopcrfc.U, quancumpaciiux n|kr
Duptis^iL ^^^^ UomLium condicio>fruimur,£a aucem aoimiope^
racip,noavna, fcd duplex cfttticmpc contemplacio fum-
: * mi bonipcrfc^flima»tttq» edameiqfle^
. Digitized by Googl
u
«bieftiojQuQd aotftitia Ytraque hac,animi opcratio- Um^^
nc pofk^ fit fniicrd (umint bom , hon vero in altcrutra^*^^
tantum,probacur: Quia poflcffio il-u fruitio runimi boni pj^^^
condilirin vnione cjuadam fcu a-ilutfione cum,fuiiinio .
bono: Acc|ui non fola conrcmplatio, vcrum ccrnm amor-
lirmilfimus cfl: iilius vnioms nexus. Dcindc <.]nctua{imo- - ' *
dum conccmpbtioamorcm cxcicat , fic amor cxcicatus • /' ,
con^cmptationem iuuat 6: promouet^ NaiiKjUOiung^
bonttm alicjuod pcr . coatemplatiot»em i^bis innocef citj .
eo mash in iliius <imoicm cxardefcimus i & quo magis
aliquid amamus,eo- ffcquentius de ipfo cogitamusiic in
ip&09cbiitemplacionem impenfiib inicambimus. Deni- ^ '
qiTc 9 fi fotmalitas fiislicite» eflct in ibla a^onc intellc* f
doSiVtTolanc pkiiquesveltn (blo a£la voluntacis, vca- ' ]
li)|cenfent,non cflTct homo vcKict]ua.]ufc fGe!ix.Nam quid,
quae(b,ad foslicicacem prodcft amat^fummum boaum,k
nonnoflcsjaucnoffe fl oon ames. —
Tertiaconclulio. Ad pcifcdioncm accidentariam (u- TittUtvi*
pradiiflaf beatitiidinis dciideratur fanicas corporis , auc*'*A»«'
ccrteraorborumacdolofum c^rauiorumvacnitas. Raao
. eft>quia animus,quamdiu in illo corporis ergailuio coti- '
ncnir>pcdct j(boptimaiiIiu$babitudine, quoperfedius ,
ppcretunquo i^yi dum altquis acecbiHin^o aiiquo doio-
re angitturiaegrifeitit conifctoipiariiatit quoduis aliudra*
tionis munus exequi, Quare Ucet in bonacorpoiia vale* v .
cndine fiarmalis fislicitas non fitpofita^fipetUa ramcn n6
poccft^dhitialisfelicitftsobtintri > itavtaccidcntaria^^n^ ^^:,^
qoidcm fit adTpratdi^m fteUcititem,(ed tamen neccfla* sxHmu Md
riarficutapplicatio ligni ad ignem,neceiraria eilad com- «"«jr^wjigL
buftionem,Quod autcm dc vaietudme corporis diximus,^'*^*"* '
dici eciam poccft dc bonis exccrnis , quorum mcdiocfo^
cnpio mxta cuiu(que vitac ftatumeft ad fa:liciL.ucm co^
(eruandam neceflaria.^4eque enim is porcil coiicc nipla- ^ J
cioni ficamori rerumdiuinarum vacarcjtjui i:i comp.ua-
dis rebus ad vitam ucceilariis cogicur o(;cupari. Icaquc ^ . '
lic^t formalis bcaticadoiubonisanimi^nQntn aliis cC-
fi:atiaiiter fit pafica,a bonis camcn t umcoxpbris ciim foi^
tiime mcdiocribus (altcm conditionalitcr pcndet.
Poixd Tirtutes aut pom\^ vircutum a^liohcs non um v#f4^^
Innt ipfa foiicitas > qai.mrationesadeamfolicitacemV * .
^ua iGN^uimur^ ac^uUeadam^cGH^&aiandaa^
%% PjtiUAM Part. Ethxcab.
$IM9» * atquc pi&)n.ouetidam coaducibiies^Quod f\ opponas AH«
ftotclcmiocatfrc i.Ech.c«|\7. felicicacem cilc adinncin
tbjfti^' yinans in vita pcrfcda. Rcrpoiuictur Ariftotclcm ibi af-
(ignallc fiiicin vltinnim (cu ftjelicicatcn vitx humanx
HumMf^nvfnnn ablolat*} fpcc^latxif-il quatcnus praclica cft.Cum e-
tspMsdm- nimhimianx vu.aj pars iUiplcx fic,altcra pradlica , alcera
/^*? , conrcmplatiua : quarum illi aJ hancrcfcrciir : hiac finis
* ^ackica: r^fcrcur ad fincirt^oncemplariuoc > idc6(]uefi!^i
praflicxnon cftHnis a>{oluc^ vicijnus»ieupocitItinabea-
citudo formaiis hui^fanx virx,quemaci{iiodufnfiaiscon-
tcmplatiaxpartis,^ui ideo ab{blutc4icipocc(lbeatitQd<$ '
* kvt fcsUcitas formalis huutaoae ?itae:& die hae beatitudi-'
/ , ikt locuti fttinus in hac quxfHone. . ^
* glm4m,0m fi$ fHfsrnaimralis fmlkitM^um hHtm eum^
QvAB$TIO 11.
t
Pmtiatmlfu» f I Adcnus de nacuralibeaticiidioequam naturx viri-
ditr iiomo con(eqoi poccfl,c]uamq'uc iblam Phiiofo*
^NtuuTalii ph*W motaliscxinftitutoconficicrat , diflcraimus. Et
SupanitU' /ii^crnaturalis beatitudo ad Theologi ara perti-
Mtt. neat,non alienum tamen tii^ a noftroinftitutd > dehac
iupernaturali tam huitts quam futUrat vitse beatttuiline
nonnullas aderciones Theoiogtcas'h!c fubiungcre^.
FrimM Sic igitiir prima airerciO. Supcrnaturalis bcacicudo fo-
.€/i|/!t. • curx vicx in clara Dci vifione , qux fit maximcbencficio
luminis gloiix, liinulquc pcrfc<fla fcu confummata cius
dilcclionc pofita eft.E'> enim eiufaio li beatitndo pcrfc-
(^liinmaDei fruitio, qux abfque claraciuftlem conccm- -
plationc&ciufdcm dilcdioncconUiininata concipi nul-
^f^stm modo potcih Ctimcnim Dcus fimul iit fuprcma ve^
* fitas acbonicasinfinita,nan nifi^cognicionepcrfediiTi*
» ma (imul & ardcnciffimo amorc poliideri potcd. Dctnde
ctim anima no nifi pf r fuas facultares,inccJleAum & vo-
lantatenifit beata» neceile eft vt in pra;ftanctlfima vtriuf*
oue iliius fibcidutis adtone fiiprema iila fislicitas coa*
bftat. Tantaque eft vtriu(<jue adionis neceffitudo^ vc est
illa pendeat praedidae fcelicitatis perpecuicas atque coH*
ftancia.Dum enim beati (ummam iliam f eritatem ijiMuI
ac boniuuia xcuciaca facic cculacux^ non poiruntnoty
^ iju,^ jd by Googlc
'( ♦
TRitcT» II.Di Beatitvd. 23
pcrpctuo amare: dumquc pcrpccuo amanc , non pofTur, t
noi» pcrpctuo inillam oculos aninii lutcndcrc.Quo loco N9tM»'-_
aduerrc fruicioncm nihil cllc cUucrrLim ab lila Dei bcaci- f^'* *^
fici cLim concemplationc ciiin diicctione > diledtioncm
vct6c|u.i: 0: illa finitione conicquicur , non clfc iplini
cllcntiaicm bcacuudincm , lcd pociusbcaticu luiis cffc- "
jftum > Umuique ipfius jcoiiipie^ieacutti ac veluoi coadi-
Scfcijnda aflemp, Supcrnaturalis bcarirndo pra^fencis
vi(x prciercim cotisempiaciaotjpofica eft in fuperiiacaca-
* li Dcf cum CQgnicione» qua: pendec maTrimd ex dono (a- ^
,pietitiaB>cda(i eciam amorequi oriearex ch.aritace.Ec quu If
iAtm pocilfimibi inamore (ea dikftione, quta Deus pcr- .^^'
fedtiusin liacv!tadiltgtcur,q4!2lm cc gaofcitut: vidcmus 'J-/''**
cnim nuncpcr fpccicm in ^nigmacc(inquicApo{l.ad ivo- titrQudm cfm
man.13.) vbi ci\m cna hxc prxcipua piorlcncis vizx clia- i»«/tMj»r/ '
rifmata inrcr ic conculiilccncmpc fidcm,fj'.cin, ,Sc chari-
tatcmrfic tandem concludit. Nu.ic aurcm cria iixc,Hdcs,
fpcSjcharicas: niaior auceni horum cft charicas. Ad lcc-
|ciam iieAcicudmcm huius vico: m iacrii^ iiCcns>vcMaccli.
'^"f: maximc fpedlari iu ordine ad fucuram quacciius quae-
damcit ad iUamna:haiK;au€emviam vicx fiernttnt.ijM7>
xim^ ad^us.mericonj quos parcim ciicic parcim impcr^^t ^
cfaarius.£x quo incciligere dl cum eiuiiii^di aOus cha- 1
ntari^vttolonmdmtipt laborioh proptcrcarnist^^ V
. jttocBSytc frequeatesdannoikum impugnaddncsifeelictta- MMr^i Jai;
^tnrhitius vitat fiipematuraiem non elic omtiibus fuis^'*"^"*»
w i)umerisah(biiitamj (cd fic appeliari , quia ci\ via ad vc ^l^.i^
^ ramomnibus bonis &: cumubtiilimain & ccrcilllmam.^^^!/
Ncquc obftac quod voluncas ui qua mlidcc chaacas fc- i«if4 thie.
, cundum gradum ordincinqucnacurxmmus pcrfccta * "» w«r.
■<]uam inceilcClus : fac cnmi clt cam pcrfcdiorcm ciic fc- ,
■ cunduin gratix donum ac ranoncm rcndcudi pcr a^io* ,
nes mccitorias ad coeleftem patnam & Dci viiionem tan<
^oam aa vltimuni cermmum inceil^lualis crc^cur^.Scd
Jiiecdebcatitttdinetiimobictiliua cumi-ormaii > eaqoe
jiaturaii & fupernacuraii fatis : ficque fiaiis iuipoficus fic
friinatliuc MoralisPhiiofophis parci.
SECVNDA PARS-\
ET H IC Jl''^ .. .
D^-TrmciptfS aUtomm iiHinianarwru.
» • f -
t
Pr n t-t i W:^^^^ N t A M pribcipia 4^uniananim adlip-
kunM!!llun> ^^^^ti indupli^i<lifei€nua,aluquidem
sOi^n^m ? v^^S A intcrnayvt ruiit poctntix ivu^ales»i^^abi-
i^^* tttsaoqiiifiti:dia.e]^ecna>ytjobjed!iiin(co
^^SiSS^ finis &:catiniiiiouens efiediue>vt Peus«an-
ocli , dxmon. Irfcircohuius partis 3uocrupttra6bito5:
prior quidcm de principijs intcmij Iiumananim a^ie-
numj poftcriordcpriucipijs cxcerniscaruadcai.
., - PRIOR T R^A C T A T Y S.
• HViyS P^R.TIS. -
. I># Bnmcifijs tmwut butmmMrum ttQUnmm» . .
CVm interaa adinnum Immattamm principia ilnt-
wtnnwfmn^ vcl 4 naturacengcnitajVtijint potcnti« s velacqiii*
^mITu^ fica» vt (unt liabitus : \dciico bulns tiadatus du^ fiitiiifle
iiiiiir/i4/tfn< runtdirptttationes \ priorde principijs huipanatama»
V- dtionum congcnitis ; poftcrior vcro de principijs carun-
^ dcm acquificis. Et licct omnes cinn cognolcitiuse , ciiiu
, appctitiux fucultates homini a natura congcnitac , dici *
^ poirmtalujua rationc principia humanaruni actionum,
dua:tamcn Tunt prxcipux , cxquc racionales potentiaci
qux idfibi pccuhari iurc pollunc arrogare > quarum alcc-
xaeft cognoiciiiua > aitcraappcciciua ,^inccllcdus ncmp»..
. ^ voluncas 9 ad quas reuocari poifiidt tam pbancafia ^uae
iarellcflui , cum appetitus {cniitiuus qui voluntati te*
l^ondet : iddrco de vcraque iiia racionaii pocentia pi;ie«
. Ktam a^endum eft in iita prioxi dilpittationc;» vbi cc^im
. \ ^ ^ dclibc
Digitized by GoogU
Tract. I. Db Prin(5. Int. Hvm. Act.
dc libcro arbicrio , cjux vcriuCjuc |>otcnti« fficuius dici--
cur a D. Thoma^ diiijeicinus. . •
• . 'v ' 4aMutf.tnUiati4t.
iMiriira<tigeitid$>
uomtdo inteleBjd dicatur principium hHmanarum -
AdiifiimmMir moutAt veluntatem fimiU§U§
VABSXiO I.
PRopofrt.-t aiUTfbioni, quac trcs contiiictdifficultaccs, *
tribttsiccjucacibus conciuiionibas iacistaccrc cona- '
biniur.
Prima conclufio, iatellctfhis dicicar principiilm Fm* i^Xmlttpti
inanat^iT) fll^ionuin, non tantdm quia cil faculras> cuius ^
aiflidtiies-elitcitx poiiuoctdeliam^n^ihoc eil, voluotariae
ftu HfeiMr; fed^am maldtni^aia -h a^ aliq&a eci|ia&
akeriQs ficdcacisab ftiteUeda ilititiirhuinah^litti W
Imtatta» pr«teqi»ritar«dieatnH:oActtrfiisipiliusint^lW
Atts ) -hoc mddo ncmpc , vt rcs circa qu^m vcrfatar ho-
llianaadlio,{ic ab ipfa racionalifacultacc cognitarncmpc ,
cnim libcrccirca id vcrfari polTumus,quod a racioiiepcr- . *
ccptum non fucric:& licuc niiiil in gcncre cft volirum ni-
ii cognicum,{ic niliil cltlibcrc voiicum niii ab incellcifhi
cognitum. Si quxtas aii intcHcibis etiam cffc<5Huc con-
currat a^eiicieadosquofuis a£tushutnaaos. Reiponde- jlfSi* .
tiir hoc videri vaide probabile > iicic Jpar s opjkmca fii^
pvofyabilttitt iion carcat.
' Secnnda cdnclufio. Jntelldfhts mDi]t;tTOlu)itateiai,Cf»ift^
^oaid^xiem a£las>vtloquui|tifie>iileft>fion'nctit<b» inl '
mfeAtisdicitarmoaeceWontatem» quianuUapoteft
cflea^avoluntadr mfi. pntce&rir afti o iiiitUeftus ta»^
^^iiaiircoiidhiopnerupponenda, qaoil ncmnuis^et vc ni^fJk,
intclie^his diccretur moUere voiuntatcm j fed eciam ftmUm
maxim^ in quantum intclle(ftus per anteccdcntcm objc- JJJ^**!
(ki fcttfiMis Aouuoiu cftcaala^cuj: fc^uacuiTalis ^ciuii^
Xi; SiCtN D ABrf ART EtHICAE . •
adiovoIuntatis.Qood vt intelligas,nota mouerifacufi
tcmanimxat» aliquo nihilcdccjuam ab illo dc potcntia
in adld cxcri. Cumquc duplicitcr facultas animx dicatur .
cfFc in potcntia,nimirum ad elicicndum vcl non cHctcn- ^
dum adlum cjuod vocatur cfTe in potcniia <juoadcx«rci-
tiumadusjvclquoad hoc vcl ilIud,feuhoc vcl illo modo
a<rciidum,idcft,quoad produccndum adum huius vcl il-
lius fpccici,quod dici foIctcfTc in potentia qiioad fpecifi-
J^ltSrlb cationem adus j hinc eadcmfacultas duobus modis in-
7ntclUa** digct mouentc a quo ad adum cducatur: vno quoad cxcrr
^m^ad jf><-cicium a(5tus,aItcroquoad dcterminationem illius. Hoc
ci#w4^«««. jf^icm. Joco afterimus voluntatem ab intellc(fhi moueri
/ q^oad fpeciem adus,quia intcllcftus proponit voluncati
objc<flum a quotanquam a principio formali cxtcrno a-
^us voluntatis fpeciem fumunr. Vbi aduertc bonum co-
gnicum non folum fefe habcre ad a<flus voluncacis. vx
caufam formalem externam , prout illis tanquam tcrmi*
nus ad quem rcferuntur , fpeciem tribuit , fed etiam vt fi-
ncm quatcnus motu mctaphorico allicit voluntatcm. -
^^^^ Tcrtia conclufio.lnccllcdus quoad cxcrcitium mouc-
j.r#'c ttfit. ^^j. ^y^i^j^^jjfg adibus Iiberis. Experimur cnim nos
/nirff/^A*;». animum noftrum applicare ad aliquid cognofcendum, '
iBfwri i vclabipforctraherecum volumus : Addequodprinci-
vluntat* pim^-j a^rcndi ac proindc^intelligendi cft finis, cum omnc
frth^tm, ' ^^^^^ (fratia finisopcretur. Atqui bonum incommunc,
V quod h^abct rationem finis omnium aduum humaiwrum
in generc , cft objc<flum voluntatis : ideoque pertincc ad
voluntar.cm moucrc alias potcntias anima: ad fuos adus> *
ac proinde intclled:um. Scmper enim ars vcl potentia ad
quam pprtincc finis vniuerfalis raouct ad agendum ar-
tcm vel poccntiam , ad uuam pertinct finis particularis
fub illo vniuerfalicomprchenfus : Sicucdux qui intcndit
bonumcoramunc, fciliccc ordincmtotius (pxercicus,mo-
uec fuo impcrio aliquem ex tribunis qui intcndic ordi-
*" nemvniusaciei : Atqui finis adionum intcllcdus contU
nctur fub finc feu objcdo voluntaris, quod eft bonum in
communi acbonum totius fappofiti. .
WiHi^* Vcriimobijcies. Voluntas nihil appctit mU cjuod ab
' fyintcUedu leprxfcntatur : igitur fi vt latelledus aaum
• ' fQumcIiciat , & voluntati aliquid proponat, debet prms
»• ^ - a voluatatc moueri ; dabicur inadionibus voluncacis &
• ^ . •• - Di^itiied by GoQSlc
Tract.' I.- Db Princ.Ext.Hvm.Act. zj
Itwlle6bus infinica progre/lio/i quiacm omnem adionc
v-olunracis antcccL^et adio inccllc(fl:us,5c omnc adtioncin
intelleclus aLtio voluntr^tis ,nuIlurL]tie ciaripotcn^aftns
qMcm noii pia'cciierit alius. Rcfpondctu^ dari aligaem ^•^.^'i^^V^
dl:uiii,aa(]uem eliciencium intellcdus non moneturiVo-
Juncate, proindccjuc non omnCm adinm inccllcdus pro-
ccderc ab atiu voluncatis.Na in fupracjiidoprogrcfliidc- 1'*'''
ucnicndum clt ad ^li^uemadum ad qucm intcllcfttts ab' '
obicifto , roUus phaiKafinacis intctacncu non (ibera, &4 '
neccilarid moucarur , ad cjucm prolndc non oporcct eoA*
curxerc volantaceni.
tAiicics rur(us:5i imcllcii^ o^iai,
a^mque i volimtace mbucatur,ide)ii rcfpcau ciufcjc ciic
inic>ucn§^& roptui.n,cjuod pland abfurdum elh Rcfpondco i/tW
prim,6 noii cfic abfurda idem refpcclu ciufcicm c(!c mo-, . ~
uCi ec mocum in diucrfo gcncrc caufx.Fini-i cnim ciHd
quo.l ab agcncc Rt , fic tamcn ic^cm mouct agcns ad opc-
raiidCi: Acqui in rc piopofua incclledus moucc voluntac^
in geucrc caufc forfnalis cxternxi voluntas vcr6 intcUc-
<5lu in gcncrc caufx efficiencis finalis.S^CUndo rc/pon- » /iMX
dco idcm rcfpeda ciuTdcm etiain i n codcm gcne^ caiifc
c& moiil^s inotum refpectu diuccfi;>r)i »ftunm*,vt coa- ' >
ringitinrepropofica:verbigracia,i4ottcifvpt^^ . '
^uinad deliberandum iudiciuuiciucfcrcndfi dcpharma-
cp, anc^^c^us yero per hanc aAiobcm non concurri c c u
voluntiue «fl ipfwamct a&m quo cunt voluntas mouct>
K4M^Hum,nei^e adele^oncm pharmaci,quod ci vi;
coaucjwns ad obfincndum yalccudi,ncm rcprxibit^^^^ '
* * *• / tnnuu; • ^ '\ •
SVpcriori quqftione cxplicatum cft qjiomodo inrellc*
clus cjurc eft faculcas f^pocior» moucatur a vol%ace:
Nunc verdcxplicandu cft quomodo inferioi-es poteati^*
. ^uas illiusinjperiofubfunt ncpc facuitaccs (cnhcius^,'9b'
jpfa moueantttr,^^uale lUincis voluntju;i8 impcriuinV ' ^
^ >Iot^Midum aucem cft imprimis,non omi^es infenbrA Kwt^dHm
tfnimasf faculcaces i n homine voluncatls imperio fubeiie.
Nap c». quar^radooi YqjcBiuidi fc^uuncur , ciim Hnc
1 . . / ' T • ' P * . : y
iZ Secvndae PAks Ethic.
omnino nacuralcs , mjllo modo rationis participcs cflc
poflunt , ita vt ncquidcm rationis impcrio fubfint : A.C,
vero potcntix fenfitiuac , cjiix gratium fcnticndi confe-
^ qiiuntnr, ctli propric loqucndo rationis fint cxpcrtcs, ni-
In.f.riHm iiilominustamcn catcnus ab Atiftotclc i.Ethic.ad Nico-
dupUM. niac.vlc.dicunturparticipcs rationis,quatcnus aptx natae"
funt impcrio rationis obccmpcrarc.Notandumeft: fccun-
do impcriumcffc duplex,alterum dcfpoticum fcu hcrilc,
f]Uo hcrus fcu doniinus impcrat (cruis qui Facultatein
rcfiftendi non habcnt, ciim nullomodo fmt fui iurisral-'
tcrumpoliiicum feu ciuile,quo princcps rcipublicx im- "
pcrac ciuibus,qui licct cius didlis obcdiant,attamcn cuin
libcri fmt,aliquid fuumhabcntquoeius impcrio rcfifterc
7>tiw. ' yalcant. Deuiquc notandum cft partis animar fcnfitiua;'*
FMcul at 4- prxcipuas facultates in crencrc,ncmpe cog-nofci- '
-^j,^ ciuam , quac omncs lcnlus tum mtcrnos cum cxtcrnos
complc^tituriappctitmam,quas vrrumquc appetitum co-
cupifcibilem ncmpe&irafcibilem continct dcniquc lo- .
comotiuam, qua? in mcmbris extcrnisprxfertim rclidct. .
His praemiins , propofitae qujeftioni fcqucntibusconclu»
(ionibus fatisfict, ..' . »
i,Uneh<Ji», Pi ima conchifio. Vdluntas mouct a(fliu^ rcliquas ani-
mac potentias qux illius imperio fuhduntur concurrcn-
docum illis tanquam caufa vuiucrfaliorjita vtcxpoten- '
tia cum quavoluntas concurrit,& cx ipfa volutatefiat v-
na intcgra caufa a qua vna cad^mquc numero adio ma-
^ud/ltcon- nat.Ex qno intcliigis a€lionem quavoluntas formalitcr >
tur/mvom niouet'alias pocentias,elfe tranfeuntcm: ncque cnim di-
Itincruiturab aCcionc clicita aliarii porcntiarum, qux re-.
fpcAu voiunratis diciturimperata : pra^tcrea concurfmn
illum voluntatis mtcrdum cffe fpiricualcm, nempc cum
. voluntas concurrit cum potcntiafpiricuali, vt cum intcU
Jc(ftu:aliquando vcro maccrialcm , nempc ciim voluntas
concurrit cum potcntia corporea fcu inhaerentc organo -
corporco,vtcum imaj;inatione vcl appeticu fcn.fitiuo.
V ^'""'*J^^' SecundaconcIufio.VoIuncas mouct fsnfus intcrnos im-
muntt impt- P^f'<^ pplicico duncaxat,non dclpoticc.Ncquc enim icn-
tu vo/!<»u- fus illi voluncati ad nutum fcmper obcdiutiimmo inter
vtonon fiih- illos,(cnfus communis non vidccur vllo modo voluncatis
impcno fubcirc. Perrcuerante enim fenfus cxtcrni opc-
lacione ncccflario opcratur,riec impcdiripojjsft:. Reliqui
vcr4
Tr ACT. I. t)E Princ. Int.Hvm.Ac T. 19
Tcro feRfus interni nonnuqua adco tcnacitcr rcm apprc- ^^J»'*''*-
hendnntjVt voluntas eoriicogttationem aut ninlomodo, „^citasvrn[i
auc difficile compefcat. Oritur anccm eiufniQdi cogita- t,afcj4ur.
tionu pcrtinacitas vcl ex prarfentia obie<Sti,vel cx intcrna
dapmonum inftigationcvcl cx naturali tcpcric organi,vcl
cx nimio afFcLlu appctitus fcnfitiui.Quod fpeftat ad fen-
Tus cxternos,nullomodo fubsut pcr fc&c dircdlc impcri*
voluntatisjfed tantdmpcr accidens, <juatcnus potcil vo-
lunras iliorum adlus impcdirc , fubminillrando alicjuod
impcdimcntum cx partc oreanijvcl obiedi,vel medii. ^ , .
Tcrtia concluiio. Voluntas mouct appetitum lenliti-
imm imperio politico duncaxac,non dcfpotico : Eccjui-
dem quod appetitus animalis fubfit impcrio rationalis,
latis conltat cxpencntia , cinn iplius cfrraenttos motus ^j^^^y^^
poffimus proarbirrio incitarc vel cocrccrc > iuxtailiud Eidem ttlum
Gcn.4. Sub te erit afpetttus ems,^ tu dominaberis illius. Sistkr
Qaod vcro politico duntaxat,non vcrodclpotico volun- ««"g*^"'»
tatisimpcrio fubfitjcadem cxpcricntiaconftac. Saepc c-
nim veiicmcnti impctu inbonum aliquod fenfibile fer-
turappctitus rcclamantc iudicio rationis prarter vo-
luntatis inclinationcm. Quod clarc fignificat Apoft.ad
R0.7. No?2 quod volo bonum hoc Mgo,fed quod odi mttlum
hocfacio. Potcft autcm fearc refiftcntia cx iis idem caufis
oriri, cx guibus praecedenti conclufionc docuimus cogi-
tationum fcu imaginationum pcrtinacitaccm oriri. Por-
re voluntas non mouet appctitum nifi mediantcfcnfuu
intcrnorum phantafia: ncmpc vcl a:(limatiuae nocitia,
ciim appetitus non fcracur in incognicum.
Quarca conclufio. Voluncas moucc mcmbra cxccrna 4« ConelM/i*
cjuoad mocum fpontaneum iHis conucnienccmimpcrio
plancdcfpocico cicra vllamrcpugnanciam : Cur auccm
difpar fic obrempcrandi racio in raembris,<:orpori$ & in
appccicu fcnficiuo,conftatcx co quod faculcas appeciciua
cft magis fui iuris , qua»i faculcas mocrix mcmbrorum
cxcernorum,fequicurcnimnatural!cer faculraccm apprc-
hcnfiuam , ncmpe imaginacioncm fcu phancafiara , quflc
iudiciorationis fa:penumcro contrariacur:Ac vcrofacul- Oubium.
tas mocrix membrorum fponcanca immediac^ (cqui po-
tcft impcriumracionis , licec vcplurimiim idfiaccciam
intcrucntu appccicus fcnficiui.Si quxras, anmcmbraex-
cerna moocti poiTmc nonaun^uain i folo appccicu fciJi-
3© Secvndae Part. Ethic ai.
Xi^ftilfiAffi tittb abf<]ue vllo voluntatis imjperio. Rcfpondco id poITc
. * contingere ci^m (ic admodum 7ero(tmi le motiis quofHam
' ii(iembrorum rcpentitios non (emperprotfenire i volun-
. tate ctiam deKMPSlta, fed nonnunrpiam a fblo appetitq:
ft ccim aliquts nacmra bi liofts ex fiibica appeticioiie vi
oidlx mant;m e^rt ad laedeiidtliiii. ^
Vttim sffetiitts ftnjstiuus m^miMfvfilmM-^
' } taitm.
N
Qv AS S T I O /
0\\ ef^hicquod dc phantaiia aut c-tftimatiua quic-
quam reotiim dicatur; nec]ueenim fcnfus illi abf^
' • ^ue aliqua motionc appetitusfenfitiui voluntatem mo-
, uerc queunt.neqtie ecaam ipfe appectcut vohintatcm alU- -
eic % ntfi ipfc prsuia lenfus interni apprehcntiohe ptiiis
cxdtettin lcaque pcopofita qurftio trtpiici concituioiie
explicatar. '
i.Ciiirlii|SN ' PrimacQncitifio. Appetitus^liqtiaratione roooec voh
' ' tuncatem. ExperiitaBreniin raocum appctitus iHclinare
01 ad ievoluntatem}iui|Q^tUud lacobt i. Vnufqnif^Metm'
tafura ceneupircentia ahfhaBus ii^illeffus,
iXmrUtf^. Sccunda condufio. Apperitus non mouct voftttttttWH
impcrando cum ficulcas intcrior & corporis organo af-
• ' fixa non habeat impcrium , veldommiumin^otenciam
fupcriorcm&: immatcrialcm.
dadm/if Tcrtia conclulio. Arpctitus mouct voluntatcm indi-
I^Mwr : jfQ^^ ^ rjjg^j^j^ ^ o.Thomas ex partc obicai
• (Ikoceft vc iplcmct cxplicac ) intcruentu notitix in-
tellediu2e » qu x obieau m ampiedkadum auc dccJinan-
V*kmm9 du m propboic. Pafiio eni m appecittts dk in caula cur i n-
teiieaus hpc vel ilfel modoaiicer atquc alitcrdere iudt*
esmmfjtKn^ xet } quA fttvt voluntas qusc (eqttituir iudicium inreii»-
ifiM*»- a^s idcm ficpc vdit auc rcJWiiet quod ip6«ppetiais,
' j^teft aotem adeS clfe vekemeBS ippetitas , v&omfl|ad
rationis vfum abforbeat, ficqucneccffittidoajbatljttlillu /
tatcm , quamuis id fcmper fiat intcrucniciitc ittdicio la-
, tionis,lcd perturbato.Turbat antem ac pcruertit omnino
iudicium rationis appctitus affedio, cum ei dclilicrandi
. £aculiatcai4iiuxuC5d«U3»(9£itipiiuaia(^^ flattm
, 1 * - i - cogi,.
9
v
/^iii^ud by Googl
-.1
I
Tract. I. De Pring. Int. Hvm. Act. $i
cogitarc dc objcdtopaflionis.Vndctalcs motus volunta- .
asoiiibctaliiodidppettiubato ieqauaturdicifatariii^ . ^
deiiDcrati. l '
^0Wifd9V$lHntas UhirnmfitMp»diffk$eipitmtvhi
Q.^¥^"' -•■QvA-s-Tto IV.''* . ^j-
Voniam libSSjNrbitrium cCQlctur ciTc pron- ^
mum & immcdiatum principium humanaruma- „
^lionumqua* catenus liumanac fcu liberac dicutitor, cjua- . •
• tenus aliberoarbitrio proficifcuntur. Idcirco hoclpco
. nonnulla: ditflcultaces de libero arbitrio cxplicandi^ funf.
Prima,quid fic liberum arbitrium. Rcfpondctur: Licct PrimadiJS^
cxvi nominis fignificei attaniqucnfiim rationis impe- ^*'^*'*
ratom a voluntatc, ciiai arbitran nihii aliud fit cjuam dc ^^^^'
' tc aliquadclibcrare,' aut dc ij>(a probabilitcr iudicarc: ^^^^
Nihilominustamcn comrouriiter apud Pbiiofophos &
Tiicologps (ignificat potehtia>n (ctt fiicultaiem nominis
iCledHqatifinempe ipfanH>olaiitatcm <]uatena$ circa fuos
^iis abera cft:Qaare non mali exdo^cihal]^ Thomac
ivDartc qu. 85. fiedetcrOyi potcft libenun aibttfiami Po- ^ ^
ttms libcradigcndi cx iis quae ai finem conducttnt t-^^*
numpraralio,aut vnwmiacmqucacccptandiirtlrc^aoilii ,
diivcl breuius-jVoluntas libera qaatenus libcra^Vtauteni •
planius intelligas qu.iena fit illa voluntatis libcrtas quaf
ad formalcm rationcm liberi arbitrij ; pcrtinct. No-w#f4.
tandum eft libertatem , ficut& liberum dupliciter ^cci- ^«Jrt-iM»^,
pi x^rimo vt ducitur a vcrbo ( libero ) opponiturquG ^^"^" iJJS^jJ?
. uituti: qu^B appellari potcft libcrtas conditionis. Secun-^Tjjj^^^
idp vt dcducitur a fclbo ( libci ) diciqae potcft libcrtas J /
^imetittonis > qttomodo dupliciter acmucfumitur. Pri* ;
jbnonopponlfaffcoadioni^didt^r^^ , ''-l-^,
'^e, quausrcpcrienjrinfpon^WM^^
^t^ominam^ (ed eiianibelfiianwi* S^ecanddiri^opponitttc
^ccefiitati 9 didtilirQOt ttbccias iinecdS^
^ritur in a^onibiH nltmanis Cea proprii liberis« Notan^lJwrftf «m
dum cft fecund^ libcrtatcm non tant&m rcpenri fcr-*»»*'M«M^
maiitcrinipfisaftionibus , (cd ctiam & quidcm prirta-^J^JJ/^
ri6 , in ipfa potcntia feu facultate appetitiua a qua eiuf- fl'""T'""
modi a^tiones liberae eliciuntur, vcl impcrantur. Libcr- t
cas iimir > qu« foimaUtcc cft ia Yoliiaute , qua:que ne*
• |I . SeCVNDAI PaRT. ETHTdAl
ccfTario delicleratur ac conftitucndum liberum arLi-
Uiiim,eftiibcrcas ancceffitatc,quac vulgo dupI^x^jPO^*-
tuitunaitcra cotraciidlionis fcu quoad exercitioin ai^u^»
altcra contrarictatis fcu quoad fpccificationcm aftuj.
Notandum tcrtio illud agcns dtci libctura hoc poftrcmo
gcncrc libcrtaris , quod pofitis omnibus rcquifitisad a-
gcndum potc<l agcrc , & non agcrc i aut ira vnum agcr^
vt contrarium agcrc pofl[it,ita vc i|{i«antiim non cogat&r,
ftd ctiam a nullo necc/Tario dctcrminctur ad a^cnduiD>
%tcunda agrndjjmpraeccrquam a feipfo.
difficultxi. ^^cunda Jifficultas ei>, qui dilfcrar liberum arbitnum
ubermm intclle(flu & voluncatc. Rc[],^ondetur cilcidcmrca-
mtkttrtum t» litcr cum voluntaf c , vt probat pi:5. ThcwTias i. p. qu«ft.
wLmIT ^^* ^"^^"^- +• ^uia cft eiufdcm potcntix, vcllc & cligc-
IrtJtttf'' ' -^^^"^^"^^s cllfinis qui proprerfcappcritur, iipc-
rum arbirrium cft mediorum adfincmqux cadunt fub)!-
iadfm^-^^^^^'^ : dininguitur tamcn jronccptu ahqno fqrma-
diftrt €$H. ^ voluntatc ,quatcnus voluncas qua voluntas vtiic,ic
et/ftu 9»«. pluracxtcndit ^uam libcrum.arbicrium , ncmpc ad a- ,
d^m /►r- <^us quo^Ham non libcros ad quos liberum aibitiiom^
non pcrtingit. Itaquc cum voluntas ab intcllcdu ^cipra
& formalitcr diftinguarur, liberum aurcm arbitriura fit
idcmrcalirer cumipfa voluntatc , facilcefli intelligete,
nonformaiitcr mod6,fcd ctiam rcaiitcr ab intcUcdlu di--
flinaui. • . >
h^rum*^' Vt autem intclligas quomodo libcrum arbitrium ab <
Vi/ri»itt i'* i"Jcllc(ftufcuratione dcpcndcjt , fcicndum cft libcrum
fatione ^,. ^rbitriu n ficuc & ipfam libcrtaccm voluntatis duobus >
f§Bdtat» modis fpe*flari pollc j primo quoad potcntiain fcu habi-
tum j fccundo quoad aflum fcu vfum. Si igituf priori .
i^odo (jKclctur, nu!lo motio pcndct ab intellcdu , fcd a
Crjatorc Dco , qui ad majorcm fui oloriam princi- .
^ i;jr,«/^. pi^m lilud agendi liberc rationali creaturx mdidjt. 5i V
autcm pofteriori modo fpcdctur , fic fanq pcndct ab ia-
ti$nu mm- tcllciflu fcu rationc , quia non poteft facultas libcraJn ^-i^
er f d:um«xcri , nifi prxccdat.rationis iudicium aliqwod
quo cciain nomcn iplum Iibcri arbitri] acccprt : atqac
ii£o l.enfu Diu.Thomas i.t.qua:ft.i,articul.i.a!i; libctum
arbitrium clTc vtiiufquc poccntiae , nempc rationis & vo-
luncatis facultatem ,id cft , ab vtraquc potentia quoad
^fum dcpcudcnic.Et utc do^oi Aoficliciis i.p.<iu.S3 ait.i. ^
Digitized by Googl
'l^ -i^. ••i
Tract. I. De Princ. Int. Hvm. Act. 31
cx co probac Iiomincm e/Te libcri arbitrii,<^uia agit ex iu-
dicio rationis libero , feu ad vtium minime dccer mnaco
proptcrindifFcrcntiarationis circa contingcntia fcupar-
ticubria agibilia,quale iudicium 116 rcpcntur jnbclluis.
Tcrtiaaifficultas cHan vcr^ dctur fupra dcfcripta li-j D jfiemt^
bcrtas humani arbitrij,fcuan homo vere fitprardicys fu- '^^^^,^^^
pradido libcro arbitrio , ita vt vcrum habcat in fuos a-^^^ *ub€^
€lus dominium. Refpondctur, ita cfle, tum quia id fidcs atbi:ftjpr§-
orchodoxa docct cx varijs facrx Scripturx locis Gcnef 4. bxtmfrtm9
N onne ft hene egtri4^^C.loL\\t,Optio "vobts dtitur eU^irt^. amknndie*
Ecclef 15. Deu« ab initio conftituit homintm rt£ium,^ rr-
liquit eum in manu confilij fui. Et paulo poft ibidtm.^^ir
fofuit tihia<^ftttm ^ ignem^ ad c^Hod volueris forrigema-
num tfiam,mn\ cx OEcumcnicorum conciliorumdccrctis
& nouiflimc Concilij Trident.fcfl'.<^.c.i.deniquc exmul-
lis findo^um Pntrum authoritatibus. Nec fidcstantiim,
vcrum ctia rntio (?c naturalis cxpericntia idem doccnt.Ec
vt prarcermicram pauloante allaram D. Thomx latio- j,/tt»rf,
ncmrracio alia duci poifet ab iniuria quac natura: huma- tttnt.
nx ( quambelluina: fimilem faciunt qui libcrtatcm tol- i.
lunt)&: Dco (qucm ijdem in homines iniurium faciunt)
infcrtur.Dcindcaliaratio duci potcft ab ipla peccati ra-
lionc ; implicatcnim contradidionem , peccatumcfle> \ '
& non voluncarium acliberum: Adde fupcrfiuasforc ad-
nionicioncs & adhorcacioncs ad virtutem : inutiliafore
capta dc rcbus agendis confilia: pocnas & fupplicia iniu-
ftc malc agcntibus ciVc impofita. Dertiquc ct(i nulla cirec ' • . *
ratio , ipfa tamcn non conuincit cxpcricntia qua cxpcri-
mur nos plcraquc pro libito pofle agcrc vcl non agcrc.
Quarta cfifficultas cft,ad quofnam a^Jtus fe cxtcndat li- ^^^'JP^'^'
bcrtas humani arbitrij.Repctcndii cft hic quod fupra do-
cuimus, libcrcatcm humani arbitrij propric efle libertate
a ncccfl!itate:Dcindc illamefrcdupliccm,ncmpc libcrta-
tcmquoad cxcrcitiura a<flus,qux poteft dici libcrtasco-
tradid^ionis , & libcrtatcm quoad fpccificationcm a(flus>
quaedicipotcftlibcrcas contrarietatis. Quibus pofitis,
Rcfpondco primo voluntatcm in (tatu futurac vitae
non cflc libcram ncqucquoadcxcrcitium, ncqucquoad
fpecificationcm circa a(5lum amoris Dei clare cognici.
5icquc a£lus illc non eft li ber , licct fit voluntarius, id cft
i Tolaticatc rpoace>id efij aon iauid& eticitus. Vbi n<5ta *
r
_ -» - —
H Secvndae Pari. Ethicae
c]uod neccificas iila t^on fiicic vofuntacein ^eterioiis ^otiJ*
dirionis > quia non diftcrminatindiiFcrentiam voluntatls^
illatn cogendoifcd potiiis coiiS|>krn^6 SiTpc^ficicndoicilm
pfoueniaceacpcrfedliffima apprehenfiont a|||edivn(ie-
^uaque & Cimmc boni.
sm'u!^* . ^^^^"^^^fecundd voluntatcm in prxfcw ftaku efle
liberam quoad exercitium adtuscirca quodcumque ob-
jcAum^, boc cft f ittam poflc pro libico elicerie vel fufpeni-
dcrc adl:uni circa oiiodcumqi objcftum ctiam vndecjua-
c]ucboniim : tunn^uia poccfl liberc aiicrccrc: animiiin a
coglcatioiic calis ol)icdi,cum qaia perfeucriiitc cciam ca- '
ii co2;irnciortcpotcl} pro fua liberrate furpcndcrc adlum
volitionis vcl amoris , idque prpccr dcfcdlum ipliusap- '
prehcnfionis inccllcctius in ftacu prx(cntis vitae. ^
ccrtio : voluntaccm inhac vica non eir&li-
bcraih <]uoad Ipecificacionem adus,drcii bonuvi in tom^
muni,auccircajmaIumincommuni , nece;lani circa id
pcculiare bonuin quodnullam kabcc rationemmali , vc
eft beaticudo ; autcirca peculiarei^alumfiabfqucvlia
ratione boni illi rcprxfcncaretur : Jd eft voliihcas pocieft '
qui dem vellc feu amplcfH bonum in communi ,(imilic£t-
aue boniim vndenuaquc bonumyauc non vellc (eu fii(pen*
^ nere accum volicionis aut amoriscirca ilkidbonum, (cd
non porefl nollc poficiuc, fcu rcljjucre vcl odiOe. Itein-
ijuc voluncas poccft noUe (cu refpucre vel odillc malum
in coinmunijfimilicerquc malum pcculiare quod abfquc
v!Ia rationc boni illi rcprxfcntarccur,auc ctiamnonnol-
^ lc, fcu non rcfpucrc , vel non odiflc. At non^occft vclici
fcu confcd:ariveIamaretaIc nuiium.
4««4^ffMi Rcipotfideo quatto. Voluncacem efle liberam non ca^h*
ti\m quoad exerci€iam> fed eciam quoad fpcci ficiacioneni
aftus cirta bonum quodlibec in pard^ ulari in quo poceft
aliqua raciomali reprae(entari% Icimqoe ctirca nialum tti
parciculari in qvlo potceft aliqua tatio boni jponderari.
Quod fic adcf picndum c^t noa tancAm qnia volantsis ita
poteft amarc huiufmodi bonitmiFt pcmt illud ideim re^
' /puere vel odiffe, quia in eo poteft aliqua ratio mali^fpc-
<ftari,fedetiam cjuia poteftamarcmalumilli bono oppo-
^^trmtm' {jjm^ qyj^ ^nalo peculiari poteft aliouaboni ra-
^ima ipcctari. Ex cjuo mtelligis hbertatcm concrarictatis
«4««fMi. d.o]»Uccm aflignuipoflc 9 noape vaam^cifeiibcrtatcia
Digitized by Goj^Ie
' TrV^t. I,Db V%jta. Int. Act, Hvm/ if
coQtrariecatis quoad adlum ipfum, ciim contrartetasiii*'
cer ipfos aftns formaliter rcperitiir, cjtialis cft contraric-
tas iiucr vc!!c & iiolle po<iriucj fcu inter ainplccli SC rc"
ipiicre;iiucr air.arc oiiillc. Altcrim vcrocfTc libcrta- ^ ft^mi*^
tCiM contrariccatis c]uonJ o'ncLl:i.im , cum concrarietas**^^* '
non repcritur inrcr iplos a<5bijs 111^1 rationc contraiioruiii
obicclornm-, cinalis eft contrarictas intcr vellc bonum a-
itquodpccuiiarc, aut veilemalum iili bono oppoficum^
ad quain rcuocari poteft libertas indifFercHti^ ci rca pl u- . '
Vabonaqna! vtfic non funt contraria» (ed caQCi\ai dilpa* ^
j:ia>vtpol!e vcllc hoc vcl iiludbonum,
Qmnca difficiilcas eil quaie iadiciain racioms requi •
ratur ad vfiim iiberi furbtcri). D.Tho. dc fe^cores exifU-
mauerunc requiri ie^uper iudicium aliquod pradicum i
q uo ira dqkerminacur voluntas vt iftud ftatim & qut^em
infallibllitcr fcquatur, cjuod proptcrea vocant iudicium • .
pradlicc pradlicum , quotifmc prGEiudicio libcriarbitrij
fieri dicunt,co quod t.ilc iudicium fit libcrum,id cft,a li- ^
hcra volnntatc imperatum.Vcriim quiaiila opinio gran- ^J^^
dcs &cxplicabiles patitur diificulcaces , probabilius eft
alicrcrc ciufmodi iudicium pradic^ pra<fliciim non cllc
ncceflarium ad vfum liberi arbicrit>fed facis cHc illiid iu-
diciumqno medism iudieatur vtilc & peniacis omnibus ^
aptuln-tjuod cligi poffit : quod iudicium licec^vetc (|c de-,
tccminatum, pofico tamen cali iudicio mancc adhuc vo^
luQCas indecerminata,ica vc poffic aAum fufpcndcre,quia
pec cale iudidum iudicacur icafaQNcboamn efleciigibi.
le>vc camen non & nec(iflari& eligibile.
5lexta dilHcultas eft,' an maneatlibc;ntm ashttruim in Sixta.
ipfo a<flu,fcu an voluntas ctiam dum opcratur fit veri li- «o/fci».
bcra.RcfponLico ita circ, alioqui nullus darccur adus li- ^ JP^^M
bcr nifi cjuaccnus fucurus effcc , ac proindc nuilum cifcr P^*^^*'^»
propri^ mcrirum.-ltaquc voluntas ui eodcm inftaiicj icali y^^git^ujMm
quo elicit a£lum,priiis natura quam cliciat a(ilam,in:cl- §>t{mrq,m
ligitur Iiabcrc poteftatcm adeiicicndura vel fulpendcu- r^^dodtca
dum adbimjficquc in (cnfu diuilb voiuntas ctiam dura o- ^ i^'^»^*
pcratur ceniccuc libcra lic^t in (enfu compoiico dicacur
ncceiTario opcrari.Scd ha?c dc libero arbicrto &x\%, acquc
^eddefrincipiisiaiecms congcnius aftionnmhuma^
iiamm*
I I I I I r I
PosteIrjor bi sFi^TArjml
■ . huimtracintM. / '
Dcpiinci^iis iutcriiis humanaruma(flioiiumac^giifi^|^*
■ . '\ - ucmpc dc kabuibus. ;
Qv AB S t I O I. - ^•^i'-
D^fimii rj Abicum hoc lofo acciptmas q^nus pcrtiiw^jiii
^ pnnwm rpccicjHQ!wHtatts,dc8nit6rq} ab Ariftijft
7.Pbx.}.ai(pofitiopcrfe^ difpoSrto-
ittbicdiiQtcgri & omiiihus fuis pirtibus ac Eacultatft^'
inftrudi adopcimum lui fl.itnm,f]ui in pcrfe<^iflimaciiis
<>|*€i'ationcprxfcrclm confiftir.Habicus autc funt princi^
"2^^ pcrfcaiirimc oocraJi.Vcrum c]uia hxc dcfiniriorolis
» nabitibiis compctic,polia gcncratius & aptius dcfiniri in
i'Uiicinodum:QtTalitas vci ♦iifpofirio fubicdi non das ci
priinam facuicatcm opcrandi,(cd cojifcre|i$£>cuItatc
ci Ii Lis ac dcccrminatii!^s opcrandf ,qu« manct in fubiefto»
ipfo etia non opcrantc. QjKidcfinicionc diftingllillti^fi#
itio Iiabicus acquifitus a naturali facultatc pcr qda eon^
^ tcrtur prima fj^ultas opcr3di,dcindeab habitibtt5iQjiB#
^ui conjfcruntfacultatcm opcrandi firapiicitcn
*^*«iabitibtts qui nonruntper feoperaciai;aitL_^
clt ptticbritudo)faniras,&c.dcnic|ue ab adione qu^ nSi
•^w^fftt* potcntia,(cda<n:us. Qiiod autcm eiufinodi habicus coce-.
m^^itn ^^^* ^*"*^ vclLirati in ordine ad adus moralcs,pacecitiim
indcccrinmationcjcum ex difficuicace quam cxpcritur
"^oluntas iii Cuir. a(fl:ihiis.Quarencce(Ic cftjvcperaliquo?^^
habicus (xbi rupcrnddicoS ad lios pociiis quam ad iilos
dus mclinctur, arquccciam adco&la|ifacilius &pcrfe-
J £iiiis cxcrfcdos iuucti)r.Sic «^erimur c& qui fibi oC|i& '
rauit babu^m tcmperanttx procliucih eHe ad adus
penmti9^ec vj|jlam jii exscxercendis difficultace pati^^
cus aiitcm fonttn^ccc ii^ co qui nondtt fii^i ciufmodtl»^
«bittim comparauit. Quod (i opponas QCittu indeteroftnit-
tum efle ad Kos vel iHos col6res vi(lendos> '<^p& ^^^^
iaepiffim^ dtffidiftatcm paci , immo in crrorem
obicda Yi/^biUa,ucc caincuadmitti iiabitum oculo.
, ' - ^ Rcfpott-
j • Tr^act. I. De Princ.Int. Hvm. Act. ^7
Hcfpondcrnr hanc inJctcrminatioaem & (iifficaltare:n *
nonprouenirccx vlIain(iifpo'icio:iefacuItacis: Ecquid« J{fFf»Hfi§4i
quod fpcdlat adindcccrminacionC, facis tollicar per (ola if><rtem^^
obie6H prjcfcnria. Qirid vcro fpedac additficulcatS aac
dcccptioncjRcfpondccur cam fio oriri cx vUatiepng.iaci-
tia ipfius ficulcatiS videndi,ex indifpoficionc organi, vel
iadebito fita obie^it , vel etiam ex indebita difpofitioae
tfied!} inceriac^tis iater or^nam Bc obiedHH: At indecer- Rrjp^nfi» u
minatio voluiitatis nonr^nicur ex Ibla prc fcntia obie^,
qiiia obie£bo prt^ fcnrc poteft circa illcui adhim {afpcderc»
immoctiam ad aliudicdiuertcrc 5 difficaltas vcro<]aaai
patiturc»ipfiufmctvoluiuacisindi(po(itioncpioucnit. .
y Al S T I O IL;
ETfi nonnulli habitus vnico ducaxac a£hi acqhiri poC-
'fincvt in intelie^babicas {cicntiae vnica dem6ftra«
tioiie:Niliilonipiq;s taffl^n permnlti aiij fanc qui partini
ob inefficaciam aftoam,p!artim ob refiftenciam^fiibl^o.
jitmnohnifi^e^aemi eorcindema^hmm rcpetitioneac- .
^iri poflttiit:Cma(modi (ant morales habitus, c|ui pro-
ptcr prauam voluntatis inclinationcm &appctitus fenfl- ^ *;
tiui rcbcllionem non nifi rcpecitis actibus in ipfi volun-
tatc procrcantur. Adlus autem illi pet cjuos habitus ac- ptf^utfnmm
<}airuncurj debcnr cllecius facalcacis incjua recipiuncur,*^»**/»^*"»^
vtqiii.i prudcncia moralis clthab:rus in intellci^la reii'?'*^^^*»'»''»
deas,idcixco nonnifipcradlusintcUedtiuos procrCatur.I- *
tltbquiaiu{litia,fectitudo,tcmpcrantia,fQnt habitus in- ^
temi ip>fias ▼6lQnt4tis>ided honiii& a^bus intemisipfias
voianutis acquiruntur.
Grattis aufcm hlc diificultas oricar:ti\m enim^abitus ^^//r^^/i^
ilti morales fimul ab o^ibns iitias'^dibtts in dii p rodu- J^ml^ndm'
^hoor dcpendeancita vt fim;ali aftus aliouid ad ipCum Bmm
kabitdmprodoceifdcmi conKcant » &qaidem in gencrc ^^'•■•i
cau(W efficicntis , quxritur iam an omues tlli a(flus eo*
dem modo fe habeanc ad habicum produccndum.
Nonnulli ^rbicrancur per priorcs adlus cantiim di-
fponi faculcarcm ad recipiendum habicum . vltimum
md a^liimYicmcc px^cccdcAtium pioduccrc habitum«
jt $BCTN9AB PaRT. BtMICAB. w
$r4tU di »• Alij in oppofirum dicnnt per pnmum a^u diintaxat to-
frtf^fif»' talcm Iiabituiii proiluci,pcrad:us vcro fubrccjucntcs cun-
^ dcm iam produclum confiiniari 5: ftabi]iri,vel vt loc]uU-
*V'flf^*^^ tur,radicari in fubicdo. Verum probabilius arbitramur
fiatttim* ncque pcr priijinum, nequc pcr vjcnnum a^flum duntaxat: .
. fed pcromncs & fingulos collc(fliuc fiimptos produci
habitum:quoIoco pcr habicum intclligunus difpofitk>ne
Qood fgitur per primuni •
dutaxacadum non producacur ciurmodi habitus firmi-
ccr inhanenssfacis con flat e7cperietia,Quod vcco vlcimu^ ^
' illc adus non iic expedandus eadem conftac experiCcia;
cdm ance vkitnium atS^umiii iam pkiires a^us vttuicia ali'-
^uis ex^rateritiienttac fe nonmediocctter ad eain vircii-
tem rublati^ graak>nbus di^culcacibus |n4lin;|ri. Add^
c|tiod diilicilc e(Ieca(rii>narc (]uis ille fbret vltimus adus r
per c]uem habitus virtuce praeccdcntium produccretur.
j)tAttd'i»* Quoti rpcdlat ad moduaiquo iiabitus augc'tnr,confla!:
quidcni rcpccitis adibus auacri: verum cUiu aciioncsad
habirunic6paratx,auc rcniitla%auc;Equc intcrjfo:, autrc-
miiliorcs ipfo habicu;quxilio cil an habicus no poifij: au-,
iC'j^M^* geri Difiimcniioribus adibus. Cui rcfpondetur ita eile:
. naadloncs remiiraehabituui debiiitanc^squc intenikfo«
uehc>fcd i ncenliores augeut. Qupd igicur (bli incenfiores^
, ,v aftus podinc augere haDicum,n«m vero rcmiffior^Siaut
^ff^am. inteQfi:Probatur.qui'a,v( f^ribic Arift.Ldc octu & in-
tericu^a^o non fic a proporcione minoris inatqualitaus#'
fed ^ proporcione maioris in«<)u^licatis> id eft agen^ iii*
^ firmius autdcbilius > auc acqualium virinmnon agitin'
fortius aut sequc forcc : {cidcbcc ciVe n^iaioris virtutis>
, • quam fic id in quod agic. Quarc non poceilrcmiiTiora-
dkus agcre in iubicum intcnliotem fcu ipfura pctficcrc. . ,
ad ofgrandttm» . • f
Qv^ Afi » T 1 o. I IL
,„„:f^fli P Vutquiliccc vltro fateantur facditaceih habitu in-i
(tm J^^^ ^ flniftampromptius&perfii^us operarijguskmfico-
' dem deftituececurtncganttamen habitu0 efle venim a*^
gendif rinejpittm^ led aiuiu meniiii cfle diipofiaQiieihf
" Ittbie^
^ . Digitiied by Goo<
TltACT.I. Di Pjixmc«Int. Htm. A^t. $9
Cah\c6ii omnis tfRdcnux cxperccm : cx qua camcn pcn- "
dct maiorfaculcatis cfHcacia. Verum probabilius cft ha- ^****"^
bicum (imul ciim facuicacc cjuam inflritic cffc<lliue con-
currcre ad clicicndum atflum. Nequc cnim habitus dici-
tiirtantiim dirpoficiopcrfcd:i,id cft, fubjccfli, fcd difpoli-
tio fubjedli ad optimum, ncmpc ad a(flum. Addc ctiam St»idam
nuiUicn foredircrimeiiincerhabicusopcraciuos>fi nullus ^«'^'m
liabitus cflcc ▼eram ageodi principSum. Licct enim^ui- •^5'^*'*'-
daiti (int habicus non operacioi>vtptilchricudo,&c.alij ca- /
tnen plerrqttc & ferm^ omncs fiint opcracfui> ac proinde *
▼e(a agcnai principia.'£t licer ▼erom (itc6jtkm adionem
tflbi ucultace > noo repugnac camen eandem fimxit efle^ (
iib hibicu ifi eodem ^ciitere cao(^ fabordiaac^.Sicot tdem
«^as^comm pendec a mano artifici& & (imol k inaHeo.In- OjMU.
flabis habiium pr6doci*per aifliones, ac proindc non pof-
ft efTc prmcipium (cu caufam c^cdiuain earundcm. Cui
rcfpondetur habicum non polTe ciTc cfFcdlum fimul & |!f/«xi«> -
caufam carundcm numcro la^^ionum i fcd po(Tc dici rc-
fpcdlucarundcm ipccicrinquo nihil abfurdi cfl:,cum plii-
uiavaporibus primumexcitaca, vaporcs jurfunLcxcitec*
noajuidenif:ofdei(nnijmczo>fodeo(ilcmJ^ecie.' * ?
Qj/ Afi S T 1 o IV. , •
G" Onftat <]oidfcm iaciereaftcefobicdopro|>rio > habi- , ,
tomficot^ qoodois aliod accidcas deperire $ ▼ex^i
gratia , fi anima auc anim^e facultates perirent > onmeS'
cjuotjue anim^autipfarum facultatumhabituscxtinguc-
rcntur.Ccrtum ctiam cft fubjedo adhuc intcgro & fupcr- . ^
l^icc habitum contrarijs adibus ab ipfo cxpclli poflc , id . ..
cft aboliri. Vcrbigratia , habitus iuftitia: in voluiitace q
contraifbus, fuperftite ipfa voluntacc pcr adus iniuftitix ;
paularim rcmittiturjCandemquc prorfus interimitur.
Vchim diificulcas e(t>an ibla ceiTacioat a^uom idem
habitusdeperdipofibt. Expcrichria quidcm compertum ^ifi^'**^*''
e{lincrri;orio ▼irtotom habicus frangi paulacim ac de-
biliuri i iraod tamen nonnullifabciJiter qqoedvfomi»
non<]aoadlabftaatiamhabttttS'tntcrpretaatu«« ^^^' dmi^tii^'^
c^ fi rcs ad Tiiwm Jte&cccor ^ aoa noecor poflc habicum '^**
40 Tertiae Part. Ethicai.
ipfiim deleri fola celTationc aa:us prxcis^ confidcrata:
qujreciimaliqua virtus inema otio viderur languc-
lcercnon tain liabitus ipfc vfrtutis depcrditur > c]uam v,.
fus ipfius habitus prxpeditur ob rebcllionem appeticugr
qui per ciufmodi virtutum indiicias vircs nouas rcfumit.
Adde ctiam vixficrlpoflc,vt ccfVantc alicuius virtuiis a-
(fljone oppofitus illi habicus per occultos falcem &c fe-
crccos ipfius voluntatis adus non producatnr, ficquc non
per folam ccflarioncm adus, fcd per oppoficum habituiu
priorillc virtutis liabitusdcftruituriquiatamcna£lus il-
li f;epenumer6adc6occulti funt &taciti , vt eos ipfc c-
tiam in c]uo funt non aduertat.Hinc fit,vt dcperdir^ vit-
tutis ruina foli inertisc & fcgnitiei tribuatur,quamuis rc- .
Uiera per oppoficum habicum dcftruatur.Scd ha:c dc habi-
tibusatquc adcodc principijg.internis aclionum huraa-
narumfiuc concrcnitis,fuie acquifitis fatis di^flafmt. Su-
pcrcil vt dc principijs carundem cxtcrnis fcqucnti tra-
clatudilVcramus. j
rOSTERlOR TRACTATVS '
H VIVS PARTIS.
'v
X>e Trincifijs exttrhis humstnnrum ^Bienum.
-pi «^fi Finis & Bonum dici pofnnt cxcerna humanaruni
^JtKtt b aaionum principiain gcncrc caufe finalis , vclfor-
nkPr^nci. maliscxternx: non tamcndc ijs hocloco agitur , cuttl
ri* iam dc illis didum fit in prima partc j fcd tantiim de ijs
mumhum4- pcrfmcntad gcnuscaufae efficicntis , vt funt Dcus,
nMfum hi$ J [i^da:moncs. Et quoniam Dcus alitcr dicitur princi-
pium humanarum aaionum quam angeh vcl daimones,
quia ncmpc cfficacitcr mouct,hi tantum fuadent ac cxci-
tant : hinc duas inftituimus huias tradatus difputauo-
nes , quarura prior cric de principio crticaciter moucmc,
ncmpc Dco ; poflcrior vcto dc principio cxcitantc dua-
laxat , ftngcl.o ncmpc &; daemone. , ,
. * ■ / ' PRiOR
Digitized by Google
p jt i o i^ ^ I s v r t J t k Q
ImiHs tYttchtiiSm
Dc pdncij^io exccrno humanarum a^ioniun effi,»
cacicex: m^uence; , . .
» »
« » 1 •
On taittite O^vlt^
X/V hvunanar^imijSiQaiifQiii genere<au£i^$QaliSiqiu-{^,^ .
cuaBCSena eaam in gcncrccautaj clficicn- dufUcigtnt^
US, : Qgpdjjurdcm duobus modis incclligi poccft , prirao ntamft, '
qiUdcut ^aceuus cft caufa quxdam vniucrlalis , quae fi- ^<«ri*i. '
inul cttm ipfa facukace libcra influic in ipfius adum,fcu , ^ !
ctfcrtiiidconcurrit ad a<flum Jibcrc clicicndum. Sccundo
quaccniis cft caufa cfficicns ipfius facultatis iibcrsc , po*
t^fl^uc ip{am cxcitarc icu mouere ad ai^ot ^iici^CAduj^:
D^um igitut vq:oq[icmodo.^ principirim' cict«iiiimi.a^ '
^num humananiiii ailcaii^s^^q^idei&^^ia^ fyimi |m
jii&49fd<,pnAcipi«im fiiimaoacum a^^bJoauni ftohim^iy^^'^
^iWLn^jkmiimm^ T^nmjKjif^ s^intm tp£toqi opc^^-^*^.i
dooescami^amcalcssuaini^faey pcndeticiDcocan- ^
, qaani iprin(|aiimtitriiii^^ propcdrea'^*^^
dm opmft oniHtfainomnib^^
icnccntia tanquam minus in fidc cuta ab omnibu» Theo-^
logis cxplodicur , affcrcntis Demn non alio iniluxu cou- ' '
currcrccum crcaturisad agendum , (]uam coqfcruando
' illarum naturas & vircs. Nam 5<.ipfas quoquc crcacura' ..•
rum opcracioncs fouetrrcjy tjmoH^p-^r^yiyy^^ i:on\lC /
ijjicnccm fincm dirigit.
Quod vcro ctiam pofleriori modo Deos & pr^nci'*'
piiiqi iiununarum adhon^m pacec r ffM id oapftfi^ati* j
cuiuis a^i^msextfmuu^piif^
icttiarilRipm adiionis principium excicac ad a^
^l|i.ej^fllodolc habetl>tti£ ^^a^oaggiiffiii^^ 4^
f Jontaic A » ^'•ft pcoamiim aciUiwuttt
h
Digitized by Google
illarum,excitct ad agendum.Vcriim dcvtroq; modo qUd'
^ Dcus dicitur principium humanarum a^lionum dcift-
ccps fpccialius dicendum cft i & ptimdm quidcm dc
pxiori &u dc curfu Dei cu m libcro arbitrio , fccundo de
dlptiobe iFoittQtatis aDeo.
». hamanos. v: * '
/ • • •
Qv^ Am s T I o I I.
DBam concurrcre cam toluntare adbpfoia^St ni^
hil aliad eft , quitfi DeuinVt cHifiiih ptimani ac^;.
niucriilcin fimul cum libdroraibittio ta^aujim' «un^^cao^^
' • * ' fa fccuhda & particulsri , pcrmddumlmmi tdwHlcA^^t
«Hi Cx influcre in ipfjm aftum immcdiate. Efl: autem ad a- *
mmtLittn' ^ionem quamlibcccficicndam ncccflarius vterquccon-
4m9^€9»' curfusjncmpc cauraeprirti«,& caufac fccundar : illius qui- ^
'2^^ firi' ^^^^ 4"^^ pendct caufa fccunda in cfle & opcrari:
finiff»fM Tt 1^^.^^^^^ quiaper hanc illius influxus gcncralis & dif-
J^fitctn- fct^cns dctcrminatur ad huncvet illum cifcdum produ-^
••^P^ ^'^ cc>^diim : immotiii duoconcurfus fanc ail<$6^co{inexi>.vc ^
tmm y^-g^^yf^fff^f^dijtmm qua cfFc^tiis pro<|ucitur , qux '
' qaatenaieft^lueoyniuerfalicerinfluenteydicitur in|^^
MS geaerAlis % irt Ter^ i canla fecunda caltter velcaifKt
\ . * aaentc, dicitor colicut^ ieainftncos caa£e parcicaiatilt ' i
tcrbi gratia,ig«ts; $icigituraAiolibera>totA^ia[ilnedllat^ '
pcndcc tum a ^oluntatc ciim a concurfu Dei j itiit cdh-
curfus illc nonfit influxus quo Dcus primo per fe md'-
lieat voluntatem ad opcrandum,fcd quo cunf ipfa volufi-
JVifit tafcc cdncurrat ad a6lum libcrum cliciendum. Vbi nota
COftcurfumillum non cflc caufam cfficaccm & fuiHcicn-
. cem ad adum libcr^ cliciendum ablquc hbcro concarfu '*
tdlttfetatis' r immo quod hicpotius quam illc adus circa '
. . f hfK feHilMelici«^tury4 (oibcoacuriu liberi arbirn) pro-
. aenit.Htiideti^t^cOncutftjl^erali circatalemadum '
iiecedr^o ponaror calis a^psyctiiii fiipMdidu& concurfus
- ' aIri6llB^itiim^'dii[lingaattfr non
hdSk Ulterjl^protifeiiit^t ^ufa^ftcumiabbe^^^ '
OfMkm i ▼rttomsste.Sit qbibolimeiftscire fefll,lu*radjaunv^nc--
* ralem concurftm nrflltofilfcSc fiiifflarifs^^^
• ficateih , c^m VolUAtai maucat fcmpcr «guc iMMfeetis''
/ ' &liberjicirc4fuoiadus. ' r ".^ f ^
* • t ^ r
■ r -. . ■ .--1 , • i( 7 i
P|£LiEDecillumlupra(Ud]tttaiiQflux(iquor)«^ ' /
• CHjacomitancer cum voluncatc ad clicicndupia^JMii^
^iiis non niii pfobabilic^ije a jpictjli^n^admitmur »^9110^ r
peus fe iiabcc ^iiiecec^Qnccr cum jdltmtfitc ad ouulem-^t^* •
pUcatyoI^ncace^ad ageudtim ^
rasquimdC{(apenotic<^ac9s(U^ pcripfum YideaT
tiif,%orQ|)UsqttaM,abextriQfi<^ drcrefminari ad^gendu
anteguam lcipfam dctcrmincc j quod Lumani arbufi j li-
bcrcaci vjcleiar nonnihil rcpiiguarc; niluloiniaus caiucn '
''exprcirc! docec D.Thonias r.p.c].io,-.arcic.4.e5c i.i.cj.«^.arc. SententU
^.6i 6. Dcum moucre voluntaccm ipfam, icavc vuluncas,^*^'*'*^'^
non pollic opcrari nilia Dco moca ^ cxcua:a»i ep.qupd -
ab ipfd.canquam a gencranre. vini ipfam pj^crandi accct
pcric.Qua vccAjatipne cunveijLUinodi niotione Pci^^^ : ^
hbcrw.arbitrij, «cplicati4c;;j»(|od^ ' "
io.dmc.4.Q|^a ncmpc p^^ ^
iiet niodgWiu^iudBCC^^ #
faculcas dciccpim
habciis a4 infalwific Di^b^^^ non c^j^eccf» *
iicarc ipiaft|.ad YQ^ui^pl^lbificti q6o£t it mutMs Vq^ . ^>
lancadp reiaaneat fontingens fic non nccclTarius, f ^j,
' Vblnocanclu eft iuxca dodlrinam D.Thom.i.p.c}.^ arrT^y^i^Vf^
4.Yoiuntaccm" non mouere leipfani nifi ciclibcracionc feu ' ' * '
conlilio pca^ccdcntc, vc coiuingic la clcctioae mcdioru, ^
iicque inqa volicionc c]ua: dclibcracionc ancceediCjyc el^
volicio fiwis ipforri mcdioruin,non vulc voluntacem i|;iO-
ucrc (eipfam prapric, fcd caciTm ab cxcrinfccopniicipio,
n£pc a Deo folo moueriiquia cum voiuncas antc'effccin 0*' -
• poccncia jcantuin a^a^^Qdtt^^otf^otuic lei^m ad agen* Tmki^ *
•dumoucrecalioqui fcquercturcam fui/riinaftu dacAec '
-tn pocentiaVciSb^^ijttitiaju quodcfr aibn; ' V »«'^;^^^''
. Sicqtie Hccc prMiiiuitr^^di pifnoitnium flc itiitriiiler
.^iiaitspnmum c«mcnprinc|piuiii^dcbjj^
Vcr^n n,itbcrd*dicain quodre1ickr;itc^chd(cD.Tho. n jinjiiiili:
m«5ppiptio/j{ cgimmun^.^ya^c c»nfpinjis .pnncipits^
' - 1 • " ' ■ " < *i. r- ^ '^'
44 * iScYNBAE i^ART. EtHICAE.
vi(ictur nQCcflTario fmple<flcda co guod miiltum dc libcr-
tatc arbitrijjprxfcrtim circa volitionc finis dctrahat,pr<^- ^
fcrtim ciim lupradidus concurfus fafficcrc videatiir ,
<]uo cam voluntas in agcndo, quam voluntatis ad^s dc-
pcndct. Itaquc lic^t prxterquam Dcus concurritirhmc-^
diatc ad a(flum, pollit ciiam ciimivolucrit influcrc hoc "
r ' pofteriori modo in voluntatcm cammouendo&cxcita-
do,ctiam cHictcitcr dctcrminatc : faltcm quoad adtus bo-
nos> licet nunquam poflic cogcrc rcpugnantcm : hoc ta-
mcn non videturordinari^ admittcndum , nifi fcrmo fit
dcadlibusfupernaturalibus^adquos pr^rcquiritur cxpar-'
' . tc Dci motio quaedam moucns 5c cxcicans ipfam homi-^
^ nis voUintatcmiappclIaturquc gratia prxucnicns vel cx-f
- "fCitanSjqua! quidcm non mouct ncccnario & dctermina-
.1- • >* tc voluntatcm, licct in quibufdam dicatur tantlim fuffi-"
' "^' ^cicns,m aliis vcro cfficax,Yt doccncThaologi.
^dl^it. quarras an poflic Det^s adco cfFlcacitcr moucrc volii- '
tacc hat ad adus natura:,rmc ad a(flus gratix,YC voluncas^
Rejfonfa, Hcquaquam pofTic rcludlarijaut atfhim lufpcnderc.Rcfpo-v
^ . dctur:NihiI rcpugnarc Dcum hoc modo moucrc Yoluta-
tcm ratione fuprcmi dominij quod habct in rcs omnes,
• T fnricrtim ciim voluntatcm bcatoru hoc modo moucat -
• fubrationcfinis&obicdli:AddcquodvaIdcprobabiIccft^
quofdi praeucnictijgratia adco cmcacitcr a Dco impulfos
" fuiflcjVt nc tafnrillum quidcm conuerfioncm fua rctarda-^
xc potucrintjquod in conucrlionc D.PauIi,B.Magdalcn<j>'
^ aiioruiu cuenir,quamui$ id raro concingat.
"Tosr E R loi^ D I s p rr AT 1 o';
» ' ' . ' Dc aliis piincipiis cxrcrnis humanarum
^'*'' ^V?'" aa:ionum,.\,v.
Jt
•i r
Ttfhm mtil frAtif Dtum pojpt eJfUkMr m^i^f^^ ^f^' .
j ; . /UuMn 4U ^ pfidi^nter mdiiwToluhtatem latfi nonnunquaiil acJ-^ ;
proponca-
* ' -• ' V ^ ^BigitizGd by«Goo4le
Tr act. II, De Princ. BXT.HVM.ACT.*
proponentioobicdam,dici potcft ctficicnter,licct no cf-
ficacitcr moucre voluntaccm ageniis. Aliquado wctb (Iri- ,
. 6lc & aiaximd proprie, quomodo is tantum diciturmo-
ucrc volunratcm,qui pcr immcdiatc & non rationcobic- ^^^^^.^
t\i vel fiais inclinat voluntatcm.Quo poftcriori modo af- ^/'^["^^^^'^'
ferimus. nihil praetcr Deum poOe ctficicntcr moucrc vo-
iuntatcm. Nam fiue angcli,hue dxmoncs,fiuc honiineS|
■ cumaliquidagcndumpcrfiiadciit voluntatcm ad aliquif ^
pelliciut mcdiantc intclleclu, proponendo rationcs qui-
bus obicvflum appetibvliiis clTc videatur,ficqimoucnt vo-
luntatem in gcnerc caufij finalis vcl formalis cxtcrn^cx
partc obicai,5c quide mediante intclledu: At vcro Dcus,
quiafoluscft caufacfFe(flrix vohmtatis , idco fclus eam
c/ficicntcr moucrcpotcft,iuxta illud Apoftoli ad Philip-
pcnfcs i.Deus efl cjui operatur in nobis 'veHt ^perficen.
Quod vtplanius & plcnius intdligas , notandum cft ^^^^;^^,.
cx DiuoThomai.p.qu.io^.arc.i. Voluntatemimmutari
feu moueridiiplicitcr, vno modo cx partcobicdi , ^lioaur.
r modo cx partc ipfius potcntix. Ex pattc obicdimoucc
voluntatcm tum ipfum obicdum, ficut appctibile mouct
appctitum,tum is qui dcmonftrat obicaum:& quidcm v-,i '
tnimquc dnplicitcr fieri potcft,ncmpc cfficacitcr fcu cffinr • ^
cienter^ita vt voluntas non polfit non moucri,quomodo ^ir»#rf#
folus Dcus potcft moucrc voluntatcm vt obicdum>ncm-'i«/u>tr^wf-
pc fummum& vniucrfalc bonum , & vt oftcndcns obic-
, aum^uxtz ifiiL^Exod.^, Ofteridsmtihi orrineSonuwyyclf* 'T.^
non fufficicnter : quomodo artgekis dicitur inclinatc vo-
luntaccm,ti\mvtamabilequoddam, tum vtmanifeftans ^
aliquabonacrcataordinata in Dei bonitatem:ficqueia^ / '
clinarc poccft voluntaccm ad amorcm creaturx vel Dci
pcr modum fuadcntis:id6mquc ccnfcndum cft de dxmo-
nc quaccnus inclinat voluntatcm ad bonum falfum & ap-
parensifimiliterquc dc hominc, qui eodcm modo poteft
inclinarc voluntatcm Kominis tiim ad vcrum cum ad
apparcnsbonum. • (d d
Ex.partc vcropotcntiac voluntas nullo modon^oucri ^^*^^*^^^^,
pptcft nifi a Dco.Operatio cnim voluntatis cft inclinatio ^ *
quxdam volcntis in voliium.Hanc autcm folus cxcitarc ^,,^.
* poteft qui vircutcm volcndi crcaturx contuUc , folus au- us.
tcm Dcus cft, qui potcntiam volcndi contuUt creatuoc>
qaia folus ipfc eft avithor intcUqduaUs animac:.
f < t' ■ Q-^i
r
• «
,4 *
* 4 '♦
Digitized by Google
' humn»a uolHWati.
»' ■ '
^ QjV A B 8 t I o I I. r
I
N gcocic di^m cft Angcltini tunc fuaderc ,* ciim cu"
ftefticlit acMc.Tianftrair ahqtiodobiefhyn hbfinni tan-
quam appctibilc:; x cjito ctiam intetli^cre eft,tancange-
«ntt ilt^d diflQadere.*» 'cum aH^uid repriciencae can'
^ntutt Fugicidum inilam.QtifhQS ver^mddH dc riHo-
BibiA^^angelos t)omim* ifcprtefenter obi c^fla/iuc fertnalfiuic •
' lfl^ta,dc cSrum conditioncs, ft(]ucntibus conclufionibus
expli^abitur.
f Prima conclufto. Bini Angcli poTunt «liqniH fujdcrc
• iRa •^0'"^ii'^'"'iJS inuminint-lo intr!lc<flum.llluinin;itnr niKcm
.i^.^ intcllcdtiis hum.intis .ini^clo duplici r;uione. Pri.nuin
-quatcnus ab angelo iumen ipfum nacuralc hoaiinis ro-*
bbrirur, nonftcus acfitbicdtum ab a<:^cnrc niturali vici»
' , no: Sfecundo (^uattcritr? ab eodem anc;''l(j limilitudo , (cil
Ipecies rci manifcftanda; tecommodat^ ad iliius eaptota
jpfujiiprimitar. - . • -54
Sceoiida fcon^fafib.Ta-bani qiijm liiafe ang^
a!fqt^4^bdcre'iibnAb£b'tRimmutadopb»^^ (eu^M^-'
Jwrfjj^ ginaifcnK Immutare phiiHt^aKa ,uon atiaehis
9^H^$9 cft!!diPno'ia »f fcjua jihantafnffattti pfrodocendo^.fcd cxcita-
^*ff*mimt dofeuaiiricaido Kirmores & fpiritUs animalcs nui in ce^
fintmu»r ^^^^ ^^^'^^"^'^^ illa cnim commotionc fcii aj^irationfe
\ . humoruni & (piriruum , ontqr in imaginacionc varia iiij
rriultiplcx rcrum fjnfibilimrj rcpralcntatio & .tftimatio:
Vnde varii aiic^bis in a.^pcticu & voluntare nafcuntnr.
}»n^iufi0^ ' .Xcrtia concIufio.Tam bont (]uarn mali angcli poilunt
_ ' iHiquicl fuadcrSliominTbus' tmtfiutando fcnfum cxrcn
fjtfimiS!nL ^O'^'^*^ autem itnmutare (enfum duobus m^JdteV^ •
V-" is^trr Qo modo pcrinteriQlrcm quaiidam difpofitionciTi /^netji-
ifM<^^,j j pc agiradiao^^ttritustS^ bumotes' 9 eos'^(l brganii fen-
w ** ^Jfanm^edacetidd rvffiils^mofnidpalatttm wtofiim aK-''
. qtienibamorenil^pataeiibled^
r ' ' idstniiiiia gaftiir (eiftii«liear amara ; vel'il'ifl^M}him,
«raffitm af t^bm hom&rcm cogerct quo viftfi iafip^ire-
' ' tur ; Altero modo pct oxtaioi^m fiue obicdi fiuc mcdii
44 ^ o ; . . ' diipQ-
uiyui.ied by G
TraCT. II.Db PriNC. EXT. ACT. HVM, 47
dirpo(tuonern>r9ioae cuius fenfus aliquid vcrura Tel ap-
paFentpetcifiMC* PoflacicaucemAikgeli verun%atiquod
' obje^m cxrcrn^ici^ ItPCat&nncc ^ vei iUud celexi 8c
in^cepcibili mocti aliunde cauisfereQdo , vel iclem de^
aouo per appltcacfCHiem adtuorum ad paffioa pfoAtcea*
dotQoo ficTt mm leiipneftigiatore^ imu^lM^n opc-
rariTi3eanciu> okmaouipd» (edcbemoacs^ibiiicma
'fiBddsbiecBfic»ip(ulliid nucum catiofie pa^ ob(eqttefir«fi
'aacttralibus Ircec occdlcis racionibus hqc oinniapr^itenc»
aiKcertc nonnunauampra?(lare viiaancur,cuin verd noa
praeiicc , vc ciim (enfus ipfos dcluduni £il(is imaginibusj
alccrando feu immucandoorganum (cnfus , auc mcdium
quod inccr jaccc inccr obicdlum rcnfas & organum. Scd
hxcfacis de priucipijs humanarum ^iotum cii^iacec->
.Msc&mexcecais. ' '
r
TE-RTIA ?AKS:
' E THIC.A. '
m
• • • . • » •
Dcadionibus humaaiis.
^^^^S Vo N ik M in primapar^e moralis hniua ^ -
J/fexiSSj dilciplinxcief^.ac vkimoadlionum humana»
tl^rj^^ rum, ncmpe bejticudiue, &in alccra fcqucnci
V " ^"^^^^ dc princinijs carundem a^flam cft i, Refta» vc
i/i hac tcrtia feu poftrema parte dc iifcicm ac earum par-
tibus feu varijs fpeciebus > cx quibu5 varia viicutum ac
viciorum genera nafcuiicur,&m&lque de palEonibus,c]UX
; ^qua^eaus ^^iol^/^^ace-^i
pol£mc 9 5c m^ceriam^L^
ftrancdeiaceps dideramus^ - iC^cc cc^^^nt liiuius po« Uitim
Ifacomx partis cradacuS;» qa6ct|i:upcii|it|i^llH§;4^^ fi'^
aipQibus humanis., Ccc^jadmdc fxiSmtm,, W*ii» dc ^*;;^^
Yicc|icU)asajCYiti|^ . V r
. PKJMVS TRAC.:«.
TATVi HyiVS ■
^T*\ Vas itiiHtaftmiis hoiiistca^tti» 4i^pn<^^o<>^>^^-
JL^ r«ini dea^entbas hnmanis generacim; alccfmdfS
tfffiicai rpeciacim f iaqisadcfiiigdLls Cfcmkm
(Fitm a^oamai ciim.eKcibMni c&ii i
'^ibWsmis.' •
' • I ■
• « .• . • . • ' * *■ -if ♦ •
-p Rioi^ DisprrAT lo- 2^
hu$Hstra£latHt*.
Qc ibfbiombvL^Jinai^is
f roncs horainis adioncs appcUantar i philo-
#M#» principio proficif<;untar , funtquclibera: (cu volui»tari«,
ac proindc homiiiii rtaid$a4prdprt«.Qgarc oDCtii^o ioce
p.Thomcs.i.aiqu.i.art.i. illas dcfiiiit,quarafli!^Qm^ db*
>ihus cftyi^ quas homa ih'ru441berap«t<ft#f%Air.^
gt Ati^ocekfVcs6m.).^ch.cap i: c<rfligi p^^imk^
min^s^^ vlfitTOlttntanum^uiiapl§B^
0^»"W'lCtl Ailiberatum , feu adio quar a voluntatc
f atelib^r&t^^ Ilbei^a profici fcj tur. Qiio loco notandbm
r MkVoluhfatem dici deiiberatam , non quod ipfa (iclibc-
rct , fed quia prajcunccm intelle<flus dcliberationem fc-
i V ' ^ C|ui£ur : quo fit vt iiia aaio dicatur a Iibera voluntate^
, " proflcifci, cjuac a voIuntateintclIcftus.jicUbcxatioiicmfei
* \^^«cnte,elicim^
Vcriim c«dio humanafitdcgcnere voluntadj^lo«w
j^^^^hic poftulactt caqua^ab' Ahft.).ithic.adNicomac.(ta4n
M»^|m,'d^¥olaiitan^ tx^liccitius.
^ . Digitized by Googlc
Tract. I. Di Act. Hvm. * 49
Primum in;itur de voiruario,quatritar qiiidfit.Rcfjio-
detur voluiuanum latc fumptum quatenus idcm cft ac ^^'i'^!!^
lponcanciiiT\,dchniri pofle: Id cmws piincipium eu in a- h/Umk
gentc rcm circa quam agit non ignorantc ; ita vt ad hoc cmushU*
quoci aliquid di^atur voluntarie fcu fpoiuc agcrcdgo :a-
tum ncceflario dcfiHcrcnturjnerapc vt principium agcn-
di fitin ipfb agentc in<itumialtcrum,vtpercoguitioneiTi
aliquam feraturinobiedlum:quxduotnm in pucrisciim
in belluis repcriuntur , idc6qUc ab AriJlot. dicuntur v6-
luntaric (cu fpontc agcre:At vero caetera qux cognitio-
nccarcntjlic^t principium agcndi infitum habcantj non
dicnnturproprcrcarponte,fcd tanmm naturalitcr agerc. ^
Vbi notabis illud circ difcrimcn intcr adlum fpontanca, Dififimfn
hatiiraic.n &: violcntumj quod adus fpontahci principiu ^ff^^aifunr
fit infitum cumprxuia^rliquacojjnitionc finis, naturalis^ ' '
vcroprmcipiumfitqmdcm infitum, ledablquc vlia hnis ^x ^tm-
f«u obifdi nocitia ; Vlcniquc violcnti principium non fit Mm.
inhtumi(cddifl[itum,vtpiitct in motu lapidis furfum pro-
ic(fli,cuius motus principium cft in proiicicntc , non in Voiitatrum
proiciflo.At vcro fi voluntariura proprie ac ftridiiis acci- ji-tat fHm-
pi^ur quatcnus cft hominis prc^prium ,potcrit dcfiniri : Id pf^rn [oi$ h§^
cuius principium cft in agcnte cnm perfcda cognitionc '•'"f»-
finis,qualis non rcpcritur in bclluis. Quod vt intclligas>*'*
notandum eft dupliccm cfle finiscognitionem : vnam
pcrfcftara,alceram impcrfe<flani.Pcr&d:a c{l,quando non T^jSKf'
tatitiim rcs quflc finis cft cognofcitur , fcd in ipfa rc finis
r^tio apprehcnditur,fimulqucipfa proportiocomm qu«
^ fincra ordinantur pcrcipitur. Eiufmodi cognitio nnis
wli rationaii naturac competit , qux proptcrca poteft or-
dinare mcdia ad finem,& ad ipfum lc moucrc, non itcm .
wrationalis creatura. At vcro impcrfe<fla cognitio finis ^'^'^J* ^
ca cft,qua cognofcitur rcs qux dicitur finis.Cxterum ncc
^P^a finis ratio,ncc proportio mediorum ad ipfum finem
^gnofGitur.Eiufinodi cognitio finis, animalibus & puc-
tJs non4um vfum rationis habentibus compctit.Ex qui-
has intclfigcrc cft rationcm voluncarij in hominibus ra-
tione vtcntibus perfedam cflc,inammalibus vcro& puc- -^- ^^^*
vcl amcntibus impcrfccaara. ur JmbT
^ccundo quxritur : Vtrumvoluntariumitt horaincfit htmf}§/it
lcipper libcrum propri^ diflum. Rcfpondetur non ita f*m^
ctfi cnim aulbm roluntarium pollit clfc coaftum,
JO TtRTlAE PaRT. EtHICA*.
. , poteft tamcnaliquod vollinwrium ctiam in hominc cfTc
< il)f.illibilc ac ncccHariumiExcmpii gratia,vcllc bonu (cu
fincm in cominunijhomini naturalccft voIuntariu,iuxca
^ ^LwY*"* ^^"^^'^^'^^^ Din.TliQm. & tamcn cft voluntarium , quia
larmm principium huius voluntatis cft in(itum.Vcrum,quia (ii-
r/e wfi iibt- oocuimus voluncaccm ctiam circa hncm inhac vua
fum. cllclibcram, faltcm quoaJ cxcrcitium adlusj hinc ablb-
iutc dicciuium cft nihil elTc voluntarium homini ordina-
ric in hacvitaquod non (\z quoquc libcrum. £il tamen
infutura viiaalu]uivi volunLarium homini, cjuodtamen
Du-fium ^^^'^ libcrum , ncmpc amor diuina: cllcntix clareco-
gnirx'. C^od fi (]ua:rai an volunnrium in hominc dum
vitiir,fitfcmpcr dclibcracum (cu pracconfulcatum. Refpo-
XtjpjnJiB. dctur p-on ica clfc : Quia adui hominis circa fiiicm funi
voliiinari jjinio liberi, ncc ramcn propnc lunt deliberari
' pv^^^coiiluicaci, ciim dclibcracio fcu conlilium Ikpro-
pric mcdic>ru,non finis. Acvero voluntarium inhomine
^nmhm. *^^<^i^>c'* fempcr dclibcracum lcu praeconfultatum. Cae-*
rtMnfizrcu tcrumdixi adus homuiis circa fincm hon clfe proprie
ftrtiTH u$H delibcratos,(]uamuis tamcn aliquo modo dcliberati dici
fumt f'#^'»c poirint ,quaccnus a dclibcrata, hoc eft libcra voluntate
^tibaati. proficifcuntur.Sic enim oinnis ad:io humana dicitur dc-
Jibci.ata,hoc cftJibcra.Addc ctiam aliquam dclibcratio-
. ncmimprQpnam cadcce ctiamin ipfum fincin , vcalias
• ^ diccmus, ficquc omne Yoluntarium hominis in hac vita
^^^^ cric faltem impropric deliberatum.
I.dt§cult4s, Tcrtio c|ua:ritur, an omnc voluntarium in homine fit
V l****17^m ^^^^^ an vcro pnilu clVc voluntarium fine vllo a-
^'^'^^"""'(flu.RefpondecurpolVc voluncarium ellein homine abfq;
vJIo a(flu,cum non cancum ad^io, fcd ctiam ccflatio ab i-
' pfa adlione homini iic voluncarin.Pofiumus enim noftro
Ptecatm e- arbicracu agerc vel nonagcrcvellc vel non velle. Nequc
mif^ionm ve- enuTi tancii Ti peccata co.nmiirionis,quaE funt cotra prac-
r* fuvt V0- cepca negaiiua , fed ctiam omiffionis qua: fiunc contra
^lSota '^ pra:ccpta artirmatiua , funt vcrc voluntaria \ cum iufte a
Deopuniancur. Notandum igitur eft voluntarium quod
A • '•• ' cft a voluntate , z^z duplex : aliud ncmpc voLuntarium
Vaintarittm direclc aliud vcro voluncarium indirc(fi:c. Voluncarium
• V'*' dircdc non cft nifi a voluntate agcnte. Voluntarium vero
indircdc poccft clie a voluntate non agcnce cum po-
• r . teft ac debct agcre : Vcrbi ^ratia , fi propaaaturaliquod
5? - y -^' » malum
Digitized by Google
ThaVt. I. t)B AcV. HVm. " ii
malum volatnati qnorl poJiiC ac tiebct propcllcre, fed iJ- - (
lud Mon propclIac,v]U.i.niiis non cliciatad^d volcndi circa *• . -
illud i(km,cen(erur tamcn illud vc!!c,non quidc diredtc, '
ftd indire.flC-^at^jucadeo incoiiimoda qux mdc fccpccur - .
ctnferi dcbcnc in?llrc|fl:6 ac inccrpcctatiiic voluntaria. Ec
ccrte mulca cenfeatui voluntaria qax non fuuc ada vo- /^^j^
Jita,fed virtute-taiitu|Ti,&: vc ioquucucinterpretatiuc wc\ fun^iamv9>.\
iaioiicitk i Vt cdm qins<Vult irnmodicarti potom vini cx '«^ •
t|(tad:nouitfccuttfra cbriccatcm,Hcetaftu tton vclit ipfam
rbti<acwcm,iif aiti tamcn ccnfccur Vclle virtuce,&cx con- . '
fiqu€nti,(c(i intetprfecacia^.Sic omilfio c^us peccati quod /
non poce!> compaci cum co quod quis cxprcfici Yulc,ccn-
fetur voluntaria^vtfiquis velit ludcrceoccmpprcquojc- - ^
nctur audiic Sacriuu, ccnr^tur velle omittcrc Sacrilm.
^iifit muol^piMfmm quottiplex* ^
1NIu6luntar?umin gciicre quatcnus:fpontanco opponi- D fi iturim
tt!r,dcfiniri poccft:Quod prcxrcjr incltha^pnem appcti-
tiisifKrftfaiicam^ccidit.
tanum ,in iis, rebu^ iQaeniri>in qittbus ^fft^tcfV volvtn*
tatilim A^fp^caiieoin. «..••»'
^E^ alitcmindbltinisnjuni cx Ariftotele duplcit, aliud tnmoMa^
iAnohrntariumjjk* vitrfaitl ycro rcr ignoramia. J^*'^/^;^^^^^
iWnoIifl^af^iift viofericam dcfiAitnrab Ariit.diitts prin-
ctpium cft cjttra , ita vc id quod a^it vcl patitur , nutlflm f#r »|»#r
'vifticonferac: Inuoluntarium vero per ignorantiam , id mwmp^ •
quod moleftum cft,afF^rtque caufas pcenitenti^ vbi pcra-
ftumeft,& in notitiam agcntis deucnit.Ex cjuointellige- ■
rc eft,duo cfte quc iuxta Ariftocclis fcntentiam &: rci ve-
ritatc docet S.Thom.i,i.q.6. arc^. &8.inuoluntarium cf- ' '
^ctuM^ntmF«^V'jolcntito4^ignprantiam:£cqu * 'j
vioienciiacaii(ecinuoIhncaniim,paccC| qnia viofcn^^ in iiw^-J*'
ttbas-natbnhbiis cognitionc carentibus aliquid facit co- ^'^J**^^^
trtnattiram^uihnaiju^lc,vtpatctinlapidepioic^.^^ ^ ■
Bigb i nart eadtn^ vtol^tta tn f eba« a^nitioncac pro-
iime vjQaantaee tUqualaftttm tmprot^^ pritdlll^ facicfe ^ '
^qnid coitm Toinntacmlbi inaob^^ a»
'Si Obficias hamin^ voloncari viro inferri non pdm> pk
l^n^ndd^uc joiliil homini inuoluntarion) accidcrejfc^*'* '
^ • . Digitized
ll.efpondco oon qai Jcm XPtaW|«h ficqi:^,-.^,
«fAM». -pp^^j. clicitis, fcd adibus ciuC^tibL inipctaris vicort .
pofle.Potell cnim impediri cxccutio libertarbicn|q«i^4
adus impcratos 5 vndc aliqui motus ctrpacorpus recii*
matc omiunolibcra volutacc poffunt accidcrc. Qviod au-
StS^ tcm ignorautia caufct inuulLintarium, cxpcricntia (atjs
conftat.Nammulca nulla fua culpa pcr ignorantiam agut
^JJJI^" lfcomincs,quae fublata ciufinodi ignowKia non agcrent,
' . vndc illos fafti poftca poMiitct 4. quo^i ccrcifruno indicio
eft catioiic^ ipfis voluntacia,(cu ijjuoiantaii^ ycmm
, t]uta non omnis ignorancia caulas mUmijtariiini» ^f!*^^
> ilia aliquid fpcciaiios rcqucnti qtveftiQne d^ijiiBllWHW
Stuidf^qMtkplitx fit iMrMntim^quikMmfit
. ^ Luplmntmii^fm. ^ % V 5.
VAKSTXO IIL "
-^. Rimum quapntur quid fit ignorantia.Refpondcti|ri-
jMiStf^ 1 guorantiam c^Tc carentiam cognitionis cius qiiaiii
quis natus ^|l^.cft habere. Itaque carencif cognicionis
cius quoe €ism^0a& hi^nuuix captum cYrf (|if i ffy jpjn
^ ignotantia,quamn^cntiadicendaffl;.. ^
1. i^fkul$m. Sccundd qiixricurjquocttplcx fit ignocMilij^ ^^mtt^
Jtwtfifi^ deo ignQSintiaitt {»ro v«riai:onfi^rationc y^nf moi»
diuidf. ^^^^ci/eai^ipoce^
tacione cAfitSA ci^caquod ircrf^ufyippi»^^
in quo rcfi4ct:deniquc ratipnc a^aus yolttnt^fri}
7^«fMPH« giiorantia primo rationcfui,3cquid^ Jtnc^l;
<flata,diuiditur ui iiTaorantiampuracprtuatiooi«>qu^i
pliciccr ignorancialiicitur,& ignorantiam praux difpofi-
tionis, qu« non tam ignoranua quam crror folct appcU
/^•r4»f/Vi lari.Sccundo ignoranuapropri^ dida ratione obicdi,di-
YMtfne 0hu» uid^arin ignosf^tiam iuris& ignorantiai^a fa^^Ulj^i"
^<f»/*J* .cicurciixi^owur icx vd.ft^tutum aliquod,ytfiq«is.
. -v^W» nefcircttc|||p«rikte4ta«cfim5iciuna*^i
, , rac6migliQrawrc?*ftufa^i|i,^
ijn.f.ii. qi#?icf^iai;£p«>«^ 4 q!#jMgr:
. » raret ignowntia f^ftii quamuis ciii?! j^icct peir^mWn
r
* > Digitized by Googl' *.
Tract.|I. De Act. Hvm.
cum «jacm mcrito fc pcrcutcrc cxiftimac, cfle clcricum. lg*fr,inU4
Tcrcio ignoraiitia racioiic fiibiccli diuidirurinignoran- «
tiam inuincibilcm& Yincibilcm,c|ii.^ fola culpabiliscfle ^'^' ^'V^'*,
potcfl-.Inuincibilis diciiur, quando non cft in potcftatc , ,
alicmus id lcirc quod ignorat , Icu quando non potcft i-
gnorantiam vinccrc^uc nullo modo poflitjfiue non pof-
ncadhibcndo humanam 8L moralcm diligentiam : vc fi
cjuisrufticus ignorct qoanamdic indidlii ciret iciunium
cjui a uullo id pocnit rcfcirc,nec co dic ieiunct, ccnfcbi-
tiir id faccrc ignoratRia cjuadam inuincibiii. Vincibilis vincihitk,
aucem ignorantia <licicur,qux adhibira morali diligencia
vinci fcu fnpcrari potcft,quae duplcx cft:altcra aSedata,
altcra cralfa.Illa cft , ciim quis vult fua fponcc ignorare,
ita Yt ignorantiadircdcfit volita : qualcm ignorantiani
affc^anc improbi homincs , quo liberiiis pccccnt, iuxca
illud P[^\.is .Nolutt intd^igirt xfr beneagerct, Hxc vcro
dicitur quando quis non Yultadhibere ftudium&Jabo-
rcm,qucm ccnccur adhibcre vc aliquid fciac : Ec quidcm
harc ignorancia cenfctur indiredle volica propccr negli-
genciam ,(icucifubmerfio nauis naiiclero ignauiccr dor-
micnti cribuicur.Qiiarco ignorancia racionc adus diuidi- fgtfrantia
turinancecedcncem , concomicanccm & confequcncem: ^*'^^'^^
Ancccedcns dicicur qu^^pr^cedit omnem confcnfum vo- ''^'^^*^,^
luncacis, ica vt nullo modo fit volica , & nifi voiuncacem Jtn/.
prxccfli(rec,adlio fecuca non fuilfcc;cftquc ignorancia il-
Ja lemper inuincibilis&inculpabilisyd: folacaufa ficucij
adlionis , vr fi quis interficiac liomincm, cxiiiimans eflc
fcram:fie/![imidpriEfenfifl'cc,nunquam occidUTcc. Cofl- 1. Cam^mi*
comitans dicicur quac adioncm comicatur,ita vt no fie il- Mit.
lius adionis caufa, fed etiam li abfuiflet aclio fcrnper co-
fecuca fuilfcc : vt f\ quis cxiftimans fc fcram occiderc,ca-
pitalcm hoftcm intcrficercr,quem ctiamabrqi cali i«>no-
rancia fibi occurrcntcm incercmtflrcc. Vndc qui fic agic,
ignorantcr quidcm agitjfed nonpcr ignor:*ntiam. Cun-
fcqucnsignorantia ficappellacur quod volLnraccm con- ^^^''/«f
fcquacur vcpocc cjuae fic dircdi vcl indircdd volira , ca-
demque cft cum ignorancia vincibili fiuc ajfRrd:aca fiuc
crafla,vt fi quis quodam dic vigiii«non iciunat,quia no* ^^«-W'*
luit fcirc an co dic indiiflum edcc iciunium. ^n*m •
Tercio quarritur quarnam ignorantia pariat '^nuolm^ ^Up''!^^//^'
tm\im. RcfpQndcwr:fola» ignorantiam inuincibilem, unum.
Digitized by Google
fea anrcCcdcntcmj fiuc fit iuris,lii'.c faih.parcrc inuolun-
• • tariuin,p!ica fbla ha:c ignorancu iu>n clt vliomodo vpli-
• tajucc proindc vo!untana,ac proindc quod cx ca (cqui-»
rur,noncct4ci^ur voiicum icu voiuntanumj lcd inup^-^
taciutn. Ac cum ignor9nnac{lali<|u0iiiiotk>?pilij^^
YolaQcari a,i d «yipque c] u od cx ^lcqaiciiriceiii^
tttmieuvoluiicailiiun. loconoctigjqioiimi
nacMribs iniiisiiibilcmitK^Cjpr^iti^^^
' )>ilcli>incaipabi|tiniftc pcoinde c^ularc po^lc iiiuakiai<«
* . rium.Ignorancia autem fadli fxpc cli inumtcibiiis , q^t^
vix poccl\ cjuis pr.tuidcre o nncs circuiiilafitiai ta<^li^i^
<juc cciaxn ad id lcinpci ubii^atii^. . . ; . , . - ; .j^^i^. .
^99kf Hffi' |rx Ir2kMltascftpra:fert^4<;i^€tif]Kci9idica|^
* ^ Jbl i.git^r ipe^biK adine^uiiH^iibicatuc anwea^^iir
. ' im^e^Mlettias alictiius madi^ftuiilfmvoliw
l9ncacia.iSxem i i grac:a:fi quis naafragitanu cii^^iQSi
ceii in mare p'roiiciar,nc pouderofior iVauis takmetjg
<]U^*rtio c(t an fponte ftfu voiuntari(^,an potiu& lauc
t.iMc proicccrir. Rdpondwur iias & limilcsadioocs ;^
parcun volnntariaspartini iauojQntarias. Si cn^i^i
ncs ill.c pcr fc &-nudefpCLlcomr,>unc muoluntarkc:!
cemfpcdencur^umomnibu^ fuis circumdantiis & ab(o^
liitc,^roac ^unt^ reucra func vol,UJ^ri^> iicquc <|i)ii^|i|j|^,
id imperafii^ a vdiunca^i^o^iiwi ^d yei^Q j^^^^
^ '> 'pochd&fipMnjiahin^f y ijftia, n^^PQi^i^^«|^^
li^MgnaQti%fiqn pcf^^ll rcd^leyrp, j^ft^ «iu^
/ . t .ad^fo&ci&i^ptc^
fi^i^^Jk '* neov bomi^iis cupidi^atc inflommau reddat inuo|i4C|c^«>N'
' • •efljutt '
Digitized by Gopglc
Traot.L De Act. Hvm. 5^;
cmmyrTcrijintas, quam incicac , maioriin ipfama^flio-
nem propenfione fcratur.Quod camen inccUigcndumcft ^^,^
ca ptfpidicate quae fubeft voluhtaci » impcho , quxcjac
iodrcium xatioois non omnino perturbat. £cR enirir ca '
qfiscex nimia pallione itidicium rattonts^ f^ru^aiitb
proucniunt , dici podinc voluntaria fi appctirtilh fpc£be$** •
rcnfitiuum , non camcn ccnfcri dcbcntipfi hominiabfb-
luce voluntaiiajC|uia non cx libcra Yoluntaccfiunt. Ciim "
aiiccm pallio non eft adco Ychcmens , tunc adio dici po-
rcric fccundimi i|uid minuslibcra>lcd ablblucc ^ iimpii-
citct magis volmuaria. • '
\
Qjr AE 8 f i o V/
QVta nuHa re magi s^quam bonicate $c dialidfl aftio-
nesbmiianatqiiace^hiimansfett morales intec .
fedifientntacdi^oCennffart Idcircodeearumbonitatie
& nialitianonnihilgcncratim dicendum cft. ' ' ' *
Pnmo cjuafricur quid (int. Rcrpondctur,Bonitas adlio- jj^-^j^
ncs humanx qu^dam cft ipdus conformicas cum rc(fla r^i- JJgJI^ iJH
iionc : Malitia vcro quarda cft ciufde difFormicas & alic- mtM^mm'
nacio a rc£^a racionc. Rec^lam appello racioncm,bonam tttU^
incntcm,ab omni opinionum fumo libcram,Dci naturx-
quc lcgcs pernolccntemyac dc quaquece agenda cx pne- ^ ^
KCipta le^(apientet acprudcntcriudicarirem rPer has
aurem dittccentia^ raldi inter fc diftinguuntura^oiies
hamiins in gencre nio|mi> Hc^ phyficc & i n gcncrc cn - • ■ *' '
m inidiomodo dtfeant r lA^t gratia,hbmThcm i^^
ccfefiiicpciiiata fiik mMic3tlsathoricace>fi pin . \ ^ "
. Aetiir,eft c«dcm((ineciea£boTatver6fi morotilr^lpe^
lur, cft toto gcnerc drueffa. Nam homi iicm infcrficere ' - . • \
ptiuata authoriratc , cft malum &prohibi^u n i at vc^o ' ^ a
cum intcrficcrc publica auchoricaccbonLim & licicum. i '"^^V
Secundd quxricur , vndcnam petaairbonitas &: mali- ^ ^'•^^^*
tia , (cu conrormicas & difFormicas a(ftionum. "Rcfpou- ^^i,„jJj^iX
dctur primiim quod a^ioncs hominispoffinc ellc bonx J^^, h^rd'
vdmaise fcu virioix,ac proindc laudis vel vitupcrii,me- ratu & md»
ciciyVel demcriti capaccs,oriri cx libcro agendi^^ttncipio «••'^
?adtin:ofldiiac< C^od1rijt6a£tiifiiic%«oilpd^te^
Oigitized by
$4 TBRTixr Pari. Ethicai
fpecialiter hoc vcl illo modo bona: , pcndcc ex objcflo,
circnm(lantiis*cfinc, & ^ixCsnim abobjc^ocirca quod
vcrracur. Si cnuiTillud (ic racioni conrcncaacum 9 adio
cjuoquc eric bona i fi vero a racioncfic diflencancum,eric
0!>u3i9. mala. Cum cnim aclioncs Iiumana: fpccilicacioncm Ciif
mant ab ubjc^o , ab codcm quoque rpccialem bonicacis
vcl prauicatis racionem accipiunc» Diccs objcftum a(ftio-
nis iiumanx fcu appccitionis libcrx cfle fincm, proindi-
cjuc i[enipcr bonum, idcoquc prauicaccm aiftionisab ipfb
non poHcdcfiniri. Refpondc^ur objcdiumclTc quidem
fcmper fincm adus humani , proindcquc fub caracionc
circ (cmpcrbonum.Veriim ejuia aliquando poceft cflc bo-
num apparcns duntaxac , hinc fieripoceft vc fic abfolute
h'atj. malum,^ac proindc illius appccicio fic mala. Addc quod
^on ftlum licec fic vcrc bonum fenfiii, rationi camcn poccfl cflTc ma-
in:ernM,fed [^^^ Qnodenmi bonumiucundum cfl,aut cciam ▼tile,
"l^^Mdtcna fenipcr eft honcftum , fcu r^cioniconlencancum, i-
funt ^,rir- dcoquciliiusappcciciopocefl eirc motalitcrmala feu vi-
iiter k»n* ciofa. Nocandum aucem non taniiim intcrnas feu elicicas
velmaU. voluntacis adioncs,fed eciam cxcernas firuimperacas vc-
rc & formahccr dici bonas vcl malas in gcncrc morum,
cum difcriminccamcn , quod atboucs clicicx dcnomi-
ncncurcalcs incrinieca denominacionc : Impcratzvcro
' nonnili cxcrinfi:ca ab ca bonicace & malicia, qua: forma-
liccr eft in ipfii volnntacc. Quemadmodum agcns tranf-
cunccr, formalicer dcnominacuragens , non (ccusac a-
gcns immancnccr , excrinfeca camca dcaoiiunacionc ab
ca adionc c[ux rccipicur in pacientc.
^JijJiiMltM, Tcrcio Liuxricur , an omncs a<flioncs hamanx (cu li-
«'»•'»« berae finc ncceflario aut bonx auc malx , ica vc nuJla dc-
^^TnM indiffcrcncia ad vcrumquc. Rcfpondco adiones hu-
Wwli./.'** mauas duplicitcr confiderari pofle, ncmpe vcl (ccurKluni
flnfu /pecicm & vcluc in aAu lignaco, vc loquuntur, vel lecun-
m4muti*n. dum indiuiduum & vcluc m actu cxercico. £c quidem fi
<Mr^**<^^Wpi.iQrimodolpc^encur , poflunc adinitti quidam adlus
' ^^^^'^ humam fecundAm fc 5c ex nacura fua indiftcrenccs. Ka-
^'4»!«? D.Thomxcft i.i.qu.i8.arc.8.quiaadus humanus feu
^ * nioralis habec fpccicm ab objcdo rclaco ad principiuin
,1' aduum humanarum quod cft racio. Vndc fi objcdura .
adusiadudataliquid quod conucniac ordiniracionis,c- »'
lit adliis bonuf fc^ttadum fuam ipeciem : ficuc dare clcc-
mofyiiain
" , jrRAcr. I. De Act. mvm. .'iJf '
^ofynam indigcnci j fi aucem inchiHataliquidquod rc- -
piignec ordiiii ratit)nis,eiit mains iecundum fpecicm, (i- '
Cuc furari , reutollerc alienum. Coiuingicaucem quod '
ol^jedlam adus non includit ex fe ali(]iiid pertinens ad
orJinem ritionis,vc lcuarc feftucam djtcrra, dc ambuja- ftiUma^m
re vcl federc ccrco cempore , & talcs aCtus fccundum
fuiwi rpeciem,reu in gei'.cre& ex natura fua dicuncurin- ^^?^"^
di.flfercntcs. Si veropoftcriori modo (pcclcntur acliones J**"^'
humanx,niillx funt indiiFerentcs.Mam omnis adio cjLia*. /
tcnus a^ii cxcrcctur,aut ilz propterhnem conuenicnceni ' -
reela: rationi , & hc ctl bnna : aut propcer finem non con-
ucnienccm,3c iic cft mala,liccc illc iinis non lic cy. fe con^ "^"
rrarius reda^racioni. Tcncturcnim vnufquiftjue inccn-
dcrc fincm congraum ihx nacunt : vndc vcrba ociofa li-
cccnon profcranturpropccr malum fincm,quiacamcn ca-
rcnc dcbico tine, iudicio rcfcruantur. Match. ii» Nocan-
diim autcm illud clt qnoad aclus internos feu clicitos, SotAHdHfn^
candem clic brmitatem 3c malitiam qu^ pctiturex objc-
<flO)Cum eaqux pccitur ex finc.quiaeorum aduum idem
cfr obiedlum 6c finis : Ac vcro quoad adus exccriios alia
,cft bonicas qux pctitur cx objcilo ab ca qua: pcticur ex '
• finc, quiaillorum objc(flum ab eorundcm fine diftingui-
tur. QiTofit vt eiufmodi adlus nonnonquam fecundum •
objc<flum fint boni,(S«: fccundiim finem mali, Sc c contra;
Et iflco (ccundum quid boni , abfolute vcro mali : Sicuti
^arc clcemofynam ob vanam gloriam , & furari ad dan,*
dam clccmpfynam.
Decircunfianttjshttmanartima^iont^m,
QV A E s T ; o V 1.
(■^ Ircumftanti^humanarum aclionum dicunturquo<^ vndt diff^
_j circuqftcnc a(flioncshumanas,prxfertimcxceriores sirtmMm-
fcu impcracas , quafi excrinfecus lc habcntes ad carum ''^**
fubftanciam fiuc cUcnciam.
Sunc auccm ha: fcpccm pra^cipux ad quas cxccrse om- Circunjfan^
nes euocancur noc vcriiculo comprcncniiC. ctfu^.
\.SUtUi ejHid,vlfiiquih!44 aftxilijsjCur,qtfomodo,ejttando.
Quis fii^nificataccidcntia pcrfonx aorcntis, YC > vcriini ^ '
qui inccrfccic , fit ciuis an peregnnus, laicus au clericus*
Quid fignificac qualit;acem objccli circa quod aitus vcr-
facur,Yt an rvs furto ablaca, fic facra Ycl prophar\a. Vbi,
rigaifieat jecidenna loci) vt an in loco (acie f€^o
no fceliis patratmn lit : Quibus auxiliis,id c{l,quibus iri^i;
llrumcns autm«diis qnis vfus fucrit^vt^pcrculTcricnc gla*?,
; dio an faftc?Cur,id eftrobqucm fincm,vt,an priuati pu-
blicivc commodi caufa aliquis fc periculo mortis obic-^
cerit.Quomodo,fignificat acl:ionis mot4um,vt, dolone an
bona fide aliquid quis fcccrit.Quando,fignificat accidcn*
tia ccmponsjid c(t>quo cemporc> fccuoi diefcfto anpro-
fieftorcmduiuiain^utsoniiCent* .^^r^^ir:^ ^ ^ .
DifcultM .£>e i/iis autcm qqa^ricur quanti |ln^ momdAiad b^^tHj^
CnuUitiun ni^anarum a£tionttm.Circa^quod {frij^
ttDi(|||p^cft qualHani infigni€e||r^
_ f^>Qii|p^ nudiiiai^^^ moraliimi^
qil2Sfatm.%eroj&|^
|nc centum au(eo$>aiter quammijeiiii.Quanticas pccuniaet
, jnprion furco reddttillud nocabimer graue,in poflp^
. y - ri minimc.Sicquc fieri potcft vt pcccatum quod cft nacu-^^^ .
' < ra fua mortalc, propter circunftanciam fiat vcniale: & c ^
contra veniale fiat mortale , ctfi non mutetur fpccies a-
0(fMM4Mm quoadobiedum,vt patct m fupradi<5locxemplo fur-
^ ti.Sccundo notandiimellcircunftanti^irum quafdam in- ^
uchcre maiorcm dcformitatem vel bonitatem ciufdcm^
^cciei,quafdam i^iedtifccencem. Nam circunll^cia^
inftiumenci quo quis hominem interimic > ncmpe ^ladij -
auc fnftisjnon addit homicidio maiiciam dtucrfam fpecieo^
Ac ciiim quis hominem inccrimic vt eum {poUet:iUa cir<«
cumftantitfiais i addit homicidiodeformitatjcmiioqfl^*
Kif^iiAwi»fDeciei, quandoquidem iiirtttm ifpeciei di^ert nbhomic^T
mo.Tenid> IJiJotandQm quafilam circmnftaoitias iionnins>: '
adderenojoam rsMionem niaRtbt &bonitacisa^^ ipsa
immatarc : Verbi gratia,quod res forto ablata ut facraȣt-t^
XttimiMm cit quod eiufmodi ablatio non fimplex fttrtum,fcd (acri-
4»' lcgmm ai fimplici furto fpecic diftindum. Quarto, No- ;;•
candum cftcam circunftantiam addcrc a£lui nouilitiam' .
^ vcl bonitatem fpecic differcntcm , aut illam immutarc, '
QMX importat fpecialem ordincm conformitatis vel dif-
tormitatis ad redam rationem & lcdrcm Dci, vt patet iix
^ fupradidiscxcmplis:&docctDiu.'t|jomasw.q.i8.art.^
Digitized by Gotwk
M.
■ POSTEI^lOk DI SFrrAriO
, \ . . huuu tr/uiatm. '
De adioiubus huaianjs Ipeciatim. *
CElcbris efl huma.aaraadiioniim pmitio in clicitaSM«fc V i
&c impcracas.Elicita volatitaiis adtiqdicitus , cittiss «M^to. • *
voIunta5 eft immcdiatu princi|)ium,vel quam volutaftxjf'*»-
lcipia& in fcipfa clicii.^ Impcrata ycrdqux ab alia facdl. "'^*'
tate quim a volucace>non tatncn finc volunutis impcrip'''^'*^
clititttr. Elicica vdyitads aaio duplex xngcnere aimitti £/,Ww Wn-
I>ote(l^alrer^circa bonfi vtficqiix gcuerali nomine voli-^v*,'': "
tiodici potcil,aIceractrca malu vc iicqiTx poteadici no-^'*'^'^*^
litio:kur(useIicitavo!Qra::s.!aiocircabGuri,aurerrcir-
.cafinem aliqaorum mcJiord,aut circamcdia spfa: Actib'^''^* .;
, cHcita circa ii;icm,^ft triple\',ncmpe voiitiojfiuui ),intc-
tio.Cifca mcclia<.]uoc]LiccripJ-x,ncmp<:elcdic), cofcnfus f'^ ^ wiiff '
vfus. Impe.aca vero alia intcrnaell,vcranJi a<ilioncsin.,*/f * \ -
tellcc^iuc^&fcnfuiuaruvn facultatumiiuccognofciriuaru^ " , '
vc phatadx a:ftiinatij|x>fi^c ippctitiuarumkVC fiwit adio-#
ncs vtriufciucappccirusfcttfitiui}alia vcrocxterna,vtsuc ' ^ *
opSfatione^ manbrbrum citcmorum. Dc iis auccm cu ^«f^^i»»*' .
tlidtis cum i^pcratis a<aibnibus icittceps ordinc dicc- «^^^^
mos, fi ^riiis norauc|is vtrafiiuein hoc cohucnire, qiio4 'tZ^
fmt iappccftatc;voruiitatis (altcm quoad cxcrcitiu a^s, .
ideoquc folae f«ntfibcr«;,hamaii*,feu morales : In hoc , , ^
camcQ d£fi;rcp.arc^uo4cUcit.T ab ipfa voluntate cliciun- - ^ r .
• ' W:tnperat«Vcro'abaliafacultatc;idqnc iuxtaimperii^ "
voiuntaiUn^eifide clicit^ (unt fcmpcr appcciciux,impc- '
i-ata: vcrdpoflnnt cifc cognofciciux: iliarfunt fcmpcr in- ' ^
tcrnx & occultx : Hx vcio nonnunquam externar cne
poHant^c fcnhbus obuix.Mitto hicaiiam,cclcbrcm dini-^/if«ii!fW
Iioncm acliomim humanarum m Iioncftas & viciofas, ''»wyj«^5w-
tiim honcflarum & vitiofarum in fuas fpccies^ quia /atis ^"W:
benc iaceliigi potcrit ex iis qus diccmus mjppilrcino*^*
xra^Utu dc Ymutibus Jc xitiis» ~
Digitized by Google
0b Tbrtsai PA]t*f , EYlfXCAS;
De hmn^is MitihHs elUitis circt^ fi tem\Mc frffertim
di volitione ^ intentione. '
4 I
, l. QX*^* S T I O li. ■
iu^l^^lH^ J dicattiinas,ricmpc voIucatc|nfcttYolitiQttc,fruiao-
^rii MtMfi- ^^^y^ intcntionciptobtttfirqoc 0X triplici modo ^uo ro*
Ittntasfertiu: infinem ioxca tripliccm eiofikm fims cSfi-*
deradonem: Vdenimfisrcaritt finfem abfiilacd ^d:acii
lyelmiifk Si^^^^*^' ^ bonam i k (e , dicitiirqoe yoMntils (ea
volftio. Ariflotcli ^«Ajf<r/c> vcl fertur infincm quatcnus
cft quid bonum, iliudquc vkimu in quo!conquiefcit cius
x^Wfuitii, dciidcriiiilicet iliud bonu adlu non poffidcat, diciturquc
^bOtntt»* fruitio : vcl dcniqucfcrtur in finem quatcnus certis qui-
^ * bufdam mcdiis cft acquircndus,diciturcjuc intcntio.
Vt autcm intciligas quomodo ifti volutatis aclus intcr
lediftiaguatur^notanciucft hic^ciales dSc accepti^ues .
iftorum Vocabuiorum,rolnntatis nempc>&ui.tionis'^ ia-
/t^m- tentionis.Nam liccc voliitas communiceraccipiaciir pro
fUtt tnt 9». volitionvnon quidem generaiicer fiimpQa, qoac^us op^
ponicar nolicioni, fed ^ecialiori quodam oiodp, qaacft-
nnsefta^fcio Tolancatisdrcafii)|cmab(biu]^fpc^atttm^
muii lai. • ^^^o T^^^^ commimiceraeci^iaaQrpro rcali pofieffio-
^i!/ nitrcibfimaefideraifacjatrcrA hic acci^ifmrptoqniccii^
■ \ dinc quadam voluntatisin finc volito , carii|uamin ali-
quo vicimojfiucfincm likini adlu poiTideat^fiue non. Dc- '
jl^^l^^niquc incentioliic non fignificat quamiibct tendcntiaFn
* voluntatis in fincm, fcd in finem quatcnus ad ipfum pcr
aliquamcdiaperueniri potcft. Hoc pofito, dicimus iiccc
• iftiac^usformaliter & ctiam reaiitcr diftinguanturintcr
fcniiiiiominus camen vix vnus finc aliis rcptritur.Ec li-^
ccc aliquando volitio finc £:uicioae,3c fruicio finp incca-
. J donerepcriaacar>nontamen intcncio,ncquc fruici6,fiac
•aliqiu voiitiorie finis apprelicttfi. Quare Ariftoc.inteo- '
' ' tionem i voiitionc finis tidn vi<tOTraiftinxiflc>eo qadd
volitioaeni ieqaicar ihtcQCio,eamciaecompi^tar« Eft
• atirem maidi connepcio volicidiits tft ititcnoonis incer fe» *
^mpntfi finicionc » tx>qaod iniicio cft cantftmfi^'
\ nit viciiitt; ac voiicio & inceutio ycrfancur eti;ia^circafi- '
i
\
Digitized by Googl
TrAct. I: De Act. Hvm. ' , , .
nesmtcrmcdios.DiGiturautcmvolinocffctantu^^
& quidcm finis non mcdiorum, quia licct mcdia poflmt ^.^^^^^ .
e(T'c voIita,quia tamc ipfa cjuatcnus mcdia no jjroptcr lc, ,4».
fcd proptcr aliud funt volita,non tam ipfa quam finis i- mm & n*n ' . .
pforum ccnfetur volitusi& ideo voluntas feu vohtio di-
citurcfTc finis,non mediorum,ficut& ipfaintcntio.Sicut '/ .
cnimclcaiomediorum,ficintcntio citracontroucrfiam i' . ,i
diciture(rcipfuisfinis,quilicapoftrcmohabeatur,pnmo » '
tamenintcnditur,tumpropteripfumcxtera chguntur^. . . . ••
Exquo intclligis intentionem cfle priorem & nobiliorc ; ' ;
eleaioncquemadmodum finis, vt finis,prior &prnEftan- •
tior cft mediis qua: propter ipfum cxpetuntur . Quacres
forfan,vtrum intcntio bclluis etiam conueniat. Refpon- j^*^^.^^
dctur,tionconucnircnififolisagentibusperrationem,eo ^ . •
quod fincm intenderc , eft co modo fincm cxpctcre , vt ;
propter ipfum & ad ipfum ccrta ratione mcdia ordincn-
tur ab co qui intcndit , quod foli crcaturx rationali con- • /
ucnit.Nam licct bcllux fincm impcrfc(5le apf rchcndant, . ^
nontamca pcrcipiuntipfamrationcm formalcm finis, ' . *
ncc ordincm mcciiorum ad finem , quac tamen dcfideran-
tur ad hoc vt finis intendatur ab agente. ^ ^ . ;
De humMnhdMusctrcamedid^pr^firtimqu^
• . ^ . de eleBione. • '
# ■
Q V AE S T I O III. ^"St . ,1^-
■ ' ■ . , . , .... •
Slcut circa fincm,ita quoquc circa mcdia tres adtus Vo- ^^^^^^^^
luntatiseliciti numcrantur,nempc eledio,confcnlus,^^^^^^^^.^^
vfus , colligunturquc ex triplici modo quo fe habct vo- .
luntas circamcdia. Primum cnim fi plura occurrant, v-
num prarfcrt alteri,diciturquc clcaio.Sccunda in co mc- E^eSie,
dio quod altcri prxtulit,fe complacct , eftque confcnfus.
Tertio mcdiumillud quodfibi aptum iudicat, ad fincm "
airequcndum applicat,diciturquc vfus. vrmf^lim
Cum vcro fatis conftct quid fit vfus mediorum,ncm-
pc applicatio corum ad fincm quod cft voluntatis tan- ^,,^^1»^
quam primi moucntis, rationis tanquam dirigcntis,&a- fu^rim.
liarum potcntiarum tanquam cxcqucntium.quo fit vt m ^ .
fola rationali crcatura rcpcriaturiqua: fola poteft rcterrc,
fcu ordinarc vnum ad aliud. Item qui differat vfus ab e-
Itdionc & confcnfu nempc quodvtrumqucconfcqua-
"•"^igitized by GooqI
ITi Tertiae Partis Ethic. ' ^^Wm^^
tur , f&qiiod urinediarc\(equacur impcritlm volutitacii"
applic.uuis poccntias fibi fubditas ad optfrandum confc^
que«di finis grac!a:Reft-a^ vc cxpIicciTius c]uid finc cic<fl:io
&: conlcnius,^ (jiioniodi>inter fe diircranc. ^
Di ile2lme, Q;V->d igicui Ipc^at ad elL(tl;ioncin,quam Arift.Tpoc/-/ -
f tr/i' appcllat,dcrcribicur ah eodcm c.i.Iib.vEch. Volua-
tanum q jidprqcoafultatum.idcrtjadlio voluutatis <^UAm
4' prxccdic confil nm ieu deliberacio. In cap.fequ. Appcti-
lU. tio dclibcrata fcu dclibciacio naca eorum quar ujnc in
noftrapoccflarc brcuiccr& clarc defiuiri portcc, Dehbc-
^ raca acccptatio vniusmcdij pr;t altcro.Ex quib.intelligc-^
re eft eledlioncni cde adu voiuntatis elicitum,dcpcclcn-»
lcm taincu a prxccdcntc rationis dclibcrationc , & qui-*^
<iem circa medium , illuaquc non abfolutc fpecftacuui»
Zlt^io foli fedquateuus aheri cft antcponcndum. Deiudc elc<^o-^
r0tior.aU ncm foli rationali crcaiura: conucnirc non brutis ani-
eonuemr "^^"^i^us, ciim iu illis conlilium feudclibcratio, qua: c-
V * Icdionem neccn'ari6 dcbct antcccderc , locum non ba-.
c4d*JufeU ^^"^^^^ clcLljoncm nun.^uam clTc finis.quia illu<i
-i . iftonem, '^^^^^ ^ub clccliioncm quod fc habct vt couclufio in fyllo-
\' ' gii^nio opcrabilium : finis autcm vt fic in opcrabilibus (e
i^abct vc prii:cipium,non vt concluiio, vt fcribit rhilofo'
• plius 2.Pli.t.85;.Et iicct id quod cOfinis refpcdu ali^uo-
rum pollit nonnunquam cnderj fub cIcclionem,non ta- .
inen fiib rjtionc finisjfed fubracione mcdij quatcntfS il-
't \ I^'d idcm potcft eirc mcdium rcfpcfftu vltcrioris alicoius *
fiais , qi;cmadmodum idquod eil principium alicuitis
. ' "-Aa^i^, fcicutia: poteft: c(Tc conclufio fuperioris.titautcm iibcra
ba:c voICicatis adlio,qf!iia licct vt plurimum fcquatur:an-
^ cecedctis delibcrationis iudicium ad vni^ialiquodcligi-
bilc dctermiuatum,non can|en illud ncccllario fcquicur.
I . Addcquod iudicium illudnoncft ncccirario dctcrmina-
CMui ad vnum-, vc potc quod non nccclTario fequacur cx
fuis prlncij^^iis , ficqucita vnum cligibileacccptat volun-
liectt^fenfH, ^^s,vc ci fit intcgrum iliud iion acccpcarc,aut cciamaliud
Ccnfnjtu 'ac^cptare. . 'i' -r
pf^tuf^ontt Quo4 vcro ipciflat ad confcnfum, cft a<flus voluntatis < '
'^ti^fnA^tf' ^^^^^^ pofterior ipraclciitione, ncmpc appHcatio motus
f Sftlnetnin t ^ppctjtiurad id quod cx coufiiioiudicatum cft ac clc(5lu:
' fic^wein eligibilibus cofcnfuspiacfupponic/cmpcrcdnfi.. •
• lium & eIc(5ti;onciii,ciico in cligibilibusjid cft? cdm plara
• fcfc .
T4ut:9T. I; Db Act, Hyir»
eft.* Vb6» cum ▼nam caiu Am occumtm^dimii aa ibiem
conicf^Qjfiidam, tunc non ed locus dcUberationi aut clc- ,
^ioni , (cdtantum rcquiriturconfcnfus voiuntatis, c]uo ^ ' /
voluntas fcfc applicct ad iHud mcdium vt co dcindc t-
tatunadco vt non pollic cflTc libcr vfus mcdiorum abfcjue
prapuioconfcnfu voluntacis circa illamcdia , licet ponTic *
nonnunquam cfTe abfque prxuiA clctflionc.Ex quibusfa- .
ciic intclligitur qui diffcrat fonfcnfus ab clc(fbionc. £c
c]uoniaiil elc^io nonniG cx antcccdcnti confiliOiiiBU de^
liberatioiK^ itc > idcode confilio fcu delibcratioae prqao»
maieqttenttqajcftioncnoiuiiliildicendumeft. y ^>
. codjllhfin MUttmtfm§ tUBi&inm frA€timft^< .
Qiil S T 10 IV. . " , ,
iJ Rfmflm qu«ritur,qi<d fic confilium fcu deliberatto> iM^mtUm"
r quam Ariftotclcs Cot;>ftj^fl-/vvocac. Dcfiniri poteft,In- Si*^* '
qaifitio reruin a nobis fadibilium in ordine ad fincm. .
Necclfariam autcm elfc ciufmodi inquifitioncm inrc-^^
bus agcndis, ex co patet , quod clc^lio conlequitur iudi-
cium racionis de rcbus agcndis. In rebus auccm agcndis jttmdjkk
matrna incertitud.oinueaicac , quiaadioncs^nt circaMr«f»^
finguiaria cpntingencia ^ qax propcec ftti incon^adam mdiaum^
funt ii^terca admodumjin rcbus, autcm duhfjs & inccrtis 'xvtf9^
circioflpn profetiodiciumab^^^inqaificione fcu deli- ^^V^^^
beratione,fiae confiilcatiaipe ^r8ce4cnce> U idei ncccffa-.**"'** . ^ ^
ria eft eiafmodi ii^aificio ractoiHS ance iadkitifi de eli^,
^ndi$.Ec qabniara inf oificib fiat)cc »^
fisjiodidam vero KacionemconfcqucntisieSc quiin^f o|i->*
ttat int^ra raciocinatio pradtica idciFcb ad eandem ra* .
cionis adum vtrumquc refcrri (blct,& facpc nomine con- .
filij & confuhacionis,ti\m inquifuio antcccdcns q^m iu-
dicium confcquens incelligitur , cxquo proximc fcqui- "
■ tur cIc(flio, Vcrum obijcics, Dco tribui confUiam,cum ^^^^f^^
tamcn in co nuila ciufmodi inquifitio polfit rcperiri. £-
ph.i. ^jui operniur onmia fecundum confilium voluntAtii
fuA. Re-fpQndeo confilium Dco tribm racionc certicu-
dinis (cncenciap feu iodicij > non verb cafiiQne inqilifi^ ^\
ticmis ^iwatiiso^ qa« ucludi» ali^uam imper£e£i;io^
',4^' Tertiae part. Ethic^ ' 4^ rr *
ncm , ira vtconfiliiini lococirito nihil aliiirlfit qu.iin
rempirerniim , illiid(.]uc immobilc dccrctam diiJinx vo-
OhitSH; kmt.itis. ^ ijcics prxrcfea conli'ium non pr.xicqiii ri a.J
a(flum voluntatis^fcd potiiis rL*h!a]ni,cnm ipfnm Ui liSc-
^olutio, rum &: volunrariiim. Rcfpnndctur : Nihil .ibiurdi c(lc
candcm adl:uni rationis r^fpcdu diuerforum a<fluum vrv-
luntatis anteccdcrc fimui fubfcqtii.Nam con.ilfium fc-
cjuitur a(fbum voluntatis i;T]uar.tum inrcllctfirus liI>cro
voluntaris motu incitatus dclibcrar : at vcro af^^meiuf^
dem voluntatis antcccdit inquanti:m nihii cligitur, nifi
prqconfultatum &c dblibcratum.
2.. DiffKuU Sccundoquxritur , an dclibcratio fitT.inri]im medio-
'^**; , . lum proptcrfincm,an vtro ctiam ipf.us Hnis, RcfponJe-
Vdtberattj fr ' i- ^ • vi • ' •'»■
f({ tantmm ^^^^"^ tantum mc(liorum,non nnts. Ncquccmm mccri-
me^iofum» cus an fanaturus fit confultat, aut cratorvTn fit perfuafj-
n«M rus,aut leoiflator , an bdnislcgibus ciuitarcin tcmpercr»
hequcalij artificcs dc finc dclibcrantjlcd omncs propoij-'^
to fibi ccrro aliquo finc cjucmaliir.odum cufn pofliur a(Ic-
%ttio D. qui cogitant.cuius rci caufain teddit S. Tliomas i. i. qu,
1^9m, J4.artic. 1. co quod quemadmoJum in rcbus addifccndis
principia non cadimr fub quarrbioncm, ira in tcbuL agcrn-
drsprincipia non cadunt fub dclibcrationcm : principia
autem rerum agcndarum funt fincs.
3. DifficuL Tcrtio c]ua:ritur * an ccrum omnium qux funt pro-
ptcr aliqucjr. fincm dcrurcolifilium fcudclibcratio. Rc-
SiuMnam a Ijmndcturcx Ariftotelc loco citAro , dclibcrationem cifc
deitlnrau» tantiVm Corlim quo: A nobis .loruutur , qu.rqiic aliter ar-
y^*tHr*' alitcr ficri rofliint in ordine ad fincm confcqiicn-
dum. Itaquc a dcIibera!ionc CTCchiduntur prinuim im-
polfibilia qua:fieri ncqucunt. Secundo ca qua? non func
in lioftra pateilatc , vt fiant vel non fiantjcuiuf^nodi fiinc
ij omncs eucntus qui vcl artatnra, au: a ncccllitatcvcl .1
cafu pcndent. Tertio eaqux quamuis humana fint , ad
Jios ramen minimc pcrtincnr, •Qiiartc':) ca ^ux ccrto co-
dcmquc (empcr modo a nobis fiunr. Qumto ca qux non
inrcrcft vtrum hoc vel illoinodo fiaiu. Et quicicm hxc
omniaqux a delibcrationcexckuiuntitr, iiuiiiitci cxciu-
duntur abelcv^iionc,
4< Difficutn QnartQ quQ oixiinc procedat confiHnm fca delibcra
lio circa ca qu.T fuht atl finem. Jlefpondctur procedcre
ordiQQ aaalyticofcu rcfohltodti , nempQ incipicndo ab
d byGoo
Tract. T, Di AcT. m-M/' ^
hh c^ux funt vicimora fini , S: proc^rec^iendo ea qiite « • '
funr nbtprofcmorion.Primiim enim ^'^^^^''-'^-^^^T''''^^^^^
mc^fijsfinisproximrhabcri poP^, quatationc (ea
bus me(!iis alSilla rerneniri pofUc, & qtia via & ratio- t,r*.
ad iila,doncc ati ill.^ deucniatur: at wro c«:dciin<? 9p-
ptffitborfinehcmpcfyntbeacoftu compofitiuo,pr<ei|;r^
«ftnt^frrcipicndld a mcdijs tcmotioribu$afin^>SC]pcripft
progrcdxciidoidaliamcdtalrai vtciniOT^
AE T s I o V.' " ; : :
Onn'j!LTrunt circn ciiirmodi nf^qs impcratbs ^^^*,-/
Hc^lraccs (!|>ilia:ini exphcandx. • '
N
aa
•feicdi fcrmalircr d^nommari jmp
^do pcndcnt. Inipcrium aucem illud cenfiriur e(ie actns
P
age6d6m, ^t quonidm ratJo non ordihat i«pofcnd6*am
^id a3 ngcncium nifi in virtiire priirti mOueotii iilg^W*, '
morum,r-eir.pc voiuntaris jhir.c fcribir S.Thonias i.
<].i7.art. X. quod impcrare fit adiis rarionis pvvxtnppofifp
aflL! vo!i:nra::s in cuiusvirtufe rario moi^ct per imnc-
uv.m infcrioreT potcnrias ad cxercitium a(f^i"!r..'Et!bifkiTi /
'ac^ :.r^occr illuti imperuun non cflc acflun^ Yolnp.~at'ii ab-* . •
folu tc, fed cmn guadaii) motionequa cft a YoUmtate.
Exilloautcm impc»o fcqu^ur yYuseius owod fijbc(l »«^*»
pbrcntia; c^ccutiua^j^iicque impcriam iUud ab Vfudiftin-i^^**'*** ,
gUteor tanquain ab co cjuod natiira poftcritts cft, . Inip©'*
riu^^eniftioc^n cftfimul cuma^ eiuicm impcwtnr; at . ^
ycrd Vfus ciU^quod futw^ P^^jig cxccudiujB^-cft
lAperaitos.yerdm ohifcic$^V(^jk^<^c viiuna ex aftfttia 6* ^^(^
fiicitis dfca mc<!ia.1lcrpondccur»ti^ aAus ^ui vulgo di ^^^^
contur imperati , ftntcjuc altcrius TacuUaiis ^ vobantjt-
tcilAoh po/fintefreeliciti ; cliciti^amcna vo!unracepo&' -
funt nonnunc]uam c(fe imperat i> c}uateum vnam vicil^
nontanti^malccriAfcdctiainribii^li potcft impcrare* ^ -
Sccundd(}u^ritut)Vtrum impermm^^^i^us; irnpcT^tus aJmi%
Digitized by Google
TlltTIAS PaRT. ETlilCAI*
. adlus illi (int diuerraruni potcntiarum, quia ramcn a(5lus
(ygautim. potc^fi^iOicnorJS nt in virtutc liipcrioris leu impcran-
/ fMimtdtm tisjidcirco ccnfcturcfle v^nus &: idcm adus. Quod (i per
impcrium voliintacis inrfeUigas ipfam motionem qua vo-
. Juntas formalitcr mouct ali.is potcntias ( ficut vulgo ac-
cipUur & etiam valde probabilc c(i^(^iones ^mperaras,
<]iuu$4asab didus diitinguuntur > ab ipibdenomiiiari)
cuiic ini(fC^$iua^rtt ipfemct adus itnpcratus t quaceiius i.
voIuiitiie^^<|uam^ vniucrfali mouence pendct^ vta-^
liii i^^mmps.ia % p. hacum laftitutionum Mor^;|iiim
in M^Tm&^m c|j^ut.prior i ,qu . t, coi|d. i. ^
i*B(jl$emh0 ^ %4BttiGkqu^ritc|f , quioam adtisinjiominctlubdaiicy
%ip*n^€imr imj^rlomfpnis. RcfDOiidctut primd adus ipfius vot£
^^f^ tsLtt}s impmo fubBfc. NDium cniro ett quod ri
^^^^ Jmpefio fubflrc. NDium cniro eif quod
. pofTit ordinarc dc adibns ipfius voluncaris , nec abfiir-
duni cl\ acius voiuiitatis clicitos co modo clTc impcratos
♦» a rationcfcilicct ordinante. Sccundo ^dus rationis ci-
'-^ dem rationis impcrio fubfur.t. Siciu cnin^. vokintas mo-
- uctieipfam : fcratio impcrat fibi ipfi in quantum vtra-
■i.^tp cjue potcntia refleditur fupra fuum adlum. Tcrtio adius
appctitus fenfiuuiin umum (iibed imperio rationis , in
quancum cfl. in potefiiatc noftra, Quare aAus appetitus
6nfitiut qui non funt in^^ra potcfTate > nonuibfu^c
impcnpiaiifHlisivC: i j qur llnonis iudici um anceuertant.
QuaittG: a^lwi^at vcgctantis oon (ubfttnt pranlido
impcrio ratipnis » quia procedunt c;c (blo naturali ^pc-
citu , qui i|oti fequictic vim apprdienfiuam : At vetora*
tio non impctat pcr modum apprchenfiu» ▼irtmis.
5» : Quinto, adius fcu motus cxtcrnorum membrorum qni
conrcquuniui uotentias fcu vircs (enntiuas , fubduntur
impcno rationisinon itcm i| <.{'m coniccjuunturvircs na-
turales.Qina ncmpc vircs fcnnciux lubjacent imperio ra-
cionis,non itcm vircs qua: dicuntur mcrc naturalcs. Car-
^ ccrum cjuo modo volunt^s moucat inferiorcs pocecias»&
quodnam dominiamfcil iii^^urti in illas cxcrjpcac (ii-
^ pr^ inicc^ida parte , vbi de ptincipi js intcr-
nis^congcnicis humanarum a^ionum^a.i.^Bttec£Ltis
SBCVN-
* ' ' . Digitized by Gobgle
H VI V S P A KT IS.
QVia^ inagnum cft moincntu pafltonam tiim ad virtn- ^^*^ J]^''^
C€S cum ad vitia iBKjuarum nnitn <;ontempiationc J^'^'^^^
pottffima pars.moratis philofophiac pofita eftjcuqae vir-^
tates in iispaiSoiiibus; modeniudis cohibeiidis vcrfeii« - . >
tando^nae ratio poftulat y|: ante viitat& Sc viciotu traj ' f
dacione de paiHonibus diflcramas. Et quoniara pailiona
duplex cft confidcracio,altera in gcncre, akera in fpcci^
duplcx cjuoqiie iaftituccur huius craclacus difpuratioiai:- ^ -^'
teradcurdemgc^|pratim,alcera de iifdcm fpcciatun,
^ I .
'DepdSb&ihqisanimaegsAecaidm,
•. > . » «
Jit, ^tiott$flex in qUMti/tm f$rpcris fMe rifidgat^
.< ' . QV A,B S T I O I, ' ^ ; s ,
QVoniam omuium paffionum fons & fcaturigo eft Omnium
appeticus sc(itiuus,idcirco de illo nonulla, ac prar- M^»*^
cipue cria qaae in hacqnsefiiqhe propbiianair hoc loco, l^^l^^fy^
cxplicanda foiic. Vbi nocaquodliceca^petitusreafitiuus
tam ioibeUuis quamin horaiaibu$^(epcriacur,nos tameii *
hk agece deappeticttiefiticiuopma^eft in ho^
• PnmiYm quxriciiMHid fic ap^ekusieaficiiius ia jio- «•^'JM'- ;
mine. Kcfpondcoi^fl^jiacubaicmflua^^I^ 'f^^^,
dcucc noticia ienrns naikraliter ine^natiir iid D^m
fembtle vc calc cogniram:qiiam de&Ui^
fim6k|ue inteiligas ad quam animae partem appetitus i- > ' .
ftcpcrtineac,repctcncla cft cx Ariftoc.i. Eth.celebris par- ^ l
tmm animac diuiiio a Plarone accepta 4. de Rcpubi. Eft ^nimA m
•gitur in gcncrc anima? m hominc portio duplcx : Al- h^mmt /«r*.
*-fa fupcxior lacionis capaXi, qjMC p^ioftcjcc^ di^tttt^'»* » r
' ^ %9 Tertiae Part. IJthicab
^ ' lationalis reuincelle^ua:a!tcra infcriorratictiis cxpcr^
. ' caqnc dnplcx ; alcera animalis (ea fc|iiiciiui> quaBjaition^
potcft obtempeiarctYiid^ dici poteft aiiqao modo ratio-
nis paitlccp8>(equit6rc]uc graoiim aDima? (enticnris: aU
ccra natoTalis (cu ycgetatiua , qux rationis impcrio he-
quac]uam (ubcft,licque omnino cft ratidnis cxf ers^fcqui-
4 , tucquc gravlum anima: vcgcrantis.
/ EA .lucc in fiipcriori anjmx porrionc Facultas duplcx:
•altcra apprchC(iua fcu cognofcitiuajcliciturqjintcllc^ftusj
,/ altera appctifciiia,clicitnrc]ue appeticus rationalis (eu vo-
luntas.Sijnilitcrc];in ca infcriori pnrtc auiin^ c]u^ dicitur
animalis lcu reniitiua,alia cft facultas apprehcfiua, dici-
V tdrqi/renruSjii^ucmutcipIex/Sunt enim aii) rcnfus extc*
rioreStalij intcnorcs,intcrquos isqui intellcdu fcu ratio-
tim<Ti r nc:magisiiTiit2tur\Iiciturimaginatio,ab aliisfacultasco-
' gicaciua4»fidcc<]uc in ccrcbroiaiia vcro fcft facultas appc-
I ticiaa>didtd[c^ie vulgo appctitus.abfolutd , vel cii a<ue-
fi^um dlioiie«at>^ii^rifcfciimiQus feu atiimatis,qui quidic appc-
ul7afl/^ titu^ cocIe.||iO(lolc habct ad phantafia (ea imagination^,
" '' cjuo rationalis appctitus (cu volantasad inttlTcdi^nv(ca
mtm, rationc. Vc enim voluntas fcrcur in honum ab intellcdu
cognitCi, fic nppctitus aninialis fcrcur iu bonum ab ima-
ginartoncpGrccptum.Tantic im illa iniima animq porcio-
. nc,c]UiC rarioni ncfcit ob:cmpcrare,ponitur duntaxat ap-
lrf^«w ' pccitus nacuralHivndc cxillic ab apima triplex appcticus
in homincnempc rationalisifcnhtiuus & naturaiis.
i,digimtias, Sccundo QciTrinft > quocoplex fic appccitus fenfitiuus.
^otupUx Rcfpond^cur duphccmcflc, nempc concupifeibil^Aci-
^^^f^''*^rit/cibiicm>q^^ corporc Tcrfatur,to-
j^^Pfttim't6C€^iMijfaS'i3S{k^ ver^ xatio*
^Ux, tA v^clntor nohfAinqoatn 1IH ipfi vim fpb6r^e (uppcdr-
. ^.""tac^imot bon^pifdbiti opftufeittfr qaatenosicmfr-
; HCt difficiJlcritc^, impcdtmcftta quae dbftdtifc qaoVnhias
./MfcwifMbonuni c]uo(i f>|^tat confequatur. Ex <juo p^tct iraftjciii
muufifitn- tiam nonnunquam clTe concupifccntiac propu^nacricem;
^r^*" Vntlc Piatt) 4. dc Rcp. vrrumc]ue appctitum aratione &
^JJ^^^^intcv fc diftinc;ricns,fcribit magillratui in ciuitate refpo-
fuiTtMhmifm dcrc in hominc raLionemjfc^uxftUariis irominibus capi-
iibmvirmm. ditatcmjauxi liai iii,id cftjmilitibus^ir^fccntiam.Ncccflra-
^ rium auccmfuiflc in animali ttrumqueappctitum pio-
"^*^ • bfttui» ^laitf&litirAitf aUi^fiiftatjlUiMistttdiuqoardafn
■ DigitizojbyGoogle
tis eft noiLtaiicuixi ad profea aen<la,<;(maciiieQciajaac ad^
ttec(a fugienda: Cti eciaih ad refii^^eiianin coiftrariis: vc
gninon tanciim inditae(l leuitas , vcinfima dcfcrcns ad
lupcrna conuolarcc,(I:i ppa:ccrca calor indicus vt conua-
riisa^catibus obfiflcicc. Pari rationc coneruum crat in , \:* \
,,CJ . ... .*? i'
lcaliciui anim^' paicc vim dupliccm reperiii:altcram»c]ua
anaualia ad ea qux profuuc, iacicarencur , & ab eis qux • - ' - Vv^'
vidciicur nocicura,retrabcrcntur,quq vis c(i concupilcen-
cio: leu appecicus concupirdbilis:& alceramquiA nicexc- .
ciu: fabmouere occarrencialiei con&qtiendx impedimcn^
caiqux vis eft icaCsoinx fca apjiectcas ir«(cibtits;Ex quo ^'*f*'*^^
iaceUigicur commuttc difcrimen imcr vqramque appcti- ^^""^^
tum qiip^d«ibi0dm^ qood ille dicacur ccndtce ia honu ftnfuitU.
iciliU(e^b&^ fenfibik qiMneflias ^
dyGttle A^miiiu^^
.tilitacem p6riik^^^ttS4fuiS^dtfiicul(^tibtt$ o^
ei(que fiipcrat.raBtcrea cx eo vtriufquc difccimcn inao -
tc(cit,c|uod noanunquam irafcibilis palfioncs rcpujuaic
videantur motibus concupifcibilis , quia concupifccntia
inflammata plcriimque i;am fcangLC|& ira acccaia cou-
cupifccntiam minuic.
Tercio quxricur,in quanam corporis parcc refideac v- j.oiJBai^»
tcrqt|Cdppccitu&fenfitiuus.Re{pondeo iirxcaeoruaiieft- tM.
tenctatn qui ynum ab altero rcalitcr diifcrrcexiftiinanc, .^«««wt/-
▼id«civaldeptobabilit»c«iaaphantafiafic in cecd>ca»ira. ^^'>^fl*^/f'
fcemiaaft corde^ coocupiiceactiiiiiitefioia h^ote ,coU i'^*"*^»'^^'*
lecftndaoa eflfc.: Ycl iam naconeni > kafceaci^m ta pcac^
co^sycoacapiiceiniafii ycs6 ia ab doaiae^Q^ia camen /Pr^^t (j/ftr
peobabilias cffe iiidico , vokHB eb akero realicer noa ili-
fHnaui,fed tantum formaliter, ica vt vnus & idcm reipfa 9*^^/9^*
appccicus fub vna conlideracionc& rcfpcila quarundam
paifionuin dicacur concupifcibilis, & f^b alia conddera- ^tnfirm*^^^
rione refpcAu aliarum pallionuiu irafcibilis nomiuecur.
Hinceandem vtriquc icdcm m coriHc collocandam clVc .
acbicror.Experimur cnim omncs adccl:uf; fiue irxliue cu-
pidicacisaliquamin cordc pcrturbationem excicarc , in
iM^tte moK unM9sk|^
dp9iim,omni&mqpiiBvitaHum opcraki^Mlttm
^ eoque valde congruum c^ , Tcifi eo taitquam in arce
«ppetkttf ad feruaodem vitamj& pcricoia proM|pmdt^
• s|t«M^4aii tefidMoi. " ^ V • • • ' •'^i^-H*^^^'^ ^ '
. . Digitized
7^ TSKTXAS PaiCT. £rHX'<2AB.
r
• Qv AE.S T I o 1 1.
pafior^m in A Nimi pafTio (!':finitur a morali piulofopho : Morus
i nttedc^ appetitLis fcnfitiui ex apprchciifione boni vcl mali
fifmit» cum aliqna murationc ncwi narurali corporis , vcl quod
corlcm rccirlit,Adio appetitus fcnlitiui cjrca bonum vei
inalum opmacum, id ell^apprehenfum tdiiudicatum vc
Cale a phaiitaliairel xdimaciua/
p0fSm»$lit Dicicur motns vcl adio, quia ci^m in animo triafiot».
M8mk pocentia^feu facuitas habicus ^ a^ieipaffiones auce aoi-*
xni,nec|8e fint potenti«yCikm non perpecuae>neq; habi tasf
ct\a(I anteqiiicon^ahacur tI}us habitus (xpcnumerd e>r«
cicencQr; rcftatvtfidca&oneifueadusvelmocuseias^-
^potentiae (eu fiiculcatis i qua ociancur,il^ appecituss^
Cm^ ^•fitiui.AppellanturamempafItones>tuqu^appetftuf dum
f****''* operacur paticurab obic«flo,cu ab ipfo trahi vicicatur,ciiin
cjuia opcrarioncs illx cum iciuu quoda dtilnris .lut volu-
ptatis, c]ux lunt corporis p.ifnonesjconiundx fnnt, tum
• fjuiaalicjuriin corporc paflioncm cxcitantrappellantur >
tiam interdd pcrturbationc<;,c]iiia f^^pcimmero rolentani-
mtm pcrturbarc nili rationc cocrceantur.Additur in fu-
pradidta dcHuitioae^curcabonri vcl malumopinacumyvc
^vTptru per ohiedum diftinguatur ab a^ yolucacisiqui eftdrte
Ufau9 ptr bonum vci malum racioaecognitam:iUud eciam i aoo^
^^^''***^nulii$adiidtar(cumali<jaamutationecoe^ non na-
curali ) ne^uc eciam ibleot exdcaci paffiooes abiG:|nefUi«
quaexced^cecocporis immacacione^prielertimqacMdm^. ^
gem illummotamquoiiaturali^cr cor modQdiiatatur
^ modd concrahicuriNam fi a^his appctitos fenfitiui ad fii*
gam rctradtion^mquc fpedtcnc,vt cimor S>l tri{litia>maio*
rem quam parfic cordis contradioncm aflicicnt: fi vcro
* pcrtincv)nc ad profccutionem dclcdlationcmq 'cvc amor •
& la:citij,maiorcm quoqucquam parfK^corchs dilatatio-
. nem s;i2'icnt. Mitt«.) ali is mde confcqucntcs corporis
mm^«ur ir."^*^^^^^°^" > quodtimore languis adprsccordia con-
eppttt* fiigiat y ira vero &. luroie ebulliac, Sc ad extcrnas partes .
f«,/rrtyrtmf,vbcriti$ d ffundatUT. Ju qao di£bn)nt a^us appettciis^'
tr ^pfitfim ienfitiui ab adibu^ appetitus . r«ionalis feu volunutrs»
^*^^* ^paz txkk cozpore funr mi^s feccctji ycf Ittcimikai-
■ ' r ^ quieco
Digitized by Googlc
-7 1
Tract. II. Oe Pa ssiaN. Anhcae. 71.
quieto corporc perac^untur: licct |onnunquam,intcrac-
nicnte appctitu fcnfitiuo, cx adibus rationalis appctitus
corporisimmutatio contingat. , ,
Quoa vero fpeclat ad originem pa(rionum,*6onf!atcx Du^pr^tif
praeccdentcquaeftionc cas abappccitu (cnfuiuo proxime
oc pcr fc orin ciim fmt motas feu idtas illius facukads. /'•l'*''*""'^
Vcrum-cluo alia fimt paulorcmotiora , prarcipua tamci/''**'''^*''*
paffionum principiajaltcrum infitum in iiomnie, ncinpe
pliantafia fcu opinio fcnfus,alterum vero liiffitum neii3'-»c ,
obiedam quod cadit in fenfum.Neque enim vnquam ao-
pccitusipfeexcitaripo(]et,nifi prius imao;inatio feu phk-
cafja obicdi fpecie impuUa fuilfct.Ex quointclligis tum
obicdum cxtcrius cum fenfum mternum , nerapc phan-
ta(5am,concurrcre cum ipfo appeti tu ad cxcitandas aninu
perturbationes.-quLbus excitatis contingicipfum racionis
iudicium adeoturbari,vtctiamin ipfo rationali appetiai
fimilcs quodammodo motiones indelibcrat.x nafcanturi
ficquc homo totus in belluinam veluti naturam decrcnc-
raus,omni in re malc opinatam nifu feracur:ficque^paf-
(loncs non funt phantahar, opiniones , aut pr^epoftcra ra-
tionis iudicia,fcdcx (cnfuu opinionibus nat(^pr<^poflcra
ipfaratioQis iudicia pariuc.Si quarras cjuodnam fit pra;ci- r, r-
puil fenfuiui appecitus obicdum^an boMU fcnfibilc cxpc-
tcndum,anvcromalam fenfibilc fugiendum? Refponde- 7tfB,n/tu
tur cflc bonum expetcndum, quia malum fugimus obti- ^
nendi boni caufa. Hincetiamappctitus didus ab appc-
tcndo,id autem quodappetitur, quatcnus appctitur, bo-
num cil: : & inordinatus amor fui qui omnium perturba-
tionum prima & cxtcrarum vcluti radix merito iiabccur,
circa bouum & opinatum.
An omnU f^jftopt vstiofa, nunquam cadat in vi- ' - ■
V , rumfapientem, .
• '\ f . . • ■ ' . . .
V QXAESTIP ! ^^, ; •
SToicis philofophis olim vifum eft pafnones omncs
vitiofas cflTc,* quofdam veluti laboratis animt mor- />...^.m «
bosrldeoque in virum fapientem caderc nufonam Quod ,
liphilofophiil{i,perpairiones,non<iuallibetmotioaes ' ',
appctkus intcllcxcunt , lidtutbnlcntM
pro.lctint extra limitcs ratioius, animUJa^M^afjWM-^
■ flcduDt,averoncquaqiu;Tivit<cncurab;rralk\ v»'^jj
m.MriUf VMikmqUiBCUnque Stoicorum uicns tjent,ycracltP
^^a^' ripateticorJim.kh6«.am Platon.con.n. kr,:cnt.aipa( . ^
Mhf^el^- neiquatenus iiaiaraUtcr fluunc a luo pnuapio, ncmpi
'•"♦^"•^appeHtu fei.fitiw.nequeb""" raora!ita,ueque ma>
lM,led ad v«um«Me eflc inaiffereatcs i cjuatcuus autct^
. imperio «^iaai»& w>lantatis fubjaccnt , tuaccUe bojias
vel malas ftcuftdAm cooditioncm objpd» c.rca q-..od vct- .
fantur.vel finis xd ^ucmtKdiaantur. Qaoa (i '^^«"l ^2
nonnu nq u ^ .11 cxceiere vidcntur, tanc pollunt arpttaug»
tione no;inun<iua..n aclhifeito modo fa^^ubr.»«empet|«*
tuncoi bonx funt & ,neritoria.Itaqi UcotjU. »M«,»«»«r»
tus nc ponlnt radicitus exiirpari,quodnatuWeft,a»WI»B
: tari tamen polIunt.Sc veluti c.tcumcid.,quod »tt«W««^-
Q,i6diKitur non o:.inis piir.o iit vit.um fcu peccWWtt,;
JSi*t:prS«urr f«mu.n qu.a .d cu.o bcne vcl .nalc vt. ppfl«..
J/^rtm» ^„s,«incftcxfemalum,fcdp3lhocft c)ulmod. Cu-
r*^*"- oiuot enim,timent.!xtantur,aoicn[:queboni & mali s led
riUbcnc , iki ««wlc . ftcut lipminis liu r«^a leu pcruerla
»• ■ Voluntas eft. Sdcwvto: Nc.no tcneDirad culpa.n n.i. p»>-
'• pria voluntate deflexerit, non cnim cnmen haocnt q.«f,
Fnferuntat tekftautife at tatibm: 6ppi6s «1«^^ ««^
antur in nobis .talfiona i aoniffiuriempetfant,*!*?*
, i l>niciucculrfyittasarcapa<B«Mai w^i»^^
' pia... matL.am rerfet«r<<. f«5isT.i«K^^^J«JC<g._
eftou. painone caruent i quate«oafi»eaJ«pl««« l«5^i
. pemtW.tcmouenax, ■ Z^J^
W'« Potro, licctvchement.orappet.oBwmotarp|B
«fi.fiM rum rationis .rbitrium anteucn.t, malum quoddam
^i^-"- pofli».tiaia otdinatum naturx ftatum cxccd.cvt Rouu 7^
IfuJidi rn^Uim h,c faci, : non tamen cont.nuo .^.c. pcH..,
•^f" * loqucado,vitium fcu peccatnm. Non en.m
'paffiS«^«<«' no(lra^po«e tecli«are a na
motu rationis : ptoindequc nec nob.s ad pcccatum ..n,
rariSoUKiri*. ^^^•«-'f^i^^^rum**
niel ab Apoftolo n«a mo,f6 malum «>*?» P^cati^^r
« mem%cati & cotp..s pcccatirw^ ^^^^^^
■ r
Digitized by Googl
Tract. II. De Pass. Animae. 75
VcrHm refponclccur coiicupifccnriam necefle pccca- Cur itncu-
rum, nccnaruralcs illius motus clfc pcccata : ira ramcn
cam appcIlari,c]uoclin ca qna^dam (itcx originali pecca- Jj^^j^y'*
10 conrrada procliuicas ad pcccatnm , quiaipfa per '^^"'^*
luos motus iiiclinac rationcm ik voluptatcm ad inalura.
An re£le ajjjgnetur pujitonum nuweriti,
A s T I o 1 V.
DVjc funt infigncs palHonuFn diuilioiics communi v- /^,>^^^yf^
lu rcceprxjaircra gcnrra'is a Sroici:. aariquicus tra- f- ft9 um
dira in qunruor pr:rcipuns ac cartcrarum vcluti capira, »»4 fieftts»
c\ivx lunt,gaudium,ciiilitin,rpcs> & timor Omnisenim
pallio ell ciira bonum vcl malum opinatum,illLu1quc vclr^
prxfcns, vel fttturuni. Gnudtum quidcm & fpcs funt cir-
ca bonum,fcd gaudium circa prxiens,fpes veio circafu-
turumriccm triftiiia &tiinor circa malum , fcd triftitiai
circa prarlcns , rimor vero circa fururum. Vndc iftoruin
cjuaruor affcifluuin caufas , ac difpoficioncs in quatuor
prxdpuis incertinorum partibus collocant i laetitiae c|ui-
dcm in Iplcnc, triftiriae in fclle, capidiratis in iccorc, ti-
jnoris in cordc : Cxtcrx vcro paffioncs quoe circabonum
vel malum ,prxfens auc futurum verfantur, ad has com-
plctiuerciucuntur : funt cnim ha! quatuor quafi fincs &
comiTlcmcnta cxtcrarum. AltcraquiC cR maeis fpecialis ^*^J*^*^^*
diuino a i*eripareticis tradica , hrin minuciores Ipecies,
qiix Itint vndecim : lcx quidem cx appctitu concupiici- j^^i,,
bili oriund:ie,nempcam'3r,de{iticrium, gaudium, odium, vnienattm
fuga, triflitia i quiixque vcro cx apperiiu irafcibili ; fpcs, p-^fi»nHm •
. dcfperario , timor , audacia , ira. Collio-icur auccm illc
.patiionum numerus in nunc modum. Pallionum qux- ^^^^
dam rcfpiciunc bonum auc malum limpliciter fpcCla-
tum , pertinenrqucad appctitum concupifcibilem , alijc 6 VrrfUnit
bonum aur malumarduum vtfic , fpedaatquead irafci- »
. bilcm. Illae funt fcx, rres quidcm refpccluboni, nempe ^'^^^^^ '
. amor,dcfidcrium gaudium:rotidcm rcfpeAu mali ,nem«
pcodiunijfuga, triiHtia. Obiataenim rebona excitacur
primiim in concupifcibili amor iilius> quodli earcs ab-
lcns Cit , coniargit defiderium i fi priefcns , dcledatio fcu
gaudium.Similicer oblara re mala,orirurpriraumincoa-
cupifcibiii oJium amori concrarium i quod (i rcs ^uani ^
©dio profequimur abfit , oxitur ftaciiu fugadcfidccio ad- ^ - ■X
. : ■ ^ .
Uer(a> fi adeftyoatciutr mfticia leu dolor dfile&acioai
Ptfimm poficus. Pa(fiones ver6 irafi:il>alis appecitus fiint quia-
^K^^ qucduac re(peduboni> ncnipcfpcs 8c <k(peratio3tres vc-
J****" ro rcfpcdu mali, ncmpe timor,audacia>ira. Oblaco 'cnim
bono arduo/i quis illud fc confccjui poflc iudicct, proiic-
iiic flacim in irafcibili fpcsi Si vcro putct iUud fe non poH-
fc confcquijcxiftic dcfpcratio.Non cll autcm inirafcibi-
( li motus circa bonum quod iam adcft ac poftidetur , quia
bonum quod poffidctur non habct lationcm ardui. Simi--
liter maium arduum» auc nondum adeft,aut iam adc :
noaliMBi adcft,oc^arcimor vcl audacia:cimor£id focmi'
demns kc refbgiamus \ audacia > fi a^ediamur : (]|iod Si
lam adeftyconfursic iraqua animus cxardcfcit ad pr^(cns
malnm cirocllendumj&.(umendum de illo vindiiflain. .
Qtmum Quod u i^rdinem omniom palfionum &aindtbn viam
fi^^^ generacionis£^reTefis>cradicurifteiD.Thom«x.i.qu.
a4«arcic.).Prim6,inquit,occurmnc amoc i, odium:(ecuO'-
d6,dcfiderium & fuga:terti6 (pes & de(pcracio:quarcd ti-
mor & audacia : quinto ira : lcxto & vltimo gaudium &
triftitia , quxconfcquuntur ad omnes alias priccedcntcs
paflioncs i.fith.cap.f .ita tamcn quod amor fic pnor odio,
& dcddcrium fuga,& fpcs dcfpcrationc,& cimoraudacia,
&gaudiumtrifticia. Hoc auccm ordmc de illis {igiliacnn
dilTcrcnuisproxima (equenci di(pucarioncsvt prius dc il-
lis ^iue pcninenc ad appectcumconcupifcibilem a deinde
dc ijsquac (pe^tanc ad appecicum irafcibiicm , dicamus.
Ec quoniam controriorum eadem eft difciplinajbinas op-
poficasfingulisqu«ftionibttscottiple&imur. v
avr
VOSr E RIO^B^ D ISPirXATlO
. huim traSatHs*
Dc poiHonibus animse fpcciacim. t
* De Am0ri ^ Odio,
V Al S T I O I.
Q
Vod fpci^lat ad amorcm,quatuor dc ipfb (igillatim
C9iyi«cauda (imc ; pximum cjus racio fcu mttttra,dc-
Digitized by Coogl
- » . ■
> Tr ACT. II. Dk Pa SSION. ANIM A£. 7|
indc parrcs feu (pccies, tum caufa; rcu onsjilics , taadcm
cltcaus eiulilcm fcu propriccnccs.
Primo igicurde a'.Ti')rc , (^ Jxricur quid nc. Verumnc'' "^i^i»*'-
liic ambiguicace noininum ]ib(^rctui>fcie'idum eit, quod '^Ji^yj, ^
liccc ifta c]uatiior,amor ncmpe,diIcdio,clKiricas, & ami- nj<r.
ci cia,idem c]uodammodo (ign:ficenc,di{fcrLir ramcn,c]avid ^ .
ainicicialiabiruui fitimHcct,amor & dilc :i.io avilum;Cha- •
ncos ncmrjuc vtrot]Lie modo accipiacui.Rurlyk amor,di-' * '
Ic:;llio,cliancas quoad ac^um diffcrunc,(.]iTod amor fic ali- * '
quid communius dilcdionc & charicacc.Nam omnis di-
Jcclio iccmquc omnis charicas amor eft; fcd non c concra," ' *
omnis amor cft dilcclio ve! cliarit is.Sicque amor in 2c- '^'^''^^dile.
wcrc dcfiniri potcfl,CompIacencia boni. Dilcdtio aurcm ^*""^"^^
addic complaccuciam racionis delc(flum : 5icquc definiri atftrnnt^'*'
poccft,amor quidam cum racionis dele<flu.Chaiicas deni-
quc addic ad racioncm communem amoris perfedioncm
x]tiai^am,clt cnim amor nou cuiullibcc rei bonq,fedcius
quam magui facimus. ■^; , • ^ . . ,
Ec quoniam complacentia boni Ccn appetibilis tam in
appctitu intelleiiliuoquam in fciiiiciuo elfe poteft > hiixc
amor alius dicitur incellci^iuus feu racionahs, alius vcro
rcniiciuus feu animalis. E: quidcm dc illo accipiendum ^
cftquoddocec D.Dionyf Ub. dediuinis nominibusc, 4.
amorcm elfe quid diuinius diledionc. Ibi euim amor i- Dutu
dcni eft quod quid.im raptus rationalis appecitus cx in- >
tuiru diuiuxpulchritudinis ortusidcirto vcro ncmpcfen-
liciuonr.tlcrtim accipienda funt e^quac in hac qua:ftio- • .* *
ne dc amorc dicimus. Ecccrte poftenor :ttc propric di-
cicur pa[fio, uou illc prior qui potius dici debcc volutatis ,x ^mort
atfcclus.Cactcrum ex iiaccomplaccntia boni fcu appeti- L^uftqHun*
bilis qui diciturumor , lcquitur mbtus ad ipfumappcti- ^^^*
bilc,diciturquc dcfidcrium,& tandcm quics m eodcm,di-
cicurquegaudium,dc quibus poftca. . ^
^ Sccund6quaeritur,quotupIex iit amor. Diuus DioHy-
fius quintupliccm facit; diuinu, angelicum, rationalcm,
animalem, naturaIcm,quorum primus in Dcn, fecundus^"*'''^'^*
in angclis,tcrtius in Iiominibus,quartus in bclluisiquin- t.dmfit,
tus incxtcris rcbus ctiam inauimatis rcpcrirur.PIato iaiMtutji^^ A
Sympofio duplicem facit.imorem in homiue , alterum V.
vcrum , alterum adulterinum. Ulc dicicur nifus quidam '
anlmtC jid diuinam puichritudinem euolandi cx afpc-
TiRYzAB pARr. BtiiIcab. •
<ftu corparalis pulchritiidinis cxcitatus: Hic ^eru dicitur
animx (]uccdam ab afpcdlu in taiflum corporalcm prjcci-
j ' ' pitatio.Dcniquc alitcr diuiditur amor a D.Thoma i.i.q. '
i^iartic.4.io.ai(pLorem.kmicicix>& amorem concupifccn-
),Jlii4ife tiae. Amor cnim in duo tcndit , fcil.in boaum c]uod^is
Tult alicuijdac fibijtiue alteri, &in iliudcui vi^thoniiak'
Adiliad igitur bonu qup^qiiis vult alicui habctur ainor
coQpQpifiMi^ aliquisvulsbQiiuha*
betiiE.|iM^^ qilo intellig^s iUiun ail^oi:^ eflc
pro^tqdlKi^pftfii id qaod atiiatar amare anudu^fiair •
plictter & ^ ifc aniatiiriqiiiiil verd amarat amos^ c6ibiiK .
pifceiitizjnon nid (eaiifd&m quid 8c propter aliiid. Vlil-
»4»#- nota hic amorem amiciciaeappcllari,ii6 quodipfe amor
€iud cur yif amicitiac fit amicitia qu3E cll: habicus, fcd quod vel iit a-
^«•r £lus aaiicitix vcl ei perdmilis quo folcmus amicii pro(c-
• v^fauLT ^"ijiscnimccfcturamicuscuialiquodbonum volumus:
■S^uSLi ^'^ ^riamaiTinrpm rotif iip! (rpnti.-p appcllari , non qui^ a
CQocupifixntia oruar, porcit cnim etiam ab appetitu ra^
ti^fUdi oriri^ied quia iiiu4 maxikmi dicimtticocupircere
qiljMToitM^s nobisdiiBC etiam fic vc dicamu r etia iiiud ^
bohuni c^apifcere> quod alteri volumuls > licet miniis
propriiA^icut ille niag^s propric dicitur amot amtdtiat
quo atiiini aoiamtts « quam quo nofLpfosamamus : Sic6' .
^MtCaUlc^iifottf tnagis prppri6aporc6ncupi(ctii^
quo Yoiumus aiiquid bonum hoftri cau(a quam aUefiut^:
Vndc ciim aliqucni amamus noftr^ priuat^ vtiiitacis auti
dclcd^tionis gratia, dicimur illum amarc amore coneu-
w4 »iri(i4 pifcctiae.Exquo intclhgis ciimjtriplcx fic amicitia j.Ech.
tft^lixy c.i.vcilis, deleClabilis, 6l lionclla,duas priores fpccics ir\
amorem concupircentiac degcncrarcquiain illislic bonU' -
amico dcfidcramus vt illud ad noflLamdeled^ationem&
vciltt^tem jcfBranuis.Pprro amor quo nofipios amamus>
^ quo bonum nobis vQlumus r dicitur v^ig$^^uiK>r ^f^.
v: * pius , &: fcrc rum.itucihmalam partem ,J^|^t^ P^*^'
^mtf inikilieft in^rdihacus.Huc i^e^c alia am|p^4*^irio m
' jmiiottii^ ieHbeneuple&t^,quobcibi^iiahm.;,
^^**'^^ Yolttiiiiis»lic^att}lttminde ^eremuscomniodQniiqaalis
dMmuT^ cft amor Dci crga n05>lc pareutum crga fiUoMtjamoreni
wtfJtMf fiM6- indigencix (^uo bonum alceri Yolumus ai^tsipritiatSB^T-
ini^ tiiicacis cauiaiquia nempc cius opc maxim^ iadige;^us> .
'/ ' V " . / qualis
/ . , Digitized by Google
I ■ ■ ■
TRACT.II.Db PaSS. ANtMAB. 77
qualis eft amor quo homincs Dcuin,& libcri fuos parcn-
tcs prof<:quuntur ; prior igitur pertiiict ad amorcm ami-
citia:,pofi:criQrvero adamorcm concupi(ccntiac.
Tcrtio quxrirur,quxnam iint amoris cauHc. Prima & hdi$eultM»
prnrcipua caula amons clt bonum. Ratio cit,quia amory^^^"*^^TJ
importatquandam connaturalitatem vel compiaccntiam c^uift.
2L(nantis ad amarum: vnicuiq; autcm bonum cft id quod i.
cfl (ibi connatutalc & proportionatum; vndd rclinquitur '^onum.
quod bonum lit propria caufa amoris. Secunda caufa eft p^^^^^
pulchrum,quod quidcm re ipfi bonum eft,cft cnim pul-
chrum vt(ic,valde appctibilc Sc amabilc;addit tamcn i«
flud adrationcmboni,quod cxeius afpc^u fcucognitio-
nc dclc<fletur appctitus. Eft cnim pulchritudo gratia fcu
venuftasquaedam > qu.T fcnfu aut rati«nc cogoita vchc-
mcntiusadamandum impcllit. Hinc cft quod amorpcr
cos lenfus oriri foleat , pcr quQS pcrcipi poteft rcrum
pulchritudojcuiufmodi funtintcr externos vifus&audi-
tus. Cur vero illi duo fcnfus cxterni (pccie pulchri du-
cahtLir,non itcm ca:tcri,ratio cft, tiimquiain corumob-
icdlis vcnuftas & gratia maximc locum habcat , vndc
pulchros colores, itemquc pulchros fonos dicimus; non
vcrd palchros odores tcl faporcs,&c.tum quia illi fcnfus
iptcr caiteros funt maximc co^nofcitiui, quiaeorum vis
liibtilior cft ac fpiricualior: quo fit vt rerum pulchritudo
qux fpiritnalis ac diuinx pcrfcd:ionis imicatio quardam
cft,vtprxclarc dilFcruntPlatonici, nonnifi per iftos fcn-
/lis extcrnos pcrcipi poffit. Tertia, eft fimilitudo aman- j. Similitu*
tis & amatii ciim nempc amans vel a<flu , vcl potcftatc &
quadam veluti inclinatione fimilis cft amato,vtroquc c-
nim modo fimilitudo optima cft amoris conciliatrix:
qui cnim a<flu fimilis cft alteri fuam ipfius imagincm iii
altcro intucns,alterum tanquam fcipfum diligit,ifque cft
amor amicitise:qui vcro nondum aAu, fcd potcftate tan-
liim fimilis cft alteri,ipfum amat,illiquc vniri optat,qu6
poffit ficri particcps carum pcrfc(flionum quac in ipfo rc*
pcriiinturiifquccft amor concupifccntiae.Huc fpe<flat a^ ^nmirum
nimorum& morum quaedam fympathia,qux cft occulta & m»r%m
quaedam naturae conlenfio ac fimilitudo, quac facit vt a- O"»/'^^^'
liud mihi , aliudtibi pulchrum & magis amabile vidca-
tur,Ucet fortaflc fit i parte rci minus pulchrum & ama-
Ii iic > c^uia ncmpc ia co eft aliquid latcns mihigrariuii
Google
quocl miro cjuo Jam modo lcfe vultii^c pr;\:icctim dWN^*
4i«^M( cxpiinijcnicquc ad ipilus amorem p^^ricit.Quarta amo-
ris caafa cfl amor. Niilla enim cft maior orouocatio ad
. -M ' . amandiim qua:n prxucnire a'"jiaiuio : nimis cniin durus
' ci\ auimus Ojui dilcctioncm ctft non vujij.impcndcrf ,wo-
^ ' iitrcpendcre.NcquetaucUtii ami>r i|i jlli^n^
yt csLin ardearius tedatBemasj.»&it criam«i)Kyc hi l^iiikr
: mante cemfiiiaram red^ic amabiliorcm:quefiiipa^#l^^l|N
iTientips aliquid amaruJr» cd fcmpcr^ielius acpreiidc^ ar
^ «^abtiius ede ^icacur. Addi fOiSknt ylciiiio H»<w>pyfe
• ^^'^^^^»?^ ex-fitiiaClttc i)a.curaU ccmperaiiiewc»»^
^ 'pjD^iir:quibuseidmcetsuioresAinchum<kes,iuj^^
^^imlis, cor calidius, vc^ . jiMr&rubctltor fan^Qif ^:4(iep
.quUi^pc facili miti iiacura 9 ad anundqm (utH|i^^
' ^jiiDres. ■ ■ , ^ ' • y . .v.,>. .
4^DyMi/->.. Qiiario , qi?xiiriirqua:nam fmc amori^ proprictarcs
jSfciiijti* cfFeclus. Primus cfFaflimilatio amantis cumrca-
^ iii»*»» "^^^^^ > cnim in codircrimcn intcrintcllcdum & af-
/rj/i^iM. fciflum, (juod ir.tclligcn5 pcr intc^diira rcm iibi aiiimi-
^ ^fimiU Jati at vcro amans pcr attci^tum.jjQi-aiiiaiarmifimilaturj &c
, cxpcricntiacou(Utcas<]uiiki^C9^inti]Rcqtta{umB^^
^vmm, jotcft ,fc rci amaisc in pailil^liBs confbi^tti, 'Sgjunduf ^
vnm/ieu adAina|iq;4ee^^ diviivrc ^m^: ..>yim
* ' friancisci|iii.reamacay$&fr«c^
nynumquid ctiniamaco, qu64f v€^p£os fN(^r^'^
pcrpecuo defidcret TcniiisieftinbA> amas^^
amaca,qua anums tet amatx pcr intcllcdum &afil
• tmmobilitcr adhxrct. Ita vt amans dc rc arr^tapcrpe»
tuo cogicct > iliampcipctuo meditctur ac (itiar, nec tam
^ _ feiplum quam amantcm (eatiat : quo fpcdlat iliud Pla-
, » tonis inSympofio , Amatorumaniaium inpropriocor-
porc mortuum , in alicno viucre. Ncquc cnim tam effc.
- ?nimaincoquodanimac#^uiinittcaquodamat.Q^^
^ T'* tus efl, cxcaits, ^u« ^fV aniii|at9UiMEi r^tus txxxsk fW-^S
. -v^^aomii^iiias vuesifi£eifi(tts^r«CQ^
• ! - x V& ^tetur in 4mao>ii?2 qiio^ft; it vim «w^i^wani a- .
piinaB vUmm^ipta ^nima^ pr^fe^c^
l4f£». .^f:?^^- OujjBiiis cfidWcft^oSyC^&iliWif,^ amat
. ' V ^ • ' • ^ ©cm
Tract. II. De t^ASs. Animae. 7^
nem impedirc pote{l,vt contingit in amorc concupifccn-
tiae : cx quo nafcitur ciim zclus conjiignlis,tum zeliis in-
uidiar, vcl ciim nititur amans id omnc rcmoucrc quod a-
mici bono aducrfatur , vt contingit in amorc amicitix,
potdftquc dici zclus iuftitia: , qualis cft iftcde cjuoPfal.
ZeliM domm tuAcomedit me.Sc Hclias j.Rcg.ip.Zff/o :(e- jllij tfeSm
l(%tus fum pro Domin$ exercituum. Suntctiam prncter i- <w»«r«
ftos moralcs cfFeclas,quidam alij naruralcs & pny(icl,vt 'iirMUr,
•cjuod amantcs pallidi , macilcnti & fqualidi fmr : dum e-
nim tota vis animne ad rcm amatamconucrritur,illucquc
intenca eft,capicndo dirigend6quc alimcnco non fufficitj
quoficvr inopia cruditatcquc fanguinis mcmbra cxcc-
iiucntur & pallcfcant.
Quod (pcflat ad odium , quod nihii aliud cft , quam odium qmd
difpliccntia qujcdam circa malum opinacum , vt malum Af«
cft y cum fit amori contrarium , & contrariorum contra-
nx fmz fpccics , caufce , cffcft us facile cx i js quae dixi-
mus dc fpccicbus , caulis &clfc(flibus amoris colligi po-
tcruntfpccicSjCaufT, & cfFc^tus odij.
AE s T I o 1 I.*
• * • • • . . *-
DEfidcrium & concupifccntia idcm funt apud D.Th" OifiJerimm
r.x.qu.jo. cum hec tamcn difcrimincquod dcfidc-
rium magis propri^ pcrtinct ad rationalcm appctitum, i-
concupifccntia vcro ad ftnfitiUum.Eft igitur Dclidcrium
(cu concupifccntit, Animae paffio in appctitu concupifci-
bili circabonum opinatum abfcnsj diftinguiturquc ab a-
more & dcIc6lationc>quod cx amore nafcatur & in dcle-
^ationem tendac : & licet idcm objedlum quod cfi bonU
ic iinis,iit caitir^amoris,de(fticrf j,& dcld^lationis fcu gau*
dij ,non tafnen fub eadem rltione i quatenus enim bo-
num adapcat quodammodo (ibi appetitum , caufat amo-
Ktri ', quatcnus idem bonum abfens eundcmad (eattra-
hit , caufat concupifccntiam quatcnus dcniqae prscfcns
cuiKlcm quietat,in fe ipfocaafat dele^tationem.
' Concupifcentiarum alixdicuntur naturales , aliaeTC- Ctfuupif-
* ro nbh nacurales.IIIz funt eotuiif ad qua; naturx quqdam antitnHm
neceditatc compellimur , yt fi quis longa dcfeirus vigilia i.i«»<r4,
f omnum appcf at>vcl cTucicnfl cioum>&c.haB vcro func eo-
IIC N
nm qax naturapcr <e.iKitt dcfidcxac/ctl pro irar.iontstr'-
^itrio deuderantoi:: Vnde ciiatn illx dicuntur irrationa-
- • btles verdratioiiabiIc.s , licct non fcmpcr fiiit rcctas
! rationi confornics , liujuGnotii iiiin opuni dclidcria Sc
honorum ambitusj&c. IILc iinita; funt^uatura eaim uon
icrtur in infinitum , tjuaie cibum cxpccimus ad ccrtum
. ylquc rnodum,nc;npc quoad fcJcturfamcsihx vcro inli-
nitxrunt ; nuliis enim fcrniims iiuxnayaco«<c^tyn*
- . "'•^io; illa: m appcticufcnficiuo Yt plurimum',h^yero ia
appetitu rationali reftijcnc. Pquque il^iHJlui%^Uliii<J^
' njtfii "^^"^^^?^"^*^"^^>^*,*cr6hominiruittpi5culiarc5^ ' '* ,1
ni^' Ifiill ^^^KUf deridcriMmcxiidcip,^^
, fwnu ' *">^*?aw«c vcro cxboiiofiitHraapprchcp^ t^^JfP
^ !^^^. ^.'^^"««««««is.P^ibus i^/iuc appcii^^^^
caUaiorjL tcmpcramcnto.fei?ieptius,(]iii ycro itiagrs t&n,
SF*clmdi»t^aL/x. ^^^"P^^*^ inagis dpfidorant , coridanuus tamen.
pUty^ ' ^^J-^sq^oquchuiuspaHionis ijdcinfcrmc lum t|ma^
" " \ -''JW*^ A.ddc i{lu(l,c]uod t]ui vciicmcjuius qLiippuin cx-
- ' ' petunt,, mircdifcruciantiu- dr>ncc rcinc:cpctitam,tii^uiC'j
. jpj^^-. - S"^"^uriliinc (ulpiria,«;cirutus,lacry
• ^ f^^ ^i^^ fpcctac ad fugarti, defiiiiri potcft , Animx paffio
c ' , ^PP^^Jt^i cona^pircibili circamalum abfcns opiaatijiii,
• codcjnquc modo diftiiigmtur ab odio & ttiiluia,quomo-
; . > ^o dcfidcrium ab amo|:c-4cl«tftta. Eft cnim ini Wigdi-
ipJicentia mali , in fugarcccdlis 6 malp,^ ^iftitia cjl|[ici
• . mh. , Porro huiusp^<^is.«!»(5it^. jqflS^
ountw citofis fic c^^ . " . >
Q^A B S T I O J II. . ^
PChhrcmum loeum ordmc naturiE fcu gcncrationis tc^ -
ncnc ifitcr omncspafHones haisdua?>quia tamen pcrti^
j ncm ad appccitum concupifcibilcm,idcirco prni^flc iili<i„
— «luarn dc alijs qiix pcrtuienc ai appctitum irafcibiLeiUf
p.crtraaahimus : & cjuidcm in hac^u^ftionepriiis de 4p*(
tJm^r/t^ ^^^}^"^^;^^>icu voIuptaccidcindAd^tuaitia/^ .
&J!^AfZ: Xi£od i^^twr fpc:lat ad dclc(^io|ncm,,5«i,w^
'.liOaif- 5^ m^M. ^cleaat»o.eA^ai>i«^i^ , %
; id^pccitji.ibifit^pejc4f^^^
D\g\X\ze&py Google
Tr ACT. ir. De Pa ss. Animae. 8i
. tus pcr hiinc mocuin ad aliquid tcndac , ficut in defKlcrio
, Concingit , fcd qiiia appccicus al> ipfo appctibili pr xrciicc
ciniaiucacnrliuc afiicicur. Dicicur cdc irt appetitn fcnUti- • ,^
uo , vc liillingiiacur ab ca dcicvflationc (juaxjcpCLici^r in.- ^
appcticu rationali , qux iiccc vcrc i\t dclcvtlatio , non ca-'^'"' .
nicn liicipotcftpropric pa(lii):Appelhu':ra'.itcm hijKide-
Jctitatioratiouis pcculiari noinincGaii^iium. Exquoia-
rellifxis fraudiuin ellc fpecicm di-lcittacionis : vM licuT orau- ^2" ^''•«*;'^
ciiuiTi accipitur propnc pro iola raci;>nali '^^'^^-tationc: ^^^^^^^^^
ii-c voluncas vt plunmuiTi pro fcnfitiua d^mraxac vfurpa- „1^. *
cundelci^ario pcovtraoUv^.AlM vciouominaaddciccta-
XiODcm pcrtinciitia funt iinpohta- ab ctKcctibus dc!;da- * "*
tfonis. Lartitia imponifira dilacationc cord;s ac diccrc-
ruc Ixrtitia. Jl^cultacio ab cxcciioOTus fiirnis intcrni t^au-
cli j^it^nujuc iuc'inditas,hilaritas vciO Ipccialiccr a li^nis
iardtix in vultu apparc!uibus. " * ' ^
Sccundo dc delcdacionc cjuxriturquotnplcx fu. Rc- ^ ' '-^'^*'
fpondco dciCiftationum iicut & concupilccnciatum ahas
cfle uacuralcs, alias vero non naruralcs, fjux dici p'>liu!U ^
rationalcs. Illac (tinc appccicus fcnliciniiJix ^^^^ ^p?^^^^- /T^deU^^^
ctis intcllcctiui.Illd: fiunc rcmpcrcum aliqua immutatio- tit. dtltad^
nc corporali : har vero non itcm,(ed lunt limplices motus t onum 4»§
voluntatis. lllx (liut corporalcs (5c rcnfibilcs : ha: vcro
ipirituales &intclli?ibilcs. -^Licec aurem Ipiritualcs dc- r
Jcdtactoncs lccunptum le & ablolutc Imt majorcs corpo- ^^,^^ ^^/^.
ralibus ; nihilominus tamcn corporalcs quoad nos 6c (c- a.itt^.fiifi"
cii ndum cjuid funt majorcs (pintualibus: cum quia fcnii- '""^* •
bilia quoad nos lunt magis notai quo ma^is auccmbo- *
num prxfcns pcrcipicur , c6 niajorem caulac dcIe<3:ar\o- ^^^ j.
nem;cum cjiiia rcnhbiles illx dclcdaciones fiunt cum ali- / '
cjua immucatione corpora!i,non aute fpirituales, nifi pcr
accidens. Inter dcleclacioiics auccm fenlibilcs majorcs
lunc exqux fiant fccundum ta^um , quiacarumobjcila
func magis fcnribilia. Aliter diiiiditurdeletftatio lcu vo- B tsffiHtfU
]u)>ras in puram, & non puramfcu mixram. Ilia elt qux ^'^'•/''*'* "*
conftitutis animis & corporibus compctit : haec ve- ^
rononniii cxalujuaaut animi aut corpons dcprauatio-
nccontingiti idcoquc ab Ariftotclc 7. Ethic. appcllacur •
ergricudinalis & conrra nacuram : (ic enim conltacexpe-
..ricntia nonnulla , verbi graria, pocuin aqux argris corpo-
cibus fmninaiu dcicclatioaein ad<arc,^ua; faa^s corpori-
ix Ti&TiA£ Paht, £THXCA'1« '
bas4ittimllafii > aat cettc per cxiguam yolQpcatcm aflEc-l
]lint:qa;e fiint prioris gcneris delc^tationcs , dici pofTunc
naturalrtjpoftcrioris vero gcncris non nacurales>lcd alio
fcnfu c]iiani iu pciori (iiuilioncvc patec. *
%»u^pemim Xcrcio (ii]a:ricur,qu2cnam fintcaufx dclc(flacionis.Pri--l
«uU&^ *^ prascipua cic bonum piarlcns cogaitum,:ocumqac
iiwA. fimul apprchcnfum.Nafcirur enim voiupcas cxpcrccpca
I Bt um coniuncnoncconueiiicDtis. Secunda caufa deietlrationis i
f rtf/«»/ bpetauosfiue ea per quam coQleqaimur booiun eon»
i. ftMt; ii^iii^iis ^ (luc ea pcr quam iprim boni confeMQpnai
percipimas. Qgare omnis delcdacio ex altqua operatia»
ly^mM. ne conlcsqaitar. Tet|;iadeiedatioitts caolaeft varienMb
ijuia eniin hamanaJiQcns rerantmalcanini eft cnpidaod^
jf cofarioreram&ccefeibletobiedbtii aciiantcai4W^
I apfa rd le maltiformis varietace ipia tanqoam fimili f&A
4. TfMtniu obledbuar. Qiiarca,prxremi'dolores per acctdeiis deie»
dVationem pariunt,qu6 cnim maiora func maia qu;c cua-
fimus,co dcleccabilior \ic!ccur c(Ic(]uics <5c fecuncas c]ua
^ ^ fiuimur,quarc iucunda jcmpcr cflc folcc practcriti iabo-
>■ ris rccordatio. Quincojdclciftationcm pariunc tiim mc-
mona ciim fpcs.quia dileCtatio nafcitur cx agnita poficf^
fionc boQi : McQioria aucem prsccrica bona polBdeaturi
fiuntquc vcluci pracfentia^^ vero futura: maiorcamcn
ex ^c dcleif^io nafcitar)|faia quM fiitara fimt»ycnd aii*
. quaadoefi*epoffant>noaitemftasterita.
4- Djfml- Quartd faciitar , qainam^e&dasdeledmHW
'f fcu lacticia;. Primas eft cordisj It vifcemm diiatatio» va-e
s* c»d» di. fn»m, hac autemcordis dilatatione fe^mie
^Em^- (aaguinis ad exccrnas partcs diifbfio: Secundus cftfimiii
t^imim» tas corporis , pracfcrtiin (\ inodcratafic: tumquiaficmo-^
icftiis & curis rclcuacur animus,cum quia moderata cor-
dis & vifccrum dilatationc fpiritus fiunt puriores , quo
fit vt Jatius & aiacrius opcremur. Si tamen nimis pro-
fufafit,non mcdiocriccr nocerc poceft,imm6 quibuidam-
prxfcrcim fcnibus mottis^aufam fuilfe legimus,quiapcr^
ipfiun difliifis ad externas partes fpiricious cor naciuo
%^ifm. calote repedc^ deiiicuitiir ac dcficic Tertius c&^BS eft <
tifiis» qui non exquaiibcc deledatipne , fed cx rationi|ii
pr«ierttm» finlicct gaudio>fea ketiiiaaafcitas ^q*^'^^-
incdi^fliitc appcticu fiuificiiiaxcduiidac-iiaooa}^
auceai
;TR ACT. II. De PaSS. ANlMAE.Jf, «I T
autcm rifus diflipatis rpiricibiis Titalibns excitari,tiinc c-
niin cxiftic motus illc oris &:pedloris oruLis a diaphrig-
iTi irc per miirculos ad buccara vf.juc perucniciis.Quarttis 4- ^^'y'^
cffcdl:us ci\ opcrationis pcrFcdio: vlclcaatio enim iux:a P''J'^^'^
Pljilofopiiiim lo.Kcli.opcrationcm pcrticir;tLimquiaipfa • •
cil bouiim opcrationi faperucniens,tu;n quia agcns dum
in fua adione dclcdatur, vehcmcntius ad cam artcndit, ^
caniqucdilip;cntiiis cxcquitur. [
vQllod fpcdat ad n i.n:it*iam, primiun quarritur quid fic. ^^.^ff*'
Re(^ondctur cllc palTlonc n ani cx apprchcfionc mali ^.Jf/J,/^V
prxicncis ort.t.Qoa: dcfinitio intclligendacll dc trillitia ,nnHtfi/ittm
lcu d )lorc,(]:3atcnus cil: in appcritu (cniitiuo, na tri '.'itia ^it dohryftd
~ ■ - - - - .... >mnt»
ijl tri"
qujv-i argruudo illa cjuq ab cxterioriratum icmu p
uenit,n6 appcllatur criihtiu. Ar vcr6omuis(^gricudo,fiuc
iiicncjs.fi ic corpolis,fiuc proucniaccx folo cxteriori se-
fu.fiuc ab intcriori ,ima^inadone ncpe vcl rationc, vcrc
porcft dici do!or..SoUis itMturillc dolor,qui cx apprchcn-
lione intcrioris fcnfus proucnit, appcllari folet trillitia.
Sunt aute plcraqucalia vocabula,qucadhunc aiiim-^af-. ,
fufla pcrtincnt,vc angor,id cft,3egritudo prcmcs.moerojrcj
id cfl: .rgriindo flcbiIis,lamcntatio id cfl argricudo cQ c-»^
iulatu,niolcftia xgritudo pcrmancns,mcIanchoIia xgri- ,
tudo diucurnitaccobfirmaca,^: quali in nacuraconucrla.
Secundo cjuxritur quotjplcx fit dolor. In gcncrc du- ^^f^f^^^^^^
plex cft.alter cxccrior,aItcr vcrointcrior , vtcrque enim ^^/^y
eft niotusappctitiv.t virtutis. Sed in hoc dilFcrunt,quod D9'ari»iem*
dolor exterior caufctur cx malo coriiundlo corpori pcr ^«p^f^»
fenfumcx:criorem apprchenfb: At vcro intcrior cx ma- ^'^'^ 'V''
lo conumcco appetitiui pcr lcnlum intcriorem,liue pna-^/^jp^
taflam,fiuerationemapprchenfo. Rurfus dolor intcrior
cjui propri^ dicitur triftitia, in quatuor fpccics diftribui-
tur:funtautem hx,ncmpc mi(cricordia,inuid!a, auxietas.
& acedia. Milericordia eft dolorquidam animi ex alic- .
no malo contrad:us. inuidia cft dolor anirai, cx alicnd
bono>quatcnus xftimatur effc nobis malum, contraftus, . t •. , x
in quantum bonum iftud alicnuni nos priuat noftro pro*',
prio bono, vel proprium noftrum bonum minuic , vcl x-^i
ftinjatur nobis aliquo modo obclfc. Anxietas cft aniini
.<]uacdam opprcflio cx impendcntc inalo , aquo nullum
^4 * Tbrtias Part. Ethicak.
apparct cfTueiuip. Accdia vcroacidit animi anxictatcmt
inligncm corpons torporcm,iC3 vc ctiam vox ipfa prq ni-
iniatriftitia prxcludacur.
Dtfi ultju Tcrtio qua:ritur,c]uxna fmt caufa: dolotis actriftiuse? \
^uMnam fmt prima 5c prxcipua,cft malum coniunftu, fcu pracfcns co--
€M»jd ''•^«'gnitum. Sccuda amorSc dcfidcriCijcLim rcs amata &op-
rata diffcrrur,vnde illudSapictis,S^« qm. di^ettHr-t^ffligit
1. «»i/;f^.Tcrcia cft naturalc corporis tcmpcramcntu:qai c-
y nim melancholico humorc abadant,ad rriftitia (unt pro-
cliuiorcs,& quc {blenrmelancholicii huitior^ ^ignern» vt
iludia,vigili^,xrumn^,& alimenta qu^dam triditia qoo*
ciuc pariunt.Qi^iarco loco tfiftitia (ibi ipfi augmcdcaufa
eftmam quo plus triftamur,eo plus humoris melacholici
accumulamus, & fic proniorcs in mrnrorem cfficimur. *
4 dtjfcu-TM. Qiurto quacricur,quinam Hnt cffc(ftus triftitia:. Pr^ci-*
S^Htnatrtfimt pvms & gcncralis^cfFcdlus rriftitiap,eft nptabilc dctriinctir
•Jftam trt, ianitacis,tLim quia criftitia naruralc faifguinis & fpirituu'
■^*"*' dilacationcm prrjpcdic , tinn quia corporcm & (cgtiiticm"
corporis gignitrquarc qr.i prabtcr modii triftantur, (qual-^
. /"**"''^'lidi,iaccnrcs & oriofi func.Pnrccrca fpeciaiis cfFc<^lus tri-
—nttmt, fticiar, elt lomnus qm cx illoru animi cilm corpons tor-
poroproucnii;vnde illud PfiiS. Dormit/tuit Anima m$a:
pr£ / c//;#.Lu6lus etia fcu ficcus (pccialis cft cftcvflus trifti- ;
tiac. Sunt autem a natura datx nobis lacrymac,vtnoftramf
* niifcriam aliis indiccnt , ficqucin iis commifcrationis'
> cffe<flum cxcitcnt, quo noftrac ncccflitati opitulcntur. :
7<Wi4 ^j^j poircnc hic rsmedia triftitia: , quorum harcfunc
prarcipua, dc quibus D.Thom.i.i.q. nempe delc^iatio
quxuisjflctns fcu profuft lacrym<^>amicorum compaflio,''
vcricatis confidcrario, deniqucibmnus,&balnea. Scd!
hzc dcpailionibus, appccitus concupifcibilis fatis. ^
De fiei^ dejperatiom.
Qy AisTio IV.
^iifuj^ci* Q Pcs, fcft animi paffioin appctitu irafcibili ctrcaDOnu
O futurum,arduum fcu difficilc, poflibile tamcnvt
bcacur.Dicitur paflio in appetitu irafcibili, vt diftingua- ;
tur ab^ca fpc,qu^ in rationali appctitu cffc potcft,quae no
ttft pai&o.Subiungitux cir^ bonum^YC difUaguatur a me« '
Tract. II. De Passton. Animae.
tu vcl audacia,&: aliis paHionibus qu9 funt circa malu:ad'
dicur fururum , vt dirtinguatui gaudio quodcftcirca .
bonu>n pricfens : additur adliuc nrduuin fcu diflRcilc vc ••►^- r ."t
habcatur,vt diftinguatur a dcliderio quod cft circa bo;ni .w/ ...... .
futurum.abfolutc : noncnim aliquis dicitur alupid fpc-
rarc minimum quod ftatim ci\ in fuapotcftacc vt iiabcat: . .
dcniquc fubditur pollibilc vt habcaturjVt fic dilhnguatur v
a dcfpcrationc,vt patcbit poftca.
Caufx huius fcrmc cxdcm funt qua: amoris & dcfide- CiufMjj,ti^i
ri j,fpccialitcr vcro bonum futurum arduum quod habc-
ri potcft. Addc ctiam nonnuuqnam cxpcricnciam clfc
caufam fpci, vt patetin cocjuifrpius in bcllo vi<^loiiam . ,
cft adcptus:alit]uando vcro incxpcricnciam,vt in iuueni-
buscontini^it , qui facilc fpcrant fc omnia coniccuturos
cum fcnes conrri non facile fpcrent.
EtFcdus Ipeiiidcm quoquc fuiuqui dclidcrij : Adde ^ffMmJ}H* .■
fpccialcs quofdam cfFcdus , cuiufmodi cft longanimicas
in cxpc<flando , paticntia in fcrendo, magnanimicas m
aggrcdicndo, dcniquc alacritas in opcrando. ^ • * ^
Dcfpcratio fpci opponitur,cftquc animi paflio in appc- ^irf^t i$,
ntu irafcibili circa boafi arduum quod no potcft habcri. JP'^^'*»*
Vbi nota pallioncs appetitus irafcibilis aliteropponi in-
tcr fc qua paflioncs cocupifcibilis,inucnitur cnim in mu- ^'^P^'*
rationibus duplcx contrarictas,vna lccundum accclsu ad ruutt$ in
contrarios tcrininos,& cac5trarictas rcpcricur inccrpaf- ma»,
fioncs appctitus concupifcibilis,vt intcr amorem & odiu> - t*"
dcfidcrium,fugam,IcXtitiam, trifticiam: altera fccundi^m
accclfum & rccci-fum rcfpcdlu ciufdc tcrmini,& talis c6-
trarictas rcpcricur intcr paftioncs appctitus irafcibilis, vc '^* ' **" *
inccr fpcm 6c dcfpcrationcm, vtraquc cnim circa bonum . , *
vcrfatur:it6mqucintcraudaciam& mctum,vtraquccniin \ \
circa malum vcrfatur. Sunt autcm dcfpcrationis oppoli-
tx caufx & cfFcdus,& caufis & cftcdlibus fpci.^ j. -
«
AE s T I o V.
NOnnulIa ficuc dc cxtcris,ita dc timorc fcu njccu fi- . ^
gillatim cxplicanda.Itaquc primum qiuericurquid ^'^A^
fit; Timor fcumctus eftanimi pallio circa malum fucu-
rum arduumfeu di&ilc coi refifti ponic. Vbi nota intcr
- * '. i
Digitized by Gc:
i
U
Tertiae Part Ethicae. •
daciam confiimat a:ftimaciomajons boni con(cquendi
^ & minoris periculi fubcundi, tum fuperucnicntis auxili)
' . %• ■ cxpcclacio : dcnirjue naturale corporis rcmpcramentum*
' ^ audaciorcs cnim funtquibus pulmoi^es fangninolenci,
cor fcrucns &c cxiguum: vis cnim ad anguftfas rcdaitta fic
acutior. Ebrij rjuoque & iuucncs , c]uia in ijs cxigua elt
' mali impendcncis arftimatio.Qui funt frigidiori coclo na-
ti, folcnr cdc audaciores i qui vero calidiori timidiores,
caufam ferunt antipcrillaiim : fimiliter qui nimquam cx-
,^ pcrci funt pericula.Tandcm qui omnibus aniuuntjinter-
. * dum vidcntur audaciorcs , 6c c concra oui in maximis
• '* vcrfantur a:rumnis : illi quidem,quia arbitrantur fcpoflc
fuperarc omnia,hi vcro quia nihili ducunt omnia.
g^inam #- Effcdlus audacix prxcipuns,cft confccutio boni opca-
iitfdetn tf- tijdcindc fuiipfius arflimacio, fircs fcrlicitcr fucccdat : (i
vcro ncgotium cx voto non fucccdat,indignatio,ira,prx-
tcrca cladcs, calamitatcs. w , -
A E S T I O VI.
.
i.diffituhat. TN H Ira primum quarritur quid fit. Efl igitnr ira, ani-
£iuid fit /- \J mar paHio in appctitu irafcibili circa malCi pracfcns,
quatenus cum aliqua difficultatc rcpcllendum dl : Sic-
quc ira cft pafTio appctitus irafcibilis maximc propria,
vnde ab ipfa appeticus ipfe denominatus eft , tum quia
ad iram tcrmirantur omncs motus huius potcntia: > cum
quia intcr caercras huius potcncia: pnflioncs ha:c cft ma-
chit^um nifcftifnma , quia vcijcmentifrima. Objc(flum vcro irx
cft malum pr.xfcns , arduum, feu cum difficultatc rcpcl-
TfAm 4. lendum.Cartcrum iram cifcunftat plcrarqi paffiones^prae-
inrcHnftant. f^^^-^^^y^f^^ quatuor vt plurimum , ncmpe dolor dc iniu- ^
ria actcpta, fpcs illam iniuriam vlcifcendi,tum appetitio '
feu dcfideriiim vcl profccutio vindida: ; dcniquc o-
diun^ cius qui iniuriam intulit. Ex quibus duac priorcs
antccedunt,duac poftcriorcs candcm comitantur: Sicquc -
motus ux ex dolorc & fpc oiitur , dumquc iracus homo
, jiititur malum vt (ibi pr«fens apprehcnfuni rcpcllcrc , (i- ;
' mulviudidam dcmalofibiillato appctit tanquam libi
' bon«m i & eum a qui malum inttllic ^ dcccftatur & odic.
• \ . . . Qup
Tr'A<:T. II. Db PA.SSION. ANI W AE. 8p . *
Quofit.vt D.Thom.dixcrit obicdum ir(;,partim cflTc bo- o.Thtm^
miin,partim malnm.Verum in hoc diircntimus a D.Tho. ^'^"^'t*"
quod proprium obiedum irx> neque vindidam eire, de oi^^i
<]uc eum,dc cjuo rumcnda cft viiididia» cxilli>nemus, (ed r^,
inalum pra:(cus quatcnns cum difticultacc rcpcllcadum
cft. ^
Sccmid6qua!ritur,c]uxnam fint fpccics irxrAriftotelcs* ^'^'"''''^*
4. Ethrc.f. criaf.icic corumqui irafcuntur gencra',primi jj"^''"***^
gencrisjopT-iAtfC ^^hvKm^ appellat,id cft,jracUiKlos,& * '
procliucsad.nodumadiracundiam,qui velleuiiiimis dc
cau/is ira(aiiitur>ica tamenn facillimc placcnturi(ecun- ' -
'. di gcncris Tnn^^dt; appcllat , qui non facilc excandcfcunti \
agrd camcn placanturciim excanducrinti tertii gcncrisi
^ctXiTfic, appcUac infcnfos,fa:uos,afpcros,qui cicci^ vchc-»
mentcc ac diu ira(cann3r,ncc vnqua nifi fumpti vinididi ;
placari poillnit.Iaxca h(^c tria hominum irafccntiu genc- ir4f#-'
ratrcs quoque fpecics ir« ailignari pofluntiEt quidem D.
Tiiomas j.t.qu.46.atti;c.t{.rrcs irac tpccicsaifignac.Prima ^/^^,^^^-^^
vocatui: fel vcl iracandia , eftquc primus tmpet«s,& ini-
tium iracundijE. Alccra fpecies dicitur furor , qui non
^uiclcic niii fumatur vindidta.Tcrtiadicitur mania, quar . .
diucillimc pcrmancti & vix vncjuamplacari poccft. v
Tercio v]uacritur,quar finc cauLc huius pauionis.Prima i W^^^hM,
Sc prxcipua caaia cll malum Ijefuium pr«4cns quod rc- "^^^fii^f^
peili poc«ll,pra:fcrcim, fi cum illo fcu iniuria illat^ 3i^\l ^ ■ .
• conccuiptus ; vnde eaangcntifam quac pariu»t concdm- j. ' ;
ptum,vt funcdccrcclatio,coutumclia, vituperatio,illufio,
acri<io,&c.augcrctiJim iriiii citcumftantia perfonac co- 4-
tcmnentisjvc li te contcmnac familiaris,filius, feruus,aut
^ij dcquibus fis ben^ mericus. Deniquc iram acuit ti^-'
turale tempcramentum,qutire cholcrici fcubilioli qiii a* •
bundant choleca>ad iracundiam proni funt,pituicou Ycco
«grc irafcuntur : Eft enimpituita cholerac feu flauae biS
contraria.Addcetiam coeli uiu anni cempcftatem. Nam .*
scftatc 6l praefcrtim diebus, vcloquuntur, canicularibus,
facilius irafcuntur homincs. ' . ♦ ' \ . '
.Quartoqu2ritur,quinam1fnt cfFc^lus irafe. Imprimis i*'0ij}i,iii
iram fequiturfcruor fanguiniscirca corcumaniaritudi- '^^,>(^^
,ne & ddlorc: dciadefequicur diftufio fangcinis ad extcr- ^^J"-^
«as p^irtcs , & pratfertim fpiricuum , qui quaii auxiliarcs ,^
copiocad Yindi(^atnfunicadani>fefcoftccum: certioloco* u
• . ■ ; / . . A
^ ■ ' " * - • ' ^ ' •
jrr • , TeRTIAE PaRT EtHICAI. ' ^'T
i' '> daciam confirmnt irftiiTjatio^majons boni coiiicqu^ffcli^
, • ' I, ' & minoris periciili fubcundi, tum fupcrncnicntis aujtwj
'f ^ " - fc. cxpecHratio : dcniquc naturalo corporis tempcramcntilfti:
i r» ■ audaciorcs cnim funtqijibus pulmones fanf^uinolcnt!,
jf cor rcruens & cxiguum: vis cnim ad anguftias rcda<5taTit
?* acutior, Ebrij quoquc 5c iuucncs , quia in ijs cxiguaclt
' f ■ mali impcndcncis arftimatio.Qui funt frio;idiori coclo na-
» ' ti, folcnt cdc audaciores ; qui vcro calidiori timidiar^l
' ' caulam ferunt antipcrillafim : (Imilitcr qui nunquam*c|:^
pcrri funt pericula.Tnndcm qui omnibus aflluunt,intcr-
' * aum vidcntur audaciorcs , & c contra c]ui in mnximis
' • ^J' vcrfantur a:rumnis :illi c]uidcm,qui3 arbitrantur fcpoflc
fiiperarc omnia,hi vcro quia nihili ducunt omnia.
^inam t' Effcd^us audacix prxcipuus,cft confccutio boni opta-
itifiem tf' ti,dcindc fui ipfius orllimatio, fi rcs foclicitcr fucccdat ; fi
fiam> y^j.^ ncgotium cx voto non fucccdat,indignatio,ira,prx-
tcrea cladcs, calamitatcs. ^ .
I.
' De Tr/t.
j/ AESTIO VI.
*• f
* j.diffitultai. ir\ H Irn primum quarriturquid fit. Eft igitnr ira, ani-
Sluid fii /- ma: paffio in appctitu irafcibili circa malCi prarfcns,
quatcnus cum aliqua ditficultatc rcpcllcndum dl : Sic-
quciracft pa(fio appctitus irafcibilis maximc propria,
vndc ab ipfa appctuus ipfc dcnominatus cfl , tum quia
ad iram tcrminantur omncs motus huius potcntio; , cutu
quia intcr cacrcras huius potcnciar pnfTioncs ha:c cft ma«
ohitUum nifcft-ifTima , quia Ychcmcntifnma. Objc<5lum vcro irac
cft nialum prarfcns , arduum, feu cum difficnltatc rcpcl-
IfAm 4. lendum.Cartcrum iram cifcunftat plcra:q; paffioncs,pr«-
inrtHnpant' f^^^^^^y^^^^ quatuorvt plurimum , ncmpc dolor dc iniu- '^;^
ria acccpta, fpcs illam iniuriam vlcifccndi,tum appctitio •
icu dcfidcriwm vcl profccutio vindida: ; dcniquc o-
dium cius qui iniuriam intulit. Ex quibus dux priorcs '
antcccdunt,dua: poilcriorcs candcm comitantur: '5icquc -
motus ira^ cx dolorc & fpc oritur , dumquc iratus homo
' ' nititur maltim vtfibi pr«fens apprchcnfum rcpcllcre , fi--
' muiviudidam dc malofibi illato appetit tanquam fibi
bonwT» ; & eumaqui maluminttllLCj deccftatur& odic.
Tr ACT. II. Db Pa-ssion. Animab. 8p '
Qnio fic.vt D.Thom.dixcrit obicdum ir^,partim cfTc bo- O.Thtm^^
niiai,partim mahim.Vcmni in hoc diirentimus a D.Tho. ^'^^"^'t^
«juod proprium obicclum irx, neque vindidam ellc,
quc eam,(ic quo faiiiicnda eft vindiftaf exiiliincmus, fed rs, / /
inalum prarciis quatcnns cum difHcuttacc rcpcllcadmii
cft.
Sccand6qua:ricur,qua!nain fint fpccies irxiAriftotclcs * ^'^"'^'^»
4. Echr cv. rriafdcic corum qui irafcuntur gcncrajprimi ,^4,
gencris,op^/A«? appcllat,id cft,iracundos,&
procliuesadmodumadiracundiam,c|ui velleuiiiimis de
caufis irafcuncurjita tamcn vt facillimc placcncurifecun-
di gencris TrtKp^i^ appellat , qui non facile excandefcunt> .5
scgrt} tamen placancurcum excanducrint} tcrtij gcncriSj
^dXtTr^^ appcUac i nfcnfos ,fa;uas,aifperost<]ui citcli vehc^
menccr ac diu ifa(c!incur,nec vnqua nifi fumpca vindidl '
{)lacari poiUinc.Iaxcah^jccria hominum irafcentiu gcnc- i^dt$^
racres quocjue fpecics irajallignari pofl'unt:Ec quidem D.
Xhomas i.t,qu.46.arcic.^J.rrcs irae tpccics alfignat.Prima
vocatur fel vel iracundia , eftquc primus impecus,& ini-j^«i«,
lium iracunvHix. Alcera fpecies dicitur furor , qui non
quicicicniii fumatur vindidta.Tercia dicitur mania, qvix . . ^
diutirtime pcrmanec; & vix vnc]uam placari poccft, ^
Tcrno %]uxricur,t]ua: fmc cauLc huius pafdonis.Prima ^^J^P'*''^.
& pra:cip'ja caufa eit malum I*fKUim pr*4cns quod re- '^^^fi*^t4
pelli pottflUprxfertim, ficum illofcu iniuriaillata adfit ;
■ concempcus ; vnde ea atigenc ifam quce pariu»c conccm- / ^
pcum,YC funcdccreclatio,cciftnmclia, vicuperacio,illufio>
derilio,&c.augcrctiSim iriim circumftancia perfonae c6- 4«
tcmncntiSjVt li ce contemnac famtliaris,filius, feruus,aut
alij de quibus fis bcn^ mericiis. Deniquc iram acuic ndr- • . /
turale temperamencum,qunre cholcrici fcubiliod qui a- •
bundantcholerasadiracundiamproni funCjpicuicoRYcrd .
. srgrc irafcuntur : Eft cnimpituica cholerae feu f!aua; biH
contraria. Adde etiam cgeU fm anni cempeftacem. Nam
' xftate iScpraffcrtim diebus, vcloquuntur, canicularibus,
facilius irafcuntur homines. :\ = r
Quarco quaeritur,quinam1!nc cfFedus ii±. Imprimis ^*' Oiffl^nl^
iram (equitur feruor fanguinis circa cor cum amaritudi- -^.
fte & ddlore: dcinde fequitur dift^uho fangdnis ad extcr- ,>j.
lus p^rtcs ,&praefertim fpirituum, quiquafiaaxiharcs
copiae ad vindidam funicttdaai>fefe offcrunt: tcrtio ioco u
r TirtiaeP^rt Ethicae. ^fP^
M " daciam confinnat xftimatiomajons boni con(cc|udil*
I. & minoris periculi fubcundi, tum ruperiicnicntis aujc^bj
%• cxpctlatio : dcniquc naturalo corporis rcmpcramcntutn:
• !• audaciores cnim funtquibus pulmoncs fanguinolenti,
. cor fcruens&c cxiguum: vis cnim ad anguftias rcdadliafit
?* acutior. Ebiij quoquc &' iuucncs , quia in i js cxigua ctt
f mali impcndcntis acftimatio.Qui funt frigidiori coclo na-
ti, folcnt cffc audaciorcs j qui vcro calidiori timidiorcsii
caufam fcrunt antipcriftafun : fimilitcr cjui nunquam cx-
, perri funt pcricula.Tnndcm qui omnibus aflluuntjintcr-
. dum videntur audaciorcs , A: c contra c]ui in mnximis
• vcrfantur xrumnis : illi c]uidem,quia arbitrantur fepoflc
, fuperarc omnia,hi vcro cjuia nihili ducunt omnia.
^inam #- Elfctlus audacix prxcipuus,cft confccutio boni opta-i
iufdem tf- tijdcindc fui ipfius asftimatio, lircs fcrlicitcr fucccdat :.fi'
vcro ncgotiumcx voto non fucccdat,indignatio,iia,pr^-
tcrca cladcs, calamitatcs. •
AE S T I O VI.
V
iJtffitultoi. H Ira primum quarriturquid (it. Eft igitnr ira, ani-
yTi /- paffio in appctitu irafcibili circa nialu prarfcns,
•^*» quatcnus cum aliqua ditficultatc rcpcllendum cft : Sic-
quciracft paflio appctitus irafcibilis maximc propria,
vndc ab ipfa appctirus ipfe dcnominatus cft , tum quia
ad iram tcrmiz^antur omncs motus huius potcntiac , cum
quia inrcr csctcras huius potcncix pn/lioncs hxc cft nia-
oyu&um nifcftifnma > quia vchcuicntifrima. Objc^flum vcro ux
Y*. cft malum pra:fcns , arduum, fcu cum difticultatc rcpcl-
Ipam 4. Jcndum.Cartcrum iram cifcunftut plcrxq; paffioncs^prap-
tinunjlant. ^-^^.^j^^^f^sp quatuor vt plurimum , ncmpc dolor de iniu-
ria acccpta, fpcs illam iniuriam vlcifccndi,tum appctitio '
fcu dcfidcrium vcl profccutio vindida: j dcniquc o-
diuns cius c]ui miuriam intulit. Ex quibus dux priorcs
antcccdunt,dux poftcriorcs candcm comitantur: Sicquc
motus ir« ex dolorc & fpc oritur , dumquc iratus houio
' ' ' nititur malnm vt fibi prjefens apprehcnfum rcpcllcrc , U-
' ' ' mulviudiaam dc malofibi illato appctit tanquain fibi
bonnm : &: cum , qui malum intdiUc ^ dcccftatur & odit.
Tr A<:T. 11. Db PA.8SION. ANI W AE. 8p '
Qno fit.vt D.Thom.dixerit obicdum ir^,pattim cffc bo- D.Thimg
nnin,panim malnm.Vcrum in hoc diiTcntimus a D.Tho. '^^'^'*t^
quoii proprium obiccliiim hx, nccjuc vxndidam cile, ^^-'d0 6b^\
quc,cam,dc cjuo runicnda cft vindidta, cxillimemus, fed r^, '
inalumpraclcus quatcnnscum difiicultatcrcpcllendum
cft.
Sccund6qua:rirur,q'-iaenam fint fpccies irxrAriftotclcs V^^'^^"'^^»
4. Ethr c.s. triafacic corumqui irafcuntur gcncraiprimi ^^^Jr*^**^m
generis,op^/A«g )^iivK\i^ appcllat,id cft;iracuiKlos,&: '
procliucs adaiodumad iracundiam, c]ui vel leuiiiiniis dc'
caufis irafcuntur,ita tamcn vt facillimc placciitur;fecan-
. di gcncris ;r/Kp«c appcllat , qui non facilc excandefcunt, • -
«grd tamcn piacanturciim excanducrinti tertii gcncris,
^d^stTT^^ jrppcllat i itfenfo$,fa;uos,arpcro$,<]ui c«5r vchc^
mentcr ac diu irafcitncujt^ntc vnqua nifi fiimpta vindidi ;
P^Iacari po^{iiQt.iaxtah(^ctria hominam irafcentiiigenc-
lacrcs cjuoque fpccics irx a(!ignati poiruntiEt quidcm D.
Tliomas i.i.qu,46.arcic,JJ.trcs irar Ipccics alGgnac,Pnma'^/^^ trtiird
vocatur fei vcl iracandia , eftquc primus impctiis,& ini-j^ww.
tium iracundi^Ci Alccra fpecic« dtcituc fucoc , qui non
^uiclcicniii fuihatuc vindidta.Tcrtia dicitucmania, qucc .
diucilTimc pcrmanct; & vix vnquamplacari poteft. ^
Tcrcio quxritur,qux fint ^aufc huius paiuonis.Prima ^^tff^^^ff^*
& prxcipja catifa cll: maknn l.»fK!um prar^cns quod rc-
pcih pot«lhpra:fercim, ficum illofcu iniuriaillata adftc ^ :'
contemptus j vnde ea aiigcnt iram quac pariu»t concem-. j*^ * ,
pcum,vcfuncdctrcctatio,ccatumclia, vicuperatio,illufio> •.
dcrifio,&c.augctctiJim ir!iiTi cttcumftantia pcrfonac co- 4«
ccmnentiSjVt li tc contcmnat familiaris,filius, feruus,auc
,aiij dc quibus fis bcn^ mcritus. Deniquc iram acuit ni-- , /
turale tcmpcramcntum, qutirc cholcrici fcu biliofi qui a- \
bundantcholcra,adiracundiamproni funt,pituitohYCc6 .
,.aBgc^ irafcuntur: Eft cnimpituiu cholcrae feu flaux1>iK ^
.'contraria.Addcetiam coeU l:ju anni cempcftatcm. Nam
• scftatc &pr3efcrtim dicbus, vcloquuntur, canicularibus,
. facilius irafcuntur homincs, ' \— ' r
. Quartoqu2Eritur,quinam1!nt cfFcdlus irat. Imprimis 4»'DiJJt«*/*
iram fequitur fcruor fanguinis circa cor cum amaritudi- ^^g.fg^tg^
pc & dolorc: dciudc fcquicur diftufto fangeinis ad cxtcr- ^'J^^^^'
iias pactc^ ,&pr2efcrtim fpiricuum , qui quafiauxiharcs" ' ,^ ■
copi« ad vindidtam fimicadam,fefc ojfctunt: ccrtio loco* u
^ tf TeRTIAB PaRT EtHIC AS. -**
' ' ' '1 • ncftimsciomajorts boni con(equendi
i I, ' & minoris periciili fubcundi, tum fupemcnicntis auxitif
. •'"■[ ^ ■ ' ' expedacio : denique naturalo corporis remperamentiim:
.'- ' -w • • *• audaciores enim funtcjiiibus pulmones fanguinolenci,
'["j ^ cor fcruens8c exiguum: vis cnim ad nnr^uftfas rcdadl^afic
r' ' * acutior. Ebrij quoquc & iuuoncs , quia^in ijs exiguactt
mali impendcntis ajftimatio.Qui funtfrigidiori coclo na-
ti, folenr effe audaciores ; c]ui vero calidiori timidiorcs,
caufam ferunt antipcrillafiin : fimilitcr qui nnnquara cx-
pcrri func pcricula.Tandcm cjui omnibus afTluunt,inter-
dum videntur audnciorcs , c concra oui in mnximis
1 ^ .
4.
7'
' — . •
verfantur a:rumnis rilli quidem,c]uia nrbitrantur fepoflc
fuperare omnia,hi vcro quia nihili ducunc omnia.
^inam t- Effctlus audacix prxcipuus,eft confccutio boni opta-
iufdem ef- ti,deinclc fuiipfius a^ftimatio, fircs fcelicircr fucccdat : fi
ftilm. ncgoiium ex voto non fucccdat,i ndignatio,i ra jprx -
terca dadcs, calamicatcs. . .,.
De Ira.
j- Q^AE s T I o VI.
. - . . - . . ■ . ,^ '
' iJiffituhat. |r\ E Ira primum quairiturquid fit. Efl: igicnr ira, ani-
fit l' mx palfio in appetitu irafcibili circa malu pra:fcns,
quatenus cum aliqua ditficultate rcpcllendum elV : Sic-
que ira cft pafTioappctitus irafcibilis maxime propria,
vnde ab ipfa appecicus ipfe denominatus eft , tum quia
ad iram tcrmii-antur omncs mocus huius pocenciac > tum
. ' quia inrcr csctcras huius potencia: pn/liones ha^c eft ma.
0*#Vfr«w jiifcftifTima , quia vchcmcntifrima. Objc<flum vcro irat
p \ • ijr*. cft malum prarfens > arduum, feu cum difficultatc repcl-
; • n' Jendum.Ca:terum iram ci^cunftat plcrxq; paffionesjprar-
' ' fcrtim iftac quatuorvt plurimum , ncmpe dolordciniu-
J"- . ria acCepta, fpes illam iniuriam vlcifcendi,tum appetitio
' fcu deficleriHm vcl profecutio vindidnc j deniquc o-
> ' dium eius qui miuriam intulit. Ex quibus duat priorcs '
» ' antcccduntjdujc pofleriorcs candcm comitantur: Sicquc
motus irjc ex dolore & fpe oricur , dumque iratus homo
niticurmalnmvtdbi pr«fens apprehcnfumrepcllcrc , fi-
r" / * mulviudidam dc malofibi illaco appetit tanquain (ibi
bonnm : &cumjquimaUimiiutlUca dcccftatur&odit.
»
^ » ■ .
J by G^glc
Tr ACT. 11, Db Pa-ssion. Animae. 8p f
Qnp fit.vt D.Thom.dixcrit obicdum ir(j,partim cflc bo- O.Th^m^
miiii,partim malnm.Vcriim in hoc diircntimus a D.Tho. ^'^^"^•^*-
auod proprium obicclum irx, neqnc vindidam eile, ^^- dtU*ta!\*
quc/eam,dc quo fumcnda cft vindidia, exillimfmus, fed ^4. *
malum pra^fcus quatenns cum difficultatc rcpclleadum ■ • •
Sccund6qua:ritur,qu3cnam fint fpccics irx:Ariftotc!cs V^^'^^''^»
4. Ethr c.f, triafacic corumqui irafcuntur gcncrajprimi
generis,op^/A«^ ;^^j7»;iyA«5 appcllatjid cft>iracuiidos,& '
procliucsadmodumadiracundiam,c|ui vellcuiiiimis dc
caufis irafcuntur,!ta tamcn vt facillimc placcnturifeciin- ,
. di gcncris Tr/xpWc appcllatjcjui non faciic excandelcunt, ;
aegre tamen placanturcnm excanducrinti tcrtij gencris, '
;:tct?v£;7«c appcUat i afcnfos,faruos,afpcros,<jui citct/ vchc-
mentcrac diu ifafcunnir,nec vnquanifi fumptivindida ' '
placari poiruiic.Iaxtah<jctria hominum irafcentiugcne- ^"^'^ ii^^tt^'
ra crcs c|uocjue fpccics irx allignari poflunt.Et quidem D.
Thomas j.t.<]u.46.artic.J<.trcs it« fpccics alfignat,Pxima ^Ugtrturd
vocatur fcl vcl uacandia , ^ftquc primus impet«s,& ini- jj^ww.
tiufniracundix. Alccra fpectes dicitur furor , cjui non
^nicicic niii fumatur vindidta.Tertia diciturmania, (juaj . .
. diutiiTiin^ pcrmancci & vix vncjuamplacari potcft.
Tcnio v]uxritur,t]ua: lint <:aufj: huius paluonis.Prima ^j^jF^^^ft^*
& prarcip ja caula eit malum Ijefiiium prarlcns quod rc-
pelii pot«ll,pra:fertim, ficum illofcuiniuriaillat^ adfit ' •
contemptus j vnde ea augent iram quae pariuat concCm- 5. * .
ptutn,vt func dccrectatiojccutuinclia, vituperatio,ilIufio,
dcri(io,&c.augcrcuiini ir&ni ctircumftantia perfonac co- 4«
tcaincntiSjVt fi te contctnnar familiaris,filius, feruus,aut
alij de cjuibus fis bcnc mcritus. Deniquc iram acuit nrf-
turale temperamentum,quare cholcrici feubiliofi qui a-
bundant cholcra,ad iracundiam proni func,pituitou vcro
scgrc irafcuntur : Eft cnimpituita cholcrac icu flauaebiK ^ .
contraria.Addcetiam caeli U!U anni tempcftatem. Nam
1 arft^atc iScpraefcrtim diebus, vcioc]uuntur, canicularibus,
facilius irafcuntur homincs. . \ y
. Quarcoquacritur,quinam1!nc cfFedus irafc. Imprimis ^. Oi^ttt/*
iram fcquitur feruor fanguinis circa corcumamaritudi-
,ftc & ddiorc: dciudc fcquitur dift*ufio fangdnis ad cxtcr- '^*
ms^partcs , & praefcrtim fpiricuum , qui quafi auxiharcs' * \^
copiacad Yindidam fumcudam,fefe ortcrum: tcrtiolocd'
- ■ . : -' - . \
14 • TiitTiAB PjLKr. Ethicai.
«
apparet cffugium. Accc^ia vcro addit animi anxictatcm,
infigncm corporis torporejii,ica ?c cciam vox ipfa pr^ ni-
^ miatriilaiapr^dudacur.
^ Difi uLtxt Tcrtio qu2ritttrtqiuena finc caufa; doloris ac t ri (li ci^?
^uMnam fini Prinia5cprxcipua,cft malum coniiin^, (ctt prxfeus co^
^> ^•''''gmtttm, Secu(laamor& clc(ldcriu»cumrcs8mata&(^'^
2, rata diffcrtoryVfide UludSapiCtisyS^f x qrn, diffmnry^^sgit
%, ' ^iWMi^.Tcrttacftiiaturalecorporistemperanietiturqdie^
!• nim meiancholico humore ab&ilant,acl triAida (unt pro-
ctiniorc$,& quc {blentmelancholicu huAior6 gignerqv ?t
ftudia,vigili9,cerumn^,& alimenta qiK^dam triftitia quo-
onc Dariunt.Ouarto loco triftitia fibi ipfi augmcti caufa
cftinarn qiio plus triftamiir,co plus iTumoris mclacholici
acciimul.imiis, 6: ficproniorcs in mrnrorem cfficimur.
4 dtjpcu^Tty, Qiurto quxritur,r|uinam dnt effc(flus triftitia:. Pr^ci-
S^stn.iTrfmt piius 5cgencralis'cfFc^s tri{litix,ellnotabilc<letrimctri
4fft£im trt. ianicacisicum (juia criiHcia naruralc failgainis & fpiritoii^
•'^'"^ diiatationcm i^rccp^^dfit 9^u^i^^
corporis gjgriitrquarc qui pStct modCi triftantur, fqual-
^rr^^^^Miahiaccnl» foccialis cfeaus tri-
^J;:^^ ^'fririae, cftromnus qm exiiior& animi cdm corporis cor.
porcprouentc;ynde illud P(!ii8. 1>crinitMuit MHimMtm4^
ffi. iAdi'0.La€ttLs aia fea fietos i^ciaiis eil; cfie^strifti-
. tiac. Sunc aucem ^ natura datx nolns lacrymar,vt nodranl
[ . niifcriam aliis indiccnt , licquc in lis commifcrationis
t. cffcclum excitcnt, quo noftrae neccnitati opitulcntur.
Addi polFent liic rfimedi.i triftiti.T , quorum harcfunc
" • prxcipua, dc quibus D.T hom.i.i.n. ^g. ncmpc dcleftatio
quacuis,fletns foii niofuni:Iacrym<^,amicorumcompairio,
>V ' vcricacis confidetacio, dcnique fomnus, & balnea.
. lixcdcpalConi)>as^app'ecicuscQncupiicibilis(jui$>'^
, Qj Aii s T X o IV;
St^fitfiii' Q PeS}dl;animi^^Eoin»petinitTa(ctbfli circabon&
d fiicitnim>ar(hrQm'feu difncilc , poflibile tamenvt ba*
beatur.Dicitur paflio in appctitu irafcibili, vt difHngUi-
tur abca fpc,quie in rationali appetitu cfTc potefl,quae no
eft padio.Subuunguui cixca bouuin#YC dUUoguacur a me-
' . i* vcl
Digitized by Go
Tract. II. De Passion. Animae. 9$
tu vcl auclacia,& aliis paflionibus quq funt circa malurad-
ciiciir futurum , vc cUrtinguatui a i^audio quodcfVcirca
bonum pricfens : additur adhuc nrduuin leu difficilt! vc »
hibeatur,vt diftinguatur a defKlerio quod cft circa bo;u"i
futurum.ablblutc : nonenim alirjins dicitur alupid (pc-
rarc minimum c|uod ftatim cft in fuapotcftacc vc habcac:
dcni(jucfubdicur pollibile vt habcacurjVt fic diftinguacar
a HcipcrationCjVC patcbit poftca.
Caufx huius fermc cxdem funt c]ux amoris & dcfide- Cmfsjpci,,
Ti),fpcciaUter vcro bonum fucurum arduum c]uod habc-
ri poceft. Adde ctiam nonnuuqnam cxpericnci.im clfc
caufam fpci, vt patcc in co c]ui ftpius in bcllo viftonani
cft adcpcus:aIic]i:ando vero inexpefienciam,vc in iuucni-
busconcini^ic , cjui faciic fperant fc omnia conlccuturos
ciim fcncs concri non facilc fpcrcnr.
Etfcdus fpeiiidcm c]uoc]ue funtqui dcfidcrij : Adde ^(fMmf^^
fpcciales quofdam effe<^lus , cuiufmodi cft longanimitas
in cxpe(flando , patientia in fcrendo, magnanimicas in
aaarcdicndo, dcniquc alacricas in opeiando.
Dcfp^raciolpci opponicur,cftqucanimi palho in appc-
ricu irafcibili circa boau arduum quod no poccft habcri.
Vbi notapalfioncsappetitusirafcibilis aliteroppoai in-
ter fe qua paflioncs cocupifcibilis,inucnicur enim in mu- t**
rationibus duplex contrarictas,vna iecundum accclsu ad rttutM in
contrarios tcrminos,& cacotrarictas rcperitur intcrpaf- meiM.
fiones appetitus concupifcibilis,vc inter amorem & odiu, »•
dcfidcrium,fugam,htciciam, trifticiam: alccra fccundiim
accelFum & rcccf-fum rcfpcdu eiufde tcrmini,&: talis cc")-
rrariecas rcperitur inter paftionesappcticus irafcibilis, vc
intcr fpcm & defpcrationcm, vtraquc enim circa bonum
vcrfatur:it6mque intcraudaciam& mctum,vcraquccnim
circa malum vcrfatur, Sunt autem defperationis oppuli-
tx caufx &c cfFct^as,& caufis & cftcdUbus fpci.^
De metfi ^ audAcia,
Qjr AE s T I o V.
NOnnuUa (lcut dc caEtcris,ita dc timorc fcu mctu fi- V
gillatim cxplicanda.Itaquc primum quasricurquid
f\t. Timor fcumctus eftanimi pafliocirca malum fucu-
mm arduumfcu di£cilc cui icfifti poflic. Vbi nota intcr
S6 Tertiae Pars Ethi€.
cactcros animx inorus triftitia primiiiT), dcindc timorem^
%4tt(jun t«- fibi maximc vcrtdicarc noineri palhonis. Habct auccm^
t * nt^uffts f^.j.j\ timoraJiunJtam Hbi fpcm alicjiiam/Iicct valdccxi-f**
,* i***^^. g(iam vicandi illius mali c|nod imininct. Qriod li malum"!^
cxiftimaciir omuino incuirabilc, tiic habctur vcluti prir-^ «
l'cns,iici]uc dcco non :am c(l timnr c]uam krifticia , vndc'
qui pcr iudicis (cnrentiam morci addicunturmoa tam iU '
' Jam timcncquam dc illa rriihitur; vt docct Philofophus
7.Rhct.c.v.5c D.Thoni.i.2.q.4i.nrt.2. Addcctiamdc iis -
aut nullum anr vahic cxi^uum cifc timorcm , c]ua? valdc
diftant,cjuianon cxillimantur futuia. Quo fit vc mortcm
timcamus , c]uia ilLim longc a nobis diftantcm a^bitra-
/ mur.Sicut autcmTpcs ad duodcfpicit, fciUcct adbonum '
cjuotcndit , & pr.-ctcrca adid pcr quod potcft confcc]ui
^ bonum illud.ica ctiam cimorad duo rcfpicir, fcil.ad TOa-
\ \ Jum c|uod rcfugic , & ad illudquod potcft inflipjcrc nia-
lum:c]u6 ficjVt non cantum pcina infctni,(cd ctiain Dcns "
' ' ^ potcft cam inn'^erc,tiineatur ab hominclicu: a prq- ■
* . douc non tantiim fuppHcium mortis , fcd ctiam iudc.K
^ ;* • qui ilhid infcrrc potcft,time:ur. Sunt actcm multa,c]uac
ad mctum fcu timorcm pertincnt, vt vcrccundia, pudor,
crubcfccntin,pa'.ior,conftcrnacio, trcmOi, horror, terror,
i . . :]ua: funt vcluti fpccies quxdam tiinoris , cua: (pccialcs
jpfiuscfFeclus indicant. *'
• Diffteul- Sccundo quacritur , qux fint propria: fpccics timoris.
• tas. Rcfpondetur aliuiifi cilc timorcm naturalcmialium vcro
^•tupLx non nacuralcm. Illc nalcitur cx opinionc mali corrupti-
finimtf^ ui,quod rcpugnat naturar,quia illadcftruit,vc mors, tor-
^?'*"^'*'*' mcntLi,famcs,fitis,&:c.hic vcrc) nafciturcxopinione mali
num. contriltatiui,quod non rcpugnat naturx.lcd dclidcrio ap-
pctitus,vt infamia,paupertas, parencumaut amicoru or—
£,^lu fft. bitas,Scc. D.Tho.i.i.qu.ii.art.4. afFcrtcx D.Damafceno,i^
nuiimnTm. fcxalias (pccics timoris,nempc lcr^niticin,crubef<:ctiam,'«
vcrccundiam,ad niracioncm,ftuPDrcm,agoniam. VeriimV
quianon vidcntur h:c omncscllc vcr:c & indiftin(fla: fpc*-
cics tiinoris,idcircoillas prartcrmictimus.
}.l)ifficul. Tcrtio qua:ritur , qua: lint caufc timoris i Prxcipua
iM. caufa timoris cft malum futurum quod xgrc potcft dc-
•. • S^fif*t uitari , augct vcro timorcm h rcpentinum fucnt , c]uia
. cM$f4 im*' j-acioni conhlium pforripit : li ignocum , c]uiafic maius
cxiftimatur cftc quam uc:fi viciuum , <]uia niiiiacur atro-
cius»
I y 1 . 1 ^ c o
Google
Tract. II. De Pass. Animae. ty '
cius. Prsetcrca multum ad '\A confcrc naturalc tcmpera- t,
mcntuni,c]u6 fit vt qui frigiciiori fiinc & molliori ccinpc- 5.
ramciito, fint mcticulofiorcs. Mitto naturales quafJam f^^vutid*'
antipathias fcunaturx tlifconucnicntias, c]u6 fit vt non-
luilii homincs ad afpcdiumc^uoriindam animalium, vcr-
l)igratia,fclium,mirum inmodLimterrcanrur, alij foni-.
tum lonitrui fcrrc non poffint. Sic ouis naturse inllinctu '
mccuit lupum,pullus miIuum,forcx fclcm,&:c. . '
Quarto (.|uarricur, cjuinam flnt cfFciflus prxcipui timo- D-fficui
ris.Vnus cxprxcipuis cft contra(fl:io fpirituunKx: fancrui-;rf<. * '
nis ad pc(ftoris partcs intimas : natura cnim obtutu nia- S^fifint^^
Ji futuri pcrtcrrcfa(fla,vircs in arcem vcluti cogir. Ek ilio^*^***
aker fcquitur,ncmpc pallor,maximc in facic, tum criam '^*'
frigus in Gxtremis partibus , quia vna cum fanc^uinc ca-
lor ad interiora confugit. Quod (i vchcmens fucritti-
inor,nafccturtrcmor & trcpidario : trcmorc]uidcm,c|ua- ^
lis acciditfcbricirantibus : trcpid;:tio vcr6cLim vixpotcll:
cjuis fubfiftcrc. Poft hoc fcquicur horror, qui cft cutis & c.
pilorumpcrtotum^orpus afpcritas, hinc ctiam fcquitur
pcrcul/io , quxfi magna fucrit,diccturconftcrnatio , cx C.
quacxaminatio , imo intcritus nonnunquam lcquicuri '^.
quia fcilicctnimio fanguine ad internas partes cocuntc
calor naturalis cordis rcpcnte fuftocatur. Ex ingcnti c-
tiam acrcpcntino timore oritur canities,co quod fubdu-
clis fpiritibus & calorc natiuo vitiatur humidiun illud
c]uod cft alimentum piIorum,quo ex vitio cancfcunt pili,
ficuti illopcnitus fublato contingir caluitics.
Quod fpciflat ad Audaciam; anima: paflio eftin profc- Dt ^AmU-^
cutionc mali ardui,hoccft, in pcriculisaggrcdicndispo-f»'^.
(ita. Eftautcm timorioppohta:timor cnim rcfueit nocu- S"*-^/'*
mcntumnc ab iplo lupcrctur : atvcro auciacii ao;rrcdi-
tur pcriculum vt ipfum fupcrct, Ex quo intelligis aufia-
ciam ex (pc nafei (olcrc. Exhoc cnim quod aliquis lj>e- \
rat fupcrarc malum arduum fcu periculum immincns,cx ^
hoc audadlerinfcquitur ipfum , ficut ex timorcnafcitur
dcIpcratio:idco cnini aliquis dcfpcrat,quia tiract diffiQul-
tatcm,qua;cft circabonum fperandum.
Caufa igituraudacix cft in primis fpcs,tum ea , qux
(pcm ac dcfidcrium cxcicanc.Eft ctiam maximus ab fub- ^'-^^*'^
cunda auda(flcrpcricu la aculcus iracundia : prxtcrca ^^y^""^^''^'
<S Tertiae P\RT Ethicae. it^-^kj^
') 'daciam confirniat a:ftimatioVnajbm boni coirfcqtieftdfe
j ' ■&iT3inoris periciili(ubcundi, tUOTfuperacnicntisauxilij*
[ m, " ' tii cxpc£bacio idcniquc natwrale <^6rporis twnpcrannentiitos'^
J" n - !• audaciorcs cnim funt c]ijibus pulmoncs fangiiinolcnti,;'
. . cor fcrucnS(Sc cxiguumiviscnii^aci aneutosrcda^Vafit'
ij ' ' ' acutior. Ebiij quoque & iuuenes , c]uia in ijs cxiguacA'
I ' mali impcntlencts aeftimatio.Qui funtfrigiciioricQclo na^\
|| ' ti, folciitcflc audaciores i qui vero calidiori timidiorcs#^
V caufam ferunt antipcrillaiim : fimilicer c]ui nunquam cx- '
r , perti funt pcricula.Tnndcm qui omnibus afTiuuntjintcr-
' . ' dum vidcntur audaciorcs , & contra c]ui in maxintis
* vcrfantur a:rumni« : illi quidcm,c]uia arbitranrurfcpoflc
fupcrarc omnia,hi vcro quia nibili ducunt omnia.
ptinam i' Effcdlus audacii prxcipuils,eft confccutio boiii opw^
iufdem tf' tijdeindc fui ipfius a^ftimatio, fircs fcrlicircr fucccdat :^fi*
vcro negotium cx vpto non fucccdat,indignatio,ira,prac-
tcrca cladcs, calamitatcs.
: r-
A
QjV AESTIO VI.
udtfftultai. ir\ K Ir* primum quarriturquid fit. Eft igitnr ira.ani-
StuU fit l' rn»^ palfio in appctitu irafcibili circa malCi pra:fcns.
'^» quatcnus cum aliqua difticultatc rcpcllendum cft : Sic-
quciracft pafllo appctitus irafcibilis maximc propria,
vnde ab ipfa appctitus ipfc dcnomrhatus eft , tum quia
ad iram tcrminsmcDr omncs motus huius potcntiac , tum
quia inrcr csetcras huius potencix paftloncs ha!C cft ma« ^
ohiiRum nifcftifTima , quia ycbcmcnti/nmai. ObjciJlum vcro ira '
3>«' cft malum pra:fcns , arduum, (t^u cum difficultatc rcpcl-
9Am 4. Jendum.Csrtcriimiram cifcunftatplcrvxqi paffioncSjpr^-
im€Hnll4nt. £^^^/-^{^^ quatuor vt plurimum , ncmpe dolor dc initt-
' ' riaac^cpta, Ipcsillam iniurinm vJcifccndi,tumappctiti6 '
fcu dcfidcrium vcl profccutio vindidac d^fiiquc o-
diurn cius qui iniuriam intulit. Ex quibus dux priorcs
antccedunt,dux poftcriorcs candcm comitantur: Sicquc
motus ir« ex dolorc & fpe oiicur , dumque iratus homo
' mtitur mahimvtfibi pr«fens apprchcnfumrepcllcrc , fi- ,
* ' mul viudidam^ dc malofibi illato appctit tanquaiii '
bonwn :^ &cumjquimaluiiiinitliiij dccclUtur& odit^
■ . . /\ '^, . • , QUQ
TraCT. II.Db PA.SSION. Animae. $9 . ... '
Qnp fit.Yt D.Thom.dixcrit obiedum ir^,partim cflc bd- 0.7if$m§
nViin,partim malum.Vcrum in hocaiirc«timusa D.Tho. ^'«•^•^4-
ouoii proprium pbie(f^iim irx, heque Titididam riie, nc- dt*lkuSl^i.
<]UC/6am,<ie cjuo fumcnda cft vindidia, cxii^imcmus, fed r^.
inalum praclcus quatcniis cum diliiculcatc repellcadum
Sccund6qua:rirur,quxnam fint fpecics inc:Ariftotc!es\^'^'^''*»
4- Ethr c.v. triaf.icic corumqui irafcuntur gcncrajprimi
gencris,op7^/A«c ;cjl^;£UAw? appcllat,idcftjjracundos,&: ' '
procliucs admodumad iracundiam,<jui vel leuimmis dc
caafls irafcunturjitatamcn vt faciHimcpIaccnturjlecun-
. di gcncris Tr/xpWc appcllat , qui non faciic cxcaridcfcuntj' ;
aegrc camcn placancurciim excanducrintj tertii gcncris,
*^^ct?%€TuVappcllat infcnfos,fxuos,afpcros,qui citoV vehc-
mcnccr ac diu irafcmitur,nec vnqua nili fumpta vindidi ' .
placari poirunt.luxcah<jccria hominum irafcentiti gcne- iftit§*
ra crcs cjuocjue fpecics ir« alSgnari poflunt:Et quidem D. '^'"'^«•"fi
' Tiiomas f.i,f|u.46.artic.J{.rrcs irar (pccies aingnat.Prima^^/i'^,^^^—
vocatui: fei vcl uacundia , eftquc primus impctus,& ini-
, tium iracundiflc; Alcera fpccicf> dicitur furor , qui non
^uiclcic niii fumatur vimiidta.Tcrcia dicicur mania, (ju£ . , ■ ^
.diuciilimc pcrmanctj & vix vncjuamplacari poceft. ,
• Tcrt!6*]uxritur,t|U2r fint caufc huius pafiionis.Prima
& prxcipja caufa cll: malum Ijefuuim prwt4cns quod rc-
peili poc«ll,prxfertim, ficum iilofcu iniuriaillaca adfit ^ '
'.coutemptus i vndeeaaugentifam qu« pariu»cconcdm- 3. \
ptum,vt funt dctrectatio,ccnt«mclia, vicuperatiojillufio,'
dcrilioi&c.auget etiam iram ctrcumftantia perfons c6- 4^ ' " V
tcmncntis,vt li te contemnat familiaris,filius, fcruus,auc
alij dcquibus fis bcn^ meritus. Dcniquc iram acuit nA^
turale tcmperamentum, quure cHolerici fcu biliofi qui a-r f • : *
' bundantcholcra,adiracundiamproni funt,pituitouver^
, ficgrc irafcuntur : Eft enim picuitft cholerat feu flause biK .
contraria.Addcetiam cgeU fini anni cempeftatcm. Nam
^ xftate iScprxfertim diebus, vcloquuntur, canicularibus,
. facilius irafcuntur homincs. , .
. Quartoquaeritur,quinam1?nc cfFcdus iriC. Imprimis 4«'Or(7E,i»/*
iram fcquicur fcruor fangutnis circa cor cum amaritudi-'*'^ ir* x
fie & dolore: dciude fequicut diftufio fanjicinis ad extcr-^ '
iias pactcs , &praElcrtim fpincuum , qui quakaaxiharcs ,^
copix ad vindidam fmiieadam>fcfc onccunc: ccrtio ioca' i»
. • . - • T . \
• TBRTIAk PaKT. EtHlC Al. - • •
r
.5* ^ vfus rationis impeditar : vnde contine;it iratos quxdant'
4« perpcrrarcqua: pol^ca nollcnt egifle. Poftrcmo loco (e-
quuntur figna cjuasdam exteriora , in quibufHam^Uiar
obconcxactumianguincm,in alijs,& quidemFreqtfdD^Bt
Tttbor,quod in ijs mobilior & copiofior fanguis t i%'cHpi-^
nibusfer^ palpitat cor,vncIe vox ipfa deficit : prsetcrea in
quibuiHam i^nefcunc Qcult : caDcfem ^oi ij»fi^^^
liuQetexcan4e^aint>VQa&V9ncur,&Ci vc oftctiidaiilf fi^b^
m^to delfieftos ^ in|uriam pafios. [ '^^^
^jtffituliu. Vlamofocoadhiberipo(IentremeiUa»qttibil)»am^^
rimrij^i lipenicus ^ antjlaicem,mitigari poflic ira. Sicncigitar
pcxciptlfei irse caafa eft opinio , vcl perfttafio injurix fibi
. ilhtx & contcmptus:(ic optiraum remedium cft depone-
JTiJJJ'^ rc cjuflnodi opinioncm.Quod fictfi ab injurisc illatoe re-
dMM ilUts cordationc animum abducamus , & alio conuertamus, fi
inmftM^fi- pcrfuadeamus nobis nonfuiflc ccptcmptum qucmpuca»
»t§u»^ bamus cHcfi confidcremus amicos noftros,asquiores no-
Ararum injuriarum ludices non tanti illas facere <}i}ailt|
nos£icin^u&. Deniquead tollendam cjnfmodi opiti^
ttem confert pr« caeteris fubmiffio» hum i li tas ^ a>nteM^
ptus fui,tum bonaacftin^acio alterius. $ed luecffi arilB&i
paffiontbus iacis. v ' . . ' t ^
TERTIVS TRACTA-
TVS HVIVS .{/
' ,, . partis. • ; '
* • • ••••.■>'
.... Otyitiutibmtfyit^s. ■ "•a ■■
QVoniam humananim aftionum fpecics vulgopcii
nes victuces & vitia diilinguuntur : Idcirco iuuic-
ceraam moratxs^liiiofopbia; partcm » <}ttC;.cft 4e ipiis a-
dionibtts hnmanis, pcrtinct tra(^acus de virtucibusic n<»
^lJaf'*' ^^i^' quoniam de virtutibils aceuratifKeffedobi^^
AtmMiL fideracio t doas de ipfis infti^emus difpttCatioacS^s^ alce-
lam de ijs gcnecacimUlteram dc ijfdem {peciciw»vbi|k ,
^coortdrcoti6tts cardinid^bQs: guibQRttrctam dU^iiica**
> ooiicm dc riti)i ac pf cauisfid>jungcmil9*
lyiiizixi by Googl
, PIR^IMA bl SPFTAriO
! > De Vixcutibas gencucira.
l > > •■•>•.-■.
"^N^ Oii hic de virdjce a^mos <]uateaas acQipiriir j^^^^jL^
' iaoikace&tt nacuraU poteciaoperandi,ncqj ^uaiSB- f^Niitnni^
nai accipicor proquauis a^Honebona & redUircd quate- fim.
nas accipitur pro habitu non quidc fiipertiaciiraj[.i vel .d^- ' '
' uinitusinfufiixVtjrttiiclpes^deSjcl^ritts^fKik^^
. lirG4i|jm fteqttcttci a^um repecitiooe, acjijiufico 9 eo^uc
dcftioo lcad mores pfrtinente,quo nempe voiurnt;»in-
€l|ttacu|:adoperanduin coagruenter reAae rationi.Cuius virtutuitfi^
dttpicxi|atacdefinitio:akcLa minus propria, quxpoccfl mti» dufUjt*
accomrapdari etiam inccllccl:iuis imo fbiricualibus qui- !• •^^ *
bufuis habicibus vc dicacur,!qat)itus pcrncicns habcnccm
& eiiis opus:akcra vcro magis propria t]ua dicKur , Ha-
bitus clcCtiuus in niediocritacc coMfiftcns , ca qua: cft a^ ^
nosrationc dcfimtaprQtt.t vitftrudettspralctiprcrit. Cu-
ius dcfi4naQai$p«iraapartiaMa,ncmpe (hj^HS^^ MfJL^t'^
lo9^<ngef|eris, fttQcani^ vittu{f^i^ttt 8c yitia <k g9S|^'f«|N^'^
rc habituiw. SecudaparEicalao{nedAp&eledsutt$)(^ ;^ \
habicummcNraIeinakiLaceile#uaU« eo c]uodiaceUe^ .• H
fic^e ractoQe ottiaflibec "^ad^^ tnoni}^^ ad quem pes. le
K&rturkibitu^ Tcrciapard<9ilii(iBmedi^^ lr.«!^ c
fteps^cxclMlUr vkia orania , qive lic^c finc habicns mora- ^
les {Ctt cledbiui y non canicn confiftunt in mediocritatc>
fed pcccant in cxcclTu vcl dcfc<flu , ac fic virtutibus op-
ponuntur.Quarta parcicula adclicur(ncmpc ca qua:cft ad v% ' .tlv.^
nos ratione,&c.) cjua fignificacur virtucis mcdiocritatcra
non cfle pofitam in mcdio rei, fcd rationis prudenter ii|^i
dicantiscjuid&quomodo agcndum fit,quod plai^i^^-
plicabitut fcquenti quaeftioue. Nota ver^^dofiftiaioae^l Ifilii*
JLanc ccnuenue omni virtuti mo^.^ ,,^iia ^ijcci^i^
.^ttdeiptia A %tt« ci^mfitvejiiicivmeftittrafic reaulaqi-
acrfcnm Tirc^tamii & pcr ipfam Vir;us hoc loco^^ia-
tar«i AOfi yicUcttrha^d^fifuciontpoflecooci^
■ ' ' T %
/
j ' \ Digitized by Google
p, TlltTIAl PAftT/ErHtCAA;
«tiam Hicercprudcntia noncde vimitcm omnino moffli*
icm,fcd adini'ellc(fliiias peitinercquod videtur^ilt^
rea(iirecumlibj.£Ui. cauiioccriiiaseoumcicc. •
■ ' ; %
' f^!^dlm \J "* meiio cofiiifterefemt ontncs» ptqci jSfei
'XJnfitT^ V ' mcft i«teHigu«.l!liK! ijrfiim docet a&expnedT
ri*>'* llie.C^^.lib.&.Etk.Vimtemi^airiniiieduipofit«^
*/ ' * doiBebcaiiiasexipfe Anftotele cotll^nra^. PrimMl
•^uia omnis virtus fcre eft intcr duos vitiofos habicus:
•^uoru alter cxcedit,altcr vcro deficit, vt liberaliras intcr
' prodfgalitatcin &auaritiam:Dcindcqiiiaobie<firi virtutis
cft fempcraliquid medium intcr cxcellum & defedri,yc
' cib»s (]ui cft obiedlii tcperantixjdcbct cfTc medibcris^vc
^fttltlkm' nimius ncc parcior lit quam ratio poftulcc.Vnde du-
' #te F^^^ dicitur vircucis mediu,alcerum CecuiMium cis^
' 4iiim <)uod cft illud prius:ji^rer3 vcro (ccudum obie<fhim,
I ^uod ed idud poflcrius > & <]uidem de poileriori medio'
jmipienda^ft poftt ema pdrtieuia fupradidl^ de&tiif Mie.
: Vt aattm intdUigas <]<iale fitiftQd pofttsKods ^^esfs
miBdittm de quo prf^cipUit cft difficdhaMlotatidttni tlft ex
;^ixiftptele loco citato diiplejR: did medtonu dteciim £ci
IMlMiilM-^edium rei fccund&m qiibd aliquid a parti^ Ve9l9tt{ttidr-
l*"*» *^hrtiduobuscxtrcmiS,quomodopanis duarum libcllartt
medius eft inter pancm vnius libcllar & panem trium li-
X. Sbmi bcllanimraltcrum vcro dici medium , cjuoad nos fcu ra-
, cionis,quod refped:u vniufcuiufqae noftru ncqueexcc-
' dicnequc deficit quo modopanis vniuslibcllie dicitur
Httdium, quod habica rationc eius qui ncc am^iioii nec
towf/infclpaticibri cibo indigec.Eftaucem incer vcrqmqtue ift^iwit
' 41iiid difcrimem quod iiliild idem fit apudioiiilttx^oc ve^
fd non icem«qilianMpd'pro varia perfbnarofii oiiidttio-
, -jferiilnndemtttatQi^ExMpIigt^tiaiciinpoitioq^
^CfitipffoefQstempcramaiCdconuenit^wemril^i^^
^mpetamenii&<jaloritaddee^uendnmti8 e{l,hinc
|>e fic vt qaod refpc^u vnius mcdium habetnr, relpe^n
^cciius dcficiac auc excedaciquarc non immcricd medt&
Digitized by Google
Tra CT. III. De Virtvt! ^V^ITilS.
i^ud appellacur mcdium tjuoad noi. Appcllatur autcm
medium rationis, tum iiaia a reda, hoc cft, fapicnti (cii*
prudcnti ratione affignatur , & ab eadem pro circunftan-'*
tiarum rationc mutatur,id cft,augetur vcl minuitur, tu; ' ,
cjuiapofitum efl in <.|uada rationc fcu analogia Scpropor-',, ^ '
tionc rei ad pcrfonii quam folius eft prudcntis dignofcc*'
fc. Mitto quod mcdium rci ab Ariftotele dicatur mcdiCi h4tdium «c.
Arithmcticum: medium vcro racionis dicatur Geomctri-
cu,eonuod in illo Arithmetic.i,in hoc vero Gcometrica ^'^*
proportionalitas locu habeat. Cum igitur alienmus vir- gf^^tiris-
tutcm in mcdio confiilcre fccudum 6bicd:um,hocintel- cum,
ligcndum cftde mcdioquoad nos,feu demcdio rationis
cjuodiuxta redlamrationcm fmc cxiudieio viri prudctis
pr^fcribitur:ni(i forte in iuftitia pr(^fcrtim commutatiua,
quar homincm non ad fcipfum , fcd ad altcram ordinat,
icico non in mcdio quoad nos, (cd jn mcdio rci confiftit.
lam vcro qucri poteft an omnis virtus in mcdio confiftat .
vtroquc modo,& fccundiim obicclum & fccundum cfTca-
tiam.Cui dubitationi duplici conclufionc fatisfict.V
Prior concIufio.Omnis virtus pur^ moralis cft in mc- y^^^^'^^
dio fccundiim obicdtum. Ratio eft,quia bonum omntp^'^^^^^^^^
quod regitur& mcnfuratur,fitum cft in adarquationc ad .
liiam rcgulam , vt non illamcxccdat, ncc ab ca deficiat>
ficque in aliquamediocritatcconfiftit ; atqui obicdum ^
virtutis cft bonumquod arcftaratione dirigitur,proin- '
dcquc fitum eft in ada:quatione ad mcnfuram rcdse ra-
tionis;qux adorquatio cum fit qualitas feu commcnfura-'
tio qu:Edam iatcr cxcciTum & dcfedum , nihil aliud cft
quam mcdiocritas, qua: quidcm non in indiuifibili pofi-
ta cft,fed moralcm quandam cxtcnfioncm habct.Loqui- •
mur autcm hic de virtutc pure morali,vt prudentiam cx-
cipias,quae cum fit ipfa fui mcdiocritas,C£etcrifquc virtu- *
tibus modum prae(cribat,cumquc ipfius fit obiedUs virtu-
tum mcdiocritatcm iraponcrc, non vi^ctur in ca re pcn-
dcre poflc ab obicao. ' ' " ^ ;*'
PoftcriorconcIufio.Omnisvirtus moralis exccpta iu- Pofi'^f
ftitia confiftit in medioquoadclfcntiam^d eft,fita cft in- "«''^^/^»^
tcrduos habitus vitiofos,quorum alterpcccat in cxccffu,
altcr vcro in dcfe£tu:quod notum eft indudionc. Sic c-
nim libcralitas cft iatcr auaritiam & prodigalitat5,forti-
t^4fi» inxfL viuu up^djjta^s U audacid;;:fic ipiia prudcncia
V
\ «
\
I
Digitized by Google
54 Tbrtiae Partis Ethic.
. intercalliditacem &imprudctiam (eumentis hel>eH|lilifi5
Vcrfitur.Iuditia vero cxcipimus,quia quicquidfic^oiicca
ius fiuc adcxc^um,fiuc dcfe«fiumvcrgjat, fcmpcrio-
' iuftitta paric:quo fit-n'iuftitix folaopponatur iniuAitia.
N»Uh £ft aut^m nptafidum qu6d virtus i uter duos v i tio^bs iiap-
bictts media ad vmim magis accedic quan^^Ki altenun»vt
^ . . ' liberalitas raagis acccdicad prorligalitat^ qoima^ aua'^
ritiam: cuius rei ratio cftjquod vnum extremorum victo*»
• r)im magis A reda ra;ioQC dercifcit quam altemm.
fm qtiMnimMnimifsrufifH viriutis.
v AS s T 1 o 111.
Sftijltnjius' Onftans quiclem c'^ npii^l Pcripntcticos fentcntia,
fitsnm 0fi9i' \^ cum virtutum aliac ^nt in jntis,ali^ n»orum,rcu aliq
iocel]cdtiialesialta:morales:Iilas in inc<riicuf^iua,lias vero
in appeticiua atiitiucparte fcu racuitareeollocaodasctle.
Vcciun citm appetitus duplcxfit in hotpinc, alter racio«
nalis qui dicitur voLincas,aItcr fcnfitiuus> ilque cum cj5-
dupifabiii^ ci\m irafcibilis: ambigirur vcrt^m iUae in ap-
pctitu racionaiijan vec6 in (eipficiup refidcanc^Ec quidem
de iuftitia conftac illani in (bla appcticu raciotiali tnli-
dtflc.Toca auccm diftc tltas cf^ dc tctnperautia>(brti|udi«
ne & nmilibus vtrtutibus ,<iuarum munuscft animiper-
turbationcs edom.irc : dc quibus quidlenticndum ficdu-
^ plici conclufionc ftntuimus.
Mfrlwcti PEior conclulio.Virtutcs omncs moralcslcxcipio fcm-
jjilMlMr I pcrpriidcntiam quae non cft purc morafisjin appctitiua
• " eaquerationali animar parte, hoc cft: in voluntatc , rcfi-
dent. Probaturitum quia virtutcs moralcs infunt in ca
^ ;anima? potentia ad quam pcrtinet elcdlio & libcrcas»
ciun dcnniStur habitus elediui,fintqttc adtiohiim. libci^a-
' inmprincipia. Acqui ele<flio & libertas pertinent ad ra-
tionalcm appcdcttm , cum eledio fic adus clicicos ip&as
▼oIuntaci's«& nbcfcasficfbrmaliCQriniplamiet voiuiieacc:
t|^m quia voltin^s non mcdiocremexpcricuf ditiSciUia-' *
; tcmdrcaaiflusfi»rc!cqdinis>cempcrauci«»5efimiliam#
iAm iffiat liabictts dcfidercnicttr in poteiitits propcer
j^tficultates quas paciuncur in operando^ dcbcnc neccf- .
jfariQ admicci habitus illarum vircucum in appccicu ani.
fff^* mae x^^iooali. Si obiici^s tocam ilia cUmculcatcm .
' / • • ■ ■
^ / Digitized by Gc ,
TRACT. III.De VlRTVTXB. & VlTIlS. 9f
oriri tx rebellkuie infcrioris fcu fenfitiui appetitus ,
luntatem aiitcm fatis ex (c prociittem cflc ad eiufaiodi a- j^„ff^^
AfS. R<ijK>nyd(eolicctdifficultasmagiia'« • .
C3eMs|«riiiodirefiil«mia appecicus fenU^^ '
ta«iiiidi|^ ctwm er in4cterini
ilios#att'> ttpoisi)inMKm%
nct > aeerimprompc^ prQc4<^aacft potcftatc iiiicri«ti-
baspoleiitijscircajltosaAiisimpcicte
Poftef ior conclufio. Admfttciidifimtiii appctittf teli^ f^/hmtr
fitiuo habicus cjuidam corrcfpondences ifi habitibttS W^ g*^^*^*
tutum,cjui rdidcnc in appccicu racionali. Probatur, quia ''••^?'*'»
appetitus fcnficiuus magnam pacicur difficultucem circa<^'
adus forticudinis ,ccmpcranci9,& fimiHum virtutum,nec "
facilc racioni circa eofdcm adus impcranti obfequicun
quarc ncccffarij funt ineohabitusquibusfacilc mcline-
tiitad^iiifinodiadbs , & racioni circa iilos prompcids
€>|Recii^mt>CimEikn iicechabitas^ilU vircutibus fubfea- if^ii^^i^
uianr,non camen propric 4icttolt'tittutcs,quia non funt *
liabitus facultAtis cht&iw^ tc Kferw^ajttfiMi fiutt
rakspropci^dite.' ^ (} ^ . . v
SHtdiir finf virtutes quA v»lg9
• ^ ' . • appeUantur. ^ •'^1:
■■ . .••9-^ AE s T I o iy.,::;-,.x;:.^.^,^'
Vlitates liat vulgo QndiMe^ appcllantut , \^ud4 4-
qQe«iadiiiodum(btdc^iiibtts,ficiilisQflitii$rne<
lalts vitac honcfllis lc fiMoaitas faldatoi. Soicnt jrop ^»"1^/.
quatuor a(Bgnari,vt fcribitD.Tkonias i.*. 50.^1. a|oc.i. ^ Ejptvif»
nempc Prudentia qux ad racionem , IttftitiaqOflt ad va« metheM^
luntacem ,Tcmperancia qu« ^d appccitum concupiiqt-»**^ g*^
bilem j Forcicudoquac ad irafcibilem pcculiari quada ra«**^
lione pcrtinec. Colligicurautcm quacernariusilVe virtu- ^ ' ^
tum numerus in hune modum,0|nnis vircus moralis la-
t^fumpca veladrationem(pc(ftac,vcl adappecicum:Si ad v
lationcm fpe6tat,erit prudenria , fi ad appccitum , vel i-
^ pruminclinabitadboniimracionisalienum, veladpro-
•Tpriumsfiad alicawm»fctitittfti¥ia:fiver6adproprium vel •
: illihofuiaduerfattu;ailtpf9(iraso^
mffv^Vj^ vei^&bitttt fcinpetaiinai viH^idcni bono aduer- . .
M^appetiwiiafiDentiae? > &dicatalebo9am verlalii.
mfo;tici|do, nofca lcge apudJDMiuaTbomam Ip^ fu^ •
I
I
Digitized by Google
^6 TeRTI AB PARl . EtHIC AE *
^rr^f ^ p|.\ (^itato. Eum vcro intcr fc natiirx & dignitatis fiinul
flm viltu "^^^"^*^ rcruant, vc primo loco ponntnr priidcntia j' cum
f«#w #4f</»- i'J-<vt cxcerarum virtutum rfi»ina, & abipfa tanc]u.im a
f>4titum i;,. propria fui normac.ttcrje virtutes iliiigantiir. Sccundo
ttrje, vcro locofcquaiur iuftitia , i]i\x vcrfatur circa boaiim
communc &c ad plurium vtilitaccm pcrtincns,ciVm cxce- '
rae virtntcs circi bonum pcculrnrc & ptoprium vcrlcn-
lur. Secjuitur tcrtio loco tcmpcrantia; cjua: idcirco forri-
tuHinc antcccdir, (]uod prius f\z natnr.iabilmcrc a malo,
quam bonum fidcntcr ai^^rcdi ; cft a.nem icmpcranti;c
mucusrippctitio;^cm auocarc an incojifidcratis Scpcrucr-
(Is cupiditatibus. Vltimo loco fcrjijiturfortitudo , c]uaB_
confect ad bpnum quodlibet fortircr &: citra mctum osnit
ncm profcrjucnilum. Ecquidcni Lxc diuilio virrutis moi
ralis In cjuatuor virtutcs card:nalcs cft diuilio gencris m
cjuatuor pr.rcipuas fpccics ad (]uas c.urcrrj omncs vcl caa*
quam inferiorcs (pccics fcu parrrs fiibjctb: , au: caruii'»;^
dem partcs potctialcs aucintc^rantes rcuocantur.Polfct"
adhuc gencralior virtutum diuilio tradi,ncmpc in eas c|u^
ad Dcian , nua: ad proximum , <S: qux ad ncn pcrtincnci^,
rslitrvi h* ^l^^ nac brciiJ Apoltoli monitionc contincntur aa lit.
tumd$ut/ip, c.i.y4/>^iir«//(infjuit)er^//A Dfi ifr Saluafort4 f7o/iri cmnW'
bt44 homtntbt€i erttdiprjs nos "ot ahnc^^^.ntes iwpietatcm (j*
ficuUria defideria fohrie , iufic, P'^^ vtuamtis tn hoc
fdculo.Sobnc ncmpc quoad nosiiufbc quoad proximos,& ^
pic quoad Dcum. Vei iim hxc virturi:m cliriOianaruni
partitio non moialcstantum quxnoOris adibus compa-
^ rantlir, fcd etiam tiicologalcs fcu fupernaturalcsqu;t di-
•^'''*^V'*''uinitus infunduntur cx mcntc Apot^oli complcAitur:;^'
• 'quarc ad nollrum infUtutum non pcrtinct. Poficnt ctiaiti "
virtutes diuidi in lcptcm fpccics oppofitas fcptcm vitijs .^*
capitnlibus. Vcrum ad ha:> quatuor cardinalcs tanquaiiv* ^
praccipu.-is 8l gcncraliorcs fpecics rcducciKla! funt.
^iduhiiA Cactcrum cuca prxdidVam virrutum moraliumquadri- >
^llntf piircitam diuifioncm difficultascft ,quomodo intcr illas ^
annuiucrcrur prudcntia. Rcfpondctur nomcn virtutis
moralis hic lajviori fignificatuaccrpi non pro ca fola qu^
in appctcntc ftculratc rcfidcr , fcd pro ca quie ad mores
conformandos pcrfc & proxim^ atrinct i ncque pruden* -
tiameritointcrmora^csvirtuccsannumcratur, tum qui« j
' ip£a- cft mdrum rcgula>tum quia pcrfc^lio prudcntia? noii
abfoiuitur
Tr ACT. III. De VlRTTTlB. & VlTITS. 97
abfoliiUur intra fines intcllcdus ficut csctcrarum virtu^
tuin puii^ intcl!cdualium,fcd rcnyiriturad completiicn-^
cuin prudcntix rcdlitudo in .ippctitu. • % •«^^^'^^^.^ Av*
*^3^§^ytrhm virttites moraUs fint tnter fe conriixA, ^ „
-^vQj^ ^ V, ^ viftutk
yT fenfum propofita! quxdionis planc intcIligas,no-^^^^^ ^^.^
tanduni cfl ex Ariftoc.y.Eth.cap.i. virtutcm mora-^/,;».,
iem in triplici gradu obtincri pollc. Primo qindcm m i,
gradu contincncix , cum adluic pcrturbarioncs animx i.
funt vchcmentesjillis tamen refiftimus : altcro modo m
gradu temperantix,cumpaffioncspaul6 funt pacatiorcs:
deniquc rertio modo ingraduhcroico , cumianiitaco-
i^ibitac funt acrcfrcnata: , vt raroadmodum & vix rcpu-
p;Mcnr rnrioni, c]uos virtutumgradus nonnuUi vocant,in-
cipicntium ,pro(icicntium&perfedorum. Quodigitur
Ipcdatad virtutcs ingraduhcroico , non eft dubitatio
<]uin omnesfimulcohnexse fint.Ciimcnim virtutcsinco
giaiii omnem poftulcnt cxccllcntiam quam in fuo gcnc-
ic habcre poiTunt , omnes autem virtutcs mutuum fibi
i)r.uik-nt auxilium, & aliae alj js pcrfe6lionem adjungantj
Jiincfit vt-virtntes in cogradu fibi inuicem cohxreant.
Dc virtutibus ctiam in gradu contincr.tix non ambigi-
tMr,quia experientia conftat multo's ftfc cxcrcerc in ma-
tcria c]uarundam.Yirtutum,won vcio aliarum: ficque fibi
aliquos habitus comparare finc alijs.
" Vcriimtotadifficwltascftdcvircutibus in mcdio gra-
du , nciupe in gradu temperantix , vtrum virtutcs in eo ^** ^»^^ ^
giadu/int ita interfc connexx , vt vnanon poffir habcri rp^^y^yn^^
•fiucaliis. MifTaigiturScqti opinioncnoftra caquc com- a^rti^fto"
munis fententiaeft remita fc haberc.Probatur,quianni-^4^^^
nis virrus fuis expletanumcris, prudentiam quot]uc pcr- ^aafirm^r
fedam fibi adfcifcit : Atqui perfeda prudcntia nullaeft tnr. f
cxtcris virtutibus deftituta : Ex: qtlo concluderceft om- ^
nes virtufcs quafi communi vinculo prudentiae intcr (c
copulari. Hujus argumentationis major propofitiopa-
tct cx trita virtutis dcfinitionc , in qua ad rationem vir-= r
tutis prxfctiptus a viro prudcnti modus dcfideratfrr
Quod autcm prudcnria iHa> pcrfcda cfTc dcbeat cx eoi ".^
conuincitur, quodvtquis pcrfedc tempcrans habcacur,*
ftonfat cftn rccl^ iudicct in ijs dii-ftculintibus qux ad
materiam tcmpcraniia: fpeftant : fcd oportct vt in quju- '
SZ Tbrtiab Part. Ethicae
ais re €px (cfc obculcric tcM ieiitiat> atque integrntn Ib-
rae de ce oblaca iudidum. MinorcjufdcmraciocihadticU
nis propofitfo foadetor > qoia nifi yir pmdcns c^tcerarum
TircuCQm pnefidia adoocet , vix potenc (mc pct&^mn
^jBin6m<)aeiudicium de feburagpndis , cuim liquidi ccmh
^ec penuf bationes nifi TtRUCum ope cohibeaficuT > rati»»
ncm excaccarc, & accjuam rcrum xftimacicmcm^ fine qua
prudentia nulla efV,peruertcrc. Cum igitur nulla virtus
polfic elle fmc prudcnti.i , prudentia autcm abCjuc ali js
vircutibus elfc non po(Ht:hinc fic vc nulla vircus poffit cC-
' ' fc pcrfc<fta abfquealijs.Hoc auccm omnc intelligendum
cft dc vircucibus c]uae ad communem huius vitae ftatum
pcrtincnt , vcrbi gratia,de quacuor cardinalibus vc vulg6
vfi^rpancur.-non vcro de alifs ^ttatadcminentcm vitx fta-
tu m fpe Aant> fine <]ttibiis aliae m (tio genexc pcrfe^ cife
fioffiiQt. * ,
S£C F ]Sf D A DlSPrTylTJO
ImiHs traSium.
I? R 1 M A SJE C T I O, .
De Pradencia.
Qv A.S 8 TXO I.
fimid ft r\ Rudentia caetcrarum virtutum princcps ac ODiodcta-
prudentu If trix optimi dcfinkturab Arift. Habitus agendir Tcrus
Md^ntH ^«n^iWi^^tte circa ra quflc tx^ homini bona aut jmala.
itfinkuf! I^icitur ( babicus vcrus ) ciKmirt conftet pruita^^ cflc
* dc gencfc habitnnm intcUe^totum % cum, TMMmBl»-
cur^ fiKv^ mencis habicibus^Occciam ab inccrcis. E^-
tur practcrca (habicus asendi fca pra^icqs)5vc diftiopi**
tur cum a thcoricisjVtmnt fapicntia^^intclligcn^ajfcicft*
tiajcum a fadiuis,vt funt arces. Addicur, (cum raiionc,
fupple,re(fla)hoceft,ex iudiciointegrojfano & affcduuni
impctu minimc perturbato. Intclligunt ctiam nonnuUi
.1.
' Digitized by Gopgl
Tr ACT. III. Db VlRTVT. &VlTHS. 99 '
dx&tt iiabkus priukati^ab habicapbiiofopht^ji^aiisi^ •
«^odnein^iiie exoacurafit:i coniutidus fn ciamlxS^*
CAtdiiu: vobzntacis >' no^-fecoiftq. ^DeniquefiiblUnglciif
e9ii'^tBt iiiochomliu bona ve£fnal|i ) la «{ub diitia-
guUcur pni4cn^ai phiybfiM»hia nscurali i mifle lic^c dici ^ ' '
pofic habicQS vorus ugfnii cxm' cactone abloluci > noa ^^S/f^
cimcn ett citea ^ quc fimc homtni bona yel mal^. Adde ^^*
diainf perhancpaRiculam opcim<^ didiogui prudentiam ' ^
a philofophia morali,qu6d philofophia moralis vcrfccur
circaboiiU!n& malum in geacrc > prudcnua vecocirca .
bona & mala iu parciculad.
ScLiqua:res hocloco,ciimprudentia verfcCLir circa agi- OidduHh
bilia 111 parciculari,quaj concingcnnafuntiquomodo dici
podichabicus verus,ciim rerumcontingencmm nullafic
ceoa vecicas.^ Rcipoodetur veritatempradenciaenoacile
pofipm in conformtcace iacclledus cpgdofceptiscum re
^pgnica, jfed in ad^cquacione ^xtioaH ailappecitum rc(fla,
YcfccibiC' Ariftotcies tf.Ech^.i^am appetitus rcditudi*
nem f i rcuccs in'eo refideiices jll|«(ianc.itaqq|C iicet habi«
cc^ prudend^ veriecur^cdi obieftom concitgei^ > erit
camen verhsfiref^o appcticui c;)i^ormctar. Q^u» c&Hi
prudentta vtfitperfeda , cattcras vircuces (tbi adinn£bas
necelfino poftulec,hinc fic vc vir pcrfcdt^ prudens ex in-
tcgro & fano alFcdlu dc rcbus agendis iudicec, ficqueiu-
dicirum viri prudcacis fulcraipcr pia(^cc vccum,^ >
^ -V' >
M §lHtdnnmfi$fHbi$£fum circM qmd v$rfati$f
COnftat cxpcaedidis fubicauiti in quo refidet pru- ''^J*' '^*^'
dcnctaefle inccUcdttns. ^uo<^ver6 fpcdatad fob- 'r^^^
ie(£lam iQ^||a quod vec^u»r>d«iae7^
md9Caquariimpn0t,eft>aAiU«lfic tni . l
calare. RcfpoiideKatliceCobie(9niliptadeiitiaesentc^ .
tim(pedacam fi|idiqoidTmaec(ale> vi^cec h
quod rcAa rationc eil agendum; Nihilomtnus caiii^ pru« '
dentiain vnoquoque particulari homine fpedlata circa oyUMni^
res iingulas duntaxat ver{atur y (icque obicclum pruden- '
ciaeabfolut^ & fimpliciter dici debetparticularc. Kztio fMtHcnUn^
7CC^Cttrpr(Miwu]^i(e^^^ l
TEltTIAE PaRTIS EtHIC.
^uia ad prudcntiam penincc noa ioiuin confideracio ra-
tionisjfcd ctiam applicaiioadopQ^,qui finis c(l pra^Hcse
s rationis. Ncmoaotcm *pt^ poteft vnum ad aliud appli-
, carc nifi vtrumquc in parcieulari perfpediim habiiexic^
£c quamaisracio fic pamb & prindpaliccr reram viii-
ucrraliMm » poccft camcn per lidsrttum pcudenciae vniiicr*
lalcspociciasadpanicalarffsa^oncsapplicace. Vbi ad-»
ucnefiibicidifm iftud pradencke, lic^c titparcicularc, id
f ftnon vntucrfalc, pofle tamen dici communc , vcl quia
adplurium vtilicatcm fpcdac , qualc efl: fubicclum pru-
dcnriae, politica.', vcl nrcononiix, vel tjuia rcferturad fi-
ncm conimuncm, vt cumaliquis aO:us prudcntix ad to-
lius virar inftiturionem pcrcinct i vcl quia prudcDUa vcr-
fatur mccrdum fimul circa plura particularia.
Trflerhrdif- Poftcrior dilficulcascft, ou rubic^um prudeiitiaefic a-
jiuitm liud afubicdocactcrarum vivtntum. Rclpondetur, lic^c
flicmwB fubicdum pn^lencia) no fit rcaliter JiUcrfum a Ibbic<fto
. rcli quarum virtutam^cCEecameufprnialtcer diiltn&uiii:
.lcaqiielicec idcm \igibikpolHc etCt obic&um^ matftiale
Kuden«x Iknul &a!ccnus viRilcis»iionramcn>(abead£
rmali racionc, fed dicicur pertincrc ac prodcntiS ^ua»
^enus eft d>ie6h]m rationis fub rationc vcri pradHds ad
■alias vero virtutcs quatcnus cfiobiedlum appctitionls
fub rationc boni appctibilisrVcrbi crratia , tcmpcratc vti
cibo & potu ad prudentiam fimul & remperanciam pcr-
cincc;aa prudcntiam inquam , quatcnus iudicat in qua-
nam quantitatc pro cuiufquc tcmpcramcnco fumi dcbeat
<ibus & potus,ad temperanti|m vcr6 quatcnus iaclinat
voluntaceni ad fumcndum ciufmodi cibam & potum
ioxu mdnluram a pcudenti ratione dcfitfttam.
QSTA^ s^r ro III.
MuUiphK 7? Tfi ciufdcmfit facultatis,ncmpc rationis pradiccc in
^Himtin ka- JZj a<fhi cuiufqucvirtutis modum poncre,non taracn c-
f^^f^trffM-iufdcm cft habitus.Non cnim pcr cundcm habitum pru-
ffuUmtT* dcntix nouic aliquis fcruarc mcdioccitatem in fumendo^
cibo^lc jpouMl^aya p«<Mm
' ....
^ Digitized by Googl^
^ TitArt^VniDi VtRTVTIB.&VlTlIS. lOl
fi[ms facttilucliccc dc circmnilaaciis alicuiiiiig^^^l^i)!^' ^
que modo ia ea icruancio, non can^cti ftatim eindefll ^
cilicaccaj cxpcrituKUijajftibus aliariim virrutumlSfiaito»
'pus e(t,rmcuiquc proprio habitttpruciciiri« 5 &tejQcya
Vntts'j . fcilmultiplcx fpccie habitus cft ih viro fiSUi^'^ * • •
nqjt^inne^ jotcft dici vnus gcnere:^.mo(logoceft(fi(a^v! . \ ^
iaiiiiiia^ttdd^eciemniciplcic ci&vattm gcncfc. • V t . , .\
; 'Allf«jA|octer iHos .muUiplices habicus prudentix -^***^
ttclf^itthldi^ficalicjttis alitts4if^ cartcris omnibus e-
mincntior qui fefc applicct addirieenjos quofais qua- ^
rumlibct vircutum aAiis,di{putatur hoc loco. Probabi. ^'^^^J^*
lior autem vidctur nobis corum fentcntia,qui totalemii-
ium fcu eminentem prndentise habicum explodunt cari-.
quam inuciiem & fupcriluum. Sufficic enim ad conft^*
tucndam mediocricacem in qualibcc adionc iudiciuoi.,
natttsaicDx^^iciimcttm aliquohabitu /pecialiprudcjir *
%sc, pi»fenimci^momnishbiicftaa^o ver^iircicc^
^^OTareafiqii9d *obif4faim. \ . ' ' • v
' ,
:. .yi ... «ViitT^t-tf IV. ' ; '^v '
PRadentiat niinnus in genete cft per fe de mediis tafli ' : 1 '
trtm riTC de ns qutf funt ad finem difponetc.didjaenf. ' '
do nempc ahas virtiucs moralcs citca iBjr^u ad euoqi '
fines obtmendos accommodata : ne putes prudentiaoi,' ' " < ' ,
yrxftuucrcfinemvirtutibusmoratlibus^4emmpertina i
adnaturalcmrationcm&iyaderefim^qafefehabetad '•-■»*
piddemiam.vtiMel^miaprinq^
tioiim. Viai««m-pni!Ient.a a^dirigat.*&j yirtutes w« ^;,.
fcirca mcdfa, ttla pwftareiehjKJp^t,^^ eonrultare Jf,JL.
Ibainquirete rt>5*«j?!tf««!**«e«lwu4;«klterum eft dc- «• -il^
«lUod^lw^ 6ft pt*cipere yt <jqjp fimt i„.
«iin aaim ttt» iniMBWiiu mterna quadam locittiowfi
4enanciat<jmd agendum fit:& ciuidem hic poftreiwSI
|. Pnf^'^ Ria ia vnaqiiiaque virtntc moniU partium gcneri
gtnirM in J foknt a(ligna£i,vtrcrit>icS.Tiioai*ta.c|.48.art.vnf'
^^"''^- co* Alias cwfn (licuntur partes>iiitc2raiite$«^uae fubicd»,
. sdixffx^f^^ci! Integrantes appcTlanjtUr^on qui^d yir-
^jmiKb». rmcm(^iicon(HtU£^reu6omponan^ ^ * ^ '
|. Ptkmt*' perfc^jnripfio^ x^^>s a6^um ucceiEvio it&i
; .Stii>ie4!^ ver&ibotexquxru&iUaVirttitc tSquam^
• Vics fufj^gencre fubiiciuntur. Dcniquc potentiales partcs
'^func qu.Tvirtutc & poreftate in caclem prxcipua virtutc
V contincnturj&in quas ipfias p^iE(;ijpua?. ^yt^lii v^^U
' ; vis'& potcntia di^ribuitur. " ' *
fMUf init» Qvjod f^cdac ad partes intcetantes prudctix, trcs gc-
nerales a quibufdani folcnt adignari , nepe &piencia4cjl
meinoria praetcritorU|intclligencia prxrentinnH& prou}^'-
^ ' denciafucurorum,iuxtaiIludDeut.^i.G£f^4^y^««V«^j|^^
^ uijimm froMii$rint:Sci omniuin opttmi D.tliOiiNSaO^;
cit.& q.(cq.nempc 4^.art.i.& (e^u^cilm) oiJt^ tnSMAik
•panes iiitcgraDtes prad^nti^:c|uae' (iint incmoria,iiRreHt •
geQtiajdocu^ii>(oiehia>c^
cautiarqQarUm quinquepriores adprud5ti$qt3!acenuf<^
habitus cognofciiiijus > rres varo poftcriorcs ad.can^cjn
T>ia tn <t4- quatcnus prxcipic &applicat cognicioncm ad opus.Tria
^iTM autcm in habiciicognofccnte fpcclari poHuntiprimuini-
\pfacognitio ad quam pcrcinetmemQria prxccritorum^
taudiendas &,capic&dasaiioruh;i$;utc6s:ras^vel fit p^ r 9%.
lienttouem>ad ^uod percihcc folercia,cuius repecittaiu^}
«boraeScco^itatio.TcmQfpc^i poceil cognitionis y(uf
^ijua.ia aitiSuf^am pia^CQ^ jpiens tatiociiiadoaAfU^
. progremm^ quein irfuiii co^nitionis pejt(uuit;^^p.Yt
|itcp|]^ pi!ffdencia^fctd6prisci tribus iii(^^|^traDrj|^
ittis^rduidentia , vtrcsfucuras adnneiiQ^^i$»mmodatS
diiponacideindc circurafpc^ioncvc ncgQ^idmm circuni^
TrACT. III. DB,VlltTVTlB. aclriTlIS. 10|
YC i mpedimcata ^qa^ acfidere^polTunt , Jqtlinct ac rcm(»^ '
uc;^t. ' * . • , ' '
Cix AI s T I o VI. ' .
' ^ ■
Artes iabj[ei^flefitte(peciefi ptodeiitie pofTunt aMots
Jt; £|Sfccipuas tcu©caij: qiiarnmakcrtirtttafcujur<j; rao-lMnftai
f es priuatos mcMcratur» dicit(irc|ue foHtaria &u priuata} ^
akera vero fpcdlat rcy men aUcn|ns multitudims , quae
quadruplexpaiiitut i D.Thoma i.i.qu. 49. nempc rcgia,
pQliti|ca> Qeconomica yA: militaris. Regia cft,qua is qui
muluttldiDt prked, ipfam prudcnccr modcratur, ad quam
-penincccujufuismagiftratus pr iidentia , tumetiamca ' <
quamAriftotelcs vo/xo-S-iT/xiju appciiac icgiflatorum pro-
pria,Policica cftpropria rubdicorum,qua prudcntcr fe <7c-
xunc Rcipublicq tiucs obtcmpcrando Principicommuni^
boni gratia. Oeconomica fpcdat rcgimen famiU«>qu«
aliacUinijsqmprxfunt,vtinparentibjasacdominis:i^ - •
liain ijsquilubfunt vtittUbctk«54^^
!lisfpcdatadmuItitudincm;wil^Uiij,Q^ *:>
ciaie negocium beoi pfd^ibi eaufasi^.ii^mpuspjl»^^
4i-4«-i.iu^,.;»*«^a«ikiftdflttMa^ ,
• Sni»m»fin9 fm$s fitmistis fr^^nffii^ :
QiAJl f T X 0 VIvL' . ,
PArtcs potcntialcs prudcntia: fcu virtutes adjuna^ Vtrtmtn
prudcntia: funt trcs,ncmpe Eubuiia, fyucfis, & gi>o- -«-^'•"'^4
mc. Nam qucmadmodumtrcs func ados ien officia pru-^***^ V
dcntiac, vci fuperius diximus, vidclicctii«|uifitiomcdio. r!L#:. * *
rum: ludicium dc mcdijs inuencis :praeci|tto.fiue impe^
iiura,vt eaquac iudicacaiunc efficiMcut. In «lontmvltt- *;
mo prudcotiaf mmaiam^ elucet. ita ad b^tria facilc "
cxaa^qoeprarftaada ms funtbabitas,!0«mpeEubttlia^^^ '
cft,o^ima dclibtiaodt jratio , qu« pecciQec ad media fa-
ciUuittenieQda. Synefis^ii cft, pcr fpicicntia in iudican- Symtfit.
Migo^ pemnctad bene iodtcaodum dc ijs cmx hcrc ali-
.^"«Wwufcot; Gi<»WAdefcfwcncia,4w \
ad dcfcrenduiniudicium dc ijs quac non funclcgc
l -acccm|inata,a: tameninpraxim vcniuncinqmb
ioroccurritditficultas. Solct autcm illudetiam <
?iea afFcrri inccr fyncfim &Gnomcn i quod ryncfis fit :
ama^iiKUcaiidiratiofectmdum lcgcs communcs ordt-
aatias :,giionic4cr6ooiiitcm,fedcius fic iudicare rccun-
dim alctora homanae racioni^ principia. Fcrunt ctiam
' gnoidca*«^iSrikiiim,^(Wa^^
^ M€M#^#bo«Bierte& ,\
^^^^Q^NI^A SECTIO.
teffM4«ff. T V«ttmltttim«b0OVfatu<dicitur, appcllatunt : a
Sw»-- I iiiftov«iA4btt«te»«tt*Jttaium<ft.Efc^cralu-
niiiif» iiicia , int«tl^m<m pwinttDtalcs citra coHcrooctUaiii;:
J»-^- prima^nonmcMft rari^VS*^^
probabilkcr arbitcamur)sWO*€fi*^fft^cAm^un j*b^
riquc tcmpcranriam ac forticudincm ininfiiB^^^if
tc colloca(ient,vc fci/ttiux patti« mpfi«.««**5m«.<Jffl:
nesvnoconfenfuiuftitiam m voluncatc pofuerc vrlMt
' ; cxtcris virtutibus fcdatiorcm , U rauOni viciniorcm.
Quodautcm racionc objcaifit ca:tcrisprxftantior,cxcp,
) c»Slac',4aiioif«ftitix propofuann , non tam propr^ir
• «ilira^bWfluimalicniscommodisconrul^
)ftA93^tjkA^^^'^ cfttftiffifiiUtts i c6 dittini«R
\ \ ^"Eft^£m>jSJ^ufticia5^
rl^iL >en«c vini<i«fcu pro vkwiimi «li^
- iniuftitiamproquolibetse«e«*Ki)r^^ . .
Digitized by Gc)
>
Tr A C T. III. De Vl RT VTIB. & VlT IIS. XOf
Vcrum hir: iii{lui.r acceptio impropria cft, & vniucr- Ptjlen»^
falior quim p.ir lir^iicquc cinm iic iuftitia ab aliis virta-
tibus liifkinguerccur. Altcra igicur migis propria accc-
pcio iullicia; c(l pro eo duncaxac gcncrc vircutis,quo pro-
bc ad alios affccli ruinas,vude ornni:» iuilici:^ propric dU
£lx fpccics ab Adftorclc dicicur elle <vpo; iJifov y id cft,
ad aIiaJ,fcu propcer aliuJ.
Icacjue iuftitiam propric fumpcam dcfcribit Ariftocc- luftkUdt'
Ies,c]ua apti (inic homincs ad res iuftasgcrendas,qn3que/if^^c,
iullc agunc,& ca optanr c]ux iufta fuuc, lcd Iiarc rudis cfl AccmAtiiif
ififlicidC dclincacio. Paulo accuratior cft eiufdcm aiuris ^*^'
pcricis craditn dchnicio,v: dicacur,Conftans,5c perpctua'*^^^**
voluntis lus fuum cuicjUi: ctibucndi. In cjua dctinitiojie
(pcr voluutacemjvccxplicat S.Thottias i.i.(^.;8.art.i.nori
cf^ intclligendaipfaanim.r facultas, fcd pocius ipfiunncc
facultatis adlus pcr qucm dcfcribitur habitus : hccnim
confnetum cft opcimis authoribus habitum pcr adlum
dciinircvt ciim dicit S.Augull.Fidcs cftcrederc quod n5
vides. Additur(conftans &: pcr^ctua)vt intelligas aduin
illumab habitu, cuiuspropriaeft conftantia & pcrpctui-
cas pro(icifci.Deni(]uc vltimo loco additur(ius fuum cui-
quccribucndi)vc diftinguaturadus iuftitiae ab aftibusc^-
tcrarum virtutumpicr propriumipfius obiculum,c]uoicft
ius,fiuec]Uod iuftum cft.Cxterumquiaiuftitia noucft a- 4i{^ ^ij^
d:us propri^jfcd I\abirus,polIct adhuc aptius in hunc mo- ^ifiMr d.fnim
dum dchniri, ncmpc Habitus quo quis pcrpccua & con- t-ntfi$m^ *
ftanci voluntacc ius fuum cuicjue cribuic.
^£nam fint partes integrantts iufiitU.
ABSTIO 11.
DVo func qua: ii^icix inunus cxplcnt , dcclinarc a j-^^y^Vg
malo i & faccrc bonumriuxca illud Pfal. DeclinM^ nmdu^UfU
rntilo,^ f^c honHm.Qno Iocq,vc cxplicac S Thomas i.l^ ^
q. 49' arc.i. bonum & malum non eodem fcnfu accipiun-5
tur quo in caeccris vircucibus vfurpantur(nara virtucesv-
niucrfjc id communc habcnt, vc quod bonum redlumquc • .
cft confedcncur>& nvilum cuitcntjicd co padlo accipie— *.
da cfl'e,vc bonum idem fit ac altcri dcbitum,ma!um vcro ' ^
idem quod altcri noxium. Ipque faccre bonun) , vc dl FMm[itfi$'
pais iuliicix , cftaecjuKatcna uicri iu ii$ qya? pcffjpcnV , !
Digitized by Google
dc
^ ' tcram
7':- ^4 '^FSf?
Toi^ Tertiae Part. Ethicae. V "
* ad alrerum.DccIinarcautem amalo cft ncmini iniuriaft
infcrrc,c|u6 fpciilanc illa iurispra:ccpta:Altcrum noti lac-
re,& Tuum cuiquc tribuerc. Vbi ciim audis partem al-
■am iuftitiae cfle a malo declinare,fcu nemincm lardcrc,
.cjiue putes panem iflam iuftiti^ in ocio veluci inertem
iiicete 'f fed potii^s iii quodam affe^ voluneaci^^isdom
omiipabiecipertiiciofuiil repudiantis.Cxterum
> paitealiiftidisfifie j^n^ulisy Atie fpecialisi^lp--
yiiuiltes) ^atcmm^e.eofiiihf^
^fiiiiiftftipftsltaiiimcnn illud priuMemj^^
' ^ewisic'iii(pofitiua : hotVit&poftenus , ncmfc^Dus^
J%f6ntmy Cit a^s nobilior ,& parsiutfttthe vekti Jfprmal^
It cpmplctiua. * • . . . -* > f
r»..K§lUAnam fint pariiffiMsSid feu JpecUs iuft^^ * .
hifikU Vftitia ingencrc diiplcx cft , authore Ariftx)tele y.
^2fir,^rMffy4.X £ch.caa.aii:era gcneralis fcu legalis dicicur,altera fpc-
^<r^i- ciaiis&ptiuata. llia diciturqoaqiisjjrobc^dlus
cttra alios publici bptttgcatia , ba:c vero qiia^ti ptipb^
amSias^ft erga alios propterbontim ipfotum propiluttl.
itaque genenais ipedatbonuni politi#> fpecialis bonm
cujuique. lUaeftvmvttd&ikqiisiiamobMe;#^
^ ^ jitUleslegfcs fedecaiis ppliticie, h«c wdi ae^iiitacis eSfer-
* ( * ' ' uanciaiii rebus <liftrib|teniii^ant c6iimdien<llt« 0|a legii
pKccipuc authoritate ducitur, h«c ma^s :«quaifcate pcr-
tmiufliM* Tonarum. Cui duplici gencri iuftitia tUs qf oque duplcx
refpondet apud Arift.f .Eth.cii,lus vnum kgalc, alccrum
aequalc.Eodem {pcd:at luris diftributio a iuns pcritis tra-
dica in ius publicum,& ius priuatum.Publicum dcfiniunc
quod adftacum rcipublica! Ipc^at i priuatum vcro quo '
^ '\ ad (ingulorum '?cilic(iccm pertinct.illud eft obicdum ii^^-
/ • fticiacImfis»hocverSobje<^umrpecialis. Ver4mdeY-
Clfoqiar U^cc iuftiti^figiliatim idt^^^ <iictadmn eft
«/?t4Sr- O Pecii:s harc iuftitfaf tto generalis cifahlteaus ajppfd*
•St%, Q iacur;(9CucraUf qOidamAeiaiiuodlkip^i^^
<^ ' . • Digitized by Googl
Trac. III. De Virtvtib. &Vitiis. i«7
gcncrc,ficenim nocfTet iuftitiatrpccicsoppofitafpcciali;
icd cjuod bonu pliiribus commune primo & pcrfc fpcdct:
I.cgalis vcro,quia ad ipfam pcrtinet xquas icges codcrc
& codiras obferuare.Et licet intcrdum Ariftotcles vidca- ^ •
tnr inmicrc iuftiria gcneralcm effe candem cu vniucrfa ' * '
virtutcrcu cumomniCivirtutum cumuloihoctamcn non ,..,^:y
dcbet iic intcIlifH , quod iuftitia legalis fu omnis virtus, . ^ , .
Icd quod illam omnis virtus comitcturivix cnim quis Ic-
galpin iiillitiam pcrFcdc potcft cxcrcerc, nifi aliarii vir-
tutum Iiiblhiio Foboictur, Addc quod obic<^um per fe & Okitffmm
proprium iuflitix legalis,quod eftbonum comuncfit fi- »«V^i:i4^
inul finis ad qucm corterx virrutcs vltimo rereruntnr, Ii-'5*'*«
cet non fic proprium illirMm obiciflum.Vbinotaobicdii
iuftitix lcgalis non cllc bonum quoduis pluribus c5mu-
qc;fcd bonum communc totius Rcipublicarildqaeprouc
Iiaberipotcft rcligiofa quadam obferuantia coium om-
mumqua: iurc publicoiancita funt. Poteft enim alia ra-
tionc bonum commune procurafi, vt cam affedlu quoda
pietatis parcntibus & parrine fuccurrimus. Eft autem iu- ^^^^.^
ftitia lcgalisduplex : altcra nobifiorin n^agi^^ratibu$,^/j']J^
principe,ac prarfcrtim legillacoribus, quac fpccialitcr no-
mochcticadicirur ,id cftjegum conditrixi altcra Hunu^'^<
prxcipua in Aibditis,vtinciuibus,populo;,pIcbc. ^ .
\
J
• • , : . Qj^ A E s T I o y . • ' . Y.
HAbitu iuftitise (pccialisdiftingui ab habitu iuftitiac i^^^^i^
gcncralis,vcl cxipfius obicdo iatcliigicurqudd cft #/f tkufimm ■.
iusxqualcjcum obicdu iuftitiae gencralis Ciz ius Icgalc. 9uJH'U Ift" ;
Vbipcriiis xqualcintclligirur idomncquodiuftu cft cx«»*^*« . *
aqualitatcqualcincommutationibus, vt in vcnditioni- , *
bus,cmptionibus,&:c.rcperitur: pcr ius vcro lcgalc intcU \ '*
ligitur,id omnc quod lcgc pr aefcrtim ciuili cautfi cftpro * • ;
cocius Reipublica; bono: Vt func ca qu? pcr lcgcs suptua- / *** ,
rias & (imilcs ftaf uuncur.Ec quidc dc ifta fpcciali iuftitia ^
maximc accipicda cft iuftiti^ definitio in gcncrc cradita>
&fupcriuscxplicata,ncpc,Conftans&pcrpctua voluntas * ' . »'
ius fuum cuiquc cribucndi:vbi vidcncur lurifconfultilo- * •
qui dc iurc atcerius cuiufoue proprio fcu priuato, • ' ' ' *
, • V X
TC8 TfiRTIAE PaRTIS EtHIC.
jfuim fpiM' Qvio<^ frcdat ad fpDcics fcu partcs fubiedas Iiuius fpc-
/« iujU^i* cialisiuftitjx,cl\iaeab Arirt.^.Eth.c.i. non iinmeriioalfi-
'* giiantnr,Diflributiuanempc&Comjiiutatiua : c]uaruni
Dt!t^i'jr:uma pofita cft iii diftribuentlo honore,pccuniis , prxmiis
c mfnui4ni' ^'pocnis intcrcosc]ui iix ciuili (ocictatc vcrfantut: hacc
vero totain cnmmiitationibus, paifbis , rebufquc contra-
^t{hikuttt»*t i^gpcii^ coniiflit. llla pcrfonarum maximc lationem ha-
ttont^ ij" bctjhaecrerum. Illa imprimis pertinet adrcgem & magi-
mttmam, ftratusj h^c vcro ad omncs.llla pluribus funui ius tribuit:
ha:c verovni duntaxat vcl alteii.Dcniqueilla proportio-
ncm fcu anaIogiamgcometricam,hqc veroarithmcticani
fcruat. Ratioell,quod in diftribuendis rcbus habcnda fic
CommHtati r;?tio dij^nitatis &:mcriti cuiufquc , ita vt id quod tri-
•'f* buicur ht maius vel minus pro pcrfonae digniLatcrat ve-
^nthmifi' in rcbus commutandis habcnda fit ratio acquahtatis
acccpci & debiti fcu redditi: ita vt id cjood redditur fit ar-
<]ualc fcciindum proportioncm arithmccicamci cjuod cft
acceptum,in quo locum nonhabct pcrfonx mcritum vel
dignitas.Itaquc in d'ftributiuaiuftitiacomparandx func
rcs Cnm pcrfonis>cx qua comparacionc nafcitwr gcomc-
trica proportio. In commutariua vero,res inter lccom-
pu:anrur,ncmpc tcs acccpta cum dcbita (eu reddenda aut
jtt4 ^uphx. rcQditarvnde nafcitur anthinecica plbporcio Et quidcm
t,/? ♦«v4»]fr# huic dupliciiuftitix rcfpondct ius duplex ab Ariftotclo
^^ tiM du' traditum l,f .Eth.c.4. alterum quod vocat cT/itvtJjutwT/jtoy,
y<x. rcbus diftribucndis, altcrum qu<»d vocat ^tof.BcoTr^oy,
in contrahcndisncrgociis pofitum.Eft autcm diftributiua
. iuftitia duplcxraltera rcmunerat;ua,qux honores & ma-
gii^ratus , & alia id geii/iis bencficia pro cuiufqucdigni-
tatc Si meritis diftril^aicialccra primitiua , qux fimilitcr
nocenicSjvr par cftjuppliciis allicit. ^
jiftittd 9om. Quoniani autcm iuiHcia eomutatiua tota tWin cosn-
mutacionunis po!ica,uicirco tam varia ellc poteft qua va-
Commutn ^^^c cftc poiTunc conmutationum voluntariarum fpecies.
ti9nes vlun' Dico voluntaiiarurn, quia funt commutacioncs quxdam
^•TM.' inuoIuntaria»,qux miniis propric dicipoilunt commuta-
tioncs. Voluniaria: commutationcs fiunt cum res aliqua
cx confenfn vtriufque parris transFcrrur inalicnam pcr-
fonamcum racionedebiti.Dico(cum ratione dcbici jli c-
nim omnino cransfcracurabfque vJla fpc compclationis,
«rita<ilio Utpralicatis,non iuTtitiae, Potcft autcm aliquid
w p rxdi-
. Google
I
^ TrACT. III. De VlRTVT. & VlTHS. Ipg
pr.Tdiflo modo transferri tnbus modis gcncratim , cx
cjuibus cxiftunt vario: fpecics commutacionum. Prinv) '(i>7im yrAti§'
ipodo potcft rcs'omnin6 non modo <]unad vfum, (cd ctia »"^''^*rts
quoaddominiu cransferri acccpcaqquali rcnum-ratiouc,^^'''*''
vndc cxiflunt & vcnditio & cmptio.Sccundo modo poccft
res transferri tantum quoad vuim. Et (]uiriem i\ vfus^ra-
tisconcedatur in rcbus c]ua: frurtum aticrunt , crit vius- -
fruclus (1 vero vfus concedatur in rcbLJS cjux non frucli-
ficantjdicecur mucuum fiuc commodatum. Q^d li vfus
non crracis concedatur: in rcbiis mobilibus dicetur loca- .
tio:in imiTiobil ibus vcro conducbo. Dcmque tertio mo-
dopotcil: alirjuid transfcrrijica vt nccdominmui,ncc vfus
alteri concedactir>fcd tancvim vcl vc rcs ipud ipfum con- ,
feructur,vc uidepofico: vel vc fatisfiatobligatioiii , vc ui
pignorc&fidciairione contingicibisadaefrnpliccin pol-
licitationcm quam non anteccfnt pccitio pro niflijnis,
fiipulacioncm cjua: cft promilfio praeccdcncc ipfius pro-
miflionis pccicioncj tran$a(flioncm , quae ftipulatio quae-
dam cft circa rcm litigiofam,fcu inqua Iispra:celiir. Dc-
niquc pacla omnia,conucntioncs,& contra^lus innomi-
nati,pcrtinent ad iuftitiam coramutatiuam. »
Porro commutatioacs rnuoluntariae dicuntur quar fiuc CtmmtUMtii:
iiobis inuitis, vtciim quisinuitp domino vtitur rcopcra'"^"»'*»^»»,
vel pcrfona alterius:quod conting^it auc occultc auc apcr-
tcpcr vimiindc furta,rapinac,vcncficia,cladcs, contumo-
Jix, ad ulceria,rapcus,&c.
§lu£n4m fint partes potentsales iuftitu,
' *, Q^ABSTIO VI. V
PArtes pocentialQS (cu vijccutes anncxx iufticiac ifunt Pjrfff »*f#W.'
hae pra:cypuxircIigib,piccas,obfcruantia,obc dicntia, »uf
vcricas,gratitudo,libcralicas>affabilitas, amicitia, dc qui-
bus figiliacim aliquid diccndmn cft.
Rcljgio cft vircus , qua quis rcctc afficitur ad Dcum
colcndum & vcncrandum , cuius vircutis obic<fluin noa ... ^
tamcft Dcus,quamipfiusDcicultus,licecDcusquatcniis *
colcndus polfiraliquo modo dici ciufdcm virtucis obic- ' } ^
^um. Vbi nota faniflitacpn &: religionc non nifi racione StnRifM & *^
diftinguii quod rcligio dicaturquatcnus homo dcbitum'*''!»^». - •; '
cxhiboc famulaciim ia iisquxpccaiiaxicer percincnc ad
'Ny ' Digitized by Google
iio Tertiae Part. Ethicae.
cultum diuinuin,vt in votis,racriiiciis,oblationibiis, &ir
fiitMit Sandit.is autem quatcnus homo non fblum hxc , icd c-
, tia aliarum em^tiiuiji virtutum opcra rcfcrt iiiDcum.-ctjf-
nim ea quar ad Deum coIc!i(itin^ rcfcruntur , habcbtur
fancfla.Nora ctia-T) pictarcm rton raro tum pro jrcligionf,
S^ui/tmp-d» cum pro fanfflitate indilcrifninacimaccipi. Caftcnim j^c-
^tUtiint'^ ligionis adlioncs nonnullae proprix dicuntur , pcr Cjuas
' homo immediat^ ordinatur ad Deum , vtfunt adoritiqj,
racrificium,&c. NonnuIIac mihus propria:,^]U3E mcHiaiiti-
busaliis virtutibus cxcrccfatur, quomodo vt{ita'tiopDpil-
lorum & viduarum a D.Iacobo c.i.ep.cano. dicitlir reli-
gio munda & immaculata apui Dcum. Porio adlioncs
Iw-I religionis proprix (imt adhuc duplicis gcncris : qusedam
terni., interiores , vt dux iftar, dcuotio, & oratio: quxdam vcro
' cxtcriorc$,n«mpc adoratio,racrificium>votum,iuramen-
tum,adiuratio,kus.Dcuotio cfl: a«f^us v<)Iuni.iris pnratoe
adpra^ftanda ea quscadDci cultum gloriani fpc<5^nnt.
Dratio c{l pctitio dcCcncium a Deo. Adoratio eft nua non
Extfrni* foltim mcnte , fcd ctiam cxterna corporisiignificationc
t)co rcucrentiam cxhibcmus.Sacrificiunriate fuitptarti:
quod varias fpccies continct, eft oblatio rci aliaiiu's'ifx-
terna: Dco tcligios^ fad:a qiia nbs ipfius impcno fiibdi-
^ " . tdselfcpronteriiur. Vptum,cft delibcratapromi(rid'<Jea->
liquo bono Deorada.Iuramentum, cll affumptib diuini
norhinis adalicuius rci cOnfirmationem rcligiosc fadii.
AHrUratio^ cft inuocatiHdiurhi nominis, quaquempiam
dcprccando aut compcllcndo ad afiquid faciendum aut
nonfaciendttm inducimus,L2m,cft aflumptio diuintno-
minisin vocalicantu , &:hi funtpraicipui aftus rcligio-
nis,quae cftpriina vittns ahnexa iuftitia:.
Scquipur Pictas, pcr quam fangiiinc lundlis patrixcjuc
■•i''f ^ ' » officii^m & cultum cxh i bemus" , qaam alij charitaie.li
mfilun^lipl^clldrc V cujlayictatem
Obferuahtia cft per qiiain iis cjiii dignitatci alicjud j)re-
ccIl6ht'fi6tiorcm cultumcj; 'dcf<^rimus, quomb^o oblcr-
<• ohej^en^ iiantiam cxhibcttius viri^ dd^is,jprobis, & pcrfoniiith pu-
\m blicamgcrchtibiis.Obcfehtla cft,qua voluntasprotnpta
•rm$di. ^ 'facilis rcdditijr ad fu'pcri6'tis prafeccpta implenda. Vcri-
•- ^*- .-••^ ias^cft qua: q\jis verbis fa^is'tilem dcmonftrat qualis
^.Gri)ui9ivi fc cft, Gratitudo cft vinus qUa iis qui dehobis bcnc-
\ Digitized by Google
TrACT. III.Db VlRTVTIB. fi^ VlTHS, lll \
itenti Gua gratias non foliim habeinus Sc agimus, (ed e-
dam c&m poflumusyreferinras. Libccalitas cUcitor, qua 7« ^^^^
quis dirpenfat pec»iiias>& cai]us; pecuitijs arftima&miQ ^^^j^
bdaos /fas fibiifuiffoe 9t ali js. Amijfiiicas efi qua quis in
communi tiominum confiieta<line mediocriter ^Sc vti de^. ^ >
cet (cliabct,ftudcc(iucqaafitnm*poteftomnibttsbcmgne ^ ^
obfccjui.Amicicia virtus eft,qua aliqui mutuam apcrtam- ^,'^ jlmkl*
qoc bcncuolcntiam hv'ibcnt,& fc iiiuicemboriis affici vo-
lunt.Ex quo intcllii:!cre ell difcrimcn inccr afKtbilitatcnx
&amiciciam,c]uociharcintcrnotosduntaxar,illa vcro in- ' - '
tcr quofiiis ctiam ignotos ccrnatur. Deinde quod hacc in >
aife^u raaxim^jilia veioin fcrmonc & vitac confiictudi.
nt maximi pofi^ ede videatux.Sed de parcibus iiifti*' ^
theiatis. / . ' ^ .
QVaBS T VII.
CVminftiiiacircaiiisnrerfeors&iiiftiticadttsfit-ias ^
ipfiim reddece > loco»hic poftiilatvc deiorenoittii- ffmJH
bit diflcramus. Verdm quia fiimma eft lcgis 8c ioris con-
fcnfio,vt vnum abfq; alccro non poffit intelligi,pr^(crtim
cum lcxfit iurisregula , immoutipfa iuris conftitutio,
idcirco priiis dc lcgc diccndum eft, dc qua tria explican-' \
da fiint,ncmpc quid fit,quotuplcx,& quomodo obligCt. '*
Quod igitur ipe(flat ad primum. Lcx in generc opti- * T/nfllhiy"-
dcfinitur, Rationis ordinatio homini quid agcndumi'^,/»^,,
quidue non agcndum fic> oftendcns, iu conamunebonum'itiiM(//lri!rj».
inflituta.Cuius defioitionis cres fimt paices eieplicahdac: ^firi'
Primo igtcur dicttot iex ( rationis ordinatio ) vt intelli*)^
gas Icgcm cfle opus ratiofniii (ea inteiligentiae, cum enim
prophom fic xatianis impeRtre > .fic ^cem lex re^ ra^
pfacdpiendi atquc prohioendi ^ qood «diinpethim petti^ '
necirkiteediKaciirneGdft eft. SeqmdftaddiCQr ( ko-,
akini quid a^^dom fit qmdoe notfagendom oftiendens)'
quibiHifveitoincprimitur ipfius lcgis munus , quodcft *
iubcre bona,vctare maia,fim&lquc tria,quas ad idud niu- yHm
nus necefllariafunt fubindicantur , nempe lcgis ipfius x- iimm«'JI^
quitas , auchoritas , & promulgatio aequicas quidem in rM.
tantum adrationcm lcgis pcrtinct , vt nifi arqua fit , non ^"^^K^^
fic 4cx, Audoiicas cciamncccfiacia eil > vc aiiquara- 1^"^*^
V 4 ,
0li Tertiae Pari. Ethicab
tionisbrdinatio vim IcgishaS^^t : quarcnon cfl cu}HlU| ^
^ , , bctle^cs con-lcrc, fcfi ejus qui poteftatcm linbeaB^ ifem* .
pc veJ mulrjtuaxnis , vcJ perfoncc pubiicx , qux imiluta-
Hiniscuram gcrit. flfeniquc nccciTiria eft prouwigatTo '
fcu fuflficiens dcclaratioejufclem ordinattonis , atio^gi}. .
non oblignt , nec proincic rationcm lcgis fibi prop^iS
vcndicar. Tcrtio dicicur ( adcom!r.une bonum ihflitu^
vtfciat finem inftitutac 1'^gis cflTc bonum focictatis, hri-
mana?,
^JiffieuiiMi. Qood fpe^f^at ad fcciTndum : Lex vpincrfim & latd *
fumptajuxca Diuum Thomam,!.!. c]uaeflio.5^f. biparti|0
diuidi poccft in legcm a:tcrnam , &: lcgcm participatafn.,
SjS^tHpliH tex vcLoparticipatAiuxtacundcm tripartiro diuiditurin
/^** uaturalcm,humanam,& diuinam. Rnrio prioiis dinifio-,
nis in 2etcrnam,&parricipatam, cx co pccitur, cjuod ctin«i
l^x Murnm (it rcgula& mcnfura, duplicitcr potcft cllc in alic]u<i|
UtimMta^^ vno mpcio Cicm in regulantc & mcnfurarttc , aiio modd
ficut in rcgulato & menfurato.Efl igiturin diuina mcnte
tanqqamin regulantclcx qua peus ipfc tocum noc vnir,
• - ucrhim, ac prsefertim r^tionalcs creatums gubernat ac
dirigit : Et quia diuina ratix> nihil concipit cx teciiporc,
Ipxilfa {cmpitcrna effe dcbuit , & quafi ab omni a:icrni-^C
>yc diuino vcrbo cdida,& in libro vit.x xtcfp^ fempit^t-
jiis,charn(fleribus defcripta. Cumque ocnnia qu£c<liutn5C
prouidcntia: fubduntur, a Icgcilla «tcrna regulcnturac
inenfirentur : hmc fif,yt omnia^liquarationc Ic^iri x-
t^rijfim participcnt. Sed intcr^aEtcra crcatura rationalis
modo quodjuvi exccllcntiori diuinac provid^cntiac fubja-
v^f:t;5 vndc oinl^is alialcx.qua homincs ad fincm iiuc na-
tnralcm , fiiie fuperi)atuinlem dirignntur , paiticipatio
^'^^^''"'rquardamcftlcsis xtcrnar. ^ft.autcm Icx participata tri-
P'^ > ncmpe naturalis, humana,& diuina ; quarum du^
priqrcs dirigunt homincm in ordinc ad fiocm oaturilcmi
poftrcma vero in ordine ad fincm fupcrnaturAleni.
Slmi dtffe V t auccm intclligas qu! difFcrant intcr/c lcx n^tux^
tmtUx «4- ^ humana > fcicndum cft qubd qucmadmodum corum
1^^^^ pnncipiorum >.^as pcrtincntad vcritatis contempJatio-
nem,qua[:que thcorctica dici poffunt, alia fuql gcncralif-
fima & luminc naturali notiJfima, ^lia vc^o rainus gcnc-
ralia , & minus nota , quac cx gcncralifiimis vt thcore-
ticx ratioais dcducuntur ; iia corum principiorum qi^ar
pcrti.
Digitized by Googl
Tract. IILDe ViR rTTi3.&;Vtrit8. m
»^ica <iici poiriint , alia funt noiiffima ^ gcncraHinma m .
<^ib*as Jcx iiaturali!^ cft polita : alia y^ri min^s n$^ta , &
♦t»ii>aiig<rncrali4 , quaecx illis gcDcraliirimis yi rationis
pra<a!C« 4caccuncar,!n qoibos Kixmati^ lcK cft pofwa. Ex
^o^tcUigcrccfljcjjesihtimafias nojippffcajucrfatltia-f
turae (kcr-tis , licct plcruus^i ip(ic intc^ jfe diftcntiant % Sc
publ icx vtilitatis cau& iiucrdum immutati poffiht & ip-
fi<;di,ciim lcx naturalis cadc apu J ouiiies fjrnpcrtxiftatv . ^
. Ccercriinilexhuinanaclianplex : alia fxculam , ad f«?jj^
q«am fycclat ius gcntium ciuilc : alia Eccicfiaflica, ad nsitiftf*» '
c]uam fpcftac ius canonicujn. Lcx frcularis, qux yul;^o /.iW-iJ/»
ciuilis appcilatur,ca eft qua ii potcftarc fxcular' cO: infti-
tuca,iiimitam^b imperatdfcf^, vel aiio principe, vel
ctiam arcDublica;hiasriflracu , aut aliqug^communicate:
Ecclcfiaftica vcrc) qui ab Eccl^fiaftic^pJtcftatcinftiiu- ^^'(^fi^
la^,mmiriKh 4 qoaiili%fcpa',Epifcopd^
tpj clicirar^^l^^ ,
aquoJI^^BataJlcgcm diuioatHr^tcnus^ Wttcti na. Um ^4
turali &humana.aiftiuguitur , clcfkiri potcft^aqux a ^^^'^^J^
Dco hominibus ti\: reuclata , vc pcc cam a<Jftncmiapcc- ^ „
naturalem honwncs diri<^erentur i cftque ca cluptcx,^Itc-: " .-^,
ia,v;ctus,alcera noui. lila a Deo pcr Moyfcn Ifraclitico
populo : hsec vcro per Chriftumomnilnis hommibus eft /,^^
a<l falutcm promulgaca.Porro vcraquc continec <]u.cdam uhm qM- ^
pieccptaqux dicpntur dstiurc naturali, quialicCc aDco ^••^^^^'
fiQl^ilt^claca,p<4£iot^4?icn a^ixoc^^ naturali lumi- j^J^f ; ;
W^^ipi». yt,in v^tcri Ifsgcpaec^t^ i|W|aUaDeji^loj;i, jf^j^im^
^ai^etiiimqua?dtqintiit|{c:ittrcpofit <jiMc nonpo*f<iif. v
Miplip^ vttm^mn piaccepca c«r^ v
nvmiali^&plcraquciudtdalia.: Ii| KMV|j^iio Tcffikprat-^ '
cepta fiddl 4t Saaamcncoruim Scd hiec wWb ^i^^
lcgum. ' : ' ' •, .>.:-.?:.■
-.Tcrtiadilficultascrat dcnbligationclcgum. Tcnen- j rfijpfw^M'»
dum ieitur cft lcgcm Jttcrnam non obligare nifi nuacc- ^*^***
fttts pcr Icgem participatarn innotclcit. Dcmdc lci^em ^^^JJJ[^
naturalem ^ diuinam,qux (iicicur dc iurc natuialijooli- fj^oMfJki
^cvmi^ $ nifaliaagcxcpxomuigacioacprxccreaui
?.4
U4 Tjs^JiTiAB Part. Ethios.
quft fit per himeil iiatura|e.^
politie4m,fiue)ec€)efift^a^iaQd!c^^i^
gaca ; deinde vfiS nieepta non derbgata pejr^^onclattj^'
hhriaik conruetadincm>ncc inuiQcibiliter ignorata. Le^ei^ dil^
uina pr.xfcrtim cuangclit:a , quae cft de iurc pofiiEtuo , yW^
. . • primum innotefcitobligat : &{bla iiiuincibilisijnoran-
I ' tia cxcuHitab ipfius ob(cruationc. Carterum licct nati^f*
ralis & diuina frsqucntcr obligcnt jwl mortaie , npn t^" '
mcn fempcr: humana vcro runc obligatad mortale cilm
tatis c(l intencio lcgiflatoris &iQ^^at>deiade cum res
^ N qUcxiubeoir>vclvett«if^ft magiiiliww^
■mti
ambio;
ioco
l^pksxft-ttort^ptteiiW^^ ^
■^«ffc/^i^-.mftiimctertio quotuplcx fit ius propri^ di<fhim. '
Quod igitur fpc<flat aH primum,nomcn iuris cft valdc^
' •guuin:nrimiim cnim valdc impropric accipitur pro
vbi ius dici folctjvc ciim dicicuraliquis in ius trahf*/'
^ . Sccundo pro porcflatc feu authoritatc aliqua , vtci\m^
, 3' Domiuus dicitur habecc i^s in leruos. Tmio pro iegam ^
' omnium coaceruationc qaomodojll^ ndmenacdpi^^
.'t^ t^iniMvocabuiQ^l?iQ>radeiiiria y qnx ijbitcodeS^'
. ^ ivtti Legum omniimi pc^iria:'^ <^tti^ro lcge^^q^alt^
* ;itift^<)iiDiti€NlQ^a^^^
... ^ ]ralc,gcntium;& dlijfeA 'h^^f^^
g<fj|wN» itt^oiaxitii^ prop^^ao^^tiis
•'rebo$fcuaai«ilttto*4%t#iia^ qUdinodo ^^^^
itls clfe aheri defeituth rcddcre , & tpfum ctiam d^^i||lr
/• «. . quod redditurjius appcllamus:formalitcrver6prdawiiF*^
. /fiif, ^ ^P*^ rcperitur iti rcbus & actionibus mftis , pne-'
fertimque fn rerum commutatione Sc diftributionc,quae-
v< ^ » que ctiam in rcbus dandis , accipicndis vcl diftribucndis'
• 5'* r* " abaequo iudiccponitur , aucquopiam hominc iuftofcr-
' lutar > qnomddoin iftisioqucndi^ormoiill^vfurpacur,
tim dici^tN{dis itts ftetttgf^^ltiajptiltelart^^^
ijigitized by Google
TkAcy; HL Di Virtvt. jkyiTxis.
uc jTicntum yiud^^^ ' ^
jc^min co!T!fTUitftribne;uiie (it fa(fli,vt contingit iii aclio- V '
nibiis qu!".^a^:)rx:iii^m vel fupplicium ex lc^e clcbstur.
Vbi pcr merirum intclli^imus id omae pro quo aliqui4
iurc cx.girnr: •^jcr c^cbitiun vcro id omne quod pro mcri-
lO tribui dehet. ' Ex quo intclligis iiis idem elle rcaliwr ^^jjjj*^
/ cum dcbito^quatcnus dcbitum cTl arqualc mcrito.
Vc autcm intclligas quomodo vcrum fit cjuod dicitur
^ds cx Iegc5c Fadaua&i: fccundnm eft nobij^coum A'^ntif^'^
Jum a^am iuftitix^ qm ^h^rtona put>Hca , ncmpe iudice
txercetttr> comparari poffe demotiftca^ab fy I logifmo tn 4
quo lex cener lo^mrmaions jropofitioni$»fa^niver& ^
«niciQUS ) «feniqoe iittconcluttoiiiSi vcgai^t
gjjfjno/ . ^ • ? ^ J
£r^* ^«;i^4^fj/r A4//<?.en ius. • *-
Quod fpcdatad;tcrtiam dirticultatem.Cum vnicuiquc ^^jP'""^^!
lcgi lus vnum correfpoudirai;/ cft enim lexiuris coniti^ ^^fUmJk
tutiua,): fiinc fit vt ius eodcm fcrmc modo diuidi Iplcac,
quo lcx ipfa. Eflaucem tradita a iurifpcriris haec iur^
diui/io inpubiic^in Sc priuacum.llluddicitur quod ad fta»<
t»m tptiusrdpttfclicas p^ fpe^^que
Jegalcm : liQ|vc?d ad /ingulorum vtnicac<in^jM*Kpc^ .
fBpd^tque ad luftitia^^s^ Rnr^imjwiua^m f^^^^
if\cx afngnatucpc^ ^ttjC^Piraie^im^te ^ (UuH^ .
J^iii^ yeA^^ngtd^cttrafis i^tio hiccp pmi^s Eoiul«: . \
iiSijcpjaiHtuic;;, Twnm^ooi^uc quod qujfquc popuittl . '
jCOnllituit.Iiii autcrii ciuilcaut fcript&m iftaut non fm^mU
^fipt^rp Scriptum dici ^oteft quod aut lcge ftatuitur,^^^2I212L
jl^pjicbijrci^ aut pj:incipum placU*'*^"'*''''^
C|5, aut MagillraiU4if^edi«5lisj aut refponfis pr^cntiamj ■ ** '
ji^on fcnpcum ycro,qubdjab .antiiccflbrib.i^* ^
c^pfuccuciine firmatumeft.' * ' .^- '* . . *
JBftctiam apcillima iuris diuifioinrtacaralc &,pofiti- JifiM^^
|iuijl^iUuddiciturquodc{la/iatura>oinmb|6(qttem \
0.
116 Tertiae Part. EthicAk.
prcflTa pofitiim cft,ncc nifi vocc,aut (cripto promulgatuni
nominibus innotcfcitiEftqiic iftud duplcx; ncmpc dir"**
. ii!im,& lwmanum:Illuda Dco immcdiatc,Kocabh<
nibus cofl-itutum.Rurfum 4iuinu eft^rcl vfctus,vcl noi
quod vcrcri vcl nouo tcftamcnt® continetur.Humanuflt
vcr6,aut ciuilccft,quod a potcftatc ftcularii autcanooi^-
. *um, quod a potcftatc ccclcliallica pontum cft.
PartiSttft» f<-
ffanHAfn
MnuctLi$,
f
TERTIA SECTIO.
Dcfortitudiiic. . ^
Qv A £ S T I O 1.
FOrtitui^o &: dignitatis & naturx ordinc tcmpcrantla
prxccdit : Quanto cnim prxftantius cft honcfta ag-
p^rcdijquAm turpia rcfngcre, & quantii maioris eft animi *-
forritcr dolorc /uftincr?,quam a voluptatc aKftinerc,tan-
tofortitudo tcmperantix prn:ftat : &: ficut bonum malo
natura priiis eft,(ic prius cft bonu vcllc aggrcdi quod c(^
fortudinis,qnam a malo rcccdcic,c^uod cft tcmpcrantix;
ncquc cnim a malo dcfle(^limus,niii alicuiusboni gratia:
& quamuis fuga nialiprofccutiancmboni ordinc cxccu-
tionis antcccdat,non tamcn ordincintcntionis. -
Vt au^tcm intelligas in quo pofita fit vis & ratiofortf- ^
tudinis; Notadum cft fortitudinemduplicitcr accipiipri-
mo quidcm proomni animi firmitatc qua: in cuiuflibct
virtutisatflionc rcpcritiir, quomodo non eft virtus d ca:-
tcris diftinda , fcd potiiis condirio ad omncm virtutem*
rcquifita:Altcromodoaccipiturfortitudoproutfignificat;.
fpccialcm quandain animi firmitatcm in fufciptcndis pc- •
^;;^ ^';^ nculis laboribiifquepcrfcrcndis quomodocft (pcciahs
'l^ V vi"us, definic^urquc alb AriftotcFc i.Eth.c.7.&1.c,<^- ..
diocritascircamctum&audaciam. Ad cuius dcnnitio-
nisfintcrifecntiam notandum eft ni'ctum k audaciam du- ;
FQftUudt
giCpiruT.
d*finttw
plicftcr dccipi: ^rimoquidcm pro vitiisextrcmis
qu« mediaconfiftitfortitudot a Ucro modo pro paffiom-
dtaturvirim hus appctitus irafcibilis, quomo<lo accipiuntur in fupra-.;
Tfiplicinfdo
' tins Mli^id di(fla dcfinttione. Notandum eft prjctcica virtutcm circa:
Jiquid Ycrfari ttibus modis, vaotanquam circa ahquid;
* . . H*. . tugicn-
vtrftrim
Txact.III.Db Virt vtib. & Vitiis. «7
filjieDduin : ijuomod^didpoccftforciuidoialcemim
proprt^ vecfati circa mccum 3c audaciam iti priort accc«
pcioiie : altcro modo caaquiatn circa aliqtiidairigcnduin ^ .
ac cemperandum:(juomo4oibaicudo dicicur magis pro-
prt6 verlari circa mecuin lc «iiilaciamf in poftcrtori ac*
cepcioneiceftio modo caiiqttaiiiciccaaliquid ampledea-^
dumlquomodo £irtii!adpdidco£eciaarpcoprii wfitri
circa laboccs,doloccs,& pericula. , ^«
• * .
§luinimfint fortitudiHis M^mK
. Qj/ AB S X I O II. ' - ' r
FOrticuHinis a<^as duo funrprqcipui,nempc fuftlnerc, j ^Stnfii
& aggrcdi , Cum eoim foxcicudo cicca audaci a & ci- litndinH.
morcm vcr(eeur:cimorcm rcprinxU^difficttlcicem fuftinc- fr^li^t fu(!$.
doiandaciam vef6ipcriculumca«ret^|CedMftdo, modc-^*'^* ^*^»».
latur. , £x his autcmduobas pjsoaftantior ^ft (aftinencia'''^-^^'
qudm agv^rc(&o>vcdocet AriftoceUtf vSth^i^.9. ^S.TIio-^ ^ ^ *
mas x.t.q.ii^art.^. Ecetuinihagis arduumeftciniorCce- /.
primerc,quod(TCluiKneWo, quimauckciamtdmna^ .
quod a^^^L^^rcHicodo fic : Nam iplttmpcricuIiTmjCiiiod cft
obic<il:um audaciae & timoriS) ciim cx fe confcrat aliquid
ad rcprimcndam audaciam , nihii camen iuua.c adcohi* ' '
bendum,{ed potiiis confcrc ad augcndum timorem,
Porroincerfpecialesadtus forticudinis principem lo- '
CUrrl obcincc apudChriftianos martyrium. Nam forcitu- ^^fi^J^
dinis cft firmarc animuni in b miio concra timoxcm:Mar- , ,
tyr auccm ficmacur iil bono iidei & religiont» cotiEra ti- >. .
morem rci omnijim.acerbifnmx,mixia^<}aefocnndoio-
&xYtdelicec niorcis. Qu6d(i obiicias marcyiriam videri oAtSi^, .
pocius adm» cKaci^els quam fomcttdinis % ' iuxta illud .
loann.i^M«ffr#ifi hmiiUBttm%m*igm9hti¥$tMm»imJi
fttmn p09t4i ^uis pr^ smi^ /ksf .Re^ndct D.Thomas '^'^* .
a^'.ti|4are.i-l Martjnittm efle a^tm vtduiqa^e virtuti£<
cbaricatis quidcm vt it^perantis.fortitudtriis fera vc cli-
ciehtis. Charitas chim inclinac ad a(itum martyrij ficu^
pri»nLim Sc principalc motiiium pcr modum virturis im- ^ ^
pcrancis , f jrticudo autcm ficut mocmuni proprimn pcr
modum vircutis clicicncis.' Cenfctur auccm ac^us aliqais
^(TcCius vircucisproprlus aqua elicitur. Cum tamcnab
^fca^ ficcaccpcocedac maccjrciaai^binc ^ n vcciuf^ifir
Mhkmff4
iiJ* Tertiar Pars Ethic. ' A^rr'>
inauiicilaciaus»^ qittdcoi maxicn^ charicacis,i^||L ij
Ioatm.tf.iwrMr^iC^r. o^^quodcapcdai^eis.i^flq^^
qm(qoeper(binamaliqumaii|acc, quaiit|& pro ca^jQ^fll^
gls amacam ccmtcmuic 8c magi9<^a(iim.wt{^t;^/m4|^
cyrdiuioi amoriscauia vicaoi fxojpAam conccnMl ^ij'
mocccm cum acerbiiGmii dokttilms cdaimi£k|i&
ciffimi amplc^ur. v* ./ -« rvAk
^ t • ' *}i
. ' * ' • ' 1 • ' 4/. V
QvA£STIO IIL . s/"
Y\ Artes FortituJinis fiibic(fla!: feu fpccies null<^afligiia|
JL cur , c]uia virtus ha:c verfatur circa matcriam vald^
^> s'^'*^ "'*''*ipccialcm,c]ux plurcs virtutiTi fpecics conlbtucr^ nequir.
4. ix^itKi ' P^ccs^ vcco inccgcauces .qu^ub aiia coufideracione
f»mtmdmi poccuciatrs appclbncur 9 quaom func i: ncmp^ ^4^9Hh
' MMiXM* i£u magiianimicas^m'agnificentia,paricncia ad c]uaai^!^
^ . tineKconflanda. Qfiifl^ exduplici a^uforcicudihisnc^«^
Jpeaggccdt & fii(tiuierecciIU^nctti% Nam dul^cxillijf.
pfioxss rfggrcdiendum r ^uar veco poOreriorisM i*^
^aendum d^fi4^ancur« Ad aggrediendcmX/CiMili^^d^Bl .
'^' VUBC neccnaria : quorutri ^^^sliim percinecadanimiit^i^r ;
r ^ paracionem>9b quam ponitur fiducia icu magnanimficas*
^^^^1^'^ qua quis paraco prompcotjue aainxo cft ad res arduas 6c
'S?**""**! "ifticilcs aggrediendas : alterum perrinct ad operis ctFe-
^ . ^ionem,nimiram vcanimus in requam fcmel aggrcfliiS-^'
cftnon fuccumbac, fcdfcmpcrgcnerosC & magaihcc,vc.
' ira locjuar,fc gcrac in operaado, ideoquc ad magnanimi-
t , carcm addi dcbcc maguiiicencia. ii quidcm hac dux .
" Vt0:ocesadin|ccri^mpi|g0iliac(?mfoj^^ !
4^pci;icuia r^erantui:,eruut paries ititbgcancft&^
Jlis a ijllfa (ic ipfam forticudineiu^qu^ ntfegcant & comr/-^
/ ' pommc : qutodfia^aU^sefi^tra^u^cDadBri^
m|Bc||lwmilj^eft »:n4d fumptus^^^
' x^Kpj|;Cc^.f9mcttlmis pocq^
frtintkt, dmic cocam. fbctitodinis tim » 8c tanaen ad f^^iiQ^m
illius habitum cxigmicur. Ad fuilinendum verd dtio fimi- ^
liccr defidcrantur j aicerum, nc animus nimio impendcn-j,,
V cismali timoreconftcrnatur , quo fpe(flacpacientia ; cui
.9 # %
Digitized by Googl
TrA^CT. IIL D» VllLTVTIB. &yiTHS. Iip
^abfantcxpe£Ut«cuinemmdiucaraareioidgn^expe- ftrfim*
mzio triftithun afierat>ia^nitllnd Sipltniisjjpss auA dif> ^^^*
firfur Afflmt smmMmi^i eam jeqoamniiter ferendam pa-
tientia defideratur; altemm quod ad fiiftinendam rcqui.'
ritur,eft,nc cx dtntarna rerom molei^arum perpcffionc a-
nimus a-^ritiidine clidatur,qu6 (pc£lacpcrlcucranna,cui
acljungicurcon'>anLiaquamunicur , vt difHculras cxali-
quibus cxtcrnis impcaimcncis fubortas cxlbrbcamus. ' . ' *
Quodautcm diximus dc duabus viftutibus rcquifitis ad /jts vtrtm^
at;23^cdienduAn jidem fcnticndum de duabus iftis virtuti- ^'sdui p^f-
^^:flari^ad ruftincndum,Patientiainquam& Pcr-^"* .""*
leamnna « {cilicec quatcnus fpcdant ad matefiam ^^J^lSi!^
pecttliaremi^rtitudinis , eiTe p^utes ipfitis integtantes^jj^J^^
quatenus aucem circa alias materias minus arduas; ver- ditmifidt^
iuncar,eire jpartes ^Jufilem potcntiaies ab ipfa ^uidem di-
ftinAas^idei^tamen conjund^. IcgelMaamthom.t.
» » ♦ » .. ' -
» • ■ '
. Q^V A RT A S EG TI O. .
: • Oe Temj^ieramia/
Qv.AI S T Xp i.
• ' •■'s
TSiQfetttntia dici poceft ^Oaelibet victn^ quatenus in ni^ff^
^ooitfsamnMmotttflmmftcaac* VttAm fpeciali- HsdiiHm
ttr jienU^is proptii accipicur pro ea tant&m viicute qast t^^h
iHmodenfiKiis volopcacibiiseftpip&4. Qu^te non male
db Atiftotele 3. Eth. cap. 10. dennitor nidBocrirascirca^'^'*^
fcnfuum ac pnefcrcim tadus gaftufquc voluptatcs . Quac ^ign, *
defcriptio vc facile intclligatur , notandum cft ficuc for-
titudinis , ita quoquc tempcrantiactriplcxobjcdlum af-
fignari , ncmpe fijgieudum q*od maximc eft rempcran-
cia, aut fi mauis, nimius cibus , potus , &c. dirigendum,
quod ell voluptas imprirais feniuum 6c aacuralis carum
cupiwas ^ ^fP^BB^ ' Oeni^Qc expcten-
rfuin ncmpc moc?cratuscibiis,potiis, & ca^ccracjiiTmo^i,
' cjua' pcrtinenc tum ad iniiiuidni cLiai ad {peciei conferi^
tioncm. Cxcciftm cx fupradidka dercri|uioiic iritclliS||^
tcmperantiam non vcrfari propric circa yolnptatcs tjuii^^''
Jibct,rcd circa voluptates corporis duntaxat, pra:(crcim?
queeas cjuae ad guftum &: tadum pcrtincnc i qualcs (Imt i^-.i
<juae cx potu , & i;ebus vcnercis capiuntur. SuikcqiAj^^ |
ftiuitaodi volapt:atcs6Q><;fCCQS ai.ijorcs , (unc riiicQ^^^
ra; coy^di^orcs , .vitp6tei^ indiuidiii , y^^^^-
{pecici ^jjii^uationcm percincant, licct nonfit
duin/i^as etiam aliprum iip6ixm^.9f^Jtp]!A^
rtfw^AA* Vm tvia pavtiiim gcncra in qualibctvirtute Vtplu-
ft^f^*^ \^ rimum rcpeiiantur , rabjc<fliux, intcgrantcsiR poi- ' '
y^teotiales : Quyl Ipc(llac ad paitcs fubjccliua&huius vir-
*ttiti$i<]ttacuoc nttmeraatttr, nbmpe abitineatia» CJ^^^i^^^^
cadiras > ^ pudicida: qttarif|n4iuep£iorcf <jyr<;ai^^
ad vidQJ»,dux vcro.poUetioi-cs circa caqux ad gciicra* :
tio^em petciQca(ii(>ccupantdr.£t quidcin abUt^^^axiftc^
ca cibam»(bbrtctas cfrba pi^Sun.: ca^us (]ux eii tri^fei^" ^
ncmpe
/ rci
^mft9 Partcs i ntcgrantcs du^x ^unt , vcrecwndia & honcftas:
<|uarum illa a'turpibus(k inhoncftis caf^tatibusrctra-
• > hichxc verc) ad ea c]ux dcceijc,;iilicit. ' ' • "
P*f^sp§^ . Dcni<]ijc paitcs potcnciales quatuot prxcipurc nimip^
^*****^. ^^aaturiS^fiMWiia*. op. i+t.nempe continencia, clp^.
.*V menci^j^i^ta^^Sc,i;^W
. ,fiftimjB$ jra»$ j|Jcjd^
• pcrWfrgajfuy^^ .
^uajl^i^ fjr fiii^ime conoiliafitup quarta cfl:^gii4#i., .
, uac ornitcus qui corgiiSfiKygljil^um^^ fl^odcracur : dteni^i^ .
^ Y.
cinnandis follicitudini modum ponit. Scd li2ec<ic4.YAC- • ' * " ^
tu^busCardia^ibMsbtcuiceruronolkoinl^iuio,, \ .
HflA D I S P rr AT lO^)
Voniam contrariorum eadem cft difciplina , idcir* M^n4»m '
Vz[. co ratio do6brinaB pojpbaiac>vc i<}uiadc.turtutibus.ha^ . *»\ \
ienj^}»» ij^tttkf^ft, vitiuniyf&caiKm ic riwKtinWtji!! . ^
ftiWut><]ui4.^i^i|^ fi( habitus, peccilliijRi, ^ '
* WMHiioftri A vfiicpcntafir, Secante hotaii jjMiicfecftmiina^ n»tandMm
*ilim iic criplex>nacuraic, arci^ak» ^jnorale, vicium ^ nuilmt^ iri.
peccuum hic dioi jnalain genere morumr Iic(^cdcfe<flu$^'**^ ^ •
qui in rebus nacuralibus 6i attificio(is reperiuntur , non-
jiuncjuam vitia nommcncur. Tertio nocandum eft ma- N*f*9dmm >
lum in gencrc morum poflc dici triplicitcr , ncmpc vcl /*
dcnoni^naciue tantiira,c]uomodo lingua malefilici doiola
ieapci;tt^ira4iciuic »*'Vel cfiiciQQCcr^.quomodof oimiuiK
pcw^imsliiiquiaite T''^^
Sdmtmotttaa^Bi^ p^ ^
icuncoc mitxmwimi^ > diiiateinpc iali«blblMBs ^ W-' 7^ ^ ^
' 4|ibos ''^t0oxiik6»^^ >, rcp6iiMr£aaaalufit defofr* \ .
ttitastfbimlitidrjtobt^ ^
kiaii>itti6i^iimMȣ0^ ^
t|aia ncpe ipfa cft ca«r(a cur pecccmusaiu: ccrcc pcr aliud» ' '^U: . .
• liempe racione habituum 6c a(fluum vitioforiim qui in '.f^
ipfa formalicer infunt, His pofitis , potcftdefiniri vitium V •
quatenusopponiturvirtuti, Habitusclediuus a, m^dio-
j^ricatc dcflcttcas, Sicutautcm,YiKUtiiiiijficetiam viiio- f*^^ .
r
T I Ji T I A K 4? ▲ K Y « £ t H X e A il
. t
fedes eft fbtftVcilafcaslilkc»
dx oppofinexdpiasiCttii&^iefidid -^"-^ -^*
craria>ca aucem utcoq<k^rioturn
iciflo incfle, & abcodem fcfc viciifim cxpOTCrcag^fiDt,
hinc flt , vt idcm fu virturum & vitiorum oppoStc
fubicttum in quofunc. Et ficut bpnis habicibus
luncatc rcfidcntibus ilij in appetitu fentieii|Jcrd
ficcxiftimandumcft Hc malisfeuvitiofis.j'
Peccacum vcro aut cft adus mdcbitijs , cuiurihpdftfsft
oi^iaef eccacttar ad^uaU^^jpmiinonis^aucdmifno^si^
4^ici quod dicicut peccacum omiffifnis > j|uc faicenj
renciaiaiHctie dcbitx,quod eft peccatum •
S A;>V/f||04il geneii;; dcfinu^ Vcilaixcaiiamtqui
' •iifiaa rcguUV^ikEi pra^«rmi(Ib p^
Mi£4cracia pecrintt ad TIie9loguin>&
iAiflioms,qu64fnf A^nonua eftX^uod
omidionis quodjcft notii!s,potcft fic d
luncdrius rcccdcns .1 dj jina rcgula.Dicitur (^adus
ftinguaturprimiim a vitio cjaodcll hrjbitus,deindca m«t-
ft fola carcntia rGtlitudinis in aftu vei habicit,j
pcccWitl'*'
iitiaqu^eft
deniquc a peccato originali,& ab adaali , quod diciiUP "
omifiionis, qux omnia non confiftunt in aAu. Addicuc
(voluncarius ) id eft a voltQicace deliberaca eiicicu|^ v#i^'
imperacus:quare quod fieciil noftra volunc^atcjne^a^
llca voluntace cft,peccacam iton eft>imd quod A volQqa^
ci-eftabfquedelibcratiaMpeccacum nonel^equecmm
fMttntii taoe cft iii noftxajKiieftace. Stibtungtcarifcisacdena. dt^
--^^ijiij^W^la) niifCclUgasadc^oiicdi
MMftum qutnaam oui didcos^cilpniMi. «aOwAlMfdaM
inuij6a9msdBbs. I rtinjjlpTrfltil^T^f per ifi ifimu» regu-
iafH-iiireiUgimus quoduis ffxcefielun obUeans , Buc
Deo immcdiat^ , hocelt mcdiadce nacumi lumine vei
prudcati hominum conulio deriuecur. Eiufmodi cnim *
pricccpca func rcgulae humanarum av^ionum aquibus
cum dccii*ciuU|CiU^ (^biU£c^cuiUi|C^c^ •
vicio£c. ' • r; ■ '
4 '
f-
■JK. \
DJgitizecl by Goc
pria aii]fiicur'in adtbis au^ eiia habitibosrtiafltaiiisi^ i^ljl
il!iaIufa>fiuedefoiiiiitas mbfalis i:epc£tatar.£x<)aQ itiK^^*' .
ligif iion hic cain quam cdUtam virioniin auc peccacorS. ' . «- . .
CmdeAtlf,atiam cleficicntCTn,vt ira loquar. Rerpondetiir W'^ ^ ^
veram i& folain eiufinodi caufam cfTc liberu hominis ar-
Ditriu m,(]uoci c]niafinitum & crcacum e{l>ac proinde cx ^
«ihilo oriruhim, idcirco nihili paiticcp.s,proind6que de- . ' ► -
fcclibile & labile clTe poteft.omnis cnim deFe^tus parri- ' -
cipacio qucda nihili Gft:QuGfic>vt omnis crcatura natura l • ' '
fua dt pcccabiUs> tum quia ex nihilo e(l,cum q^iafuaru
adioii^xegui4c(ienoapprcA, vipQdccaztcrnafle^i^i^ •
^cUca. tnccr crcacurai autcm fola racionalis cfl: moraliter
pcccabilis.Etquauis Dtis dici poinc caufa ipfiuff babitus ^I^^^J^
aac a^uf ^yj dii:ieur vittoiiisqdoad rul|^aciam,yt Ickj^u- ^^«^7
cujCattpn«rame«iiUiii pot ^ ^
idBoque dici non pote(^c;|iiia vit^^ peccatc^quia Vitiu '
peccatiiim,v^(ic4nciudunt defprm,itateili« ]l^>(|^tti|lEiiiils \^ ' '
Dens iiil^s "de cattfis,pc):mitacfikda> non.camen adthoc , .v '
jsudi dici poccft, vc fus^ probator a TTheologik.
' ' < ^ ^Qv;Ai8%ro^ III. ' < .^.
NOtandara eft, lio^t natui^ hdaittis icaeira tnia ^H^m k^.
rationc tamcn duplicc conftitui , al teram lttii|>a|g '^' '
fcu fcnficiaatn , akeram^rationalc feu incclIc(fliua,honW-*'. '
n^mque fccifindum natura fenfitiuam propcndcrc ad bo- ' - _^
num fcnftbilc cjuod alit^uado diftat ab honcfto,aliquado .
vcro nonrfccundum vero nacura intcltc(fliua inclinanai . '
donu rationale & honeftum. Qoo pofito ad quarftionc.mi * • -
yfopoficam rcfpondcofequcntibus conclufionibus. " ' '^v
Prima coochi&o. Cctcum eft vitium ctfe concra natu-
ramhoittinisracionalemr vitittmeniin^feinclinacatil . "
adum viciofum:acqaiomiiis vitiofiis > vc fic> a ct^ta^'
tiaitilcflcaic.
« Secotida cbhclofio. Picipotcft aliqna
(
.V-* ^TvTF^si^fJ'
( . . 114 Tertiae Pars Ethic.
• • » cife fccundum naturam hominis fcnriciuam , non qtioa
/. homo pcr naruiam rcnliriuam inclnietur ad peccacum
formaliter^fcd quia peripfum fcrtur per fcinbonum fcn-
. • . libiiejquod vt plurimiim rcpu<^nathoneftati > Jicct non
•^ vK .»•>. feratur in id ipfumquatenus repue;nans cfi: hone^^at?.
' • ^Cm/«/?». Tcrtia conclufio. -Abfolutc &:fimplicitcr vitium eil
' ' ' * contra haturamhorainis,quia repugnatnaturali inclina-
, Pr^htmu cionihominisjvthomocfb. Probaturjquia naturalis in-
clinatio hominis , vt homo cft , ca cft qux fit fccundum
^ . - \. reftaiti rationem, nihil enim magis compet-ithomini>\^
' " . / . • iiomo cft,quam recla ratioiat vcro inclinatio c^dx cft ic-
' . i* ctindiim redam rationcm , ficfcmpcr in bonum honc-
" * • ^ . ftum j vitium vcro inciinat pcr fc in bonum delcd:abilc,
'* * 's^ 'quod repugnat talibono : quarc vitiumabfoIut<}&fim-
pHcitcreftcontranaturamhominis.Addequodappctitus
rationalis habct naturalcm inclinationem ad virtutcm^
* \pi -y'. . idcoque omnes qui funt famt nicntis virtutcm laudant:
, , V at vero quxdam e(l in appctiru fentienre inclinatio ad'o-
\ ^ ."• » ' bcdiendum appctitui rarionaii tanquam fupcriori, ideo-
que talis appctitus in hominedicitur^ib Ariftot. aliquo .
niodo rationis particeps *, Ergo cotns homo abfolutc &
fimplicicerioqucndo inclinatiir ad virtutcm,ideoque vi-
^ • tium vktuti pcr feop|iofitum ciit abfolutc contra natu-
K«4, ^^^^ hominis. Nota tamcn qiK>d quamuis appcritus (cn-
tiens oaturalitcr inclinetur ad obcdiendum racioni;quia
. .1*^ ramcn propcnfius inclinac in bonum fcnfibilequodredq
v» - ' '.^^'ationi vcplurimum aducrlatur:hinc fit vt poftcrior ha:c
• j, f» ' ** Jnciinatio priorircfpondcrct. Quod autem ranca (it vis
- . . , appctitus lenuentis.vt (cnlibilium bonorum blandimen-
V * '* ^ tisallevflusjfupcriorcm appctitum fccum trahat fqpillimc,
' * . * .oritur cx mifcra conditionc naturo: lapfiu pofi: pcccatum
ii[ *• < ^ . ■ ' 4primof uni parcntum. * ' \
\
t
t
\ *}
^■^' . • . •^v^»': .r - t - • » *
Vm duo in peccaro confidcrati pofliut: altcru quod
cft pofitiuum, vidclicct adus voluntarius circa ob-
■ *' • 1 icdum dclc^abile: alterum quodeft priuatiuum,quod
^ '^. ' S ''V-c '•*'Cft carcntia rcditudinis debit^^.iJIud dicirur a Thcologis
: * . ' . «ouucrfioad crc3tutam,hoc Ycro auedio a Dco. Hocpo-
: . . tito.
Di^itized by Qppgle *
T^act.III.De ViR.TVTiB.&Vxriis. 115"
' fitOjCiua^ftio cft, a qucmam pctatLir^propria pccctiti ciiiFe- [^f^ctnulr^
rcntia,an ab co quod in eo pofitiaum cft vcro ab zo/i,A cnain'
(juod priuatiuum cft. Rcic(flis igitur dc re propofit^ p^- ram,
. gnantibus fcntcntiis , totacontrouerfia videtur inluinc
niodum poflc dirimi. • 1
. Prijiia conclufio.Pcccatum in gcnerc,vt pcccata, vidcr**^*"'^**^'^ r.
tur maximc couftitui pcr idquod in ipfo priuatiiiiim cfl:, ^ ;
vt quod in co poliriud cft , fit vcliiti matcrialcjid vcro ' ,
quod priuatiuum cft/it formalc. Vnumquodquc autem
maximc pcr idiconftituirur,quodinipfoformaIc cftrhinc , \
▼erc dicitur pcccatum cHc nihiU ipfa enim a<Sus volun-
tarij maIitia,priuariocft,proindcque nihil cft. ^
Secunda conclufio. Spccics peccatorum conflituuntur
acdiftinguuntur intcr fe pcr proprias ac fpccialcs diffc- ^'IT^^'**^'^
rentias,qux difterentia: partim podtiux nartim priuatiuc T^t''!^?!?
lunt. Namque ipecialia peccata nabent quod nnt ipccia- tiu4 p.trtim
lcs quidam adlus , id^uc pcncs fpecialcs ordines adobic-/>f»»4iM
<f^a,&: prxterea habeiu fuos fpccialcs dcfcdlus, idque pc-P''^»
ncs ipcciales regulas a quibus dcficiunt peccata.
Quo fit vt vnumquoiquc fpccialc pcccatum confti-
cuatur tale, proindcquc ab alio diftinguatur per quid po-
fitiuiim,ncmpe pcr fpccialcm ordinem adfuum obie<Stu, ^*^^
Sz cciam pcr aliquid priuatiuum,nfempc pcripccialem rc-
cellum a diuina rcgula : Vcrbigratia,crapula& ebrictas
qux funt fpccics guIx,pofitiue inter fc diftinguunturper
diucrfa obic<fta , ncmpe quod crapulafit circacibum, c*'.
iirictas vcro circa potum:& pr.Tfterca difFcrunt priuatiu^,
' quod in vtraquc fit receflus i diftiiidis & fpcciaiibuspr^^
rcptis tempcfantiae. ^ ' • " > < , « f^" 7*- j
i.
VtrumhMtHSvltiofmfofttfimhonuSi^ * %
V
e contra,
, r
Qyy AE s T I o V.
PArtcm affirmantcm amplcditur Scotus aflcrcns vnu
cundcmquc Kabitum modo virtutcm modo vitiuin ,
. cflTc pofle,quod vidctur hoc cxcmplo confirmari.Si cnim
is quiobtinuit habitumabftincndiaciboobMahomcti- ,
cam fupcrftitionem ad Chriftianam fidcm couertaiur, fic
4ib vcriDciculcumaciboabftincat^cxillo codankabi- , > ■ ,
• . ^ , ^ J .
tu (entict proinf^titudiQdiBl^-jl^tUtcjH^
prauam nnem^nonc $iiir tMOnefto>ftcaue tatci
7*^f^ , • ' tra li quis fide afl Mahofiieticam fopciteilihcrffi
ferat.Venim tcncnducft vitium non pdfle mutariintir-
. tuccm,necc contraico quod vitiu cil hahitus pcr fcincli-^
nans ad adtum malum,virtus veio ad acftum bonu. Itacj;
liabiriis ille abftincndi in Maliomccano non tantiim in^
.■ ' clinatad abftinentiam a cibo,(cu ad abrtinentia cucircu-
ftantiis quacperfe adlu illu dehoneftant:c contra habihjs-
Mppctantii^ inC.hriftiano inciina; ad abftiDennam c«q
xircunftamiisquseA&amiilumpcrre^^c .
^Mtwrn ^ Ad excmplum allatumYcrpondctur ^-iii Mithtoietino
«jpf. ^praeterliabitum i!lui|i'riipcrftitioruii) natura1ua<#ralutnj,
^ijiMt «laplfoluntas uiclcftatur ad ruperftftiosd ai>ONiicn^Mii>
jftf^ eflle aiium rubordinatujri tiaWtum i;i appi»^ta Jkni»eite;
quo rcpria^itlur«fihriit«^ iq^«titilb iqin &t 6i flCqti^
hottus ncqu^ oiiitas tft* '&tite rcfpondcmus- Kciftcatem
abftinendf in eo c]ui conuci^is^llet adfijdcm , oriri cx i-
f|o habitu fubordinato qui potcft virtuti rubfcruir^j noii
fecus ac vicio: non aucem exillo viciolb t^ui in rupcriori
animi parcc,ncm|(t. vdhintatc reiidcb;^^ . .
vinpfus fit fikr tiMitpy^ ^
DVplili cpiflclufion^ quacffio ptojjolfe cxpficatur.
Priorconclufio. Adus vitlotoiailifoi (im-
Yo^'"^ y4icitct,cft pciprifibicu^ Cum.cnim in rebos moralibui'
^nbin^ Aonidii &n:i^Cf ti^ittb' pr«fctlim pcti Mc^xdlas ail*- »
' ' tm fit Inispr^fntcir qifttti cft haHcoa: hincfic «^m^^^
. , - ' liabitttls dcfpe<idk«rit ittalitii%<f^us, coa^ iiicSib kaMf^
rnsdiciciflr vitiofus c]uia inclinatad aAum vitiofiunnam, • '
^ . vcropropter quod vnuaiquodc]ue talc , &i]ludmagis: i
^ , »i. S^^"^^ habitLis fit vitiofus propter afhimvitiofiim ad ^
* \ ' ' ' jticm rcfcrtur , ccrceipfc ad^us erit pcrlc & abIolutc dc-
feriorkabicu. Addc ctiani nuod liabitus non-filnt tain
• . voluncanj quam ai5tU5 , ideoquc non habitus , lca adus
proprfc mcrcnturveJ dcmcrcatm*,^ ci conie^uic^i ^rc-
. jm^cor «tiai^ Tcl puniiattitc^ * ' '
Digitized by Google
' - Poftcrior conclufio. Habitus vitiofus fccundCnn ^'"'^^ (.j.^^jjjj"'^ •
' cft pcior ad:u,:umquia ciufmodi habuus potcftacc plu- «^^^^ftifV
rcs ad:us malos continct adqaosinclinat:tuni qaiadifS V.
ciHus dcponitur habitus viciofus guain adus: tumquia i* \
plurcs a^QS pcr quos comparatus mcrit,prTfupponit. Si ^^***
obiicias^pcccacocaii.fic^pdlariab habicu, pcccantcin .
• v>ecaab«6auteca|nea in (acris littcris peccacqccscaiuiua
«Mliiianitetertimos habeii Kcfpondeo twccicorem ryohJit^iitfif,
unt&sxk pidgter kabi^am , fed eciaoi pioptec fcc* ' ^
.•5iiciicerttQpeci|0$ficappcll;i£i..- ^
• » : O V A£STIO VI L
PRimacoficIufio. Habitus & a(flus vhiofi dircd^ op-- i^CmcIuJU» •
, politi adlibus propriis virtutum infufarii nonpolfunt
-(imul clTc cCi ciufraodi virtucibus,vcrbi gratia,inndclitas : •
vcl adlus inftdelitatis non poteft fimul clTc in eodc ho- »
miiic cum habitu fidci. Idemquc diccndum dc habitibus *
■ 8c, adibus diredi oppofitis,(iim ^ei cum charicaci:eft e*
niin niaiiaiUonsas inccr (e cootcaciecas > ica vt fe mutiii
iaftantipedaiant , vc£is^itemtTlbeoldgi. Quo.fitn|-^ '
liecMUin morcalc, nunquam Cttm aracia.eire poiTic. ^
• Secunda#>nEclu£o. Adas mocaUsviciorasL^cft.eflf
fimvd cu lu4ica yinacis oppofico de i eontrfi^Qm ^Wtai^ Mmm.
ttsfimitl com oi gH>ofico habtca vitiplb. Vtcumi)» ocpeciC-' .
ti^ifiitispatecyniis quid^min pcobishooiimDOs ^f^^JM^ *
peccatanonnunquam inciduncipofteriasinimprobisqui
quofda virtutii adus intcrdum cxcrcent, &cciaiTi in ii$ ' ^
quieximprobavita: confuetttdinc ad mcliorcm ftacum
conucttuntur : in iisenim mancnt adhuc vitiofi habicuc»
qui nonnifi repeticis frcquentcrcontrariis aiflibus fupc-» »
cancurXartcrumquandiufunt inuoluntarijciufmodiha- v ..x» *
bitus,non imputantur ii culpa,fed etiam potius (i qa^de
cuipaex infirmitatc contingat ipfammmuunc. / "
Terti^i cooclufio. Poce^eiip;||»bicus moc|ilis vttiofiis ^ CIhkA^»
Ctthabicu vircntis bppQ^toio i^radu reraiflb , non tamea ^^»*" P^f'
ifiecada incenloA Pcior pars conclafionis pi;obatur expe- ^*»f^fi^
fi^tia^Namis^yitii^affaetusa^mehWyitasi '
gemooniiectitttic a iucipic ^^vittttcamexecctc^
Digitized by Google
*, TeRTIAB PaRT CtHIC AE.
• adhuc prorfus abotcttt^ <>]^ 1
^nultum debilitenmt > ili eiafilMPcli I
ft/limr pofitihabitu.sfimuIte|*ttB»t«r ingradurctigri^^ ^
^•r/rnc/.. p^^^ pcobaiht> dui a quo magis h^^ltMM^
emfiltiKiciis M« ia graidfi iticen£>« ,
r oppofitttsfit valdcrcmiiTus aut oiinninoeittftt^tf*^''»'^ '
\,C*»thJi0» Quarta concIiilio.Non potcftadus vifiofusfimul ctim
tnkaUiw*^ a£lu vircutis clici a voluntate , cjuia non poccfl: caHcin fii-
.f culcas fimul acftu Ferri in oppo(ita , Hccc canKa adns cx-
ccriores vircucis & vicij pofTinc (imul fieri , vc fi cjnis vna
^manu pecuniamalterius fiirripiat,& a^tcfa manu fiiam i-
. ' : fc pecuniam crogct : & tunc voluuta» cacito cjupdani
• ' to^lWu fcrtur ad ir tr«fiHioc i licc t tiof^^^
• .L. . * l ,\ . - ' ^ •,•.4 *
'J/r\ VjBfii hab^uffp^ a<flus di^ 1 nguutitiir , hiiite" M-
\ ' T\w^ tiorum fpecies cxpeccatorum vaiijs /pcciebus fa-
" ' wl^colJigi potcrunt , qiurc peCcatorum dlwifiones ali-
* . <]aoc ma^s prxcipiras hocloco perfcqucaiun ^ ^ '
• uDiuiJU Prima diuifio pcccati cfl: in onginalc Sc a<n:uale. Illud
dicitur,(]uod propterlapfumprinii homiiusvnicuic], no-
^Hgf^ ^*ftrumabinftanii»onceptiOBMS^iteiafi:itur,'Confi{luqBein
. {^- . ' fttCatk juflitiacorigiHalis^
taitte q^aedaft^in h^^ homnt^^M^^
flli|t}C(ttrtp6e^j|^ucin gii00iSie6aiB^^ -
j •«Hidicat': hoc vero,quod cjuia gratia non pnuat, ftec ae- .
* tcrna: mortiatijudicet,facilc veniamconfe^jurtur. Illud
contra, hoc vetopraerer diuinam rcgulam eft : <]uarc c]ui -
peccat mortaliccr , facic contra praxcpcum , quia oppofi- •
t6r pr«c(:cp:um,quiaaliquicl facit, quod liccc iioivfic con^^
prncccptum^noa camcn ccndit in hncm prxcepti. •
Porro c>: pcccaco mortali pcrpetraco duplex efFe<5lui EJft£f4»
la anima rcInKjuicur quorum acutrum fcquitur cx pec-
fa^a^^^i^U y ncinpcrcaufsqulpxquiconh[\icincotali'^^^f^^
^acpQtili gmijc ^kitia: diuinje,3c rcatus pcsna: ;?cer-^'
nx raciotte ciijus aQima obUgf^uc ad paenam a:tersiam^^:^^ .
iieiidi|)(e aucrliai d!?o ij.«,/ccrt|Ucrfio ad circ^turam iknif^
eftleasf^tna^acennadKVtii^ v^^ > refpondctqHeaV
uetiSoni a Dco:aiccfsiv€ro,pa?nafen/tis, qaieft fcmpijccr- j;"
JUiscruciatusinFernalis ibmmj?, refpoftdccquccanucc- .^, >^
fioiii ad crcaturam. Ciim iouur mortale pcccacum rq* \^te€4ti ;
mi:ritnr , fcmpcr tota culpa tollitur , non tamen tempsr
omui^ rcacis pnnix tollitur, l.ed posna xtcrna qux dcbc- *** .
batur*, in tcmporal^^m commutacur , qux velia hac vita'^' * • .
pcr debicaui f^sfaclioncm folucnda c<l,aut in purgaro-
rioppllobicum , njft ;ndulgcntiarutnbetfeiicioabiltiul- '
i^ortiiatisfadioni^oMigf^tionc lib«^
eaMoCus Thcologi,3c p^^^^gf^^ ' ' . 7
,
^ ofnU(#ttf^|:^ixiv^^ pr:xccpfori^e%6€Mra,ali*,t^
^^(naaj;itta,qi^ ^i^yB
ViHM mHm^^^^smi* dSi^. ' alia verd ncgatiuci,rqiux alir^ v > .
(|Mid faceEBprciilH^>^u4e cft iftii^.J^** 9t€iJm <fe^.Cuin^" v *
pcccanim cft contr| negatiuum prarceptam , fcmpcr cft '
peccarum commiiiioaisratjvcio quado ei^concirapraccc-? ' ^
pcum affitmatiuain,aliquando ellpeccatumomiilionis,
ciim cautum omittitur idquod prxcipitur,vc fi quis omit- >^
^tdcbituni Dco cultjin red dcS|; aliqiian do pt:ccatum ^
<;pii|mifii{iurs?ciim p«rpccr4cur cotrariunicjusquod prx- ^ . ^
cipuur: Vt fi^^qqis Ocu4^(C*M«.eW " ' » ' '^"
jlpUiQC^. Vt pluApiin iu|«i6ipCKca£«t qM«^fi|M|»coiicr^ ;. _^ . .
praE.cc.pta ^<Hrini^|||^/i|nt omiflloncs qon comim^ y - , C
\ .^^pij§r.ca diuifiopcjpc^jcfti» didbioi & Ijjidam A^i-ccmr'
^iicojp/eoin pcccpoyii fm^k^^M operis&t»on <)uo^
£nt peccacacordiSiCjUmfn , qu^ foloio^o af&Au cpm-,
mictaiicar, vtblafphemiamenraiis , mateuiltentia , $lc.
alia vcco cordis iimiil ^ gxis cani^ii > vc dccraifliOi:cs>
» »
Digitized by Google
'f* Tertiab Part. Ethic ae,
injunap,comiTiinati«jj». vcri cjo» hcm tancikiii%^
mo concipiuntar , aw orc profemnttfr ; fcd etiam ^
f . QSinc6;diiiidimturpec^tiiittdaA^j^^
^ Sexto ratidi^perfbnarum in quaspcccaniui pcccattna
^'P^^3Ctonftitmtur;aIiucl cnim dicitur eflTc contra nos i-
pios, quodoppi^nicur maxime fortirudini & tcmpcran-
' 9« » aliud contra proximos , quod opponitur idftitix Bc
snifericordix : aliud deniquc contra Dcum,quodopponi-
. tur charirati & pictati , deniquc illa tria genera pcccato-"
lum opponuntur tribus vtrtutum ger^ctibus, ^uibus rc^*
, ordinamurcrpnos,pmximuni»^t>co^ "
/ ' / Scptimo tatioae eai&rum iataiiarw-ex quibus na^
c^eur pcccata^«;na pecca^rum genera^fligaantur^^tf^:
mm alia dicimturcxigm>ratia,qu!xex ignaHuftia^i^a
culpjrisiilipixyccdantiau^ iiliBlilicate,quae:clk fdkgf^
ct aliqua airims|ei#|bati4>i!eod(i^teff s alta de^i<}iK^
inafitia, cjuatt^x-fliEliberata aninff^Vollintatej^^ut;^^
Trtemeoti^flionc fcicntcr & prudenter perj^eti^tnt.
^OAauodeniquc vulgo diuiduntur pcccata in (cptctii"
^ illa qua: communiter dicuncur imortalia , licct non fatis
, ' «pt^^ciim pleraque cx illis non finc exgencre fuo morta-'
lia.lc^d tantiim vcnialia,quarc mciius ab alijs dicutur Ca*
pitalia , quafi omnium pcccatori^ tam vcnaliam quam .
inoralium fontcs & cdpita.HaicaUeem^.peccataiflo ar-
tificiali vocaboio (Skii^ia) (ignificantur, nctnpe feipetbi^
^uaritia,^uri^in^<^^ctl9r;i|i^^;l^ autem
^ o rria priora ittntina^^prci|pil>hemp^>(b^
ae iuitttda>di6 quibi«(ffiiid foa«,i«dui.c.». yik0if\pii^i^
.acgf^iijffi g4l<t5ftf»,Porta4e Y^^t^Mmi age-
'xe noiiefiblimus iiiftitati, fcd ad TheiR^s UfKt&mtti
\ fimmiil&j5,qui dccafibus ^nfcicntis diUerunt,pertinet.
. Et hacc funt qu^ dc virtutibus & vitijs,atquc aaco de rc-
. . bus Mo^alibus dicenda kabuimus ad Maiorcm Dci
' .^Pptimi.MaximiglorMun.
^^,^^ £ &ERV M
^ ■ iinentur. • ' , ^ . \
Vbi numcrus paginam indicat.
A.
Cedia quid. V ' ' '
Ailio piQnis liiimaiia eft proptcr fincm
Aaionescorpor<»qiia*ia^ v;.
^plii^olbpno < V V *
Adioim huioahK homtatia: tn^itia quid fiot 5f , i
A&ioois huriiawe bo^Statcm; & matitiam qiijaniai|i cao^ ^
. Aaus amorisDtidariiogpidilo^^
luncrtrius .^' r ' ' -
Aclus fpontan^ci, natura^jp,& violci^ti quoiaCM mftir Ir
difVcrant ' • ^ ^
Adlas aliqui humani in adlu fignato fuuC iadifereiltet*
nonaut^m in aifluexcrcito 5^
A<^tuumia??rnonim non autcm externorum bonitas & ^ .
malieiA ciua! pctitiu: cx obiedo cft cadpm cumca quac . . ^ ' . -
peticurcxane • ' ^ ' . . ♦ .. .. - .
Adoratio auid . " V®
Adidrati9 quid \
. Affabilitis<iuid ' ^, . . . ' - ^ "
Agcrc propter finem duobus taM& didtii^ • , ij
• Affcrcproptcrfiottoomnibttsllbttscommuiie
Amor amidtiic A Wipifiwaa* qui^^
lea«^c
V
/
Google
Amicitiaqiiicl ys
Amiciria triplcx,vcilis,(lclc(aabilis,&iucunda 7^
ferac - 75
Aoior abuiKlaiitiat(ca,benettoleAttSj & ini|gr indigeiitt^
Amoris definitio ^ 7f
Amoris muitiplexdiiBfio . ; ibidL
.Amoriscau& 77
Amorispropriecates&efie^s 7$
Ang^U ft:h[omine^€[uomodo voluntatcm pofllncmoue-
rc • ' , ^ , 4*
, Angcli boni fuaJcnt aliquid liominibus illumiuando in-
tcllc<fbam ' > " 49
Angcii boni ^'maliporrunt alic]uid hominibas fuadcrc
immucando phant:aliam,autrcnfum cxceriorem 4^
Animx in hominc portio duplcx>lupcrior&: infcrior 68
AnimxporcLo infcrior duplcx > anitiialts &|iata|gHs>
ibidem.
Animx facuItatummuIciplcx)diui(io . ibid./
Animas (enfiriuflS.ties &£nicates prccipitf^ cognolciciaaf
appcticin%Kl66o mociUa > ' ^ ' - - * ^it
Aaxiecas qdid ; • f . J .
Appctitto omni| hominis voliincaria , dk pr opcer fiaen
Appeticus renfuiuusciiiidficin hominc
Appetitus fcnfitiuus duplcx,conSupifcibilis & irafcibihs,
, i!c vtri»ifc]ue in animali neceflitas ' • 68
' Appcticus^cnf^iuifOncupifo^iiis & irafcibiUs dificrcn-
tirc ibid.
^ppctitus fenfitiuus, concupifcibiits & iralcibilis in qua
cprpolis narcerefi^lBant *
Appccitns (enfitiui aSits ab a«^bti$j:acioflg^s appccitujs
•^SwaiododifFcranc '
' ^^Fpecitosfb^ttiiaoUeftttmpiscxpfiu^
' pecembmi ' . , , - ^ V ' : ^
Appetictts du0lex>iana»iyc elidtns ^ ' .' \ f
Appetitii^ mhajus ccipiex>iiai;{iundisianifl^ «ciatioiia^.
'' lis' ' 1 ■ " \ ^ . 1 • ™d.;
Appetitus rationaliscurpoflritferriittoWcAllh appeci-
tus fcaUtiui, non c cootra. - ' . ibid.
1 N D E X.
Aj^petiti^s ren&ciaus iii homine cuir dicacur in moliini
pcopen<ierc » hem cur roccct^r cQncupitcencia , pecca*
tum & fomes peccatt \( / Ibid.
Appecitus ienficiuus quomodQ movpk^ voluatatem - 1^
tftudacix defintcio ; . ' i v;
Audad^caufx &effeftus ' IS
* . * « •
.Adrj Eatitudincm naturalem rc<iuiruntur ianitas Sc
^ JO mocicratirdiuitix . , lo
Bcacicuciinis defcripcio a Boctio ibid.
• Beaticudo cftfinis vlcimns in confufb omaium hoitii*
nttm i . 1-7
Beatitudo luimana dupiex,(bcmalis Sc obieditta ibid.
featitudo bominiMbie^iuaquid . 17
"Beadtudo obleaina Sc finis vlciMtisqabmodo di&rant
JBeafitudo hominis obioftiua in quo^dnenda ibid.
jBeatitudo fotmfiiisiiattt£a!is Itomi^tiinqua pofitaj ibi-
dem.
« 1 Bcatitudo foimalis rupernacuralis fuiurx vitae in ^uo C\t
pofita- ' ' " ^ 21
. £eatitudo fuperaaturalis li^us vitsin quopoficafic>ibi-
• dcm. '
BelUia; fuas adiones infiiiem non poirunc dirigp^cfed a
** beodirif^untur \ k * ' *5
.£oni delcripcio qua dicitui: idquodomaia af^ctnaCyq^*
' ponitur T , .... ^ -
Boni racio foroialis €ftcoiuieM^ti;|>pKoprietas veirdap-
. ^ . petibiiitas ■ ibid.
JSonimultipij^diiiifio 4 ^ • ' imx.Sci^
'30QIUII & itfalamfiBCttQ^ ad eaiiikm lacui|atem»iicet
\ . non ad eundem adum» 't • . . 11
^Bonum&^nisiim fiiifiKidietei/fbrmaliter 12.
Bonum & finis fccundum a6^um non func idem realiter
ibidcm.
Bonum & finis fccundum potentiam funt idcm reipla ij
Bonum,vt a<flus appctitur,habet rationem.fiuis ibid.
.Bonum cognitum quemodo iefe ix»i)cat ad aAnt voiim-
-» -.catis . . \ ■ ^ •
I N D E X.
E!ic:rx S:imprrntx voIuncamacUoacs quon;iodo iofcr
feconiicnjaiic&diffcrant, S9
Eiicicam voiuncatisaflionem circafincm triplicem eflcj
. »empe volittonemifruicioQcmi & inten^ioaem proba-
tur ^ ' . •
EJtcicam voluntatis a^ionemcitca media triptic^n]Lcire>
- ii6iiiptele^{onem,cm}iefifijm "7?
Eliciti a^us voluacacis DojOTttQC cffdimpcml 6%^
£chic»ciirdicaci!irmoraiis t^iio^lfta' t
'£cbkamicttrsb.(>rdinepra:cedic occorromicam & politi-
cam • ^
Exccutio proccdic ordinc fyjitlictico cicca ca qux funt
adfincni; 6i
S. ■
FAc(»lcatHtm moittrr quld fic>& qttoc mo^is accidac
Finis ac h^dmm^^^nt idilififi^i^vec * ii
Piftisft tKipum & fecuiidt^m^dliam^^tioii Affi; iicm reali*
cet * " • . • ibid.
Fit|is&bonam(ecaQdi\mpoceiitiam ittiit idm^ealkec
Fiftisduplcxncccpcto ^ ' ^ * ^
Fittis m^kipfcx-dttii^o "'' » jlbtll
Finis vicimus U vcrus ixumanarum adioaum eft Deik^
i6 • •
fi"his^ vlLimus.opuiatus liumanarum acliooum eft varius
ibidcm.
fkiis vlciraus & beatitudo quomododilFerant iS
Finisc59gQicioduplcx,perfcd:a^imperfodla , 4^
FcBlicicaSjvide Beatitudo. . *
ForticudinisdefinitiQj&duplcxacccptio n6 ^
F6rcii}tfdiaisdao adds ^rsjbcfpm i fdftri^^ fic ^gci^
./ 117 ^ . - . " ■ . •
]fercica<iiiii$ 'qQacaor fuac pa^sincegrlQC»Jk'F0C€ii'.
■ ttates •
Farticadotciia^ctaiiciicftpraill»^ '
f ruitio be^wimf iatrm^etfacttjl^ .19
Fruitionis aiiplttcacccpfib; ' ^ .
foSPfdcfiuitioAab oito&iri^ilii^lMU^ " > «80
■ ■ ' ^ Babi-
•
JJigitizedby.Google
•'l -• ■• - I N D
«
•< . H.'
1
HAbitus definitio, ejulquc cxplicatio
Habi tiis voluntaci con<icd^dos cflc ii| Qxdin^ ad a-
dus moralcs probatur ' l ibii
Habituspcrqups^iS^apqpixfi^mr jj
Habiw nequc Colxupei fcjc primum , aat ibluip per xld^^
xffimh iMperp^^jit^colk^Ujir^mpfo^acquiricttr^
Habittis (pti^ ititenQpribus a^us ^ugctur
Habict^s coacurri^ efieOiui ciHn$^ukaceadolicienduni
• ;adura* . ibid.
M^biCQS non pofnrocdeperdi fola aduum ccfTatione 4^
l^abicus viciofus non potefi fieri bouus,ncc j^.c^^itta M
Hominem eifc iibciiaibitnj piobacur ' • . '
Humanaadio cft vel clicica, velimperara 59
Humana: adioncs qjiaB dicantur , cauuu<iuc duplc:^ dcfi-
^umanarum adioiaumjrincipia > partgg fc fyfyri^tfjlig
affignantur • ' : "^* '^'^
llumanartun a^onum prinditi;»» l^sii ali^
» t
jcdrna.
I Dem teipe^ ejtlfii^m qsioiiMydo^olEc ciTe inoiieftt -
, dcmotond !xif
Igiiorancia^-diutatji^ti^oluiitaiiijB^
Ignoran,^^^ .^aid . . . . ibid.
Ignoranttaquapnam caiifct inuoluntarium
IgnoranciaiuiiiaacuiaUsaou poteft cailfarcln^oluntar
n«»n / r . ibid,
Ignorantix multiplcx diuifio /i.5|
tmaginacio quojnpdoad^^^UsjppiJit i«unuwci..^ 4^
Inipciaie quid . '. ' / • " ' •^rf ' -
Jinperata a(fkio voluntatis quid ' >' "
Impcrata voi|^cati s attio cft interna,yei externa ibid.
I^Def^ eijicita: aaipi^es yg^U9t|tia quoiQod» intcf
fc eonueniant & diifcrant t iini^
JfS0mi adus &g dcnomiiiaiitur^i» ^iPfff^^ y^^^Wsit^
'^rarioiiis ^ . .
1 N D E X.
% . Iittperio rationis (juinam adus in liomine fubdaatur
^ Iinperium duplcxpoliticum, & defpoticum -
Impenum nb vfii quomododiftiogfaatur
Impcii Q m & a&tts.impcrstus jbni idcm a^s . '
Intellc^uaiis ereactitac ^uomodo pr6piAuni'^gerc ^xf^-
'^tertfrncai • y, * • . > . if
^ IntellQftus quomododic^ttrprinppiamhumanaruma-
• diondm - - * ^
Inteiiedusrqaolnodo mroue^ voiuixcatem» <8t i vofoiii^
moucatnr ' V "^i^
. Intdlcdus a bono angclo duobus modis potcft illumii.
nari ' ' ' 4^
Intentio (olis agcntibus pcr rationcm conucnit 60
Jntcntionis duplcx acccptio - . .
Inuii^ia quid ^ " . ^
Innoluntarij definitio ' : ' ' 5^
Inuoluntariu du]>lex>peririolentiam & i^nplantia ibid.
Inuoluntarium vioflentumquid ' ^ ibid,
; Inuoluncariumper j^iotantiamqtiid^ ibid,
. Irse deiiaitio ' ^ * " ^ • "
Irae;(pecies>cau&9e|feAus,&reme<Ua . ^9
^ Iwm qiiftpam p^flionesQircunfUnt ^ , * '\ ' ihid.
luris mqkiplex acccptio '-144
1 uris propri^ di£ti 'multiplcx diuifio^ . . \ '
luramcntumcjuid ' -'.^ lio
lus duplcx, publicum &priuacum , ' ' lo^
lus propric didum quid " C ' '
lus quomoiio ex fa(fto & lcgc nafcatur ' * ibid.
luftitia inter virtutcs moialcs piuna , tumrationc fubjc-
di,cum rationeobjc<fli ' . ' " c-
Iuftiriaduplcx,Icga!is & priuata ' ' 10$
^ luftitia gei|d»iis fculegalis q»ud > & qualenam fit tjns
objcdum '"'lu . ' lo^
luiiitjia Ipcciaiis lea pnoata k qtt$»iriodo diffiua^
B^ria f^eaalis.dupkx , 4iftfibi?tiu^ , &jconunutji(ifia
luftiria ^(hdbtttkaVeomaii^
luOitifcduplcxacccptio * ^'^^
iuhitue deicnpcio & dcfiniup - '-7 - < loy
' ' Dipitizetiby Google
luilittae partcs intcgraiiccs du3e,decliaarc amalo,& facc-
/rcbonum ' ' ' ' lof
luftitiarcotnmutatiuae & diftributiux fpecics , io<
luiUtixparccspQfcncialcs.c^^uxnamfinc ' if^.
LAasvtrcligioQisadioquid . ;
Leglsdcfiuicio " - ' ui
Legismukiplexdiuifio , •'^^ iij
quarn^m LcXobligcr^ ; \. IbidL
Liberaltca$»quid^ . /' / '
Liberiatbicnj defcriptioexDittoTtoma )r
ail Libef i atmtri| Tfiim quale iiidiattm xadonis rccjurra^
\ tvk ^ ' ■ - ' \ ■ . 34
Xfbertas a ncceffitatc confticuit libctum arlrftrtam 31
tibertas a uecellitate duplex contradidionis &contra-
netatis ' ^
Libeuas contraciccacis ^uplex «.quoad adum , Sc quoad
obicctum 54
Liberratis & Hberi multiplc^c acccptio
Liberum arbicrium <^ui d ' ibid.:
Liberu m acbicrium ^uomodo at> inceUedu & yoluauce
difFerac * • ' 3»
Liberum arbitrium quoad pocenciam feuiiabicum noa
pcndecarationcfed tantiim.qttoadvliim |V
Liberu^arbicrtttiti.dariinhomineprQb^nc
£ibetitmai:bicciammanetinip(badtt * ' / : f4'
' * - • - ' ■
MAli mulciplexdiuifio
Mart^rium c(l adus ^brtittt^inis & charicacis ny
MediumdupkxsfeauiuUbii eiTencimn |clectttidi2mc»bie«"
'MlsdittmAeQiidttmobiediimd>ipiexj|idlt£it^ i'*
bid.
Meinbra ext^a poffiiat monerl i iblciappetita ftfifiii- .
MecttC aliqualiter ^au£it;ittndbm(;aritim
M0CttS.a;irfe Tiraor ' . ♦ 4 r - \
Miiaricoidia <^uid .
Y ,i
l
1
I N D 6 X.
, Moralis diTnplinanon ell ars propri^ didla , titquc pm-
dcntia,rcci fciciui.ipropric dida . i.& feq.
" ^ Moralii; fcientisc^obrcif^um quodnam fit 4
Maralisphilof^phiiE fincs - ibid.
Morali > fcv enti.ctripartita diuifio in Ethicam , occono-
micam & politicam unde fnmatLir .^^5 t
Moresquot hnt ^ > j ' . * f
o. •
1
•» y.
OBcHicntiaquid . • ^ ' i?o
Obfcruantia quid . • * . ' . ibid.
OdiUm CJIII(1 • ■ * ■•
Occonomia cur triplici (bcictatc conftetjfcilicet dcfpo-
tica ga;nica,& patrica . 6
Oratioquid ' . iid
• • I
PAiTionem omncm non cfTe viriofam triplicitcr pro-
batur ... - . ,7J
Paffiones ex Cc nequc bona:,neque malfe «^V " / 71.71'
Palfionesappctitus irafcibilis & concupifcibili«quomo-
do intcr fe opponanc^r .. 71
Pafiionis dcfinitio / " , ' 70
. ' • Paffionum quaenam fit origo * / ibid.
I . W . Pcccati morcalis duplex cffcdHis ^ 11 ^
*.. '^- rn Peccato duo confidcranda , vnum pofitiuum, alteriini
l*' • * .• priuatiuum 114
, * ^ Pcccatorum (pccies quomodo inter fc confticuantur &
"^- dftinguantur . ' . ,
' pcccatorum multiplcxdiuifio • ■ - ^l^-^
Pcccatum k vitio & malitia quomodo diftinauatut «
• Peccacum in gencrc vt pcccacum pcr aliquid priuatiuum
. •. 'V confticuitur . * . . . , . 2.1
^ '* ' ^ . Phantafiaquomodoab Angelispollit immutari 4^
j . ' Philofophiac finis foclicitas \ . ^ ' * • ' I
k ' ^ , Picta&quid * ^ r • < .. f iio
* • ;''. , PoIitica,Qeconomica & Ethicaprsftantior » - • y
• f j PijTi jgia«orum nairac opeiauoacsab iffisnon fiujit, fcd
' ' . "^id^monibusl * ' . ; • ; « 4^
' ' . •- _ » • u. . . V,
. .*••'... . (. % ;
1 *
Digitized by Google
I N D E X. • :
f fucfchth Itefetitut finc maraii difcipli lu *
pf4idenci a cur iiltfer virtatcs moralcs aanuincrcruc , 97
I^rudcnti^ qu3cdanv mtthcra ' ' ( i »
^radenti^ definitio - , , . V ^
Pructe|ili«vcritas inqubftrpofita f *7
Prudcntiac fubicaum cft patticurare ^ ^s.r. ^VT
Pruacnti^ fabieaum,qadmodo differat a fubie«oc«ife-
rarum vircutum . •
lubitus cft muUii>lex,ucc datur vitas caetcns
cminentior ' • - • >
PrudcntinE tripl:x atflus > .
Pniaentia: parccsoiftoinrcgrantcs ^ -jL^t
.Prudcnti«ttarccs fubiedxaux l , - r ^ '
Prudentiapartcipotcutialts trcs, fcihcet Eubuha, lyuc-
fis,&o;nome^
Pulchritado cur folfim a fu & audi^^crapiatur. 77
Efta raiio quid .
Religionis tjuinam fint a^is
R,cipab!icx form
' Danocracica. ^
SAcrificiiimquid C
Sanditas quomoao a rcligionc difFerat . it>w-
Sienfitiuasappecitus><;;ii# Appctitus fenficmus.
Scnfus cxtciior ab Angclisdaobus modis potcltimmu-
. tafi. > * • . , ■ •• 8*
Sp^cidsfinieio it
%icaU&&cff«te ^
SulUncmiiiprfftamiorcft aggreluonc
. • ...
TEmpcrantix ^uplex acccptio ' ^
TcmpeTaiitia! acfcriptio ; ; . ' w^-
Tcmpcraiitx» tiiplcx obieaum, • -
RcligioqUid • ^ r
Relif^ionis tiuinamfint achw } Z'
Rcip^ab!icx forma criplcx, Moilttdlica^ Oligarditc^
^ I N D E Xi
JTcmperaiitiap partes Abic€tae,intcgranfcs,& potentiaJG^
Timoric de^Qiiio * ' '
TJmoris rpccics,cauC^^ effeaus . 87
TriftitiiEdcfinitio * ;
Triftitixquatuorfpccics \ • *''^tibi<L
Talli cai^^a cfiedus & rcmcdia . ' - 84
VEgctatiuatfaciiltatcsnonfubrunt impcrio voionta-
Vcrirasquiif \
Violentuaicao&tiniioluntanam - '
Virtusfjuomodoconfiftatinmcdiocric^ '^91
Virrusomnis purcihGralis cft in medio fecundumobic-
Aum • . 93
Yirtus omhis moraiis cxccpta, iuftitia copfiftit in meJio
quoad eflenriam * ' ' ibid;
. Virtus circa aliquid tribus modis vcrfatur ' ji^
■ Virtutcspurc nioraies rclidcntin voluntatc '^4;
'yT^LitescardinalescuriicdidsE «^j-
Virtutcs niorales inltripUpi <ri adu poftunt obuneri ■• 97
y J rtutes moiaics in Jjuo graSu fint intcr fc conncx» 9$
lu Virtutibusmoralibusrriapartiumgencra-- - |o|
Virtutis dupiex dcfinitia -
Virtutismultiplcxdluirio \ ' 9^
Virtutamadlioiic^ non funt i^fa ftelicitas , fed tantum
. rationesadcam acquircndam 21
wrttttum iia))itus funt admutendi in appetitu reiiTitiuo
Virtutum cardinalium quatcrnatxus numcrus coUigjlcur *
Virtutum cardinalium intcr fc ordo naturat ^disnitati^
Vitia quarationcmaladicantuir ' ■ v ' jil >
Vitiarcfidcntinvoluntate \,
Vitia quompd0func,cooi^&le<;andAmiiatittim ibid;
Vitij definicio
Yitjbruincai^keftlibcitim^^ itj
' / , ' r^. ... ^ Vitioiitt
^ . • • «».^ 4* . . . ••
Digitized by Googlc
' * I N b E X.
Vitiofus adus quomodo Cit pejor habicu ^ • • ji^
Vitium apcccaco &malitia c^uomoclo diftiftinjmatur m
Vuium rimul cum virtutc quomodoellc polfic . 117
Voluntarium tum lati ciim ftrid^ fumptutn quid ' 49
Voluntariumomae m homiiie eft orauiaci^ libecumi-.
bidcm.
Voluncaciumciccafinemnoneftdelibetatam. ' 50
• -'• f/uis.
.*
• - •
■
-V ft . ' ' '
1
)
\
Digitized by Google
PARS
SVMM^. PHILO:
SOPHiCiE,
ica:
JDJE REBFS NATVRA- "
diutfa, • / • , > ■ ;■
Cutn duplici indicc locupleuilimo.
rOMFS TOSrERlQR..
«
,1» »1 ^ / • " •
< \
Digitized by Google
« ■ f>
Digitized by GoOQie
.1NDE;X . PERi GRDINEH.
• EoRVM QvM In Hac TfiKxiA *J • ;
; SuirnnxPhilpfophiaepatt^^
" bus natutahbus contincQtur^ vtv '
: numcrus^aginitx^inclif^^^^ .
turali Philoipphia. 'X .n ./
Pr^facio. ' ** ' i
QHfdiumfit ohieElum Phyfic£. • \ ' 4 Qg^'
ifimaparsPhyfic^,dcc6rporfenawraliincenece- '
Vxxfziio. . . ^ 6
Primus traifcatu^ huius parri*,dk Princi^^
Pnma^difpucaciobiiiosTradactair ^lte princi|uis , /
' rerum naturalium gencracim. ; y ^ .-"^ *
^otfiglfxfit^cep^m^ . 7 \ jQu^il
y^^Hmfri^iadebentefficontraria^ ^ '■'5Qujr
.$ecundadirputatjiohuiustraaatii5:l>efrij*(e^ , .
p.:' inipecic. *
'^tufUxfieaccepiio^ateria. - ' ' * ' u Qu.i.;
Di
Q^^STIONVM
<5u.j. QMidfitforma. ' * /
^tfomodoexra^eriana(ianturfirm(€m , ' • '9
-^^7* ' ^Homodo alf ageme proitu^ ' 2,0
^ilJ^» j zWi^if dijpofitionibw in nmeriam infr^du&u
^rmaeidemvnmtun *
^ili:^* ^fimdextr^materiameppoftnt. " [ H
. De ,P.b.i V a t I o ne. V , I
Qa.zp. J^idfitPriuatiopi;^ anfitprineipimuirpfi^n^tf^
/ . compofito natuidi. • .* «^' * i . .. ^
Ig^ . ^id&fmtifUxfitHam "'^ -''-) 1
Qu.i, ^nvtri^entotwf^mipiofuprd^Sd^^n^ defi- !
4 # • •*
nkie conHemdt
«U.3. ' Qummmm m$tfi$m natnra fit primipim p.affir
S^%mn&^iiMmilaikum:- ^ .
ii4« • fi^ compofitPim naturaley & qtiomodo ex mate"
♦ . ria&firmaeenfiet. ' ' Jt
u ^ totumphydcum difiinguaitita fitispart^m., Ji
' - Vm^ij^ant res naiurales aif amficiofism ^'^* }4
Ou.2. Puotuplexfitcauja. ■ • • ' **
* V.
I Digitized by Google
INDEX;
Sccunda 4irputatio buiu» tfadatus , ile fingutis ' ^>
' * caiirarnm generibus. •
Qjiidcj^ ^HotHpUxfncauJkejficicrjs. >' ibid.Q^y
' plHresfimul efic4Hji tomlii ek(/3e^ ef Qu.^.
QHxnam fint Ifecidtes efj^cieutis canfitproprietates. Qn $l: *
Qnid (ir (jjHotuplex fit finis. ' 44Quu6^
uinfinisfitcaHfaficHndumejfeifertedi^re4de:49^
't^cryfictmdurnejfeohteUiHUfn^^inteUi^bile. 45QU.7-
QHAnarn fintpr<tcipH<z finalis caufit pr^ieMes* 46 Qtiu<|«
Tertiadirputatiohmusfn^ltacu^ \
ddens. • , . ^
dentur caH/k^er4ccUem^^ ^ ; 470!"»"
QHtdfint c4k ^i^^^r^^ Hni. Qua. ' v
TcrcittscradlatusimiH^pfirtif f dji^xompumbus
propriefi^tib^s reinu^^ttt|Cf^^^ ^ >
Prima difputatio hmus!;n<SbfcU3^^
&infinko. " ' • - : •
* -1
^olim ijHantit4tkb^0fiio fil^tii ttfifi^iQ^^
tfirmtditerextenjk. . , - ' ji J^* ■ •
'Anterminicjuantitiutsfintreales. ^ ' V "5iQUfl»
AncominuHmexf9lisindiuifibtlihi0Oe^0i% J^^QiLj»
..^» ^MTiiitMni fiediHifibUe infimtmk . 55 Qu.^J
QHid(fr jHotHplex fit infinitum. S^Qa^f» a
Qmrnode ifffinittan cogm iM*Qa^6m
AndemrMttJaltemJucripoffttinfini ''57Qu.7*
Secundadifputaciohuiuscr;^acu<« I^f t^ocoya^ , - . ^
cuo. - ' ' ~- ^ '
•^.1/^1 • • • - " •^'f .-v -.sfT ■ • • . ^ 1
iQnidJit locHS. vv • ^pQu.^
Qt»$^lexfitlccne^ ^^Q^^^
. .* r
Q^VitSTIONVM
Qttac.}. e/^^ dito corpora in eodem locoy & idem ^rfpu iuJ
duobus locisejfefojfit. 6i
Q11.4. ty^n detHrvACHurn. ' . 6z
Qu.5. Anmotus ihvacHofieripoJfit. 6}
Tertia difpucatio huiustradarus. Dc tempore.
Qib'* QuidfittempHi. ^4-
C^i' Quomodo difiinguatur tempHs k rnotu. 65
Qli;3' Quomodo intelligenda fint nonntdla ternforis attribH\
ta. 66
Quarta difputatio huius tradatus, De motu-
Qu.iil fi^ motus y an reWe ab Ar^otele definia^HY^
^ ttern ^uid fit tjuies. 67
Qa^2. Q^^iodomotpudifiingHaturaterTninoinqHem ten^
dtt. ' 6c}
Qu^ Quomodo motHS didinguaXur k fuhieElo fetimobili.ji
Qu.4. An motHs in tribtis tantum categoriis ycrfetnr* yz
Quj. Quomodo motus incipit ac definit. 75
Qu. (>. An Utio feii mottis lofalis fit inhdfiue in ipfo mohi-
U. • ' ■ . ' . 74
Qu.7. Qiunam fint prAcipuA lationum differemia. .76
Qu^8. An ^Hidejuid moHetur ah alio moiieatHY, 78
Qup.. AnmqHens^rnQbiledeheanteffefimHL • * 80
QiLio» QHalifnam debeat effe prirtiHs motor i^xta <i/iriflo'
telern, - . ^ . 8z
Sccunda pars Phyficse , de corporc Naturali ina-
nimato. ^
Praefatio. / Sj^
Prtmus traftatus huius parti$:Dc Mundo *c Gce-
. • |o. ibiim,
.Prioi:di({5Utatip huiustra(5fcatus,4c Mundo.
Qu.ir QHidfitmHndtis-i^^y i^nrfitvnus. 84
Qu^z. ^jAn mundm fit ab dterno^ 85
Qiy*^ mndHs al^ ^^terrw effe potucrit. 8(J
/
. ' Digitizeci by Google
^ifcmcdo Mmdtu fuerit prodn^Hs* 87 Qu. 4^ ;
^uAn^onarn i^funi^ inceperit, & d^^rus fit. ^ Qu.^.
Pofteriprdirpucatiohttiiii^T^aftaQ^^ ^ < .
i^Ufnamfit materia Coeli. . ; ^91 Qij^fi?
Qumsimfit fonM (^aeli. 9^ QS{«^ ^
j&Cmli^ewimerfidifiinguantun 94 Qu.^,
^Qmnam fintfrofriemes Coelorum ex farie matc-
QmnamfintfrofrieWisCqdQT^^ '
QMmamfimxip^^^psinamt^^ / 57Qu*£J ,
' An Afira fint eiufdemratioTM mniffi^ nhib^^^
AnAHralumenaSoUr^HenfHr.^' JpiQQ:^,^
Qu^moiiiifiilUdifiingu IQ^Quui^'
APPENDIX PRifiCEDENTIS /
, , * ' Gcographica, ' ^ : ' \
Pnorpars^iuasInfliti|]tip||$^
De SfhatmMim circuUs ac diuifiotte^ . loj Cap*i«
Z)# quinfue circHlk » f0tail4ifMrra infigniciiiimi -
& Zonis. 105 Cap.JU
altisterra circulisyparaUelis ^ climatihm. 107 Cap*3|*
IHcirttAisnmriiiams^vki^
tu^ine locarunLf - - ^9J^Caj^«4»
' Poftcriorparshuiuslnfticauonis* ; , ^
5)^ V4r^x tertaincolis ratione Zonarum. ; iii Cap. r-
( *SievaTifs$enain^olis rafionewnharHm* l13.Cap.2J,
» V^varifijerraimliaraei^nefi^ .u^Cap jJ
De Terra mfgpiwdinem ekifim ggnfxali iiHhfZz^^i^
Jme. ! . . ; ^ . \ -114 .
■>
Digitized b
A
QViESTIONVM *
Stcundus cradacus huius parcis^Dc £lemen(iii^
. Primadifpucattohaios tcaifhitus. DeNattti^Jlir-
propnecatibus elemencuiura^gcheracuii.
QtM. Q^idfitelememnnLj. ^ * izo.
^u.^ j^^^ ^ fiUnam Jint primdi ^Holitntes ElernentO"
• « ■
tkor prirn£ (jHxUtntes. 123
Q^S* Qiup^^MtJira^pudita^esriietricis^^^^
Qu. 6» Vtrkrn elementa in fuis lecis grattitent (jr leHite?vL>^.
i fen anfm ^Hgrauia (jr i^nia. ^ j ^itf -
Secunda<lirputatio|uiius Tradatns ^ ^ 4eymr
. • iDutacionibus clemcntorom.
" De Actione Et Passione.
^^^] AnalEtietfmfkmfit^magerite anv
Qu.2^ jinj^rnileagatinfimite. ''■'.< ^J^.
Qu.j AniiemagatinfeiffHtn^* ' * I}t
Qu*4t .'i^ ^^^^^ ^gtns dnrn agit repatiatur. ' • • * Jijz ^
Dc Gjenerapone & Corruptionc.
Qa.y. QHidfntgeneramil^eerf^tie/.'^^^ ij4
Qa,^ ^^narnfmpnncfpia caHjk ^Hmini generatiQ-
• ' ^ ' ' »ar;' . • ^ • . . .ijy
AneerrupiiermittsfitgeneraMalteriM* ' . ifiT
.Qu^S, t^ry^zw cmuflibet rei natHralistnteritHfiat refolH-
• \ ' ]Db ALTEitATIONE*^ • ^
to.^" QiS^^ ^P^^H> qUdmamciHs cmfafiml ^
' ■ • mini. ' ' . V * - -V ■ ^ '^' . ij8 *
Qu. 10. Ap^^teratipfit motm centirmHs ^ fHCcejfimeim 135^
Qtt4i« QHornodo per fitcceJfiHam alterattonem iittendantHr
1!
by Google I
^ -INDEX. -
• f^id fit & ^mdo jiatmixM*^ ' / ^41 Qg^iz*
j4nelerf9^tit^4neitntinmixi0. \' ' 143Q11.15.
Qmd & (jHotupUx ir^ rehus mixtis tcr/jfcra- Qu^i^
^mentiima^ ' ^ •. 144 . ' ,
. . Tcrcia di^ucacio hnius Tra6tacus,Dc fingulis « %
p.E Ig N £«
j49^deturiffgu Elemnmrisjitpra^ j^CQa^M^-
AnMnnis ignis fiteiufdem ratienis dc ffiecieL 147 Qu* i«
^ • De Ae re.v ■ ■ , " ^
An airfitprimjmismidunu. 14I Qu;}*
lA^erMtnrafuafit^tididWianveri) fi'igid$ts. 145) Qu:4-
jln re£ti trtpUx aens regio difimgHOtwr* - . 150 Qu^J» .
^^a^ttafitprimfimfiigidHni^ • ' ' Qo.tf*
,^naqmfimHl cHmterragUimTnvnmne^ia4j. xjx Qu:,7«
D.B Jeril A-* - .
- QHjdis & ^HOnmfitferra. rji Qij^l^
Tercius Tcai^cus buius parcis> dc corpocibi4s
^ ' V mixds.- , , \ f ;, ■ ^ ■/
Prior difputatio huius TradtatOSfc Demixtis -
. impcrfeitisfeu Metcoris.
QfUd^amfint propri^ Metma^^' fiiigumgmtira^ Qfc^
les eorHmtaHfi. „ i|4
■ ' DeimpreflionibusigQiciS. ' ;
XhCim$en^^4fmi^dimali^^^^ M5Q&^^«
DefitlgHrec^ fiUmine. ' • , 157 Qu.j -
tgne fiitHo^faHQrf/PollHce & Helen4* 158 Qu.4. •
QMdfimijr ft^vkriaeiHfinodiimpreJfion^ Qq^$
^^^arijs celeribMs apparemihm in aereyvbidehia- Qu. ^#
tHyWragine^(^ cohortikHs armatis. . ^9
Q)l.8> De Iride^lacteo circula. ; X4f#
DE IMPRESSIPNIBVS
haniidisi ■ '
Qu.io. ^^^^ftMi/aygra9iedHlaygUcieyrorey& prHW4. i6l
Qu.ii. ^^f^fjidtne maris,eiffffHe0!iH& rejicxu^» ld|
I)efiniism(irfiiiminHmprtgineM 165
Dc iroprcflionibus ficcis.
Q21.14, I^cTcrrdtmotH* /; < / 166
PofteriordifpucatiohuiusTiadacuS;, deMixcis
pcifcdis. \. '
Qi|. I- J^^^ (^"" (jHotHplexfke&rptis perjiSemixtm^. ■ x68
QiL-f* QHidfinTyO' qHafrhnn caufashaheaht rnetalla* 169
Q«;J» Q^tnMnfmt nietallorHmJpecifs- , &^iunAM fin4j
cmmunes eort^affeUioiies., . ' . 170
Qib4t Qj^^'^^^^^ fi^^ genera lapidnf^ % qHanan\ ^orHrn^
Qu^^ t)$felicjHi$corpmhmmixtis^ iji
, ' T(crciapaisPh.)Iicxd9C.Qj:pQrc.ania)AtQ.
Praefacio. , I74
ratim.
anim^fic naturam pcrtincnt. '
QU;X. VtrHynanirnartHedefimrtfoleatj* : 175
Qu.^i y^t^:mmimaJkaaHfj0tm
partistantW9U. • • *7?
Qu. j. y^/'^ corpcris partes infirrnf^tHr alf anima^ijt
Qir^. frtmfidmmf4r($Hf»m^
corpare defider^* . . • * |^
Qay. Afltna u^ntHrafiiUanirmm^g^ner^^ ' ' ; .
Q^^ V^^tSiMmirkimAiv^tm^
Diyilizua Jy Qoogle
• : • INDEX
nobilior anima dettTimtmcontineax. ^£4 Qg^Th
fint flmes firnut fmuUes in <jmlibef vinmf Qvu j^.
grxter totalem. i$5 '
A^interemte ^nimaliremmeat prrna corforeita- Qu«j^. i
'r tif^a^tfkbcedktpmaekdaMem 18/-
Vtrum omnts arii/najit indmtfebiUs^ 188 Qu.iO-
Vtis ^okn^ gcneranm*
AnejMfinqHe fentgenerales anim£potenti£i . 15)0 Qi:!-
J^fidenam manmr fiu^idmes rniivtfi^ ^ ii^id. Qi]^%
Qminodo facultrttes anirmz ab ipfa differant, QH- 3 •
in^ f^^amfeiln^tio refedeantanivna faiodtates. 194 Qlt4*,
Q^medefotemia feu factdmei amma in$erje dp* QQ:S*
jiinguantm. '^' " ■ 195 '
Sgcondtts ua^us Uuius pamS|X>e Aiuau V<ge- / ^
nmi^. "197
Piima difputatio huias Tradatus , De fiVJultatl-
bus zaimx v^getauitis genetatitp»
Quotnam fint facultates anirnA vegetantkC' 3t^»C^I*,
IXeG^tieralilnfirHrnemofk^ '
tii^nempeciUareMiue. ' ': '' '^I99^. Jfc^-
Secunda difputatio huius ttadatus ; De £icultatc
alend]. • /
ipfa faadme muriendiy eiuf(jua eldeQem^pf QSffi
alimento^' * - ' ' ' ' * zoo
''Qmdnam fe^fy^inffl^k^ .
• ditie ahmmtimii^:- ' ,
pehutptsfacnltatis aBHynemp^ i^t^titi^j^^ij^m -
fiat inam^maltbHsfr^^eHfim^ , . ^ " ' ^ ^
pefuat$(erfrin^Mmwriftui» v ^ J ap5 Qi3U4*
Defacultattbns ad^nir^i^y^ ^?7Qi-J*
i?< l^ifiL^.mnrte^ r "^'^ ^ :jo8 Qi^»
D^&nie&Siin ' kixQu.ri
Jijflili^ed by Gopgle
QViESTioNVM ; ;
Qu.9. DefantmteO^morhB. ^
Quao. perelpirai$mte*\{ ^5
Tei^ia dirpmanoiuyus cradaau^ck faci4
crefccndi. ' . '
Qu.2. FtrHm accretto fiatfccmdmn omnespartes vitiemii*
Qu.3. Vtrnm dtctetio fit rnotHi cmifmts* iiS
Qu.4. VtrHmpojjit^iquis totovmtemforccrefceYe, 219
Qu.5« /^/nv;» idtmttttifiero vsttens tm vittt temfore ferfi^
Heret. ' '
Qu;6. ytrHr,'^ noHd cjnmtitas ac^ir^uurfer rarefkclipnemy
fj^^ferctmdenfationemdeperddtur* -
■ Quatta difpuutio huiustradacus • defacWtat?
, , generandu . ^
Qu.1. Defimine.^ .
Qu Djtgei^cy^^.¥>^^^ viuentiu?n, ; / ^
; , Pjrimad^pacatiohiiiustradam^iderenfuinc^
muni.
•
Qjj^ ' T^wj^r/ fit fiteulmt ttBiua^an pajfifta. iz^'
ytri^nadfenfuum operationem admitten4^fintjpc'^
ciiffttas^ocantfittemim^es. ^
Qu.i. Quednamfitobie&u;nfenfu4 & ^uotuplex.
- Qu.4. A^ftnfpu^rretcircapYopriumohie^lurn* .
• tou f. An^f^fhmensfenfUfUeUdt^finfum, : ^5^.
Qs-iV .^''^ fitttf^fif^ , &anfimmfdmSfeeifiinfm^
' . htfuie. animtuttihm. • • 157/
Sccuttt
r
«<
Digitizedjpv CiC^Ogl»
Sccundadif^u«iUoiuuustta<aatiis.-jde6fflfibus- .
,, exietms. - » . ,
:Prim»Se«5Ho,^d< ilhWncratiin. ■
" > , . 5«cundafc(aio,dcvifii.
^ev^^^if^ nempev0ce&Echo. S^f;
^aatoKe miitmjefi MuUtionc* ] L cC
r • '■■ ■ ' • ■ ' . • ■ . •
I>e iintS» odoratus nernpe odore. itfiOa»,
QiUiuafc<^o>«legufta»
» ■ - •
Oigitized by CoogU
Q^^STIONVM INDEX.
Qij . j. ptiornodo anima Jeparata intelligat^,
Qu.6. '
QiL7.
QHJinarn cogncfci pojfmt ab ^mimafeparata. 504
'VtrHtn admittenda fit fxcultM rnotrix m anima fe*
paratn* - / 305
Quomodo fe hahet anlnia feparata ad rnotnm dr lo^
4
■ \
T
I
SchematSe
Prtmi
de C
rc N;
li ge
Sitmmx
philoip-
Sccuf
J pars
«ft Vhy- ]
1. .
V
9^
t
! «
!
* ^
\ •
Digitized by Google
TERTIA PARS
SVMMJE PHILO-
SOPHIC^.
M ■ .
. ' i * * '
Derebusnaturalibus. ■ ,
QJ^t/^riONES P%OOEMIALES \ \ \
DenaturaliPhilofophia. ' ■ ' .
PRAEFATIO. - . 1
^-^^P^rsPhylioIogiaiTicompIcdicur,quxvtc^
omnlum fcientiarum latilfimc patens , fic
rcrum cjuas cotcmplatut tum vacictatc citm
■^»'4i^ pulcliricudinc omnium eft iucundi/fima. ' '
Eftocnim pra^flicx fcicntix c^tcris ncccffitatc .Sc vcili- /j»^»^,-^^
• tatcmctaphyficadignitatc, machcmaticx demonftratio-
num certitudine prarftcnt i ccrtc Phyficacafdem omncs
iucunditatc longe fuperat. Nc^nc adhuc ei fua dccft in^ -
tcr cartcras fcicntias dignitas &.vtilitas , dignitas cert^ • - ' •
tanta, vt fi mctaphyficam fuftuleris,primastcncat j vti-^^.,^.^ ,
litas Ycro fumma, ciim facil^ fit cx rcbus naturalibus o-
ptimc pcrfpc(flis ad diuinas afturgcre , quo nihil homini
optabilius clfc potcft , fi(^uidcm innifibilia Dci ( inquit
Apoftolus ) a creatura mundi pcr ca quae fada func in-
tcUcdla ,confpiciuntur, fcmpitcrna quoc]uc;ci«svirtus
& diuinitas. Porro vt in pracccdentibus , ica & in hac
partc priiis de ipfa fcicntia quaih dc rcbus illi [^{\ fubic-
<^is,nonnulIabrcuitcrexplicanda funt. Primiim quid fic,
& an fic vcrc fcientia, dcindc quodnam fit proprium ciiK .
obie<^lum : tandcm qua mechodo & ordinc jradanda Cf^
fcuquot inpartcs diuidcada.
Digitized by Google
Qy AK $ T. . Pr O OB mJ
' *' >. QVA»ST16 L-
- ^ ^ Tfi noincn ipfiim a vocaDulo ^tir/c j id cft , natura
/i$diMiU ' <lcriuatum, cxpiima fui imporitioncpardnyniiira Ik .
^ fcu adic(5liuum,cx communi tamcn loquendi confuctu-
dinc apud Latinos fubflanciuc (umicur, pro ipf^ rci natu-
ralis (cicncia , quse alio nominefubflanciuo Pbyfiologia
AUQcupacur »• de 4)uaii|iac qujcricuc aa iic veri ^ proprid
iaencia. <
fbjfiiM Mif&s igiturperfutthocQsi^vccenimopinioaib^^
^.ftk^onmem recum omdium , praelercim quas nacaraliahi
, ff^imr. iocneiam i medio toltebanc y c6 quddomnia plani in
iftccrto vcluti fluftuarc arbitrarcntur ; Aflcrimus , cLim
niulta in rebus natura.ibus, fme fccundiim fc, fiuc ctiam
^uoad nosccrtafinc &mdubitata , dcquciis vcrsc no-
cioncs haberi poflin». Pliyficam qua: ccrtas ciulhiodi
notitias coixipk^cur » ycrd ac propri^ cfle fcicntiam.
A Confirmacur > ^uia is caiidem fcire dicicur» ^ui effc(fluiu *
. ' per propnaim, ^genuinam iius catt(am nouu. Ac Piii*
^ Jo&piius nacurausplurimos nktune efftftiis^per ver^
t xplorQm^caalas tenec : Exempli graciayOmne corpos efle
' ^ mobile,qaiaeftaacaiale}Omikcorpusfuccefliuemttta«
rc locum, quia nequit naturx vi fimul in duobus locis cC"
TrfiiM»^'- fe : 6c fimilia. Ncquc obftat quod a Phyficis mulia pro-
fitQnio€*ur- babiUtcr duntaxatteneancur, & pluraforcaffis ignorcn-
Htw* - tur : idenim nou fcicnciae,fcd lcicntis vitium cft: multa-
. _ xum cnim rcrumcauUa; > licct vcriilima^ ac dcterminatasrj .
^ ' philoffiphis noaiiuaLfu^t perfpedkas : qud fit vc^aullas .
. .adluic moctalium icic^ncian:^ vllam fuis omnibus numto*
>^sab(olttcamfqexic.afljbcttta$. Adde quod vt aliqua to^
taU^s diicipIina v^£ dii^tttC i%Qna>^^^ '
ia, licet noaomnfa fn tIla<fert6C;iancur> &:perv«iras ,
V " ^:aufas damonftrcntur,licct nonav4e6accuratas:nequc c- |
' - i niin adracioncmfcicntia^propiic diclo: rcquiruiULii fcm-
pcr accuratxdcmonflrationcs , fcd talcs quales rcruni I
aatuiaoperatun Vcriimobiicics fcientiam habcri tan- i
.ti^jdcrehilspeirpqcuis &^aflaacibQs » Phyficamvero i
>i^uorL^parceia rerum corrupcibilium ct>nccmjIatiGK
iicpfatow|#fitfmtno de-ipib recufulnadje nafceaottm &
. • Qj AISTIONB8 PROOEMIAIES J
pcrcuntium orcu 6c intcritu cx infticucQ dillcrGrc. Rc-'
f|>ondctur fcnrum maioris propofitionis non cfTe quod*^'''*'^' /
_ icicntia habeatur tantum dc rcbus natura fnaincorrupti-f;^^^J^
bilibus & immutabilibus i fcd quod fcicntiarum dccrcta/i^Mi f^nt '
indubitarafint ac fcmpitcrn^ vcritatis,fcu quod propall-i>wniiiuW-
tioncs cx quibus conftant fcientific.x dcmoftrationcs fint^* ; r
ciiifmodi,quamuis ca dc quibus fiunc illae propofitiones> ' VA.
caduca fint ac mutationibus obnoxia. Sic igiturdicimus *
caquxin philofbphia nacurali feruntur derebusfluxis
& mucabilibus ; iudkia non cffe fluxa , fcd certiffima dc
conllanci/Tima (icut corum qux dc oitu & intcritu rcruiii - ^ • '*
naturalium doccnturi i phyficis vcritas fempitcrna cft; ic
omnis ortus & intcritus cxpers:Excmpli gratia,ha:cprq- • t*'
pofitio:Omnc mixcum cft diflbIubiIc;velilla:Omnc ani- .
mai cd morralc, perpccu« cft vcricatis , dc rc camcn cor* '
ruptibili. Addc quodrcs illa: corruptibilcs nonconfidc-
rantur in par^iculari>fcd in communi a phyfico: nequc c-
ni:u de hoc particulari tantum mixto, fcd dc omni ^cne- ' ,
rath» diciturquodlit diffolubilc.Vbinotapropofitioncs
fcicntificas , non tantum conftarc vniucrfalibus abftra-
<5lis,YC ciim dicitur,homo eft rationalis,fcd ctiam confta-
rc vt plurimum vniucrfalibus coIlccl:iuis,qua: nihil aliud
fi2ncquam indiuidua vniucrfim & collc<fliucfumpta : vt
cum diciuir,Omnis homo eftmorcalis: Ica vc non fic ab-'?^*^^'^ ,
furdum conccdcrc fcicntiam habcripoflc dcindiuiduis^^^!*'"^/'^*
vniuerfim fcu collci^iuc fumptis. Immo quamuis ohic-J^J^Jj^^t'-
<Slumtotalis fcicntiaefitfemperaiiquid vniucrfalcfierita-
mcn potcft vc pars aliqua cocalis fcicncia: vcrfccurpcr Cc ^
circaobic<ftum aliquod particularc>cLnn vidchccc pofito
rcrum ftatu,vc cft, non pofTunt cfle plura eiufdcm natur«
indiuiduajquarcphyficus dc hoc noftro folc luna, fingu-
iis coelis & quatuor clcmcnris ex infticuto diircric ; pro-, ,
poficioncscaracn quae de calibus obicdiis fiunc , func vni-
ucifalitcr vcr^:ExcmpIigratia,hsecpropofitio , Quoticf-
cCiquc Luna incurrit in vmbram tcrr*e,concin<^it iclypfis»
cft dc re particulari, & tamcn vniucrfim vcra, quodfa:i« y
cft ad rationcm fcicntiar, .. . ^ , . . * ,
C:jtcrum qucmordincm interTheorcticas tcnearhaec
fcicncia>quomodoiccm dicacur /na, & mecaphyfica* fub- -^i
alccrna,facis potcft inLcUigi ex iis qux inicio noftrq Sum-
mx pracfaci lumus , 5c pr^efcrcim ex quacftioac ^uinc»
primar di fp uradofiis prioii traftatus- terti« pactis nofine
Diaiccticj,vbi ca omnta cx inftitut® explicauinms.
^ O V A B 8 T I O 1 1«
Vseftio ha!c iiitelligitur dcilibicao Phyficae totali.
J^^^^*^'" 3c adx^uato. Quanam vcrofintconditioncstota-
cbuamm lis obiedi alicuius (cicntis cxplioaromcft Ibco proximi
fkjficM tf cicato noftrac dialcfticaf .Et Kcet de rc propofita variat fint
Pcripateticorum fcntcncix , quod alij dicantobicdluni
,Mfr« illud cde cns mobiIc,ali j fubftantiam naturalcm,alij cor-
pus mobilc,ali j corpus nacuralc *, Nihilominus tamen iii
jcnodo loqucndi potius quam rcipfa vidcntur dinencirc:
Aam idcm de iis Yodbus iignificatartpoftrcmttft tamen lo«
^ ' ^^cndi modas cft aptior.
Q^rc tencndum cft obiofiiuni Phyficx proprii lo-
^ ' ' ^^saSb^efTc corpus natt!rale vt nattualc. Dicocorpriss
sobenSfTci fiibftanttam,qttia rcsvnaquzqut debcijfpro*
ximogcncrec5cprimi , idcoqucaptiusdixeris homincm
clFc animal r-tionale , quamcns rationalc , aiic fubfVan-
tiam rationalem. Dico naturalc non mobilc , c]uia rcs
* aptius exprimiturpcrfuam differcntiam, quam pcr pro-
priecatem; Ideoquc re^ftius dixcris homincm cfTc animai
rationale quam ri/ibilc : atqui nacuiaic cft propria diffe^
xcndiobicdi phyiiologix ; mobile rero proprictas don-
taxat : idco enim «liquid eft mobilcs i|ttia natnrale , noai
ficbntra. Sttbiidb,vtnaturalc,iiepQecscbrpttsnatuc&*
Ivi^quoquo-modo^ftatamypertincrcadphyficttmifientm
^eifletttr vt ens,pcirtinebit «d mctaphyficum i n vt &nabi-
le,ad mcdicum, ac vero fi vc naturale, quatenus conti-
necprincipium motus & c]uictis,ad phyficum. AppcUa-
mus autcm hic corpus naturalc quod conllac naturadu-
^ plici, ncmpc matcria 6l forma:hji£c cmm dicuncur motus
ic quictis principia. . * '
Sic ig^urcxplicatanoftra fimtentiiA probatur hacfir*
tlluu&0 ;Tn^i^fi»^a rattopc. lllud ccrfcttirtotalcjliibie^aum alica^
firth» itts fclMitiae, ad qQod ^natcum<)ut,in illaffcicM^il ^ tx in^
Att»c»««6bttitar I pcr lerclerQiitttrtanqttam i
' c^ttf vcl proprietatei, irel partes , fmc componentes fioe
ftbie^limlpedcs:fed taleeft corpus naturalc in phyfi-
* iiaaiea <|uirimcio tra(^autui, ncmpc matciia, forma,
/ . AacuiaA
^ naturd^dficieHs^fimSygeiieralia iiint ipdus princi'pia:Q^- "
citas ir)ec6imottts> locttSytem^us^sfit eittfdem propriecaces: «
>JDeiiique co?huivelementa,c«tefae€|ue inanima^. k&n^*
ouc (Virpes , i)futae animantes &homincs fiint eiufHcm-
rabie<flx partcs fcu (pccics. Ergo naturalc corpus tft ob~ _ ti,*iiiii
ic(^um Phyficx.Ex cjuibus iutcliigis non omnia quxpcr '•••''P^
fc conficlcrantur,in piiyfica elle corpora naturalia,fcd no-
nunquam cflc cor»m proprictatcs vcl principia fiucin-
ieina>|(iuecxtcraa,qu6fit vtdeDeoetiam&Angelis^ua* '
tenus iuxta Ariilotclis opinioneip efle^ua funt motttQi|^ '
ccsleftiuiii pxincipia^ia Pbjffiolpgia per ie diiTerapir) .
» , • ^
Qv iL£ S T I O I II.
^ *
1S ortio in tradcndis fcientiis naturxfimul & dodrin«^^^^\^^-jj
accommodati/nmus cft , cum a iimpiicionbus ^i^^tmirdinA
quas fiuit magis con>po(iu>y t a principiis adea<}u« eyiisiyfyiiigfa
eoaftattC|& fimul ab vniuerfal ioribas ad mitius ▼niuerla-
lia,vt i generibus ad fpeeies fit progreiTttS. Quemordi*
nem ieu methodiunfi vnqttam in ap(jua» roaxintdifi hao-
partephilofophicexadiiiimjliianauit Aril^^ ' . ^
'camdcmplandBeoduceteaiEbimas: SicettimArift.pri- ^f^ft^f^^
nmm in ofto libris pkyficorum de principiis,caufis,&ge-r/i«</Mi ti»
Bcralibus proprictatibus rcrum naturalium diffcruititum/^^^y^
ordine partini fynthccico, partim analytico ab iis princi-
piis vniucrfalibus ad fingulas fpccics corporis naturalis
cjuac ex iis conflant explicandas (Ikogrcditur y Ita vt prt*
mum didcrat dc corponbos inanimatis»^ & quidem prius
4e fimplicibas , coelo nempe 3c clemcntis in libris ^ .
calo & libris orttt&intetittt: pofteiius Ver^ de coni-
pofitis ia libii^ Meteororttm:Tum acjcedic ad corpora a«
nifliata » de^^ufbttsac prxlertimde ip(b vitx princi^io»
aiempe anima, generatins Jk eompeadiofitts dtuerit ia Ii<
bris 3e anima,& iis qui dicuntur parua naturalia , fpccia-
lius vcro & fufiusin libris dc plancis , &. incclfu anima-
liumiltcm in librii»dcIuiloi:ia,dc gcncratiofl€,& dc par-
tjbusaniinalium. ^^^^ -\
Nos autcm facilitatis gratia Pliyfioiogiam noftrara ^^iJ^ ^w^ts
ms paaes diftribacnuis. Prwacntdecorporea^MUi^^^^
4 PiiiMAE Part. Physicae.
in gcncrc; vbi He communibus principiis & afFcdionifcus
rcruni naturalium. Secunda crir dc corporc narurali ina-
jiimato,vbi dc mundo,caelo, clemcntis, corumquc variis
mutationibus, tum dc mixtis corporibus, vr metcoris, &
jnetalHs nonnuUa diccntur. Tcrtia dcniquc crit dc cor-
pore narurali animato,vbi dcanima tiim gcncratim,tum
ipcciatim de vcgctantc , dc fcnticntc & rationali accura-
lc dilTcrctur.
PRIMA PARS
P H Y S I C
Trtt huim
frimdpMftm
De corpore natuYali ingcnerc. ; • *
*
Pr^ f a t I o. ^ .
Vo N 1 A M tria folcnt dc rcbus naturalibus
gcncratim cxplicari,vidclicct carum princi-
piajcaufa: & proprietatcs, idco trcs funt hu-
ius partistradlatus: primus dc primisprin-
cipiis rcrum naturaliumjfccandus de cauCs,
tcrtius dcproprictatibus gencralibus carum.
PRIMVS TRACTA-
TVS HVIVS
- partis.
Di TrincifiU*
Tf4f
TRadatus iftc commodc diuidi poflc vidctur in trcs
difputationcs : quaram prima crit dcprincipiis rc-
/f»u*.i»r/, ^*^'" natnrnlium in gcncrc : Sccunda dc iifdcm in fpccic»
* ncmpc matctiajforma Sc prioationc : Tcrtia dcniquc dc
NAtUta, quac rci naturalis priacif ium optimq dici potcft.^
FJLIM A D l S P rr A Tip^
Defiifiripiis rienim tiattK^inm getier»fiim« ♦ . .
E vodsambiguicttcIa^ores,auotnammodi$|^ r^*^^
cipij noipen
varpcturapad Phaorophosp^iiasac-J^^ ; ' ^ - ,
* cip^, PtimuAi jgttur principium ladt yul^ati ace^ckM -
iimiitur procuiufquc rciaut aiMiinis initio> qui»iio4^ ^ V
diicimus iii ynoquoque motu eflc principium tiMbiilim
fincm : quomodo itcmexiguaportio a quaincij^it cuiuC-
libetq«antiratis extcnfio dici potcft illius quantitatisjYt
magnitud[inis>tc,mporis,loci,motus principium.Sccundo
jto co i quo ros iacipit , i^>ii tan^aam a iui partc , fc4 * .
can^Uiam ab eo a.quo pars ipfa priBiaincipit: ^uomodo J - ,
puil&mn di^tor pQffcipiiii^
tcmporisi.irclciiunjb£b0itts«^ Tcrtio
principit^ttaccipitur prodimk,' ltaii|t<i^^ , /
(caufa , vocctur principium ciufHcm , pratfcrtimquft ^
cicns,quomodorcrum omnium prindpium cflcDeuiyiA*:
principium moralis omnisbonitatis aut malitiaf cfle fi-
ncm dicimiis.Quarco latiiis accipitur principium ^.Mct.TnV . ■
c. I. pro co omni, f ndc aliquid aut eft, aut fit, aut cogno-P>*w*»^,X*! ^
<iitttr.Inqiu»9ceptionetrijiJ%nificanturpri y
^ncra, ncmpc jp^ncipia co^apofitioni.s, ecncrationis & v v . ^ ,
~ cognitionis, cxqttibiisiesY<bi conftat iSicodc^onitur, - , >
▼tjf fit fcWBcncrftur^vcIinnotcfcitjf^ ,
]^^tpnncipiorttmpaktttioinc;omfl^a,qu^di^ ' . v
principiaco|nitionis(eufcientise:3cittCompIexaqiisil-^ •
cuntur principia rci fcuobiciVi. Deindc incomplcxotOfll. •
in principia gcncrationis fine quibus res non poteft ficri»
&compofitionis fmcquibusres non poteft cflcintegra n
feu complcta:Tbi notanon tantum principia complcxa*
quxfunt axiomata quasdamreu propofitioncs indubita* , ' 7
taevcritaris>(edetianftiQCoplcxawat4ampoin^ •
. cipiacognitionis,(}aateattslmciQtf ptateogim .
* j«ftrcicuiu(piaingcncratio Telnaiiiii'concipi, cftwm^ ,
|ft«4.foMfCtdiic^^ V
.1
• . . * ■ ' , , ' . Oigitized by GopgU
ita dici poiFunt principia cognitionis , vt fimal vcrc fint
. principia rci, non itcm complcxaqiix fant tantumprin-
^ fCipiacognitioAiSyverbi graua>mate£ia9forma>&pciua^
^io > ica fuDir pnneipia^^eiieiaiiatiiis renun naturalium»
' t ^uia ab ipds pen Jet pninis res naturalis in fieri> vt &mul
aici poffinc ^incfpia coonitil>iiis, oura&ieillis iioii pp-
tcft intpUigi feu cf nipipi ipfa generadkk. Sic bactua»f]uaB
^ cfl principium compofitionis renim natii^lium > poceft '
, . etiam dici principiumcognitionis, quianonpoteftfciri ♦
. f^nid fit corpus naturalc , nifi prius fciatur quid fit natu-
ra. Idcm fcntieniiumeft dcprincipiis c[uce in aliis fcicn-
fjttf^ parum gcncribus reperriuntur. Notandum cft fimilitcc
auxdam prmcij^ia generationis efleetiam fub alia confi-
dcf atioae pcinfipia ^onipoficionis; > vtpote flne quibus
res neoue generari > ne^ue genici conftare poceft > ctiiuA <
. jqddiliint in rcbus naturalibus nuceria&form^ >^cex
' 1 / iei^uencibtts pacebic.' Caeciqrum in ifto ccs^tii a^mus de
* ' /pnncipiiscum generacionis^cii)n!^:eciani cotnpofKibms
*i:cruifinacQraiium« ' . ; - , v
' Vtrum ucie definiantur frincifia rerum naturaliMmn
^ - '\ J Qj^ABaTio II. ' :
' ...... ^ - *
" T\ R^ncipiorum nacuralium duplex defcriptio coltigi*
r tui dc Ari(toc.<y.& 7.l.i.Pi;yfic(^^^^
^pitM. >3c fc mmcemAiec esc «Us ii|nt,fcd ex ipfis omma. Fo{^«
. i^ior,ex quibus priin6]»qr fe^ npn per accidens resnacil* -
j^alcs conftant Sl fst&x lunt : prior i^ibtlf principiis gene-
rationis,nempc materia:, fornia', & priuationi :.poftcript
vcro duobus principiis,compofuionis, nempc^atcriar &
formsc duntaxat compctit. Ec quoniam hic agimus dc
V ptinpipiis rerum naturalium , maximcquatcnus (unt
ppnfipiajjCfi^aciQnis jxorumidcirco priorcm expiico
, . defcriptioncni. Inqua oetandbeXanc ctcs particulat per
pf^ tiiflr ^***^ pci^icipia a cxteris rebus (ecernUficur. Prima eft
\0jtm^ quoM(npnexieinmcem}ft4undaqilod(iiiin e^ aliis) cer*
. tia[quodexipfisonmiafint.)&etp^^
] cluduntur imprimis ^tuor elen)^ta>deiiide aliacorpo-
. ra,qux intcr fc vicifnm agunt & patiuritut, fictjuc inutqa'^
\ ' . " tranfmucationc fiant ex i'c inuicem. Pcr feciindanlex-
. fli;dtmwabhapidciiiucioiiccaQX^ quap cxptincipi is
" ^ " ^ r" * ■ V r conflanc^
I
I
^ , Digitized by Gooole
• eohftant,vc funi omnia planc corpora naturtUa,iIuc clc-^^
mentajliicctiam coclcftiajik eorum partcs. Deniqucpcr T
rcrtiam cxcliiduntur rcs fpiritalcs, & acci(ientiac]ua!uis>
CX quibus nulium naturalecompofitum exiftir. Particu-
U aucem«£x»inferta> diiciimenponii inter principia .^'"^'^'^
tum naturalitim> ircaufiis ciccemas, ncmpe ctficientcm,'j^*^*JJ^
,^.fin4lem,fic e^emplaremineque enim proprie loqucndo . -
/aiiquiddidtiirdcji^efleJiucfieri* Sed e£cieQ«'eft id a
qao , finis propter quem, & exem|»!ar adcaias imisgtia-' , < ^ -
iicm qaippiam cfficitur,acYeropnncipium'cft id.cx cjao . > ^
rcs conftac vei gi^nitur. Prxtcrea lixc cadem particula
Cgnificat liabicuilmcm tiini parcis tum tcrmini : Ita vt • ^ -
fupradiftx dcfcriptionis fit , principiancque ex fc inui-
cem, ncque ex aliis , fiuc tahquam cx partibus , fiuc tan-
€2uam.^ex cerminis ciTetled ex ipfis vei canguam .parcibus> .
^ vel canquam tcrmmis, omnia, fupplc ,cdrporanacaralia
pendere. Quo fenfu praedida dcfinicio cbntinec non can*
jcAmprincipiageneracionts,(edeciamcompQficionis>^as
>^bmniacoile&iuiftunpcapcripfamexprimantof>analon «
gicctamen, ita vffbrmaim^riAiis, deinde mate|ia> ti^n^
t •
j)iiuatio rainusprxcipuc cxplicetur. . ^ . .f i ^ > '
, ■ ■ • ■ ■ - QVAIST I O lll^r^m^ ■^•^
ITa cfTe cx infticutofic pcdbat AriftoceloB ciq|^. ^IHlX Ur4|l^«^
phyf. £xea'qQi|^ttsfiancomnia>fiinccoiicraria : acquiA''^*
}»rincipia fiintca €K quibuf fluntomnia , crgo principia ^^'^^
unt contraria: (jaodacdpicndiuii eft dc principiis gcnc- ^'^riulli'
'rationis, quse (iinc veluri ipfius termini ; & praeteiea no-«i «/^«/u.
men concrariorum gcncracim accipiendum eft pro no-
, ininc oppofitorum. Sunt enim fupradiclaprincipiagcnc-
racionis piijfica: priuatiuc oppofitarprobitur, quia priua-
tio & adlus opponuncur priuaciue : fed principia fcu tcr-
mini a quibus pendct omnis phyfica mutatio , fc habent
Tt priuatio & a6lus,quod patet indu^tioac fai^a,& ex
gacnriquflcftionccIariiisifmotefiatjexcmpUgraria. Ge* -*
neratio cftiiominfs>ci^mcxiioahoniinefit&omo
;&caIe£M£tiocbntingit c&m exnoncalidofitcafidtu^
^ : tanc&m prioatio a^ni ^ femue^ fcd etiam ipfa materHl
" <)uatenus ^^u Vel forma carct , eidem priuaciu^ opponi-
. cux^U^a j^riiuuQ ^ maceiia ioccj: fc aoaof poosuijux; ; vc
Digitized by
• » etiim Principia dicantur |^ra:dido fenfu contraria , jopn
cft occcflc , vt omnia quouis rcfpc<flii fmt intcr ifc opfiofi»
ta! Porro jiontantiim Ajiftbtel^,principia eflfe contra- .
tia,fedctia4 addit ipli jrima c||icrariaifle priacipia ia
%Hntra»i4, ^^^^^ remmphjfficarum; Nan^^ca aue pnid||^M)m^^
fiae m^ria priuata, & ipfa fuhtoiitij^MQ^
' donfirmacur , quia priiiu.cwia«*^^
• V qux font omftiuni primi,ac prbiodje !fmtii|aiinj!^p^ >
* cis priiifquam in accidcntibusquxWi compO®0.aj^^^^^
' niunt dcindc prius in fiibftantiis,in heri c{uimitrra^6 .
cflc , ficque prima com^anaiUftt princifia^c^etatiw^.
nrwwiwAr dcvlla rctanta oplnionum ▼ariefatC^WJ|p>
Atq.ff»p»fi' V cft apud antiqno^ , quam dc quaeftion^fW^owfr-.'
•jfriiw.iiiiVcrinn illa omnis fcnccniiarum multuiido ad-tjuat^-
^ vcluticlaflcspotcft rcuocari. Pripacil corum,quivhttm
tantum rcrumommum principiimi , illudqnc immobilc
•* f!ofilcrc,vt P|u:mcnidcs &: Meli^lus , fc-d Parmemdcs kni-
Wm,Mcli^<toV<^d infiiOciimiil^dcflfcarbitiabatur, Sf-
^ ^ ciin<Udftc<^ttmcrtiiviii^rcru^
ia&dcfue iiiobile^^fcVolu^^ , ^3» vel vniip|*-»-^
incntis,vel quippiam; di\|crfuiir ab illis aaigfmiM;?^
nim Hcfiodus tcrram, Thales
■ rem,Hypa(rus igncm,alij aliud poflRtllnt; Tm^
rum «ui*plura pofucre rctum naturalium prinap^;wfl|i:
infiniw* qux absillis Anatomi, id efl, infc(flilia<ii<:cban.'
ian l4tqiciHJ6s,Dcmocritus. Qaarta eft eorum .qui
^ «lora quom rtmmnacuralium principia,eaquc finitapo-
• |tieKC«Sic4atCCa Calda&s dttPjppfuit,ncmpe hicem & tc.
HcsbrwOtuHnacpi^ ma,ncmpc ^uam,acr«p, ignem:
^erum prindSroUb^^
rfianitcr exprcfllt rernm principia,ncmpc mcf^flda:^,
^fmitcrUm , quamuis inccr idam & materW^d^o a-
'\ l^^wiinjcaiiun^rxi ^ naiuiam iiitcr^j#c yidc^^
* t
Digitized by Google
. TrACT. I. De rRlNCI?115. 11
Veriiitt m uaupugnanuttJH opinionum varicute , & ^^Mifi/i
lerum.obfcttritatenoafinemagna laiideTentatem ^^^c-^* •^l*
ctitus Ariftot«trfa ftatnit mttm naturaliitiii principia prt- a'mM,tfi!r
ma^^mpe materiam,(brmanii 8t ptittaciodem: qiic ex i- ijf,pfwt^
pfa rerum natnralium generatione In hunc modam
phyficis (bfcnt colligi. Ommsgeneratto cft alicuius rci'^
prodncflio, pcrq-iain ali/quid incipitcfTc quodanrca non^''
crar. Illud igicur qiiod dc nouofit,en: tcriniiius adcjuciTi
tcndir gcncratio,dicicLirc!ucforma. Verum curn non pof- ' .
/iinus concipcrc alicjnid ac nouo produci , nifi antea noft • ,
fdcrit , hinc necelle eft yt gencrationcm pratccdat ipfius
tbrmx producendx priuatio, qu^ cflccrminus iquoip*
fiuagenerationis. £t quia nihil nalism f i fieci fcQ produ*
. <i pojBeftex nihilo> ideircotertiomquippiamdefideraturj,^^^^. *
ct qup ferma ipfa gignatutjdcin quoretipiai!nr><}uod gc- fniMi^b
' nerationis principium dicitur materia. Sic igitur tria col-
liguntur rerum naturalium principia , quorura forma & MMnrk*
pruiatio funt termiu^ oppodtuJVlatciia vcxo commuae v*
iriuf^uefubicvflum;' "
Quxrcscur caufa efHciens,aut ctiam iinalis non adnu».
HMretui inter pri n cipia genccationis,ci^m nihil nifi ab a-^
liqttoefficiente,& propter alioucra finem gencretttr. Re*
im>ndco illas cauus dict quidempoflc p^n^tageneta*
tionis> 6cl extqrna tantum» oon intcnuiyflpit m^igi s pto^
ipi^ dicttohtr principia ^cnerationis » quialhat ifli coii« i
ii^nftiora: generatio enim phyfica, quatenusmotatioin*
cludit in fuo conccptu habitudinem ad terminos oppofi-
tos & fubie<^um.Eft cnim mutatio omnis formalitcr pro-
ccffus ab vno adaliudin aliquo > id cft a tcrmino acjuo
ad terminum ad qucm in fubiefto fine a priuatione ad
formamin materia. At vero generatio,vt fic feu quatenus .
mutatio» Qonihuoluit fomtaliter reipedfaimidcauiaoi
efEcicntera aut faalQin » Mmeam iaoUii: fttaMwV'
SECF NDA D I S PJ^X
Depdiicipiisiiilpcdc. . . Wit;
N
^otuplex fitueififo mMiifkl'. V4i V' 'i^^
Otnisrt ipfiim matci ia: valdc am b 1 a^ii lint cftjncOTe
cnim vno modo riimitar.Ec qaoniam omnis ainbi-*
' |uiias adhibita diftindionc tollitur, aliquas macerijc
ftindioncs fubiungemus , vc candeni conltcc<^^||KOa^
> ^ Jnatcriaf gcncrcfcnnofit. ' * r ^ •
Primiun igitur mitcria l«i fiirapta, diaidiwr
Jl^ir^ quayth qiUjA: ctrca quam. Materia ci^ qtia><i^
,>i.tar jlA omnc cx «juo tanquam cx fobicao fit t^|ai<i;Qri^
\ ^ modb cx aifro g t ftarua , t% la^M ikus , capnH^<» »1^^^
' tl* ^''«'jt^gulis fitdomhsiftcx variofadtbariiinAl^ttprtt
* gcncrc fiemcdicinalis potio.Materia in qua diisi#6irS^*y
quo tanquam in fabicdto aliquid incft , quomodo tabula
in qua aliquid dcpidum cft , materia pidurx j & charta
in quaquippiam cfl fcriptum, materia fcripturxdici po-
teftrfic docuimus inmorali philofophia intcllc(^um cflc
fubicdum prudcntix , votuntatcm vcto cflc fubicdum
i^ftiti^,& ca:teraruin virtutum nipratium. liacie^j^-
3 • ' i^a qikm dicitur id lorahe circa qwod agcns^ i^^mA opc-
tarufinlfmuni quiHlablignocomburituriq
cimusaimdnes-mcniisdirtg^ fobr
ieaton,vtl obic6tum Dial€a:icx;<^uod dc Abicii^iO^qpiufli*
bet habinis,potcntix vcl acflus dici potcft,ac praecipui de *.
obicdo habicus vel adus pradid. Vbi nota candcwima-
- - ^ . tcriam diiicrfa confidcrattonc ^dici poiTc matcn^^ ^
^ . ^ua,in qua & cucaquanu ^ ' ' ^
J«ii|rrr4 ex Se^undo matcria cx qua , diftinguitut in matcriam al-
l/J^^l^teiQtkmis&ccomoolitloms. Illa cficitttrxx qoa non mfi
tw». . ; ahcracalor ^raiitoudnafit aliquidfiuc rcmow|k media-
1. C0mfifi.ti^n9m}i6 ejt jquatui» demottia^icuftcur ficri mi^ftar
* fiu«proxiiBi&imincdi«S,qRomd4^^ S^W^
Digitized by Google
Tr A c T. 1. DePrincij^iisi, ii
tufplancxjhscc ycrp diciturcx quacomportcnte abrcjac
(fAmatcriaftatiia^yldijpidesdomas. •
ToiPdotfinitcria, pracfcttim ca qua; dicitar couippficiQ- Uati^U rJ^
nis ia rcbus phydcis , didinguicur in primam & (cciIn^^A«Nf«i»-
daiti. Prima dicitHr id quod primum concipimus ingrc->'**
di compofuioncm rci cuiuftiue naturalis , fpcifl^tum ab- i.
fqUc Tlla forma (luc fubftantiali, fmc accidcntaria. Sc- Af^fm^
cunda vcro dvcituripfamct prima , non tamctl nuda , lcd
a6hi aliquo phyiico , {itie (ubilaaciali > fiuc accidcQtario
pt24ita.£c ^uidem de m^eria prima,qu2t cft materia ex
qua gcneratioois&tompofitionisphyhcaB^deinccps (cr-
Hioinftituetde.
M
S^id fit msimd prim^iO* quarept ftdmit'
• ' . . tendn. ' * ^ '
Qv^A B S T I O II. • .
Atcria primapropccr ccnuitaccm naturx adco ab- ^ff^T^
ftmfx confidcrationis cft, vt vix qi(td cflct, ({atac-'*'"*''^^
re pomcttite' vtieres. Phik>fophi« In hoc eeacjlM^,^
ma quas twefKivipilmiis.c^mn^ vidcmus » Victci ,
aacem^ignorama^. l^LCiimaici&waitf^^
Sixhtl pei^ffi#tiis in ipfa cocipcredeVufoiiQSi £ ca^ (^-
ftAi parcipere Velimas. Qoare Ariftotiele^eikm negaciti^
tc cxplicac i.M.cc.c.^c.8.qu£ pcr feipfam ncquc quid,ne-
qucQuantum, nccaliudquippiaincoiuna diciiur, ^uibus ' *
«nsdctcrminatur. '^' . * ^ ' " ^^*"^-' -
Accuratius vcro dcfinicur ab codcm5.Met.c.t.& i.Ph. ^^^'
. c.^.text. Sx.piimum vni ufcuiufquc fubie^um» cx quo in- '^'•'^
fito & pcrmancntc fit aliquifll per Cc 8c non per accidcns.
Dicitur (fubie^flum) Vt difttQgiiacm: i forma,cx qua Iiccc'***\
fiat aliqaid pcr fe>non tamcn tanquaih ex fubie^. A44i*-
tiu!j[primadi}vc fiscenucar i quaois maceria, <[i^ nqfi eft
prima, A^ldkur (cx quo infito & peri^abentc fic^Uc|ai4)
yt ckilftingiiatar i prmtttionc , qux non pcrmanct infita In
compofico,(cd pcradla gcncrationc tranfit. Dcniquc fub-
iungicur ( ex eatieri alujuid pcr fe , & non pcr accidcns)
hoc cft compofitum quod cx eaconftac , cffe vimm quid . »
per fe,& nonpcr accidcnsjvc diftinguatur materia ph.yli-
ca a maccria arcis^u^ eft fubftantucomplcu esQ^uaiiOA
lic vauai ^ppiam nifiper ac«ideai«
Digitized by Gopgl
• » 1
'»4. '1^*1 M'Ai pAltT I J^/>3Kfirif>''i^^
jfiUtmAU' Poflc!: etiam cx variis AriftotcHs locis ef&ticialiswil:'*
''♦matcrixilclciipcio tradi, vcdicaciir iublLiuti^incom^cj^
ta in potcntia ad omnes formas Qiiod fic fQbftancia pa-
' ' tcCj,omnc cnimcompplit!!^ na^jjraJc futftatiare,^^^
" > . cx rabiUntiis cotifl^reMCi^rcpnflacaHCcm
' ' <K)mpleca;<iMRfna auifem ^ pars 0^us coi^lpo^
ci/Deniqucquo^&iftpoceQciaad otnnet^^ ^
, ' ek lequcnci qliicftionc. ' .
' . Rcftatvt^dliibita rarioneprobemusadmittcndumelfi^
'••f^*!*^ fe in rebus phyhcisciafmodi matcriam p4mam. ^atio
^a^^jji^ harcducetnr ex naturali rcrum ^encrationc. Ex nihilo
^^^i^4i^^uicquam gigni noapotelt , vc conitac cxpcnentia i crg^*^
mtMML ex aU^uo priaBexiftence quod uv.r^ genica xeo^^c i \
t^ilil remaneret , oon cflct verumdiccrc quaftdo i'^^'
/' coituejticar in alf rcm,i4 ({^od era^ ifm$ fubifd£i^|j|B|(^
0£(e a(frem« Afi vero id ex quo praee^fteitce^ & ijfcCe
^^«/ % iilca rcmanence & aliquid > nihil ^iudeft qoj>yjpj|>fli^^
i?r ' . . J?eq^e enim iftuA eft compofitum ptaceidfteRi^ *
, .... tt*i(?nr
. , , nifi ex co coinpofico percunce alicpid gigni poffit. Niec
' i, focmaquoqueprxcedens , cum non polht pereuntc prap^ ,
ccdenti compofito remanerc,auc cii raccedcnteforma,fi-..!
mulftare. Quarc ncccflccfl , vt pereunte praeccdenci '
compofito , ac limuifxcici^ eiufdep/compofici foru)^
( ibla eiufileni comppfiid uiaceria rem^ancir. Confic^n^tt^
^iiji^iitilbeciaciftd^pm .Y(KlEl>i^;racia qua^do ix^App^m
0tft^H, ligno excipuurrgnis» nequehgnumoiilQiiid S
'^nis, nequehgnumoiilQiQd mjSM
fe3 igi , necjuc ignis e)c nibiio pror(i^ fieri iiil^Ugittm ^
quare neceffe eft vc inccihgamusaliquid ligni rebianelre»
& ex arit]uo prxcxiftcnce ignem ipfum conftare.Illud au- *
. . . ccm nihii almd eft,quam ipll ligni maceria,qux'fola cx li- ^
. gno^ereunte non alihi quam in ipfo igne cxcicaco rema- ,
nct. Cum autempars iliapocenrialis cx qua fimulcum.
^forma cp^ftac coi^moficufn noi^ fic cx aliis pai;cit^(^iDh|V
iicis compotita^ne^ecurprogreirus^i^iQ^pb^
rcd^ mcacofprtmuioa uihie^^^
< #tt eaiitiiuicK^uam reperiacUF tuid^^tttft Hsr
dieb^t j[eCQftdui|i proj^riaW rationem coj^fiiit
Exqutbuii^^^^admictcnd^m e^in xebus {
Digitized by Google
Tr A C T. I. D Pr I N C I Pll S. \V 1 ' .
§l^A9^mi^ (jualis fit pHthiik 'm^liUi^^]^^ <
Aeeti'^'^mam recundum ile (f^Qax^smi^^
poui^ omnium fbrmarttm expcxciem dik^^lms^s / ■ "
iriruics fopnas : quaie macemm ipfiun appeluuic poim« ^
tiam > ef^ cnim hoc Mentiale materia?. Cbiiiiftit autem \
. in duobus paffiuaiftamatcria: potciuiarprimiim c|Uidcm MnUtU
in co , quod cx materia poiiunt formx matcriales virtu-^^*"^^ «•
tc naturalium acrentium cduci •, altcrum iu co quod ill« ^^IT^^^.^
omncs & nonniUlae alix qua: cx ipla aon cda^untur,p(it"^^*
^nc i n eadem ceci^i ficqae pocencia maceriae partim e-
«|dudiua>panim feceipciua ^ieictti Veriim de ili^incrin- ^# /«^* >
lecalcfortiiali^p^ ^^^^"1^^^^^/
^G&afit i»eiiifiaodipoccfttia $ aoTer^^ '
libi edentialicer adionAum habcat. Rc^ondecuc prim6> tultM. ^
^ matcriam primam in gcncre entis phyfici eflc puram po- >• ^ITmit^
' tcntiam,vc loc|uuutur,idcll,cxpcrceinoinnis adlusphyfi-^'***^» " V
• ci. Cumenim fit cfleacialitcr potcntia,fi adiundlumha- '
beret eiienciall|er adum > iaiu cilccaliquid eilcntialicti^
ciompoiitttii^ ex pocettcia & a(^>ac proi nde non edec ina*;- . '\-
teft de ilto aott phy(ico quid fit > a^ acetdo^cale aliquid,^
' anYerorubffandalc. Si eaimfiteaotdttt.acc^en^^
' potcrit cfTcdc c(rencialirationeraafcriae,qu«cft efietia* "^^^^ .
Jiter fubftantia : fi vcro fit fubftantialc, non erit quiddi- ;
. ftin<flum a forma phyfica,qux nihil aliud cfl: quam actus .
jphyficus fubilancialispficqi matcriafccundum fc fpctflaca ^ . •
Jion cric bmniam formarum cxpcrs, quod eft concra c6- ...
lAunem philofophorCUttcp&(ciimm«icaquc lic^t materig '^«i"
fita£fai aiiquid phyficum , noit camen eil adus phyficus, i. jipr^.
^^ut a4^um phyucum babtre dicititr rniiul^ttisn aliudcft fHh»m^'
jnitenam dTe adi^aliqttidphyficom» quam iliam efle ih^
Att aliquid pertin^s ad integricatem t^iMC compofisi
, phyfici fcu naturalis. Rcfpondctur fecund6,maCeriam ih
gencre cntis mctaphylici non cHe puram potcntiam, fcU
non circexpcrtcmrccunddm fc omnis adlus metaphyfi-
ci Jlemotis enim omnibus formis phyficis,rcmancrct ad-
. J|iw matj^ia£iimalicei;.ciis (ubijUotia: oilul eiun msr-
•r, ..
1
f
Digitized by Google
. , ' r« PkimaePart. Ptty^^^ieVL*^^^
^ diaiH cffc potcft iotci: cos & non cns formaliter. Atqiii
materia fic fpcaaca nbn cft foraiaUrcr non ens, ftcut ip%
priuatio Urgo dft forniallw imsS- c^q^it P
' {und^ & 9id conlkinm©ncm totius compofitijcfUs ^
fubftanritUs, ncocflc cfk ? t & aliquid rcfale *^ujMt
lc fccundiim fc. Adde ctufe inatcriam afttt «xt^
depcnacntcr a Forma , atqui aaualtrcKt^MjJ^l|^'
quidam inctaphyficus. Vbi aducrtc , UccfcWWfl^ ,
jdcacutcxpotcncia&aclucomponi , non tanic^i cft^Jf
' ' compictum in vUo gcncrc , quia uon conftat z6bl 8c f^^>
tait& ciiTfdcm^ncris , fcd cx potcntia phyfica & adi
, ' ' inctaphyfico fcu cntitatiuo.Concladcaun^ igitur cft ma
• teciimli6«fic abfolutc & funpUcitcr puram potcntiam,^
• .tmin^ rcpugnar<? ciufmodi mitmr} cxiftcrc iq rcru n2£f
^ l!ura,quia<(fct ciisfi; n8ciisjcns quide cxhypmh^ quqd; -
' cxifterctinrcramnatura ; nott^s qiuanlW^i^^
V- . Akeia dirilculcas cft, an 'ftd omnci^ ^^'^''^^^'^^^^:^
'^jt^Uf matcrix potcntiajan vidclicct fc extcndat«df<fr^^^^
^.ulm. tantam futuras ( de quibns non cft dii^cultas ) fc^:?|Wl|^r
aJtfhit^- «aetcrita$^prxfcntcs,6calias potlibilcs non tutiira«|^flyi^
Wdco primd matcrijc potcntiam fc ext^ndercad toi^.
inas pfaceritas; ratio cft, quia potcntia matcnx genca^
-I& eft,nec augcri vd min^ poteft,ciJim fit cllentialis. At^
. TOd f materix pptentia tovt fecsctqndctct ampUiis ad '
«as ftrmas qux pcrierant,minHcretut.N?cmc o^fi
formx illa! natura: n ncqucan* stprodttci. P^T^^
*^ ucnit cx defedu agcntis naturalis , qaoi non polht ^em|;
niinicroquodamiirum cft rcfticucre :
9,agM» matcTKC. Rcfpondcofccund6matcri«potcnti|%^W',
^ toodcie ad formas prarfentcs , c6 quod prxfcmfa totmie
lion tollit aptitudincmfubicai ad ipfam,fcd tantum pn*'
■v> ^ ' teationcm. Quod vt intcUigas, notandum cft>in co om-
^ \. . , fiiquod didtnr.cire^inpotentia ad aliquid, duo conftdc
I ..'4 \ ' . tari,ncmpcpriu^tion<Mnfcuindi5cntiamaaUi^^^^
' , • tiam feu aptitadinem adcttnd«m :'fapcruenw|tt|^c,^
acluprmatiofcu indigcntiatoUitmr, notf vcrdM^f
' nuamuis prxfente forroa non dicatir propri^ ^yfiim • .
cifcin potcntia adillam ,quia idquoddiqtmf«in po. .
. tcntia inciuait priuationem cius ad quod dicitat CHC m.^
' ' potcnti;^. Sicut is qui adu vidct,habet potcntiam ad vi-
4m6K^ umca dicjtoxprogric e0ciapotentia ad
uiyiiizeci by Google^
• •• . V.. . -
Yidenduinrficat didttir is ^inct^m poffic videre , aAa ta«
mcu noa vidct. Rcfpondeo tcnio matcriac potcatiam fc
cxtcndcrc atl formas pofllbiics iion futuras:quia i#llacft ^'•^»*^*
lorma, cjuaimiis prxftantilfima, quse matcrix appctiturn
cxteufiuc fatict : ijuarc appcticus matcrix extcnduc di* , -
cituc infinitus : quia noa cot fgiOM^ xccipu*<juiapliucs ^ * '
adhoc iiibiade pomc cectpf^re,
Qjr A B $ T I o I V. . • '
NOnrmHx funt matcrix proprictarcs figillatim hic r. Pnpritm
cxplicanclj:,;]uarum prima cft quod lic quauCajadeo mm^'
.cnim in4ccrix pcopria cfl quancicas > vt ipfi primo pcc le
competacjdeiadc pcr ipfam toti compofitoliaturali > ad-»
. dc «tciam formatn fiue iublhmciaicin > -iiue a^idcncalcm
non a^G mcdi^ce <]aaacicaGe inmaceria cecipi : .#x qu6
laceiligcre eft quantitatem cflfe materia! coxuam,& cam
ipCaftmut produdam fcu crcatam ftiiirc , praelcrtim cum * •
vi.icmus niillum a2;cns quincicatcm c poccntia matcria: ^
cduccrc poifc : cjuo ficetiam vc qucma imouum vna ca- /
dcuitjuc matcria vanjs fibi inuiccm fubimic lucccJcnti-
bus formis fubcfl:ita vna cavicmqiie ^uantitas ia iiiis
pcrfcucrdc : immo noanunc|uam ipiius materia: viccs ge«
!rac>vc cohcingic in auguftiifirao Hucivarifti* iacramcnto. . ,
Sccuada elly quddiitingcncrabilis^incorrupcsbiiis, ^^j^
lijc^cmucabilis dtcipofCcquaceatit mucacioaum vtciiG-
tti'dines expericur , dum fuccedenccs' (Ibi inuicem formas ' * ■
fuo finu cxcipit. Quod auccm ficingcncrabilis patcc,quia
cx nullo fubicCto gigni poccll> ciw w ipiii lic pnmum oi;j- -
nis ph viicx gcncracionis fuiiic clu'!!. Q^M>ci ciiaiii lic in- * *
^rrupcibilis paict , i]uia cuui corrupciu <^cnerationi rc- '^'
(pondcat>nihil cllc pdccd propric corrupcibilc c|uoJ noi\ ^ ,
iicgpocrabilc:(icut cnimniiiil nifi pra:luppoiico.iubicc^o .^.^»
gigtii pocciti fic nihil .iiiii in iiibie^lo corranipi. Quarc
maccria aoa niii per crcacionc.m'prp(lj;aia0QC niil pcrlta*' • - ^
'niliilacion^m d ftruipoccft, pruitidiqpe a iiulloag^.ili[e*'.V ^ \
iiacurati. , icd i fblo Dco procrcari aut aboliri pptqfl:» •
Quo llt vt nulla iiacuia' vi aujir-ri vcl tlinnnui pollic ma-
tcria , tantUiiK]dc ciinc icinporit; litmateriit in hoc vn;~ • ,
ucrfojquantum iuit Ab inll-anti crcarioiiis 3 non plus iicc
wiuiu^. Ncquc i>bcJt J2iyftcxiuixi c^^^mlubit.maaugjaif
in auguftiffimo Euchariftiac racramcnto, vbi maccria fM»
. Jiis confccrati dcpcrdiiur, nain valde probabilc cftcon-
, • fumpfts fpec;iebus , Deum caatum matcriat rcprcxiuccic»
^uancum deperditUtn fiterac]^ trftndubflantiationem.
^ tftftk^ Tertia^>quailin«ieriAviiqiiimpoiIkcireiiiidiuKa«
. uoefti<}uiaiuuhi»i^«^nsdaodpoflii:expeUeftomn£
pcnitus feraum 1 matena nin indacendo iioiiam.QuM
i,Tt pleri<]ue preliabiliter «fbirtBntur» plures Itlntiii eo*
dcm rubicdoformae fubdantiales > fubor^ina&r>liferti
aiiqua,nontamen omnis a fubic^la maccria abfcjuc alte*
tius produ<flionc tollitur. Vcrbi gratia,cum animal inte*
iit> cc(i rcmancat corpus, totali lorma nempe anima de*
f • f(itutum,oaines camen corporis partes remanec fuis par->
' t iaiibos focmisf raeditx. Poceft tamen Deus ( qua eft vii^-
' f utc ) materiam omm Ibrma t Am fabftaatiait cum accU
' Jttaitiexpoliareyaatnttdamacinfbnnemeitailiilocmi*
' sctpofletque in tali ftatu materia vi ftia ftibfifterCi )aani«
nis id nondom cclQtigerir,farta(fis tnqaam fut«irom fit.
# f riyf/s* Quarca ptoprictas cfl , quod matcria Ht omnino pafR*
^ tta,id cfl, auliain habcat potenciam a^iuam, fcdcantuni
pafliuajn , quia omnis adlio cfl a forma qus fola dicicus
-. priiicipiumagendi^iilcucmaccriapcincipittmpaciendi» ^
r
DE FORMA.
Qjr A B s T I o y*
rwnmm ||^. Efi'"*tuf ^b Ariftocclc 1. PhyCc.i. tic.tt. Rattoeioa
/ff/fiiw JLjf ^ti^ <iui<t erat efle,id efttracio eiusefiCrix quse ci]jE^
^oex^i competit,eo quodinrei coiafquc naturalis eifcnj
\Ahd fi*ms tia pfxcipui Gt pQfita:Veri!kmdidtindiAsn^tcd delcribi
Af^t^ poteft : adus fimplex fabftanttalis vnum per f!t ciun mi*
, rcria conflicuens.Dicicur (adlus) vc diftinguacur 4«ate»
ri^ dicicur potcncia : vbi noca potcntiam & adhim
(cmper opponi : potcntia cnim dicic impetfedioncm,in-
'*<ligcntiam,indirfi:rcnciam, palfibilicaccm, &c, ac vcroa*
Aus dicit pcrfc^oncm> complemencum, decermiaatio*
iiefiijadiuitatem,^ftcper hanc qttO(}ue paru^alam diftin«
mitor ab ipfo coinpolita Pbyfico, qudd neque potentia*
^ j&flkaftiif4i4ff^ 4 fMati^iiidcociftiuulca&uac
. / pOKCtttil^
Digitized by Google
^^' 4" K K C T, 1. D E P IL I N C I H I jy
potcntia. Add|cur(runplcx)vtdiftinguatur abaiftucom- _ /
{ioflti^ulufmodi cft totalis eRtniiji rci naturalis. Praetecr . r^.,
«a dicitur (fubilantialis) vt diilinguatur ab accidenttbus
giia? (Uct poiTunt adus fimf^ .
jDieniqucfub(Uciii(vnampccie<uq(ifi^ceiiacojifti ^
iioDa-caittmvtdiftifigu^ fcparacist.pt^
Aemt)c 8€ Ang^lis, quilicetfinca<^sfimi(>iiccsl^^ :^
cialcs,non tamcn compofitioncm rci nacuralis poflunt in- * V,
grcdi, fcd etiain vc diUin^aatur fornla naturalis propric ,
didla a formaanificiali , ainfteotc , & ctiam cxcmplari,
qua: cum fua materia noa conftitiiifnt vnum pcr fc feu a- formd ^
ll(}uid rnius eflcntiae.En: itjicurforma,a<5tiis quidam fub- f**'»^^ fifi
flancialis»ieA tiutten iflcompletus,id cft, fubftaacia incjS-'**^-'^—
p]ateslo]>ycicaIoqttar>fcmifubftaRtia,<}ii^con^ ' ^
macd^a yiitm lnce^aiii.|ji)>i^anciam c<»iticttit > . Ucct
intcgra i\H (Ub&aji|da/(|iiB^iu|iil aliudeft quim compo-
fieum Ph^^cunixiiai corpus namrale in fui conipo^cionei
ab Ytraque partc pcndeat, in (iii tamen rationc 5c natura
a formaprxfcrtim dcpcndcc , quia ab illa habet quod fit : ,^
talis vel talis aatura: ac fpccici : a foniu cmmpctitur o-
mnis rerum naturalium varictas ac diftindlio , qu^ratio
ciii^u»d.cum vna cademque fit in omnibus matciilaxa-^^ ^
ddec^tik^cniukiplicestoima^^ > «
Eccflariaplan^cftpropofit« qu^ftionii«cpIicaci.9/ '^^^ .
^ vt intclli^atur quarationc forma dicaturPhyfic» * -
gcnerationis principium. Tunc enim gijai qnippiani
intclligitur, cum ipfms forma producitur. Cum igitur'"
conftcccxantcdidiscx nihiio iiiihil fieri , fcdexaliqua
^Qiaceila fcu.primo fubic(^o cuiufgucrci formamprodu-F#f ittium^^
aicxplicandus modus eft quo ii naCi lUpcccndum ig^- ^^'^ '^*'*'-
tiir cfthoclocb quod ihitio quapftionis tercx^ molnfiimus (^'Mi*
i)c potcniia *inaccri«cdtt^huaic reccptiua i & pr«ccrca ^^f^ll^^tt i.
^ocandum maccriapfi noh habcre pbcendaiti cdu^int^;
ncqcie enim omnis Ibfnia qitae tn-matecia Dpcipi pckcfti| ,
cx ipfa potcft cduci, vt patet in anima,fationaliqti« no^
ftjt cx,fp^itciia, & tamw in carccipicur vt foima : Wquij
... Jt *
Digitized
' VritlMill PAIl'Ttl PHTtrCAB
mur autcm hic dc formis cjua: cx ipfa materia produci
. Jffgkidmufoffnnu Nocandum cA fccuQcio loco» fof mas aacequam
prodiicaiiturjnon cflfc vlloiiiitloada^il renun mcurau*
iie cxcra materiamyfiae in mtceriamon quidm
teriam>^lliaidexperienri« rcpugnacilgnitcmm combtt»
« ^ieiiilo- lienmn nonaliundc qiiim in ipfo iign^ fermam
ignis rictctur aduoeare:Ncque enim in ip(a maceria>nam
id quoquc cxpcricntisc & fcnfui repugnacquis cnim (an^
m6ti$ dicatin co cllc adu formam igais in qiio nulla ap-
parcnt ignis Tcfligia ? Dcindcfl in ligno antccjuam ad i-
gnet^ applicetur,€{l adtu forma ignis: £cgo li^dum antc
' omnem ignis aftioncm crfc rcrc ignis»imiii6 lamjtric a-
dtta<fr>cmis,ic vtfommatim dicam^iamcfttcqmeqttid
llfdta 9i eflepotcft. Notandum terrid cafilcm formas antequam
prodaeannirjconrinen poccftatc in niaceria,nM «[uodio*
^ias matcrias po(Rc producere,hoc eni m modb dicittit dll
(e porcflatc,(eu virtuic in ageace>(ed^uod px matcria t-
duci & in ca rccipi poffit,
f4y^rti« tt His prscmifliSjnoftra caquc Aridotclis & omnium Pc*
•••^* ripa;cticorum ailcrcio eAiformas produci cx maceria, ni-
hil alliud cfrcquameasnaturait vi cattiacttmefficienriiim
educi in a^bun cx potentia nratcritB «iiue ptoduciin ma-
" teria condirrentc lybicdtai ad ipfarum produ^iioncmf
' ftcttnd&mpotenriamaaamliabctadillasBatiiralcm.Sic
Vmm mm enim fbrmtf dc nottOfiuAcquiradu nonexiftebant, nec
ijy tamcn fiunt cx nihiIo,quia hunt exfabiccftoprxcxiftcn-
te quod habct potcntiam naturalcm ad illas. Ex quo in-
rciligitur cdudioncm formsc noii cfli crcationcm.Ex iis
Ctiam incclligcrc c(l difcrimcn intcrprodu<^^ioncmfot-
m Jt materiahs ex materia^ce^paonem aaima* rationalit
incorpofcA i<^^<Micm donorum (iipcrnaturaUttm ui a»
lunuuquodin primafit naturalis»eaqueediidiua potett«»
Mlf^ . ttamaierits ad fbrmnini^; in feciiiida iit quideni i^a^ttralis»
fed tantibn rcccptiua potctiria torporis ad animam : in
tcrtia non (ic natuialis, (cd cancibu obedieucialis poccn»
tiafubi^diadgratiaminfufam. ' ^
intMi^ QvArsTio VIL
fUm ^§mdi Vm forma naturalis nonminAsab^^entCjifttimab
Digitized by Google
TKACT^ L Db .PRI K C 1PXX9.
llftlitti^cexplicenius quotiammodoreliabeatj^ti^jiiesi
prodocetida. CAtii entm in Tnoquoque a^ente natnr^Ijl
duplex fit agendi principium,vnum primannnfWprinciw
palcncmpc ipfius forma fabflvintUlis: alccrum fccunda-*'''
•riuin ic inftrunicnralc , ncmpc ciufd-m agrntis ▼ires 8c
poccntiae.quat funt formacaccidcntalcsrgraaiscft difHcuU ^ .^:. '
.casian agens naturalc pcr folum fuum primarium agcdi \
pri ncipium^an vero etiam pec recimdarium attingac pro-'
du(^^ionem foniuc nacuralisMtaYC accidentia nonnunqul
pofEnc pro(|ncere pocencia ntaceri^ &n4a
x}los ieitur pre(td:ms(&omni conconti^me ^ quidceneii*
dtim m de re propofica , fcquedcibu$ conclufionibac bre-f
uiccrapcriemus.Primaconclufio,Form3c fubflantiales a- * f'^*^^
gcntium non attingunt immcdiatc produdlioncm aliard ^'••^^*'»
formarum fubftantialium , quod probatur , quia formac
fubflantiaIcs,non nifi pcr medias vircs & potcntias natu- •
lales (ibi fubordinatas operaacuc circa fubicSu (eu na^ ^
teciam cx qua alia forma producenda c(l: Ergo non inv* . .
mediac^. acctnjp^ iWwxs produAionc. Adde ^uod di(po-
iidoiles qu^ ittCinl&jrixi^^
ex qua prod«edtii^iei^lS^^
^l^rmam pixKiucefidam^qiiti^m i^ftim agens aut a^^
principium quod cft in agcntc ab ip(a maceria diiucum. ^ ^ '^*
Secunda concIufio.FormaE fubdantialcs agentium re- ^ Cmclm/^
li. &a£liuc,imm6principaIitcrconcurrunt,licct nonim-f^^^^f»
mediati ad produdioncm aliarum formarum in maCe- '^;
riadiiTita» Probacur,quia fi fola accidtntia^ciogcrentE
produ^oncm formarum > ic4 vc formx fiibftanciaies e A
lent ociofie » ^ltaic onmia qu« in Phyfica Terifltma fimr • ' ' .
coczti'ercn^>nenm finiilemdttece fim
x^pct fbrmam^rormam eite pcincipiUiTi agendi^ iiacuram
euepiincipiuni^motus,&c. ? • ; vv
Tertiaconclufio. Accidentia in virtute fubftantiz fcu i.Cmkifpl,
quatcnus naturalia funt principalium agcntium inftru-
mcnta attingunt immcdiatc produdtioncm formarum
fubftantialiuuiL Qnod igicur formx fubdantiales poflinc frchgtur
a fotmisacoid^caliEusieocd^accidctm ^*^'* «fli
bacnr milltia^xpjerientiis, iPciina^^cumaifrqcigneac'?'^
d^tulntttao cottiaifta pereantibus gignkiir»fbrmaaefiB i
4^sf tii-li^iiimiemanente materia,naftitar^
alHra^a, ae^ue ccvw A ^xc pneiaitci&d « '
tft . PH J M A£ P A T. Ph y S I C AE.
» ■
liutibus extin^orumekmenEommjqii^
iceik reman(erunt , nempe huniiditate aijuar & calo^ i«
gnis profrcatur. ' — » » •
• ' Sccuiida : i^^iis prof e fpecaiuir! concauiim in matcria
dirponta conrip'tur non ab igne prqrcntCjfcdacalorc pcr
p rcflc(f\ioncm radioi um folarium cxcii .tto: Tcrtia,caqux
^ cx putrimatcriagignuntur,rion nifipcr ipfas matcrit^ dif-
poutibnes ^iix ruat.accidentia,c}uz (eminaicm vim con-
tinentimmcdiatcprodiwuutur.ldcmpractcrcad^
de virtutcfermahicc , quae in fcmkiibulmm]>laatarttm
i. . c&m animantitiiil re||critttr;Addc|;pttam ac^uar pet (bias
ftccies vitti con&ci^ i|i Buitharima vtiam mnueid'
i ^ P^"^- .....
. ■ ' Quodautem accidentiailla, fiucflntvires & potcntix
• *4KtfAit«« ipfius agcntisjfiue difpofitiones ab agcnte pcr fuas vircs
niit P^^^**itimatcxiam mnwd{i^x,nr>h virtutc propria, fcd in vir-
' dmJLi ^f^tutfcfubflanti^ producant fubftantialesformasjprobattir,
mMfmifmi' quia |4f{ap^ cll detcrioiis conditioi^is &iofcrioris oir
' Wlt9^ . dinis»nonpotcft vi ^ropria , fcu n a^ns principalc ali'».
3uid pifoduccit craod fit nobiitCMtts condittonis , & ^pc*
6ris<9rdtliis > alioqtti^otittsiiiatuiafbrd^rfebub^
Jtaquc quan^umuisfttihcdiaci opcrenmr acciAnfia,!^
tamcn principaliter , fcd tantum inftrumcntalibus opc-
f, * ' rantur;&licctcontingatprincipaIcagcns abcfTcnonta-
. * *" men abfnrdum cfTc ducimtis, accidcntia in ipfius virtutc
^cre,<|uiifcmper naturalia funcipfius agcntis iiucprae^
iSms^nucabicntisiafttHmcnta. y - ; \
* ' Qv s T I o VIII.
W€»nu Onftat ouidem cx pr^ccdcnti qu^oi^^cooiun nS
521^1 nifimcdiisdifpofitiowbus- pro4!ici ^jfifti jpot^
tm* \ materi.x cduci,c|uia pcr ciufmodt di&ofitioiies. miicfiii
■ pra^paratur ac fimul dctcrminatur ad ccrtum gcnjjs, &r-
• ma: rccipicndum.Veru difficultas c(l,an in coinftaci <\\xo
^ ■ forma vircutc prsccedcntiuin difpofuionum cducitur,rc-
-ijiaaeam ili«c«dcrnmatcria5 diipofitioncs nu ita
M^ammu iifilcm li^Stibus fi^rma tniatur imms^- Arbitratui^
^•rftiiMi. cnim diuuis Th©mas inrco^iiltfttti illa$ Qoi.iia pr^uias di-'-
^ - i C ' ^\ ^ - \tur
• ) » • - \
T II A c T . L D B P R X N c 1 p r I »; 11.
for matcria fit forma : quarc in codcm ijaftaiiuaU|i afliis, • .
prccuntihus planc fimiiia accidcntia cx tO$ wt&om for-, . - "
tRM li^fiilrarc in ipfo C0mporito cxiftimac.
At vcro probabtiiib mttico tttdictmas fbrmtm me^iia - *
JiftofitiQtiibus Tniri jnuccciar > non tantum quia mecUtf
^tpofitionibuf ilH^ forma ipfa produticur, n ptaecedcnti
^narftionc probatum cfl,fcd ctiam quia iifdcm rcmincn-
tibiis & mcdiantibus , forma in co ipfo inftanti fuaf pro^'"
Ju^onis materise difpofitar vnicur,icaut non fit ncccfTp
alia rcproduci fimilia accidcntia : fcdcadcm <\ux form«
produccn^a^ infccuicrant pera^a vnioncciufdcmfQi:!!!^
<um matcria inca<itm (ubiefto perfeucranc,
* Vbi diligcnccr^noHbidttmcft di(pofitiones adcofjue
#miuaaccidqitia corporca noti toti compofitO)Vt4XTh.
, vUiiiii eft » ftd (oli matcric inharrere formaltccr* quia in ^e$iim9U
•0 filbfedKit^ rcpcriuntur,cx quo cducuntunatqui ex t^fMm^n*
la marcria> non cx coto compbfiro cducunrur Vnccidcatia
cprporca , 6c camcnoh ardidlmum nexuin feiaccriae & ' . .
formx cum ipfo compoficoia quo fimul vnica^non difFe-
runr,fic vt ab iis acciacntibus, quae fortnalicci foli macc- '
liat inhaerent, totum ipfum com^ficum> cui ^>li proprii >^
compeclc ratto fuppouti» dcnommctur: Sto^ ab iis ciua* .
• licatibQS (piritaalibus (^uat folt animae racibnali ^diuf*
. wntj tottts homo denominationete fS^sdMi» /
Qv A i s T r IX.'
SVmmacft vtriufqucprfncipij, matcriac , inquam dc ju^^
fotnue intci fc neccilicudo>non cajucum quia vnum fi- ^f,^mm
nc alccro non^teft in^clligi, cum efifenti^lcm ordincm nettftmd**
ad (e iniiicem inuoIuanc:fcd cciara quia Tnum abfqueal- M^uruM^
tfltb nufpiam repfriripoccft , fi animiam rationalcm cx- *
cipiasdKcut enim ma|eria nunqua^ ^teft efle fotmi 4e- ^f^^ ^
flituta , fic ncc fonna exm m|periam pofiu eflepoteft»
<]uia vna cft propccr aliam s Q^amuis id fit diicrimiiiist'* ^
qudd fi materia virtucc diuiiM|omni forma cxfpoliarc*
* tur , po(rct fua vi fubfiftcrc, quia prii\s nacura cft > marc- ^
xiamcfrc qaam formam : Ac vcrofbrma fi vircuce diuina
icpararccux a macciiaynon poilct vi fua coiixrcrc>fcd (la-
iipi lpi& jiixw ^inioft fuitcya«lttr| ia nikilar -^"^
V
Digitized by Google
»4 /P R I M Al.P A JR. r. P.H S I C Ali
qaia ab eo fubie^hi pcn^ct vt c6n(c;rt]ecut cx qao edaci «
tmr , : Qmxl de omni fbtipii tain(fiibftantiali quaiti lcci^
dentatt ac ci pi endam eft>excepta tamen ^ vti iam didi^
cft, anima rationali j qux quia non cduciliir cx potcntta^
inat€ri.T,idco ab ipfa non pcndctjVt in fiio erteconfcruc*
Otitih* tur. Oiiod fi ( biicias formas accidcntalcsinEuchariftia.
cxtra matcriam omncm fubliftcrc : Refpon<ico ilU acqj^
iW^k. . dentia nontanciini virtutediiiiaafepaiari abomni^||pi>
; : tecia,icd eadcm virtute (cpacaca conferoaci. . Porro licet
anima rationalis non dc^cndcat a matertan|tODicnie*
J , i£ur>abcadcmtanfiCnslliquatationcpcndetvtprocreetilf:
nonquod non poflit Dcus illam ab(bluti ejctra onme
• ■ ' corpus crcarc , (cdquod vid?turt)euspa6himil!iiicutti
natu ra pcpigi ffc, vt ciuihiodi foxmam nonnifi in coijporc
difpofito procrcarct.
• D£ PKlVATiONfi. : ■ •
n^MrAlitim. ^ . <
■/ Qv;;ab s t I o X.
PfhufUnn T\ Riuatip vc Iiic fumitur optimf dcfiniri poreflrNcga'*
difif^. , J jciaformxnaturalisin fubie<flo npto ad illam reci-
picndam. Exquadcfinitionci»tclUgis,ptiuationcmfor-
maUternon eflc ens , ciimfit cntii negatio, ncquc acihuc
itStt n^tionem cuiuflibet cntis,fed foriti^ naturalis;Dc-
nlfpe ncgationem ilkm ijs|edandam eflua aliquo fub.
" ; , , ie(flo,quod qoidcm naturaliteraptam fitadiccipiendam
. ciufmodi formam : quo fit vt matcria primay licet omnis
• ' ?forma: axpcr^, fit,nonfit priaatioiquiamatcriaprimafor-
••• ' ' jT>.iIi:er cftaliqiiid : ncc]ue adhuc carcntiaformK artifi-
■ i , cialis aut formxJupernaturaiis in aliquo fubie<ito ccnfc-
tur yfica priuapo : ficiit nec carentia phyficx forma: i a
^ 4ubie<4o , qu jdnon cft aptumiad eOTrecipicndam , di-
. ^ ccnda eft priu;>|;io; rcrbi gratia , negatio vifiis in lapide»
lrJ*?i^^ nott6ftpropricpriuacio>. i4c6nucnoaappellatarca^-i
fiumi^. tasficvtinkominc,c;jiprtdiasindnuimus inpiimMart^
rai$»„: hy Dia lci^Hcac, vb'. dc portprxdicanicntis. Qudd aa|ctn prj-
> «/»,«^4 uatiq hcc mouo c>:p'icata > iit principiuiy pcfft aonpcr
^ ficcidcusgi^aciiiticiusPh/ficaf^iiiCW j|t
^ Vr A C T. 1. D E P R I N C I P 1 t S. '
ficri.probatur, oma id Yndc pcr fc ircn^ratio proficifcitdt
Ycra , illiasprmcipiiimcas fcj ^aicranopcr fe onrur a
priuationc tanquam arcrminoaqno (cum mhil alric^ ^t
<rencrat,ioquimprogrcirioc)iixUmanoneacadc.:c:U^^
?uaautcmnoiicircinfub.*cao,ncmpcinm.ircrianihiJa-
Jiud fit quam priuatio ) ctgo priuatio cft prfucipium per
fc tycnerationisrerumnataralium. ' . j * • •
^orrocum inpriuadoncduo c6nf^^c^yn ro'Tlnt,ncm- •
: pc nc^Tatio formcc , &: pra:tcrca aptttudo lubicdh ad^;^'^^,,^ J,^, . .
:inodi^formam:nonarbitramurprinanoncm ^xx AS^iyz- . '
•^latam(quatcnuscftncgprio)c(rcprinripmm,nccctinm .<JF
ipfamaptituainccn, cumillanondiftinjaaturapnnci-
piomatcriali,fcddicimuscircnegatioaem'formx-quitc- . ^
misconnotat aptitudificmin fubicdlo."^- ' . „
• Licct autcm priuatio fit principium pcr fo a.ncr.rio-
• nis > cumgcicratio , nec cilc ncc inrcilig;i polfu finc illa: /^^^^ ^
quisrnima;iimoconc!inataliquiddc«iaiiogcncrari,niri„,^,,,„4.
>anreqnam r/ncraretur, non fucrit ? Nihilominns tamcii ,
""i.,tcTkm ab Anftorclc dicitur priucipiiFm^-crum natu-
rH!i;fincxaccidcnti,fcupcraccidcns,quianoneftpnnci- ^ - ^ "
pium pcr fc rci gcnitae>fcu rcivivf fado cffci non cmm cfl *
dc rafionc compofiti natnralis, ncqiic cft pars ipfius, auc ' ' .
in ivCo manct 5 qucmadmodum matcria & forma,fcd pc- \ •
rad^^Tcucrationccuancfcit.Vcrum ciim priuatioduobus Md.buMM
. inod.s ccinfidcriri pomt : prim^ qui.lcm refpcdla formo: _ ^ ^^; '
prxtcricxqux in lubicao dcpcritjdum noua producitur, • / ;
dumaltcracorrumpimr. Quxn potcft quonam modo * ^ . '
fpeclatapriuatio dicacurprincipium rcrum naturalium. . , ^
Cui rcfpondco priuationcm vtroquc mod.^rpca:atamXfi?-y?#., : ' ,
poircdiaprincipiumcx accidcnti rci g':nit.i:^it ycropo- .
fteriori modo tantum confulcratam , clfc pnncipium pcr ^^^^^^
' fc crencrationis. Quod autem priuano ctiam pnon mo-
do^fpeaatafitprincipium pcr accidcns rcrum aatura-^^y ?
lium^fiucinficri/iueiniraftocOc, probr:tur,quiacorrU'Mr.4m .
ptio formx prarcedcntis , cft cx accTJcnn caufa cur alcra tttrsltum. _ .
fubfcquacur. Ex hoc enim ^uod fubic^lum pr^^ccdcnti '
forma priuetur,alteram nccciTario cxigit. Neque aho fi- V ^ ^ ^
nc a«rens a fubicdto formam cxpcllit , quam vt iti ipfuin ' . '
aliamintroducat. Ex quo intelligis priaanonem forma:
prartcritsc clle tx accidcati prmcioram futur«. • .
> - ..
.1
(■■ . 7
•. . • \
Digitized by Google
Pax'M Aft.pA FtlT SI«AB.
TEJlTlA p I S PVT^riO
Pe oatttra» Jc compofico nftcurali.
^UirqmtHflexfii nmtHfM.
Qi A« $ T 1 • L '
9&(v«tfiif TVT ^"^ naturalisrci principitim vcl exipfoj
^ l\l aomineconiiciturzcuaixcmnaciiral^ & a naciira'
ms, tSc^ & ex nacufa f onflare omnes iMilUgjinf, Vcj^um ?c
tota baec^ft natnradif^cacio&c aperc|pr priib ▼jKtas
luiius voeis acceptiones cxpcmenM fiint.
^ Prim6 accipitur pro mcnce ditiinarenim omAium
jiifice,(eu,vt dtfti n&xbs toc}tiamur, pro i pfiu^ difiitic roS'
ris arte 8c fipicntia,quarcs omncs non tantum condidlit,
■ ^ fcdctiam nunc rcgi: , modcratur ac tciTipcrat. Sccundo
• proordinc & vniucrikiircgiminc ab cadcm fapicntia in '
rcbus crcatis p©fito,cjuQmodo dicimus aliqua fccundum
nacuram eueairetquatdam vcro conpia^ .Tercid accipicm
procuiu(quert|quidditace^c(ientia : qaopiodo dici-
^ musdefintdonereidefiiiicaenamcaipiexplicari. Qnartsff
" prototatniuerficace lervm crewmimieaprQ ip£b mun-
'do vn|iier(b t cjttomodo dicimqsCliiiiiet^m non efle in
leram nacora. ^ Quintd pro eanfis omnibus n ^ituralihus
colIc<fliuc fumpti$,quatcnus fccundum infitam propcn-
fioncm aguntiqur>modo ajunt Philofophi : Naturam ni-
iiil fruflra moliri,faccrc optimurt quod potcft, odifTc fu»
j. pcrHuui^^ non dencgarc ncccflarit>non cffc otiofam, ab-
^ Aoirerc a Yacuo,&c. Scxco proiii||ca,caiqu»rcrpropeii^
fione ad aliquid: qoomodo dicimiK ignem nipra fua ca-
leFacere,magnctem naturi fiia fieirram asitafaere ; &c. Se-
• . 7« ^timo pro cuitt£^o« ^im»m\s tempesainemb > <]«od ex
foacuor primantm qaolitacttm mixtione oricurt^uomo*
o dicunt Medici > natnram auorum^iam corporum efle
biliofam,quorumdammclaocnolicam. 0<ftauo proprii
\ ac magis (pccialitcr pro gcncrationc viucntium,q*i^ Na-*
• ciu^las dicicur.Hxc cnim crt gcnnana huius vocabuli at-
ccptio,{i ecymologiam fpc£ic&,fiquidcm f tV/^, quod La-
cin^ Natura dicicur> '>hiBri^vm% quod cft nafci> ficuc U
^ftacura aboo ^oddidwoitui^ deuwtos» Hwkh de^
uiyiii^cG by Google
T» A C T. I. D 1 P K I N C I P I X S. 17
niqaCycpMpiiin ^ccatio hxc viaetitiiiii.& a!» intetho
. .Tit«^uocipio, hiact]»4udlum ttomcn eft ad figmficM
^kimiatcrnam cam(quc tei gcincipium a quo primttiii
vntquaeqttc tes hxh^t vt moa^atui^ » fioc ilhul icbus ti- ^
• uetttibiis>fiticexpettiba9vitseinfit. Quopoilremomodo
luturam cum Ariflot lih.uVhyCic» in hac (iifputatioac y- . . '
^ ijjrpamus. " - Ir
-^^ln hacauccm foftrcma acccpcionc Natura ab codcm iJjJIf*
Ariftotclc loco cicato^cap.i.cicj. dcfinituriPrincipium &
caoia Ttidmoacatur& c]uicfcac^iaa|UP.{l|imo> pcr fc, &
oion cx acddenti tneft«Qua dcfinitione^excluduntur pri-
' 4 mtionc nacurjivea quaenon func pri nci pia ^ cauCx
jpx & motus PhTfici & quictis in/ubbi%o iiptti» vt
iSmtkm mUiciaies» rafcftamiae |^t||%s ic^nttal^
etiamqu^Iibct cxtcrn^.Ddndicxcludtsnmrcaprincipift
''fflotas &quietis, qua: non primo pCt ie infunt inrcmo-
biiijVtacciHcntia cjua' formis fubftincialibii!» fubordina-
tttr,dicique poffuntfccundaria motus^ 6c quictis principia:
&ctianiquse peraccidcns func caufa motus in ipfo mo-
biii^Tt ^s«a|CMadt,catt(acurati4|is ipfiii^^
^uoniam principmm Infitum ctS aliquid Jttti^t & ^^*'* ^
quiefcac^ei^ tummareriacitmfeirmaipRui^^^^
iiatm4afJ^glkoii^^ AaMoifl^aitcMii^i^
xiir^rinHniisBiiiottts fc^uietis it^dtoU nempefi»rffla}
altelA-vero i^uae <HcitQr poflhnim dofilem oiottts pti^ci*
pium, ncmpe materia. Et quoniam cx matecia & forma ^^J***
conftac cotalis e[fcncia compofiti naturalisrhinc cota illa^****
cflcncia dici potcft totalis nacura. Nihilominus tamcn / •^^
magts propric lum forma,cum etiam matcria nacurae ap- ' \
{icllationcmfLbi vindicaat»qttiafuntmag(s^eprie pri% '
cipia9(i}uam tot^a natura qu«exptinclpiis cQnftac. ^ ^
Carteriim nota> citm dtcitur nacura principiumtnocus SHitf^y
lcqiiietis iiuti eo in^pia cft yiettfimi elTe $ qupdnnSQca fic .
principittn^motns in iis qttae mottcBtartqinetts in iis qws .
quiefiumt : Dtnjqttevcriufijueiniiaqttc monentar
qui^fcunc. Sunt cnimquxdamfjasc (etiipcr moucntur, rt
Cxliialia qux (cmpcr quicfcunc, vt tcrra Sc coelum Em-.- -
pyrcumijq^unrdam cjux modo moucnturmodo quiclcontt
TCcorpoiafluccMUUcammatafiucinaft »
< . »
Digitized by Google
*t 9\%iMx% Vakt. Physicai. /
■ * _
■ ^ .... . . ■ I - , .
*^^^^l\!?v natur« acfinitioncm
■"•^ ™iP"«"pi<>motuspafriuo, ncmpematcriae con-
ticnu-e putentrncc ctiam dcfunt qui candcm foli princi-
piofbotiisaa!uo,nimirum formij conucnirccxiftiiiicnt.
^^"^'^"'^^^«^"«^^"^"«"^ermcIcmcnMacftvrriqaci^
STiT' rc & merito conucnirc. Et quidem qiiod materix^^ona^
$m^r ., u. "''^P^obatur,quiacffcn»acompqfitijt«U!:aii$,€j^^
Hlfur^lc t^x nawis coalefcit:acqainoncx aliis qnim
cx maiwa & fomwbs qiwtre maceria ▼crc natnra cft ficot
tQrm^Dcindcmatcria we cft principium motus paf-
iiMni» , quiaabip(|resnatura!i<; h.ibetc|uod immutari
fOlIitA W agcntc naturali aliquid pariatitr. Quod vcro
formatctiam compcrat,probatur,quia in rebus naturali-
busnontantum darur principium paffiuum fui motuV
ledetiam adiuum.vtpatctcxpcricmiajncqucenim ignis '*
mcr^ pa/fiui fe hal>ct ad monim furfum^Addc quodmid^
ta funt qu;c fcipfa moiiciit, nanimalia,ic]iiodnoa,pjmft
wtcliigi mfi in ipfis^condpiacnr principium^Uiqnod (m
motus aaiuum,fquodlithilaHttdcftqiiimfofma. Adde
▼mcnttum ommum nutririonem & accrctioncm non ta-
tt»WTnprjncipiointrinfccopa(rmoficri,fedctiama(aiuo. /
- - - Nptandum tamen naturam analogicc dici de materia
l^m^M. & forma,ncc]uc cnim cfl aliquaratiocommunis prxcifa
^^^^^^uc. AdJccjuodformamj^ispropricdiciturna-
tuia c]uani ipfa matcria,ciimfit pnncfpium ^ttts aHua-
lc,marcria vc;6p^o?c«tiate: Adus ««an
; . • potentiae. . . / , ' i
Piuiii moucbdi id tni|fUOcft,qQlm mouendi alind ; cdm
^ lormatqaat cft natma non tantitm fit principium morus
csus in^tto cftjfcd ctiam altcriusjvndc non mimis natu-
ralc eft a<]ux, vicinum fibi corpus frigefacerc, quAm fci-
§9hHK f ^.^^ pri/^inum frigus rciiocarc. Rcfpondco naturani
. , potiori lurcdiciinordincadidcuiascft, feuinqaocft»
quam m ordincad aliud. Ratio cftrquta per illum ordi-
r
Digitized by Google
I,
Tk a c t. L D e Pm n c I X «.
principittin in6uenai aliudpfiyficc , non aucem vrmft
j^yricemmieantiiir^vc Abihintfisiepararc. At r^s arccfar
, p3t fiec faabent principiam ih auo m6ucantur>nec «juo a-
Ihi moacant.Ide6c|ac rc^ii^s dcfiniri,pr1n<iipium mou6-
<li id inquocft,quamprincipium moucndi aliud ,macc-
ria cnim cft: natura,& tamcn non cft principium moucn- •
di aliud,ncque etiam c contra,omne principiam mouciw'
di aliudcft natura. Dcus cnim &iptelligcnti« fiialcprill*v ; 'i?
cipiampucndi aliu4,acquc tatH||K^is ratio natur^pro- v>
|»sieco«iienic. Obiicicsforti,nc^eti4milladomacc£-
lcaacutam quod eftpcincipiam mocas6e qaietis eitts in ''^'
qao eft,cAm Angclas ficMincipiumhloCus fui ipfius, ncc
^flt^ fioftro relpim(o fationatttr«i!li conucnit.Re-
fpbiidctur. CAin natura dicicur principium mocus, in co
cuius eft natura, pcr raotum, incelligendum clTc mottiin
phyricumjfiuefuccclfiuum, fiuc inftancaneum: AnaJim
vcro pofle alia mouerc f hyficc falccqa quoad locum, noa
vero fcipfnm ciim non fic phyfice iea ciicuiifoipciue im
loc<^(edcaiitikmdefiaiciuc. vck, '^/i^/ii^^^Z^^^ir-- ^
1
YAE8TIO II L
l
SEnfus propofitae qujeftionis cfccum fint varia oiiUCf:* L
tionum gcncra quibus rcs naturales raot ^noki», Sjj*
^uarumnam jnucacioattm naiuni iafnaquaqtte^cequsc^ /)
.»ncacur,dicatur principiunipafli!ttim,&quaram^ ' '
cacuc a^aum. Qux (tifScttltas dOBiiiC mulciplici con-
«lufioneea^licaii poteft^ >
Pnma coaclufio. Inqp»Ubet rc naturali natiira ^^.cmthdw
principtttm pailiaam fui motus fiue mutationismaturalc ^
cnim cft yriicuiquc,mutari poifc,idquc rac;onc maccris,
4juar omnis fjrmcT rccipicndar capax eft. - ^
Secunda conclufio. In nullarc natumeft.priricipium t^ii,,^^
aifliuum fua: gcncrationis : fequcrctur enim aliquid fci- '
pfumpoifcgea^rare/juodrcpngnat. Si qaodcnimefle?
iUudg^ncrationis a(fHuttmpriacipiu,(aoeillad eflec for*
flUiqu^iamaaedHfi«Mloaadl»iedin|(^^ pra^
Digitized by Google
« «_
)#. PHIMAB PaRT. PHYSIGAI,
auccnda intclligicur : ficquc cadcm foma fcipfain pro-
duccrct, ac proinde cflct antcquam eflct.
Tcrtia conclufto. la nulli rc natura efl principium aa:i-
uum fux corruptionis:non quidem matcria, cum ipfa fit
pafliuum duntaxat phyficje mutationisprincipiiun , non
ctiam forma:fiuiacacnf'ciuac datefle rci. Qiiarcnonpo-
tcft pcr fe moliri interitum fubieai,licet multis rcbus na
turalc fit intcrirctum rationc m.itcriac , ciim rationc pu-
<rnantiiim intcr fc primarumqualicatumicx quarum per-
pctuo confliau fcqiutur rci nacurAhs mteritus : quod ta-
mcncft pcraccidcns rcfpc(flufornnc , quxaptam prima-
rum qualitatum ccmpericm,aut ctiaui m animalibus di-
ucifampartium diflimilarium complcdioncm ad fubic-
^i intcgritatcm,uon vero ad ipfius mtericum dcfldcrat.
Quarca conclufio.In uuUa renaturacft principium a-
aiuum pcr fc altcrationis corruptiux,fed cantum pcrfe-
^uac.dft autem alccratio fccundum qualitatcm muta-
tio. ) Qupd non fitprmciplum acliuumpcr fc altcratio*;
nis'corruptiu.'c ptobacar,quia nacuranon intcndit corra-r"
ptioncm fui obicai, ac proindc non mtcudit pcr Cc alte-^
lationem corruptiuam , qure cfl per fc via ad corruptio-j
ncm : at ccrtc lUain inccndercc li cflecprmcipiuma<fli-f
~uum eius. Quod vero lit piincipium adiuum fcu altera--^
tionis pcrfcdliua:,proUacur cxperientiaaquac calidac,quqj,
fcfcfua vi ad priftiuum ftacum paulacim rcducit : cuius
alterationis principium adiuum cft natura aqux.
Quinta canclufio.Iu viucntibus naturacft prinopuuu
' aftiuum accrctionis : fit cnim ciufinodi accrctio non gcc •
iuxta pofitioncm noux materia:,u contingit m igne,(cd
pcr intus fufccptioncm alimcnti,Yt loquuntur,quod noa^; •
iiifi ab intrinfcco vitar priucipio ficri potcft. >:
Scxca conclufio. In rcbus animacis,prirlertim in ani^^
^ malibus , naturacil principmm aaiuum motus locahi: '
hxc caim fcipfa moucnt citra controucrfiam : quod noa
potcft intcliigi nifl m iis infit principium ac1:iuum Uiq
Jnotus fpontanci. Quod vcro ipcdlai ad res inanmvt«v '
licct non tam propricaicantur leipfam moucrc,probabi- .
lius tamcn cft naturam quoquc lis cflc principium a*. •
iftiuum fui motus localis, ' .
§)ufd
. ..
• • •
1
Digitized by Googl
- . ♦ ,
♦
FNI <}uoflfiiHieftrupernaturale : SecunM pro eo quq^ MlNf
eft TOlonuritim ica liberuni : Tertiopro co qu«d ^*«*^>
oon eft nofenttt in (ett coaftttm:Quartjl.pr<»^
eft forcuitum feu cafualc : Quifi^^roeo cjuod noncft '\ " ^
contingensfcuacciJcnr^- am:Sext'8procoquodnon cft '
artificiofum , & hoc poftreiiio mo^o pracfercim compofi- ■
tum naturalc appellatur ab Ariftotclc >cuiiis principium
non ^ft ais,(cci natura» Iic(^t ctiam 116 rcpu jnct aliis mo-
its r4em comjofitum apjicllari naturale,y t pacct. Vbi no- ^^^^ '
Itindum cxAaftotdc4i^tiaientnter i<i suod dicitur i^a- tfji^g^
turaihtbcninttjaeiii^ft^^j^ aaEu|pi)Pij;natunun
tntclligitur j^rincipium reinat^filis » nempe||iteiia dc
formavperidquod k^ct i^Airafttiinteliigitarres natu- Uifutd i$m^
ralis,feii compoCtum naturaJe, quod conftat cx matcria ko mtmi*
& forma : Dcnique pcrid quod cft fccundLim nataram, - -> "
i^tcUigitur illud omnc acciclcns,fiucprr>priam,f5uccom-
muncquod cA a natura , id eft iprmcipiis natuialibtt^ ^ v
yrofluit , reiquc naturali pcr fc compctic. ^ V :
CMimi^iturconfteti compofitum natumlcdiciqaoi j^^^j^
«X naturis » hoc cft materia & forma^^compoAttu^ : quae- cvii^iff. ^ *
fti6eftiqaMiod0exiUi$ refultetiUad mum pcr &^e^ '-C^ '
fiariik &tiipolitam« Re^gndeo ocmexmta9»caqBel(^fM^
intimt&immed^taf artiamillarttm>materia Mcnqie &
formx cohasfione, in qua non tam (pc(f^anda eft partium t >^
fimilitudoquamcaruminter fc coaptatio & proportio,
«[uxm.igaa cd rerum couciliatrix. £a autcm cllcdebet f^rwM b»*
partium coaptatio , ad hoc 9 Yt ex illis vnitis fiot vaum medUUad'
pcr fc &cUcntiale, quodvnafit pocentia > altcra vcro
a&us in racione fubiUntiir eiufdem^cneris lc ordiiiis»''^^*^, ..
^uod io materia & farnna pbyfici^ rcperitttr.Licct autem
lilitts Ynionis cau(a ctfictcns nt ipfam jjeneraoi , S^ftm*
ttlae .^il^ofittones fint mediA ^tttops fbrma primiS^nEi Tiii-^- /
itor ni' terii^ , vti fttpra prdbattimiis i niiulomtntts tamen
nen eft imagiAanduut , iiifofidonps xcaj^aneic qua£
Digitized by
•fl P R 1[ M AB P A k T I S P H Y S t C Al*
mcdias inrcr materiam &formam : rjnn.i fc:iim vbi (c-
nicl vnica ell materia; ,illi iiitimc & prorfjs immcdiatc
• cohxrct: im iio m'iico intimius qiiam ciiini^fitioacs nux
' pcradageucraLionc rcmancnc iiicadcmmateria , idi^uc
proptercaqaod^uaccha primum per fcrcfpicit f(»ri2um»,
accidencid vero non mli iccuadario <Sc propterf^man^
' ^ . * AnmHmfhyJicamdifiinguaturifHii ■
' . *V partititf,
•
tm^ H^' £i;tuni quidem etl,tocum iftud difVingui \ iuis par-
m/t ctbus rcpara€tsi& ei^iam vnii^, (eparacim ci^nen c6*
, fideracis. - ycrum coca dii^ulcas eft^an tocfiifi illiid di«
' ftinguatuf \ fiiis parcibus vniris & fimul collcdiac fpc-
<^^atis. Sunt ciiim ca dc rc piir^nnn cs t^^riuiiiiiiTorum phi-
lolbphorum fesitcnti.t. VcrLMi mi'la omni dillidcntmm
opinioniim ali.crcaciouc , cjuid probabiiius tcncndijin lic
paiicis apcncinus. ' #
«b CM%(«« Sit igi tur priina c^nclutio.Par^s ph^rUcx fimui vni^
& collc&iuc uimptSE non funt foniialircr tocum : ac pro-
• inde cocum a fuis pacciiKis ynttis & colie^ui (im^s
jiftinguic;nr formaliccr. Probacur ifta «ronclufio ; q^ia
snuka a parce rei co.2i coinpofico compctunt^ nonitem
parcibus vnitis & coIlcAiuc^ confidcratis : vc <]aod totum
; fic vniim , p.-^rtcs vcro non iccm : (]'iv")d coium gcneretur,
non ircm partcs. Dtni'.]ue c]lioc1 rocum dicarur in partes
dillolubiie, parccs n(Mi itcm. Siuiiliccr mulca parcibus
' e^iamvnicis &collcdiiic funipciscoaMcniiioC) nonicein *
coticompofico > vc q^.ddllnt principia incerna ^ caufie
, «incernd^ cocias compolici» quod iinc pi ■ ros, c]uod finc cn-
.ti^incomplcca > quod finc p^rtes ^ quod .finc fitnpiiciores .
Zc nilHuta4»ciores coco iplQ.Ex (]uiba$cf»ncludiinets ii;iccr«
tcmim&panesynicasjiffiul iiimpcas dikfcifidt^nM (^^^ ^
tcm formalcminccrcilc.
,f m^faTj Secunda conclufiu. Tocnm phyficuni non cft propri^
' \ - ' loqiieiulo rcalitcr diftiadum a fuib parcibus vnicis & coK
isdtiu(: fumptis. Prohatur , quia , vt aliquid dicatur di-
• ' .ftintflum rcalicer ab ^lcero , ncccile cft vt pollic lalcem
viccatfif diuina ab eo Icpararii^ fcparatum confcruari: A;c
fcpugnat tooun fcpgraii^ f fjpcibHs J9od^
Dftitized by Google
TltACT. l D9 'PltXNClVllS; jj
lidcratis, circccnimtotum phyficuimfincparabusphyfi»
cis,quodimplicatcontraciid:ioncm. ' -
Si obiicias indc fcqui tocutn compofitum non diflin-
gtti rcalitcr a panibus fcparacis,cum rcpugnctilludipsii
a (liis partibus hoc modo cofideracis icparacum cxiftcce. *
Refpondeo,60iic6di poifc >. opsiim lic^c mag^ Atiftlnpia^ j^^,^ ■ ^
dtc a fiitspambus ab inutcem auuiris i}uam itrdcin , . . .
cis I ab iis camen quoquo mo4o /petiNttis noii.diftMigui ^
lealica' proprii ioQueado; Adifti^ t0^c di(ccimen,quod
partcsfcparatx pofliintcflSs finccoco > ac vcrorepugnac
partes cuc fimul vnitas pcr informationcm,acc caincn ex
iliis totum coalcfccrc , ficquc totum magis propric dici - ' /.
vnumrcalitcrcumfuis partibus vnitis quapi diuuuclris.
Tc|cia conclufio. Valdc probabilc cfl ,'admictcndam
eile cntitatcm tojcius dittcrfam abencicace paciium ^^^gf^^j^
tarum, hcetnonrcaliter didindlam. Cc yidcm quoA ^^j, ^
tteviaiilaenciiasreaji&diucrfa ab cntitacc rcali cum ma fiii$g9$,ww
fcrtx cAm £BrhiatiCodijC»ikn<la fic , probacur hoc validii^ MUm^
«fimo^rgumencoqoQdpecicttr ab ip%s hominisinteri-fll^^iM*
cu. Ciimcnim mors homtmf .fic vera-Sc teatis corrapeio,
debct aliquidrcalc corrumpi,acproindcaliqua realis cn-
citas dcpcrdi : &tamen ccrtumeftnihii macerix dcper-
di, ciim ipfa fic incorrupcibilis, nihilctiam forma: , cu;n
ipfafit fpiricualisac immorcalis. Rcliqoum igiturcft,
vc CQtitasillaquccdepccdicur , fit entitas tptius diucriii ^ .
ab cntitate corposis & aninouB. Cooficxn^ur hac ratigr . ^
ii^ Theologica \ qoia in criduo morci^ Chrii|i didoiuca ,. ^
cft vnto ]hffi^itumhumanii:ate>rcmaoeQre camen ynio- .
^Vcii>iottn[|ipfiusl&umani|sacis|>ambus:<)^^ ^
Kfttmielligi nifialiafitkttmanicacis encicas ib endcacr ^
partium. Verum obijcics non poflc cnticfitcm aliquam o^wAV*
cflc diuerfam ab alia , nifi ab ipfa realitcr diftinguatur. "
f
Sed negamus illud. Nam rdacioms cntitas eft diuerfa^Virtw» - '
abenticace fui fundamcnti,cum reiacioconfticucagenus
«ncis diucrfum a quantitacc^:qu%titatc , &c. & tamcn c^
cadem leaLcer cum fuo fundamcQCo. . lcaoue iliai nno tffM^km^
4^ icmper reaUcer diftioda .quoroni (unc .dmer^s Cntl.'rfi4i ntn
\t (ed qux non lepugn^ ab ifmicem fcparaci^^iepa- Av*
kat|ii^nftese& aofrceccii^ttonimvnum poceftxfiefineal-^ ^'f"
«m»» le ieoncca^ Maneac igiwc cbcum cflc ibniialiter !a^^'^*S
diftin^^ A iuis pasalitti;^oa cao^
«. ■ ' ' . * G ' ■ * ^
; entitvircm tocius diiierram cflcab cnmaccpatcium»
; > camca rcaiiter diilindam;
ay A» s T 1 o V I.
Ccimtnitn- T2 Tfiinii0imaUisAfticNatUft|confcnca«t,nxiu<^
MHtf^ M -compofici or jinafi^qiie nanc, quod ficac diuinani^r-
I. ccm natiirajftc nacutarft ars humana imicccuriquod vcra«'
a. quc fubicdlum aliquod in cjuoopcrctur ncccflariG dcfi-
J. dcrct.Dcniquc,qwod ficutagcns kcundiim naturam pro-
ducit fibi fimilcftfcandiim forraam naturalcm : ita agens
iccundum arym producacfibi runilcfccundum formaoi
iiUealcm fcucxcmplarcm aniqKi conce|»um« Nihyonu^
MhftftntU nus camcn valdc incec fe difcrepant > ir€.4uf»d nacnra ple*
'•tmf^mm nimqueopusipfumconficiatjars vcro modum opiran4i
dancaxat prjefifribac : Dcindc quod fepncartificialai a-
^ limnhal»B|ncc(Iendimodttmi^arcifice>aIiumTeriinai^
' te faf^is : fune enim exempbrites in arttfice > fbrmalitcr
▼cro in arcefadis. At vcro formx naturales,vt plurimum
funt formalitcr tdin in caufis cum in efFcdlis : Vcrbi gra-
i tia,formaiguis&calor func formalitcr tum in igne,ciim
in rcignita. Practerca formas raturales adueniunt cnti ia
potcnciai qnta fiibic^um abfq jc forma nacurali non po-
^ j^' leftconcipi cflc a6to phyfic^ : Ac formar artificialcs ad-
V Ueniunt enti in a^u^id* efl, toti compofito naturali. Ad*
HMfui aneiii ctrc;i extcinA vcrfari» naturam ▼erpin aUitib^
ffmtfmm ribuseHiborandisimpenfiAsoccupari. l>eniqueiUudin*
figne difctfoien ei^ allanmi.ab Ajriftmelc , c]uod{brma
nacuralis ficprincipium inecnitum motus& quiccis in
^tfo dtfttU, in quo clt ; artinciahs non itcm. Quacc in hoc ma-
Obt*4te» ximc difTcrunt r(;s uaturalcs ab artificioiis;quod illce ha-
K*Ji^0t^*^ bcanc principium ingcnitum mocus & quictis , •hxvero
ij^tffm non icem. Qm^d fv olMicias multa arcc moucri,Yt columr
StiHt^» basUgn€as>ho«>logia^ddC, Rc^ndcoinijs«&.ii]iii^
.r^^ ^4 ?. 'exdcarim0tum,abhibicitf.tiMifi5 naturaIibus,c
« -x».^ , 9i induftria homtnttm «toperari, Si rurfits opponac
* . ^ infrt^itv^yrrcorumopcra^nrnntitcm vdar^ncumma
^V**.. '^; ' ^ymlea conibcam/ Hofpc^ud^ primi^^
omnes, nicque ifta,ncquefimillacoftare fbrmis artifici»>
• ^libus. Dcinde rcfpondco iftapecic ^ aiccnon ci£ci>fcd a.
* ' . cauu9
> - s
♦
Diyilizea by GoOgle
T R A c r, 11. D » C A V S I 8. V jf§
dmfis nacfiraUbas per arcem applicatts. emm d^ij^
jtj^licace {Mmiuisjqood ndn eft phy fic^^ ali<|uicf «f«
ficfeteifed fantAm agentia nacinrstga di^tiere ad cifcdluis
hacurales prcxkPceha^s.Qture condodtmus aicem per fc
fiuilius pliylici motus eflc principiuin. .
SECVNDVS TRACTA-
: TVS H VIVS
parris..
TRes de.caans di rpucaciones infticuentut fioc ccafta- Ti^ ^mv<^
*ta;h:imaeci&decau(ts ingenerc.Sccuada cbfiagu^
Iis^acuorcau(ar^m gcncribus,pr^lercim(juc de cfficif n-^***^'
te « finalL ;Terci)i^ decaufis per accidens^ » nempe cafu ac
fbrtona: Vbi cciaiii dc facojQuod ^oi|caa^ oppomrur, non-^
nulla.- . * ; ' - • • ' *
t^caufis ingcnerc^ '
V AE S T I O I. ' ' ' - • .V.
tnr. Cai^rad Ibim^ipkiif piO iblo^eilicience prtn*
ciftio. . Dc^t^cattjpi medioipiManrmQda, Si qntdern.
propri^ acdpmir-pfii^eb onuit vero ac reali principto a \ ^
<]uo aliquid tanqoam co poftcrius depcndct. E:c quo ' '
lacclligis licet omnis caufa lix principium,non tamen o- Cmfit^rtptkr
mne principium ciTc caufam propi ic ciidam. Cauia igi- fi^^f^^^fif
tur fic acccptadcfinin folcctld a quoaliquidpcr lc pcdci. c^i^,*^ )5*</#-
Pcndcrc autcm (iuc dcpcudcrc ab alicjuo, nop cit quouis ^«ni^r^ 4^
fnodo cft-ab^alio yki^ abtaUodopciidcoc^ > pmft» sitfnt*
^ -v . . , Digitized b;
Priuab Part. Phyiicas. '
dcque caquam airiquid pofterius & numero (altem diu^sr-
rum.ncqneemm vera&realis dependentia repericur>iii(I
inter ea cjuorum eft diuerfum cflc, & quidcm, quorum v -
num fit altero poderius. £x quo intelligis> licet in faH'
fjitd> dliflimaTrinitate,Pacer(it verum &realcprincipiumFi-
Iij,Patcricem& Filius Spiritus Sandli,non tamcn cflc cau-
/am,quia filius non habet cfle diucrfum i Patre > nec cft
pofterior ipfb Patre,qtiod dc fan^o Spiritu comparacio-
nc Patris & f ilij funiliter dicendum cft.Ncgue zdhvLt (a-
tis eft,vt aliquid ficpropri^ caufa,quod ab co aliquidquo-
uis modo pcndcac,led rcquiritur,vt pcr (e pcndeat,nc pu-
ces caufas per accidens,aut conditiones, a auibus aliqua
edufs ^^^^^^^ pcndet cfFe<flus,cflc veras illiuscauias.Ex quibus
^ colligcre cft racioncm formalem caufe, quam caufalita-
gMiin ft$fa rcm appeIlanc,poficamcflein reali inRuxu diufac inefie-
H/^w» dum: ita vt caufarc cffedlum nihil aliud fic quam reail-
tcrin ipfum influcre coramunicandoilli^cflc. Eft autem
caufalitas mo^^us adualis & rcalisquo fe habct res qua-
cenus ab ipfaaliquid in fiio cflc dcpcndct : ex quo (equi-
cur rclatio caufse ad cfFcdum,qu2e proindc cft ipfa caufa-
litacc poftcrior. .
QHOtHflex fii caufa.
Qy^AiS Tio II. , V .v> ,
V«ftio lijec dc caufa per fc & phyfica fcu nat^irall
intclligcndacft , quam Ariftoteles quadrupliccm
fccit,ncmpe cfBcientem> nnalemjmaccrialcm,formalem.
Dubitari cnim potcft , an red^ quatcrnarius iftc caufa->
wir J^™pcrfc & phyficarumnumeriis aflignetur.Cuircfpon-
mmmj-^um ' cknius tot cflc, ncc plura,ncc paucior a caufarum natura-
XtntPM fn^ lium gencra , probatur : Primo hac Arrftocelis ratione.
hauT^ \ Ciim cnim cau(a ficratio,qo^ afferri fiilccad quacftionem
cxplicandam, tot erunt prxcipua caufaram genera quoc
quxftionum.Quatuor auccm pra:cipuc de aliqiia re qu«-
runtur.Autcnim quzrimus cuius gratia aliquid fit,& cft
&iis jaut a quo fic,& eft cfHciens jaut ex qiio, & eft mate*
xiajaut per quid,& eft formaiqu^ quatuor reducuntUr ad
f eneralc quzfitum propter quid fit. Secundd prebacur
ac validiflima ratione. Compofita naturalia non fiunc
nifi cx aliquo praeexiftente,gu6d cum nonfit tocum com-
» ^ofitum ) neceflc eft fimul iianc cx aliquo dc n^uo accc*
' . . , (cdcurc
Q
I.
Digitized by Google
T1I.AC TJ II. D« Cav»xs.<
edente quoa iei««ompIe« abfolaitquc ; At quod ftx.
c«iftit , «ft potettlia(«ntt««iai qa<>*/«»«f"P'«'^
ri. Sc fonna.Rutfu5 cum k fcipfo ntli,l ^9^^;^,
compofita naturalia rcquirunt caufam ■
produeaniui:c6mquc agcns nanualc non tcmctij&lnW- j«
kiMtd agtt,iicce(re eft,vt ob aliqucmfincmopcrctur.M-J-
flue prxtcr fuotadiaai c«»las intetnas, matenam & tor-
mitt leduirahtar iam fmfnat, dfcicns Sc hms : Sicquc
.e«>llieantut qtttttt«M?«aufaium natot»Uumjp»ttaMq<»« ,
cxtcfa onmii , qu« canlandi »ira halxtit , teuoeaittat.
Porte. alia qu*dam funt genitt^es eli^.dMufipnes , int .
caufain pcr fe , & caufam pcr*cdde««ia'«Uai^iein&-
tam,& eaafamproximam : incaufamfiraplMem-.^&caar
Cutk cotiiunaa3i:in caufam potentia & caufam 4aa:qa«
tfim ex antcdi(ais,ti\9i exiis^quae i*ftc-i.?i«ntui, iaciW
iMeliigi poterant. . i . r
•t
Quidffii^fUri&^dquidiinmimfAfif^'
^ A'n%ito 111.
QVam Gr<^ci Id«am,Uitim isxcmpiarappdluit^C '~J^^
nihil aliud cft,quim imago ftts fpttW «xptdEl M
facicndxiiimcntcartificis.Efti^ituridxafeaexcrapte V .
hoclocophantafmafcuphantaharopusquoadamiitar-'' '.^J.^S
Cifice cui opus cxtcrnumjconformatur. Sicquc in artificc 1«
' qoaccftitts cft artifcx,duo funt intcrnaopcrandiprmcipii, J^^^^ZJI!^
• ienipcarsiiiiSifcntc fcu ratidnfc,&id«a fcu cxcmDlar m ^
lAantaiatllK^mdm ^
prcffasqmikinAi»*^ "
mAmcffigrattteTcr ittcm fi|ac«te* W -
Umcxprcfram intuctur , ^ ^ _ ^
cxtcrnum dirigit. \ . . • ^ii^iJLjJ'^^-
Quarcficut forma naturalis in agcntc ftalttttali qoflte* y^y.r."
iiuscffin co principium operandi fecuduni naturam,rc- ^^TT^
dttcitur adgcnus caufar clficictis:fic fbrma iUacx6pUris
in agctc anificiali, qoatcnus in c6' Cft principium opcrX-
fecondim irtciii , pcrtiuct ad^pus caufx cfictcntis; - .
\
' ^ ' f^. Primae Part. Physica« *
mediantcartificc.Veriiin quiaconfidcrari poteftidarajnS
cjuaceous eil principium opcrandi in artificc , rcdrnnpli-
citcr ^uatenus cH quid iqjitabilc ab ipfo cftcdu artificio-
flumetlt i- lbft<}iH>mA€bi»nhabe€prcpn<^rdtioneiii caufa: dficicn-
tur t7^lnm l^^***^'^ m^tti^ finalisihinc fit , vc
^ufd^tmH ^^'P^i^iMiiaa^ttto^eciitad genuscaoGe fbnn^is; iicqut
r idj^.i|u& irxemplardicatur ronna quxdam «xtecna cet-
/ V ^ porA$/ir(e.&^:quodquamre^^dicacurnQLeilnoftriin':,
' i^ituti fijbuliiis difquircrc. Satis fucrit dc id«a iUud U-
ncre:ncmpc cam non circ vnam c caufis phy(icis,liuc liar
' turalibusicuniadcfFcdusartificiofosdujicaxatpertincat:
Deindcfi ad aliquod genus caufa: rcuocandaJifjad cA- ,
cicntcm pra^fcrciin regocandam eirc , ^etiamiut>*l^i<JH^ r
,) • racioae>ii€eLobI(»aaus^^^^^
QiAB % T I O I V.
hCdufdfrt' T\ Ro^cipuaeciiifaruRi proprietaces hae funr.Prtma>caii»
fritt4$, ' I fa cft priot6ti^uiquod falccm ordii^c uaturx intel-
^'Jigcndum efl:. Sccunda, Caufa vt caufa nobilior efl effc-
a!te/S( »,.<^i^j^"odintcIiigcndom cftfaltem in rationc caufx,nam
tilmiffMit, abfolut^ & fimplicitcr , hoc cft rationc cntitatis & natu-
.% 9i!i > cfFcdiis eAnpbiUor.catt£imau^c^^^ &fo|ii^^li , po-
» .tcft «tiamcflcfraKftantiorfihc, fi noti©bic^i^,i»^t€p
Cmfym^ forniaM»^ cfficieni^ inftcuni^tdli.Tq:tia:Cau(a cb^np- >
, ^!?^ ^**;fcitu): p9i: cflc^umitanquam pcr alijuid iK>ciu8 nbbi$,ef«;.
V 9jti&im. ^c^^ per ou^am , tanqwton ipc^ aliqmd npti^i n»r -
4. CaufMm9.t\it^ QuaitafC^
kiiiif mMl^ iotenigcn3c]m c:ft fublatis omnibus irapcdimencis,& po-
>^f4 iMMtiffi fita a^quali difpofitionc fubicdli. Quinta /,-,40 auf« pro-
l^f^j^JJJ ximJTcicfdcm cffirdus plurcsciTc poffunt ,4juod intclli-
gi,pDtcft de cauusjpcrfc totalibus in diucrfogencrc cau-
} *' decaufisp^r|c p»malibii« incodci^;^^
€,Umf4,44h $e?ct^Cau(a cadc potcft cAe contracio^im^-iti^camco vc
:«qm0>iaoxituc^fX^ $
fcnrseiqi^e lux^^,cc^i^al>(^ c^fintui: rpo»
" leiletiam inteili|i A% caupi pcr (e & po|it;iua vcrobique»
* qjae ^iediuciii ^ij^,4jl^pfijtioac.o£|^ficos cffc^us.
Digitized by Googl
i&fttiwr,fi€SQlfi»luccccramliqucfa?i^^^ ^
Jurat.Scptiina; Cauft fiint fibi inuicftm cau(ic,qaod non 7,fiii^/l»
ih vniuerOim accioicnJum cft dc qaalibieccauri rerpciau m^dum
cuiiinibet cau (xM aliquibus tefpeatttliafUrtl: & ^
dem i ii diacrfo gcncrc caufae : fic inccr cfficicntem & ft* . .. /
ncm.-itemquc inter matcriam & formam ifta caufae rcci-' ' ;
Srocatio ccrnitur. Odaua : Caufc omncs fibi funt inui- ^ ^^^ij^'
"cem'<ronricx«; quodinrclligcndum eft in rcbiis Phyficisi
jtavt vbicunqucrcpcriturcaufamat^rialis, ibi quoque ^^4^ ^ - ^
icaafiiibrmalij , efficictts^ac fcialis rcpcriantur , «c fic dc " ^
fintruUsdiccnJufp^Nof» : Contratioriim tofttrariz (Uiit '^;Ciii*f«i*i^»
diufer qnoiaicipicndttm cft dccontrariis cffeaibusin^i^wirirrfi;
codcm gcncrcfttbiear', tratfoMmdkcattfise^^^
Yt plurimum. ' :
S J^Cr N D A DlSPVTAr lCh^ ,
V 7... / ■ 'V ' ;■ * ■ • ,^
^ . • Dcfingulis attfiunimgcneiibuif ' '
Qv Ai s T 1.0 ^i; ' :<;.*, , ' ^
Vscritur dc matfcria in quo pofita fit liflbak eailte* j^MirU
di ratio.Quod vt intclligas,nota,matcriam tttm t^egufAUm
fpcdu formx, cumrcfpedlu compofiti Phyfici dici poflc i«;iMs ,
caufani diuerfa rationc. Itaque matcria dicitur cadla rc- Jptamfir"
Q
es,ali«fpinuiaIdr,Ticnipe
V &tinaa pftoris jcneris pcrifd^^ ridn dm^ftmc
^uoada^tim intS^n^ etiatn^uoadidfuii^ effe.
At verd' feimas ^fteriicnis gcneris peiiddNH
' no n quoad (aum effc,'ciVm cietri^ matettam po^tt
cxirtercC^d quoad adum informandi : quia ribfipAllittij?
a6tu informarc abfquc maicria qusc illas finu fuo citci^
piat, EadCm matcria dicitur caufa rcfpe£lu cempofiti-,
^ ^uia naturalc compofitum ab illa pcndct can^^am k ^o^
jd by Google
4^ PX I M Al *P A H T. PhYSXCAE. |
T9ms§Mi$ |7 Oimft daplicem aaolandi tatimieni Scnt acinatetia
fottmr : Altciam tcfpc^imatcrijcaltcraiTirclpcAi
compofiti : rcfpcdlr cjuidcm matcria: quatcnus illam a-
informat , adnat , ^ pcrficir fcipfamilli communi-
cando ; rcfpcdlu vcio compofiti quatcnus ipfumconfti-
l^tundMm, tuit in cfTc (pecifico & compleco : Vndc compofitum di-
, cimra^fipfina <le|icn<lere tanquam ab a^biali principio
^ . ' ruicompgnente.Itaque f^ni^f^ttod vaMenoeaiMlum cA)
• . 4ici poircf^ principium» clementQi]!i f natuta ftcaufa» di>
oer(a confideratione. Pifncipiumfuidcmgeiicri^tioois
^arenus cft terminusad quem cendit generacio ? Ele^
menmm Tcro (eti principiam compofitionis quatcnusex-
ip(a fanquam cx partc condai compofitum naturalc:
' Natura quatcnus cft principium infitum mucationis in
codcm : Dcniquc caufa , quatcnus ab ip(a tum matetia»
tum ictiam compoikum aii^ua rauone depco^cnt.
Q^V A E S T 1 O I I I.
iKtt^ Fficiensoptimidefinicuiab Ariftotele; Idrndepri'
T- E, raum priiicipiummotOf j|ut cjuietis. Cuius deCprH
^P^fw* fcWJs cft ^ c^ufam cificientein elTe ida qi^o ali-i
** *(qiltd.eflf , aur fit , iimwlquecfleptimmti ftu pincipSile
pdncipium , non quidcm fimplex aut infitum vt formaj
Iqrf vt agens intcgium& complctum ciu$ mutationis aut
lceflatiQnis a moru , qucc continoic in fiibicdo vt ^lmi"
mum^ ,fc dilfico. Ex quibus vcrbis intclligis hic dcfiniri
mci;itc A.^ifto'-clis>^Mfyn?cfficientem ^yi^cam prin^ ^
cipalc^[|pc0ci|em; : qu^caiusprxfercimtranlcttntcra^
gjt ji^,!!^ icsi^ immaneiUter. Didcur aucem caufa ida
f4&amitci^ eciam^^Uiidam
«^jclwfcknf^^ttncur.
99i :tm (U~
»1 t'
. - ■ E^ atK(cm hui u s cau fa: formalis catib i pfum agcrc, qui
^*^^ eft modus qnr) fc habct agcns rum ad-u opcraturinon vc-
* th niu fu immancns : <;qm cnim cft tranficns,tunc
&03 cft %An^^ iti ipib agpuc^ ^uo camcn incfl for-
jnalitcr ipfa caufalitas : Illad vcro notatuiignum cft;
caufam ctficicntcmdici pofTc triplici rcfpc^u , mareridE ^''"^^^J?!
ncmpe>form2Mc compofiri. £tquidcmre^c<fhi matcriae
l^ccnus iilam e,ffc(fliu^ dt{poou>& ex ipfa aliqiiid efti*
cit : cefpcdu vcro fbrmar quateiiiis ctm h potcfVate m^tc-
ti« quafi e cenebctsinluoem piottaiuc : dcmque & qui»
dcmHiaximipcopn2|ee%ejftacomt»b&ci> qua(eausip-
lumgcnerat. '
. Quod vcro (pc^^at adpraccipuas cflicicnti? caufe (pcr AtiNfkd
cics , variartraduntur ipfius diuifioncs , quarum lunt,^^;^_ ^>
prxcipux. Prima in vniucrfalcm & particulircmrilla tii-
cicur qux vim tabet produccndi phircs c6lquc difj^arcs j c^ufnv*
dSc^sindilicrimiaatim concurrcndo cum variis cands f» rr« i*6«
parcicularibus>n func Cccli &itderayCttiufin6dicau(aeft^''^^'^
dcxaip I>eus,a cuia^^enerali concurfiipendctdmiiis ciiX'*'''^
larum creacatum el£nencia:iiacc verd*qmc ad cercumef- ^ . . .
fcftmneftdecermittka,vcignisadpcoductodttmfibili-» '
milem ignem,ilU vc piurimum dkicuc «quiuoca^lixc ve-
ih vniuoca.' ^ ' \ '
Sccundi cft in proxiinam iSc rcmotam. Proxima dici- t^C^ftff^
tur,c]uae proximc & immediatc producit cfFe(5tum, quod
intclligendum cft tanquam caufa principalis : quomodo
patcr gencranscftcaulafilij genici : Rcmota veco incei: '
qai^m dc elfeAifm inceruemc aUa cauiapnbapttaivc
uus comparationc nepocis gcnici. ^ *.
Tcmaiapriiidpalem&iaftmmentalemilllaeft^qjla^ ). ^*^4
vt nuiprodadce$*ctani : hirc veroquc nonnifi iti virCtt- ^^^^^^
cc ajcerius bperatnr ; fic cnim ignis prindpalicer > caior ^^J^''
Ycr^ inflrumcntalcm^igpcmgencrat. . *
Quartain producentcm iuntaxatjconftruant^ dunta- 4. Cdmf^t
xar, dc pioduccntcm & conucrfantcm fttriiil. Prima ^ft a ff^f^^ns
qua pcndct cfFc<fhis in ficri, non in conucrfari, vt cft lio-
mp rcfpcdlu alcerius hominis feaici^Secunda a qua pcn-
d^c ei^(flus in con(ertlari ditiltaxat>& aoii ia fieri» vt cft
acr refpedu homiail iii lucem edtti.Tertia a quapendtt
cjj^eflus ia fierifibiul ^ c(5ikQ«run eft Solcctoeaa luda
fola in fuo ordine, &,g;chcrc totum cfFe«flum producit,vt ^^SJS&2
•
Digitized by Gopgle
y
..4* >»I MAJI-Pa ItT/f HY '
aut pluribus ciuflcm gcncris, 3c ordinis concurric ad
f • cundcm cfFc(flu«i produccn(ium,quod vt plurimurncoa-
" . tingjf»(]uia fola non polfct ipfum proiucerc,vc ciim plun
f S' cqui crahunt currum , tunc vnufquifcjuc cxiliu^Or»
( QV AB« ,TX O IV.
/^ftf fvtfi pp^TcapIuribascaufisiltucrfi ^encris > vt al» cfi-«
/f*»* tf|ti. ciente fimul & finali : Itcmquc a pluiibus*ciufdcm gcnc-
^**^ . . ris fcd rliuerfi orJinis cfVentialitcr fuboriiiiads , vt ciirn
^ - homo a Dco, S & liominc clfc(fliuc producitur. Vc-
' * * lum (enfusquxrtionis cft: , an plurcs caufx totalcs ciuC-
" dcmgcneris& ordinispolfint ftmui concurrcrcadpro-
, . crcnxidum ciiiideni nQHaieto e&Aum > ita vc ille cfieAui
ab vna^uaqiic illarum tocalicerproducacunvetbi graciai
£ponatar Itu^pa infer duos ignes mediayiu vt igncrcat}
% ^^ttw efl an ignis ille cxcitajcns in ftupa produqitiii: 1
. ^ dttabuSiliis ignibus tanquam i dttobu^ caufistot^
♦ itavc illc igms totalicer ab Vno,3cidem i^nis numcro
totalitcr ab alccro ignc pro«jiucatur : an vcro tanquam
duobus caufis parcialibus qu« ynam caufam totalem il-
fl!t**f^^^ lius cfFcdus couftituant , ita vt ncutra difiundlim fumpta
poHqt cundem numcro cfFedum produccrc. Cuius diffi-
4mff^i/l fi f^^t^s foiutio pendcc ex alterius diffic^iU^is expU.ca- .
a¥*it» ttpnlB» an vidcliecc iifm mtmero cfFc^us ab yno a-
daimf^tp^ ^ence produ£bis eft , potuilTet ctiarn ab alip producC4>iJ-
' » ^**-^'"' oitramur autem id ficri nonjTOfle^iiaciiraliter , quia non
»vr tdtmrim potcft ficn*|tttftlliccr , Yt aaio Tnitts agentispoi&t cflTc
.^IT*^ • eadcmnumerocum «dione alcerius agentis : quare nec
' ' ' ' earum attionum idem numcro tcrminus uaturalitcr cflc
' "^Jb *''P^^®^* i^icurpofico , rcfpondcmus ad propofitam
• diifieultarcm , ficri non pofrc,vt plurcs fimul finc ciufdcui
. * generis & ordinis caufac totalcs eiufdcm cffcdus: fcquc-^
\ ^ xeturcnim eundemnuqeka.rQC&i^mj^fi^ i{liscaa«
;^ . . fis.fjifiun(fltm fumptis prbcrearrp^Qflc , ^^^^ abfurdum* '
*! :\ SsB^L^^ Quod autcm iilig^|c<^UCi:etur ve^
^ •? pVct 1 qub J caiifa tQcalisV|^cU^i;«^ qfise {ebrfim fiwngttil
» fiii^ rola^pGirct e^a^lwiix^
Kncgan^
. • _ , " 4
c ■ - . . - ■
'Digitizedby Google
rcncgandum cfl igncm illum inftupa produci a ciiiobiis
ir;nihus podc taiu|uam a caufis t<xalibus. Adde quod ftu^
f»a (cmper citius a duobus ignibus quarn ab altcrutro il-
orumcombuntui;.Idcmquc reQCietiiium de luminc pro-,
. dui^otii fubieif^o idiaphano a ctuobus corporibus
liicidis*pr^(eitun akialiifnt^ tftud miikQ copiefiusa dud» '
btts qii^nv ab tlcemtto iUontm prodaaaw s vc pacec ex*
^ p!eriei.uia. ' ■ j ,\ , '
Qjf S T 4 O y. *; . .
M >
PRjeeipux func li^. Pxima>pofita caufacificiencc po*
«uicare&^ftus: quod incclligendunai^efl de caufa effi-
cicnce quateouf eftj^^cao(a,.&cinda}e&Ai|seQd^^
lioff eil c]ud e/ifqmouor a caufa produceBte « aat^dain
C0D(eruance,cofi|xa Tero eo fbrtior <]u& eft^ieitiioftrrcr-*
tia Cauia efficicns (bttius agit in maceriam propin^uam
<juam in rcmotami pofitistamen arqualibus condicioni- '
bus: alioqui contingct aliquando caufam fortius agcrc in
inatcriam longius diftantcm:qu6 fit vt Sol propc tcrram
multo copioliorcm calorcm cxciiet quam in fummo ac* .
xc fibi vicinioc^. Qua£Ca,Caufa cf&ciefi$.aj^c pcr conta- ,
dum quidqEH t vel per coataftum fuppofiti % ica vt fubie^ ,
jStvun^ i{>iUm^^ncingac in quo opcracur % vel ^r coucar
^Jiim.iirtiicstyita vt iaitem vimfiiam per me4ittm intcr<<-
ic<9:um ad pas^ v^oe.fiibie^am propaget > vc alibi &fiiiaf
cxplicj^icur, QmniajCaa(aeffieiciispcodttcitfibifif&ile:
qttodincelligendum cA maxime de caufa quaediclcurv^.
niuoca quz cft ciufdcni cum fuo cfFcdu, licct etiampof-
(\t accommodari caufac xquiuocar, qux licec non produ-
cac fibi flmilc (ccundum formam, producic camen fibi ilt^
niilc fccundum rircutcm, eo ^uod caufae le^uiaocx emi*
nencerlc virtuaiiter coatincnc formas iiiQram^efie^ujlL^
Pro^cerea inrelligeAdnm cftiftud <x|omadceaufisper&
ft proxirais » mii vcrd de caufispcr acci^us^c iliftri^
ir
Digitized by Google
44 Primab Pajit. P h y $ i c am
c^finMtn IH ^tini litfinttor^ Adfl»c«le:iil otitts^^^
proprid taufamj vnumquodquc cnim pcr k pendec ab '
co cuius gratia fit.Id aiitem i quo aliquid pcr fe pcndct ;
verc & propric cft caufa. Cumquc caufa cmcicns quac it»;
rationc caufq tiim maccriam cum formam anteccdit,non
nifi alicuiiw linisj^atia opcrctur , ncccdc cft v t finis cac- ;
ccfjM^^^^es cauias origine falcem^^ guacenuft ,
) , ncm^|i3p»e( 4lccxcijC«Kipfumagmad opcranduiiu < '
Xt^M^ £t^||ai|iiainfinis ageticife&a op^Htiieft is qucmfib^^^
V ^opecatiqnisfcopuRi proponititiincfit n i^imfitfiiiis^
. .op%fencis& opcrationh>fiucecneraim
. & quia operid^ftlx ^nerano reipTa cft opus ipfiun iti
• ficri, hinc fit vt finis idcm fitgcncrantisjgcncrationis, &
^ '\ rci i^fius in ficri. Et licetproprius effcdus caufic finalis
^/ukndm fif ipfa agencisopcratio; fpedanda tamcn cft finis caufii-
^^^^1^^'** litas pra^cipu^ rcfpedlu ipfius gcncranttsfiue opcrantis
^6:^ jcfficientis ,.^uae pofiu eft iaiiiecaphoifidileu improi-^
Hl^^ . pri a qiiad^ motione>qua ces qu^ finis dicitur^ex fui dei-^
fiderio ciftiKaih iUlm ag^ntenk ad^perandnm aliiciCb
Q^d vt ttttetligas» aduerte mManemtft'1^^
Ham propriam,qu£ ficpdrve]»m5cgernsle[^
/ • > vt cum ignis aquam calefadt:aliam impropriam & trant
latitiam , cuiufmodi cft caqua mouerc dftirnr id quod
^ ^ ' fui amorcm iniiciendoalIicit,trahitqucadfcfct& quidem
prioris gencris motio clficicnri, poftcriotis vcro generis
. ! 'fini tribuitur, nulliquc caufiirum gencri p^rcccrquam fini
: V jppmpecic: tiequcadhucreipcducuitifquc igcncis creaci»^
' m;tsvicdni rc(pc<^it etiis ia quoe^gnbfcendi' ajpp^cttV
df^etis iiteibeaccera cnira qnas cognitt
Y athcittncnr per IttieMiimt iiec ite^
dttiit^qimclus^firiguncurifiiacauiaj inqu
cigftitio iBe: atriorp^^ • --y^^^vy
VsfUftfiium ' Sunc autcm finium varix diuifioncs , ex quibus h#
^i/tmh fimc prxcipuaET. Prima,infincm cuius, & fincm cui. Finis
' *• cuius eftidcuius i^inendi gratiafit aliquid , vt valetu-
V : do,quam vc aflequamur medicamcntiun fumimus. Finis
Digilizecl by Google
TRji cr. II. De Catsis.' 45-
io mcdicamcQcis piocuracur. Sccunda in fincto geoera-s it
tioiiis>^6Aeiii rei genicae: iile dk. fau&a quae pcr^cra-
tionem inducitiir,^ k geaerante inceiiditiir:mc Terd eft
i|i(tit»rd fleiitcXsM»«|pu opctacio : aam Taomqaodaue
eft vt <merct^r/rcEtu eft in finem operatieni pccexiTO* * *
tem^ nneqii fubCeqiiiQRtem* lUe iicttitt i» quem teailtr v.
agens,non vt ipfam efficiaCyfcd vcpun a(lec|uacur, vcl vc
ci coniungi auc aiEmiiart pollic > quo modo Dcaiu intcl-
lcdualis prxfcrtim crcacura: fincm cimui :hic vc-
jLn finit fit caufa fecundum ejft verum ^ renU > V0\ ^
^ \ QjL^^ s T I o Vi L
REs qu.T dicitur finis habet duplex cflTci vnum obic-
diuum & incclligibilc,quodeip6cefl: compcccrc an- dtfttM^.
tequam vere cxiftat in rcrum nacura , quale eirc habcc
fanica$ iimicnce ^roci vei medici^aace^aam reeupetati .
ficalcerum veru & reale inrebas ipfis nemine cogicanttd
<^iule efle habet fanicas in corpore nominis conuaieicett'-
tis. Solet igicur a phitofopbis dubitari iecandum quoir '
nam «flc finis daiSn, Cui dubitatibni vt latisfiat>nocan* i* fMflbt' -
ixaa cft in qualibct caufa cria confiderari poflc , nempc ^f!^{f/^'f
id quod per fc & fimpliciter caufac , racio formalis cau- ^
randi,& conditio fmc cjua caufare noa potcft:Vc in cale-
£idioac,id quod calefiicic eft ignis,racio formalis calcfa-
' tiendi eft calor » condicio finc qua non calefaccrcc , eft
i^iituus agcncis & patienctscbntadius.Hoc jfofito tcipii*
€t concltt&ne dubitacioni propo(ic;e facisfaciamus.
Prima ctonclufio. In caiUa finali id quod abfoiuti Bc ^
fimpMciter canfitt » , eft rcrf tucdenomihatnr finisiverbi
j;nitia> qaod mMei atgrotttii^adfiiiMnd^
fft fimicas ipfa. * '1
' Secunda conclufio. Racio formalis (ecundiWquam iXmi*ifiH
tpi^ux dicicur finis,caufat mou6tque,eft cfTc realc iplius, . .
non vcro ctk obiediuumjficquc diccndum ci\ fincm cfTc
^au(Miecnadibic&vcriimftrcalc> JAonvcropropxii J ^
V
Digilized by Google
4^ Primae Partis Physicai
(ecundiim circ obicd:iumn& intcllii^ibilc.Probaturj^ilia
filtis cfl caufa fecaadaiii id , quod cum obtinccur dcudc-
nam fatiat > cuciicfae non obtinctiir, fruflrari agcns dici-
tur.Atiil ooacompettc&ii fccunidqfli «fle quod babetin
meate^citoim ap petitam aoa explefiy&d a<fttf t: - Ergo ei
conuemi ftetnidttm efie leale > vt cxpef temi» fatis pacet:
&ccrtc illud obicdliu^mnon cxpctitar , ncc procuratur^
ab agcntc vt conllac. Pono diligcntcrnocandum cft pct
illud cfl&rcalc fecundiim cjuod Hnis vcrc caurat,non ellc '
— intclligcndumcllercalc adiu, fed elfc rcalc poiiibilc , aut
* ' ccrre quod tanquam polfibilc rcprxfcncatur agenciinam
(ecaadumillad elfe^poccft fif^ismecaphoricomota mo^^^
ucrc. ^ ' ' \ .
Oiit{tkm Neqoe obefl rcaiitaci lmia$ caa&>^6d^niotio in qua
mmrmm* ' coofiftit caafalit^ fiais>non fit irera & propria^ied tranf - '
' latttia 9c impropria : nofiTdefinit cniiH proptetea tS^ atir*
quid verum &feale. Sicut pidhira quac dtcitur improprid
' ic tranilatitic homo , nou dcl|iiic proptcrca elfc alicjuid
vcrum & rcalc. » ' -
pg§^i'/if» Tcttia conckifio.ElTc intclligibilc fcu obicdlinum, cfl
conditio linc qua finisnon moucri quod pcrfpicuc patct,
^ iQuia finis moucc allicicndo caufam agenccm : X[ux allc-
cdo fiocipfitts£ais priccogiiicioae daci. jaoavpoteft. '
O V A E S T I O VIII.' '
♦
Iai$dicitariixvpiwis.cau(acai|fi|f^ qoia^iempe
eft {Ctaia oaiaiuni t ioicio quatlUoais tfs/aat prxr
monoiiiias.Secttod&^Fiais eft oobiMor iis quscfiintad fi-
nem: pcr ca autcm qua: funt ad fincm intclliguntur ma*
j, • ximcopcra qua: iplius iiaisgratiacxcrccntur. Tcrtio: Id
4« , fruftracft quod finem fuum uon aflccjuitur.Quart6:Hnis
%• . cognitusdcfidcriuin iui cxcitat.Qiunto:Mcdia fuam ha- •
bcnt a Hne nccclficatcui > vcl coQrmgenciam :bonicatem
> . Ycimalician), Sex^: fijaisappettturfincmodo>atirecA
"7* media ccrca rario>ne ad£aem.Scptimcf:Iat(Qr fijicm^ & me*
% ' diadebeteiTe <)tta:dam'propbmb. Oftauosiiais cft^fi»
i»mia^at&taae,6cvltima(ihc3|:eq|atioae;q^ propiie*
taseftinteliigeiidamaximi^ de fioeafti0ii|aB.&bfe^eii'» .
te,Et hacc dc cauGs per ie tttmgeoeratim ciim fpcciatim.
' ' Di^iuccps iioai\ih;l dicjuduni cft dc.^.aulis pcj: accidcns.
-r - '
* DigitizecLby .Googl
. ; De Caufis pcr awdcns. r \ -
. Andenturckufi.f»rMtcid«ns.
E" f 5"*^'^''™ P," «cciacns, vd exipfiseffeai- 0»4»^ " ,
bus,lic,uido fatis conftat. ExperimurenwmuJtae-''-'/"'-^* ^
ucnirc pcr accidens.hoc cft, prajtet omnein caufanim fi. ^^^r***-' -
ucnaturalium,if;u.liberat«miajeMroi»em:qiavel^^^- ''^.^'
fortuuocoucurruplariumpBriMam coiitiiiai/ni, velex ^> ' ' '
.accidentario dcfoaucaufxaatwiilhi veI<ixeo«iuod fc " ' ' . •
4U»4eil»eflk<li«witur,Ttpoftcapatebir.
• ;,C.Hla toeeBiperacciJ^ns in ge«erc tribas niodis di- , V '
• «TOr:pnmd«iaatn©fl liifipriuatiua.hoc cft.pcr fui «bfs„'
dcndopotcft d.ci caufa tencbrarum. Scctind6, qu« iici*. "
dit caufic per fc, feii qua: accidc«tari6 coniuadlaeft^ ««'^ *
caufavera&propr.acuiufpiamttfaa„,figdi^^^ . ■
, . cus effc caufa p.r accidens fanitatis , qa&eontin^t mc-
"•-is^ilu""i^r.^^
«uin.Tcpid,quj eft qui^ mi& per fe alicuius cfFcftus
«tt taqiqiiliadaui^piamt coBionftum cft rcfpedu u.
= ficca.naccidi:tc.
«alam 4 teao.dceid&em ofFenderc caput alicuius bomi.
ms tranfeuntis , grau.tas /eu poudus naturalciftius lapi, •
dis cft caufaperlc iftius defcenfus : caufa verS pcr
dcns la:fionis adiundtar. Et quidcm hoc poftremo mSo^
prxfctti,ntum cafuscumfortaoadica«rit«Silai pTrT
^n*, <^^«ib,^,aonn5Mla^a^ti5u^o^^^
Sbi4/m**fi*f&firtMn». ^
' . Qjr At < T i 'e II, -v: - .
MIlTis omnibus fabulofis rctcrum dc re pfopofita
.'^oj"™«"s.quiaAriftotclesdciftisprobabi4mX
Mfcmbtcimctcxplicd.w«».. sw^^^^
Digitized by Google
. ^ tuna caafar pcr accidcns , ac proindcia ijs tantum ejSie*,
^/^^*" prxtcr intcntioncmagcntis concinguut. Cafusquidcm
inrcbus naturaiibus»toicuna ycroinincKalibus^Vtcnini
«ifrifrrm ^u^wun caecta contingUDC in natu^a pnectr intenno* .
. ' f^^ ' aemagentiiiliecnellarijjdc in aftionibushumanisplek *
raq^ eueninnc praece^ opinioni^ii! asenct^ Jiberi : qu^mn»;
il{a di^^unnK efle acam^hxcVeroafiircana/Diaiiil^^
teiH tiimca&s e&ni- ibrtuna proprii in ijs cahtiVm qux
^4ni fMi- rard accidunc Vcriim ciim aliquid duobus modis polfu:
4Mi»ft«f raro contingcrc , vna rationc folius tcmporis, quomodo
6m mi&i j.^^.^ contingit cclypfis: altcra raiionc caufae,ncmpc quod
raro contingatquippiamorrricxtali caufi,nuomodarav
ro contingit chefaurum iaueniri ab co qui fbditcerra^i^'
V |ioc pofteriori modo inceUigenJum eil cjuoddicimus^e^
/ \ ■ tjuat fiint a cafu & forcuna raro contingcrep^t^^^^^
\ .nHTaU^ £x ii^l^i^ eft Vcriufquetcafiis, in^u^m ir U hiv^^^f
* "«ocidens ici ijs cjux praeccr inccncionem aaenct^.ehc--
> " : * , . niiint» tdqtie raro Fortuna vcro caufa pcr accidcns in iis^
< qua: fiuncex deliberationc prartcr agcpitis intcntioncm,
KiUnU idqucraro, Vbi obitcr notanduni cft circa optioncm
i ^fMjliP» iftorum vocabulorum , cafum aliquando gcncralitcrac- ^
cipi proea ommcaula per acciiens , cx qua aliquid raro /
pjxcer inteQciofiei^ agcn|if^.c9ncii)gic, uucfic naturaiisf ^
^ nue libcra : quoinodo forcuna dici pote^ cafus. Not;atir
V dutneciam^ilcafamdciisreanjuiincmcteiimpto^^
ied etiant ptoa^Ie^bus ipfis per acdctens ttpoiiiliiqisaai
^cipi y qu^^niilji ma^is pro^^r i e somtnibus coiKtecii tx^ ^
. prifTiacur^t TC ci\m dicituraliquidcafuatc,aliquidfbrcuf^.''
cuiu : cunccnim intelligituraliquis cfFe£lus a cafu vcl
CaJUi fortUna. Vc fupradi<!:^adc£nitio vtriufquc cau(aepct ac-
* cidcnsfiatnotior,cxempIa fubijcitm. Excmplum cafus^
ntmfU. eft^l ceguUcadcns c cc»ilo,craafcuntis caput lacdat. Te-?.
j^faenjfm naturali pooriete dep^effa » fiiopte nucupecie
, V infbioremlocuip. Iam?er6aceidicvtdecidcndo ttanikv
feuiitis capttt ofFendacyficque tegula cadena .vellaplus te« i
ra^ dicitur'caufaper accidtns laofionis iftias c ^ iet^ .
ipfa cft eiledSis-per&cddens tegiilie decideiitis iea t£*^
V fcdusa cafui Coiitingitcnim praetcr nacaralean inccn- '
fioucm lapidis , idquc adhuc raro accidic. Exemplurau
' £bituaae» cft :iI quisfo<Ucns tcrram.> vcscdificaodx do- ^
Uiyiliztia by GoOgle
Tract. II. De Caysis. 49
mus fundamcnta iaciac , tlicfaurum iiiucniat : qui fodit
tcrram 5c ctitm ipfa terrx folTio dicitur caufa pcr acci-
dcns inucntionis tiiefaufi : inueatio cheOiiuieft efie^his
per accidcns iilius fofTionis > namqu^ hoc accidit^raKcr
ipem 8c opinionem illius qoi cernun fodiebac sdifican-
«uedpmusimcia.
Pono diTi^^ncer docandom eft cfleAum cx h7Doche&
necedTarium poilc fimul efle fonuicum » fi caulaex(e ^^^J^^
non fit ordinata ad talcm cffc<5l:um, vt patct cxcmplo ai- j^^^i
lato. Nam pofito quod aliquis tiiefaurum ccrio m loco ejje f$9iMi*
dcfoderit,vbi aliquis pofl:ea tcrram cfFodiat,necclIe cft vc
ab ifto fodicntc ciicfaurus inucniatur. Vcru quia ifta fot '
iiocerrae non erdinacur per ieadioucnicndCi chelaurum»
idcirco ifta inuceio che(auri>exh]rpotiicfineccfiaria,cair
iccurfbrcuica. £t lic^cconcurflis ifle duammcaufanmi)
nempc ab(confionis che&uii & fi^ffionis cerras ineodcm
loco,quanim ncucra cft caola per & inucncionis chc(auri>
videacur cflc can(a neccllaria inueneionis che/auri,cA ca- _
mcn cau(a pcr accidcns, quia concurfus ille eft fortuitus: ^ •
cauHc ei>im illo: ad fe inaiccni cx nacura fua non ordi-
nancur. Quod tamen uuclligcndumcft rcfpcdunoftri *
&cau(arumipfarum(ccnndiiin fcconHderatarum , non
aucein rcfpe^u Dei > qui fcmpcr acqua > iiccc non fcmpcr
nobis noca prouidencix Cnx dyifpenladone concurfimi ii-
larum cauUrumad ciufmodi cfFcdhis producendos or* ^<f^^
dinac: SicqucrefpefiaDcicafualc aacfiinuicam nihil ^^J^Jl^^
eflepoccft. /Wi^iMi
Qcccn&m inter efteftus per accidens principcm locnm ftqkSm
tcnenc mondra , idcoqucdefiniturmonftrum , EfFcclus ^*»-
naturalis a rc^la & folica fecundum fpecicm conftitutio- ^f^^TT*
nc degcncrans : quod in animaiiumgcneracione prxfcr- ^ ^
cim locum habct.Nam caetcra naturse erraca non propric
dicuncur monftra > icd poncncanoonunquam vel prodi-
gia..£ft auccm ingeneiacione monftri cauia duplcxcon-:
Sdcranda > ncmpc caufa impcdicns > & caufii impedica>
concii^cquc mpnftrum prancr inccncion^m canfieim- fHMiflm^
pcditsc > non caulie iippedicncis & mulci minus ^raeccr ^
incencioncm fiiprenue cattfie,nempe Dei , qutomnia na-
zurx crrara ad maiorcm fui gloriam ordinac.Cjutcra qujc
<ic monftrorumprocreatione,eorumque fpccialibuiscaU'*
fis qwnipo^intj non fuac noftriiniUcuci^
^ uiyui^cG GoOgle
P&IMAB Pa'R r- ^HY SIC Al- ^
' AESTie II !•
tVdfis tpi C '^^ ^^^^ nominc Yctcrcs quippiam intcUcxcrunt , a
iit>fff I dt »>4 £1 quo rcruiT) & cucncutim omnhim necdficas pcndcrcc»
turaer»p ' (^uid tamcnillud cflctnon codcm modo cxplicaifit.Q^-
jjjjj^ Facum nihil aliud eflcquam Dc^ ipfum arbicrati
funt> ki mal)e:nani^t(i facu a Dcoynon tamcn ipfe Dcus '
cft.Nonnulli nacurae lcgem cflcdiiccrunt^tcd nimia pref-
* si>neq; enim (blis naturx Icgibus fatum contincCUr. Alij
quoddam .Ttcrniim &immutabilc dccrctum quod rcbus
omnibuSjCtiaai liberis agcnribus,ncmpc hominibusjim-
iTiodijs iplis nccenitatcra imponerct : t^uodquidcm dc-
crctum ab ipfo louc prolatum elle> ( vndeetiam fatum a
fando didlum volucrunr)ica vc per ipfum iibi & ali js di js
ncccfiitaiem indixiflct, fabulatifunt pocftx : fcd fabulae.
. Chaldaei vcro 8c Aftrologi fatum no aliunde qiiam a cqe-
lo pettcrun't> a cuius inf!uxa> & conftcllarionibus omoia
^tiam humana coniilia neceflarid dcpehctere yolucrunt.
Ver&mhuius opinionis impietatem conuincit ip(a ku.
*^ ^ mani arbirrij libcrtas , vt alias rationcs c]uibus aducrfus
<;.E4fHevt' Adrologos ludiciarios, &: Philofophi, & Tiicologi vcuu-
f^mfltn» tnrprxtcrmitta. Itac]; inulro vcrolimilius non tantiun i
\ Chiiftianisplcriquc Tlieologi,fcd ctiam c vctcribus Phi-
lolbphi facum dixerunt clle diuinumUSc immucabiie Dci
dccrctunl , iuxta quod omnia fiunc in libcris agencibus
>. libei:e,in 'nccefTarijs neceflario, Verum iili adhuc nba &r
' tis diitind^ jo^uuncur : neque enim facum ab aecerna le-
ge (eu diuina circ^ res onines prouidcncia^&cernuiit.
7. 0miiitm- QuJircre^fus ac dtftind^ius loquuntur qai fatun^ se-
ff^kmkUtfi' tcrni iliius ciccrcri opus ac diuinx prouidcntia: cfFcdlum
clic diciiiu , ^juomodo opiimc dcfcribitur a Boctio : Re-
bus niobilibus inha-icns di(pofitio,pcrquam Dcus quae-
ZOifitimtn «^^JC fuis nedit ordinibus. Ex quibus intclligcrc cft di-
inurimu fcrimcn inter diuinamprouidcntiam > & fatum proprii
9t0mpr0ui' di^um au6ddiuina prouidentiafit in ipfo Deo>,£uum
dtntirm Ycro in rebiis crcatis:iila ab aeterno in diuina mente^hoe
^l^ft^&ftr^ vero in tempore efl^ coeptt>illa vniuerfimadomnia> lioc
tmnd Ycro maximi ad res cacfucas & mortales pertinct« £e
Mt ^Mt' Uc^thoc.fenfii admitti pofltt fatum , quia tamenifto fi-
' 'CUt&fertunscvocabulgabwfifuncYctcics,idcircoitixta
f4a<So»
Digitized by Google
TK.ACT. II. DeCavsis. 51
fanftorum patrum monica , ab iftfs vocabulis qiiantam
fieri poteft. abfttnenduin eft.Sed de principiis &: canfis re-
rtim nacuralicun ha^tenos.
TERTIVS TRACTA^
TYS HVIVS •
; partis.
EXplicatis gcncralibiis lerum naturaliuni principiis
causiique>do^ria^ iimul & naciirx ordopoftulaCj vtt
de communibus earundem aftedlionibus (eu proprietaci- fMlnm fw-
bus agatur.Suncau^m communes eiufinodi proprietatesfi''*''^
q uacuor praecipuse>nempCiquantitas>iocus,temptts*&: mo-
tus. QuarehuiustradatusquatUor erantdi(ptttattones>
quarum prima erit de quanticate^vbt de infinito dicetur.
Secunda cric dc loco , vbi dc vacuo eciam difpucabitur. S
Tcrciade ccmporc,vbi ctiain de ceccrno a:uo,&: aliis dura-
tioimm menfuris aliquid ciicctur. Qoacta deuitjue de
mox;u>Ybi de.^uiece aoiiaihii cra^abicur.
PKIMA DlS'TVrAriO
: f '
De Quancitate Inllntto. *
Vnimtiinfficip fiUm jj»4nii$Mtk fuhftaniU €prf$risfi$
' formalitertxtinfa,
• Qv A£ S T X O I. .
QVoniam de natura» fpeciebas & proprietatibtts qua-
titatis (atis abund^ didbimeftin prima pacce Dia-
le^hcst; de its tantdm hoc loco dicemas qoac ad phyficatn
Ipcculationcm magis pcrtincnt.
Ec cjuidem quod fpcdac ad propoficam ^l^^^ftioncm, ^^^,^
rclpondGinu^i ihbflanciam corpoream quancitacc defti- fi««i4^i^
oicam carerc omni vera & propria exccalionc , alioqui mr; x*
fe(]ueretuc iubftatuiam poile eiTQ fQrmaiiccr cxtcnfan\
. 5t PmMAB Pa»TI«- PMrttCAtt'
; ' abfquc fo rmali ratione cxtenfionis, cum q^antitas fic f-
)C) pfa formalis ratio cxtenfionis,vt in Logica oftcnfum cft
Dcindc fi fubilantia corporca QfTccfinc quanat^ecxccti^
£i>nihil ipfi aducnicns quancicas cribuerec»fi^a^circc Hi-
^crf!ua,cfuod aBfiirdiiliniumcil. Confirmaturyqiua fiib«
ilantix aducniens quanticas > mhil alind ptaefti|Ee poceft
au4m facere illam vcri 6c fbrnialicef excenfSuii: atquiex
ATpochefi rabftantiaillai iam eflR^t per (e^xceii(a,quarc fu-
perHuaeflcc illiqoancicas.Si refpondcas nouam cxtcnfid-
ncm cribui fubftanciac corporcaj acccffu quantitatis : Oc-
curro non pofrenaturalitcr duas numcro diuerfas ciut
dcm fpecici formalcs rationes in eodem fubiedlo rcpcriT
ri : Vcrbigracia>nonpo(runcreperici^iie4»dcmrttbic^
> dtto candorcs,auc calorcs>fcc.qilSure nec duae cxtenfioiics
TCicaB & forinalcs.
Quxrcs , quomodo (cparata quantitate fiibftaoiia did
ff^i^ po/Iit dmorca, fi eaceat omni excenfione » ReQ>onde5
multis tulhuerationibtts dtci 4t ciTe corpoream.Primum>
guia conftac adhuc parcibus phyficis , ncmpc matcria 5c
forma. Dcindc quia fcruat adhuc partcs fuas cntitatiuas*
Dcniquc quia fcmpcr manet apta rccipcrc quantitatcm,
acqueipdus bencficioformalcm extcnuonem>^uae omoia
i^iritualibus fubftanciis non compecunc.
Obiicies pcrticamindcccmparces diui&m^ctfiab iilis
parcibus diiuiis auferacur quacicas>(empercfle,ac Tcr^ dt«»
ci.diui(am:c(ttod non poccft incciligi fine extenfione^cum
cx iffk nalcai^uc diuifibilitas fiibftantiae.Sed refpondemus
pemcam cum aAujdiuideccciu , fiiifle fbrmaliccr extcn-
lam : ablaca yerdquancicace adhuc dcnominari diuifam,
non ob formalem & quantitatiuam diuifibilitarem nifiia
^ ordiap ad prioiem illam cxcenlionem quac amiila eft. ' '
4 '
Af^ tirmmi fMntitatU Jint resUs.
y A B 8 T X • IL
Aa^MMifainp Ermini qttanticacis dicuticur qui|wfiiua.<|aae^c^
9 JH^ m^itttdo tcrminacur fca umitatunqQoniedcrp5*^ *
♦•«IM* ' fyjj^ dicicurtcpatnus linea?>linea vcro fuperficiei,fupcr-
ficies ccafliciet feu molis corporeae, appcllanturque aliter
iadiuifibilia quantitatis,quia diuidi nequcunt faltcm fe- •
f;ui^dttm cxccu(ioaei^niagaicttdiais Ijeminanc. £c
, . !^ * " qtidem -
Digitized by Google
TnAcr^lII.Di Com.Prop.Rer.Nat. s% , "
quidem pun^his eft omnino indiiiifibilis. liaea Hcct fe*
cuttdum longimdinem diuiclt polfit>eft tainen inditiifibt- '
' lis fecundum latitudinem quamcerminat. Sapetficies,li«
CMStfitiecundAm loi^ca^nem (8clacitodinemYifibiU^9;
noli camen (ecttndiim craffitiem qoam cerroinat.£c qa6^i; ^ - ^
Jiiamiifiiem indiuifibtlilios copulantur partes quantfci^ .^^,!^'
tis quibus ipfa quancitas terminaiar : hinc indiuifibilfi , /
quancitatis dicunturatiatenninancia>ilia copuIatiua.De Ai^fM^
quibus quxftio cft,an fintaliquid verum rcale ac pofici-
uumianveroaliquidrationisafFedlum quanticati. Quid
igicur tenendum fit duplici conclufione ftatuemus,
Priffla concidioJndiuifibilia quanciratis terminantia ^^j^ff^fik
iisncrealia» cam quiaomnisqiiancicas finicacftr^cei ''^^^* ;
^jMificiue tierminaca > er^o cermtno reali&poficiobcer-
smnacoc: «t^oi cermino^ifteeft necedart& iadiuifibilis:
^oianiUI didfloam potcft cflTc abfolut^ cxtremum, tum
qiliacerpora realitcr & pofitiu^ fe tangilnt:: atiqui non fe
tangiintinaliquo diuifibili , alioqui darctur pcnetratio
<lim«nfionum : ca cnimin quibus vcl fccundumqux fc
tangunt duo corpora dcbcnt cffc fimul: quare neceirc cft:, ,
vt id in quo fe tangimc eiufmo<^ corpora > fic aliquidin*
diuifibile» ilU^queteale & pofitiuui^^ / %
Pofteriof concIufio.Iil4M^U^
ciafimc realia:probatur:quiaquancicas coiitinaa dicicacyl"*^***^
cuiasp»escommlaniterminoi»patantanac^uinonjpQ^ '
tes dari dofinodi cerminus nifi fit indiuifibilis U pohti^
nas.Indiuifibilis quidem,ficnim eflctdiuifibilisjiam noa
iccundum fc totum,fcd fccundum aliam, atquc aliam fui
partcm parccs continui copuIarct,quod alienum eft a ra-
•tioncconciiiui:Pofitiuus vcr6:fieaimnoncirccpofitiuu5, ' ^
fed tancum negacio vicerioris teadencia?,vt explicant ^iT-
jGercores i^poucde fententiassiam non efiet vniis temiiins
communis>quia vnicttique patfi compccic fiia ncfiitio ? U
terioris tendentiatXon&rniatnr pneterei cx reau conta- ^ii^r^^
Aacorporaiii:fi ebimqoardam mdiaifibilia quantic^tis.
aott fintreatiay cert^ erunc pun^a quae fiint animx etiti«i
tacis : atqui patet cx rcali contadu corporum punda co- •
puIantiacflTe realia : ficcnim corpus fphjericum tanjgic
corpus planum,in pun<f^o tantum,& taincn vcrc & pohti^
ne tangicideindcficrahacur fupcr idemplanum,tangetin
lioeaik MKBCii y cr^ ts|D£ct: idemqoe ccnfend. m dc cos*
' PRIMAB PaHT: P|iySf^.A
porc pyrainidali qaod pcr cu^dcm idcm coipu^plaauoi
taiigcicc.
cmbmtm 0x filkmimipilitHi
VASSTIO III.
p $hMHBi9 TVT dcCintqui partcm affirmatluam tiieantur. Li-
^ pfiptfitsiyi neamiycrbigratia,cxrolispund:is,fapcificiein C3C
5M^«Mii4;lincis,deniqaecra(litieinex fiipe^cicbus conilare«Acre-
xb nco ant (atni omnes nobilioris nocor philolbphi ,po(Ie
fieri , vc eoncinmim (eu di.uiduum cx non continuis feu
' indiuifibilibuspartibuscoalcfcat. QiKirc aflerunc conti-
)Prf#tffy*r^ nuum non nificx continuis partibus conftarc. Probatur
hxc («•ntcntia. Quia (i Jinea, exeinpli gratin,cx punclis
conflarcCjfequcrcturpiincftuni diuirvbileni cflc. Sumatur
fcnim linca conilans quinque pun(flis , quae jn partes 9-
X quales diuidatur, tunc neccfTe cric> vc mcdtus pundlus in
duas parces fecetur , alioqui pacs vna erit puod» longior
qbiam aitera. Efeinde ieqaetetur parces concinux nullo
communi cermino copulari:(iimacur enim tinea CQnftasr
ofto pun<flis. Quacro quonam communi cermino pars v-
ff naconftans quatuorpuniflis complcatur cum altcra quo:
toticlem punctis confiat. Dcnic]uc fcqucrctur diametrum
qiTadrati a^igualcm elfe latcri ciuuicm c]naclr.iti , quodra-
mcn vel ipiis fcnfibusrepugnat : probarur, cjuia fi ab om-
^ Hibus pun^is vnius laccris ducancur iinca: ad afteritts
l>ppofici laccris pund:a,tunc toca quadrati area iftzs lineis.
teplcbicur.Sicquc eciam diapiecer illarum linearum pun-
Ais cotus veliici cooperiecut'; quo fiec , vt non pliiribtis
pdrcibus diamecer con^ec quam latus.
QhkSk» . ' Obiicies,globumnon cangere plaintm nifi rn punAo;
' fi igitur fiipponamusglobum trahi fupcr plartum , fane
, ^ linea c^iix ex ducftu globi dcfcripta intclligitur , cx folis
pundlis conflabit , quia globus dum illam percurrir non
C^Mtit, tctij|Tit nifi pujida. Refpondeo globum iminotum non'
' polie cangerc flifi pundliUH >. ac vcro polTc cangere conci-
nuum dutii mouccuctiicec cn i m in fingulis fQilatibus mo-
tus & cci^poris cangac pun^a liaco: dunraxac:accamtB in
• partib(&'eiafdem Inotiis & cemporis ciuiiiqn Iine«> pac-
tdiciMli^uas fiic^eiGac can^ic
Tkact.IILDb(Sm.Frop.1Xbr.Nat. f|
AnemtinuumfitiimplnUlnin^mtum. .
Qv AB S T I O IV. V
VTintcIIigas quaratiojieYenimfit qu^dTulg&df^i-^^/^;!^^,^
tar : Continuum in partes infiniras efle diuidaum:
ita vc perpetuo fccari pomt,ncc vncjuam ad vkiinam par-
tcm Hcucniaciir: Aducrcc contiinium (iiiohut modis diui-
dipolle: vno c|uit-lem in partes mao^nitudine rvqualcs,vc fi
percica dcccm pedum in partcs pcdalcs dmidatur , alio
vero inparcespropordoae aequaies » non AiagQicudinc. -
pectiea odo pedum diuidatur in duas panes fingu-.
Jas quatttor pedum : & rdrfiis vna iexiUis partibus in
duas partes duorum p^dum > & fic vnaquxquc pars in a*
lias duplo minores. . Pra^terea adnertendum eft diuifio*
nem eiufinodi^n partcs proportione aequales efiiHucccC'
fiuamjita vt rcpugnettotam limul ficri.
Iraquc iuxtapoftcrius ifbudgcnus diuifionis , afTfri-w^tf*»^^**!
mus concinuum clTc diuikhilc in infinicum,non quod vn-"*'****
ouamllmul pollinccxiftereinlinita: paitcs continui ad:a c
^eparaue/ed quod concinuum non poilit.in coc parces di-
uidi > qtiin adhuc in partesmfoores diuidi pomc in iidt»
Aitum progrediendo , quia non poteft daci pars continui
qua? fit adhi minimat ci!^m in partes minores adhuc fitdi^p ^
aiiluai RcDugnat enim partemcontinui eflie indiutduanl^*
icttindiaiubiiem,vt praecedentiqucftioneprobatmneft; -
Si obijcias hinc ftqui dari infinitum acla in-rcrumo'x<(fi^
iiatura,ncque cnim poircccontinuum in iilas partes infi-
nitc diuidi , nifi illix: partcs in continao cfll-nc a(flu infi-
nitar. Rcfpondcmus infinituin adn duplcx concipi pof- Sthtlt,
ie:^udpropri^didlum, cuius parccs omnes adu fepara- * injjnitum.
taBfimt) acabinuicem diftindar, quod vocant infinicum**'*^'''**
categorematicum : aliud vero impropri^ di<ftum-^ilis *
£artes lion fimt ada ab inuicem (eparats; , M dicuntur
nbi inuicem commonicantes , quia minores continentuc ^ •
in maioribus , quod vocantinnnicum fyncacegorematt-
cum. Licct igitur continuum in infinitum diuidi poflic,
non fcquitur dari infinitd aflu, priori modo, fcu propri^
di^um , fcd cancum infinicum adm pofteriori modo (cu
impropnc diclu.Ex his incciii^erc eft omncs parccs con-
^Aui cflc su&XL ia conciAUo» noQ tamca cde aAu infiaiw
J> 4
Diyiiized by Google
PrimabPa if.V»T s F M r f I c li^ P
catagorcinaticc & prof li^^ led taliiuai CjnqsntcgfM^v^Mji^
^ unpiopri^. ;
eJi» quotuplex fit infinitHm.
' Qjr^ A fi $ T I o V.
fff/?*^ Y Nfinitum quali finc fine cTicitur, <\noA riullis tcrmiiiis
f^^T^ X circumfcripcum in immcnfum cxcedit. DcfinitiTt ab
Ariftot. cuius cxtra feinpcr licec aliquid alTumerc, id
excra cui us parccm qmmlibec fcipper aliam parteai 1
aflTumcrc-
pfl^i^^ CclcbrisaDtcm cd infiniti partitioyin infiiiitUiili[A|
ffkitfUip* 4Sci|ifiniuun poteftate. Jllud dicitur cuids partes OXBp^
' , iiincadhi>uuefintonAnesafturcparataB>fiaenon, qooa
diciturinfinjcumaftucaeemrematicumi&infit))icuRf^-^
^fcuryncatcgoreraaticnm : hoeverd Jicitur cuius parm
ii^iimm omncs non (iint a<flu:cfl:quc triplcx, ncmpe infinitu /iic-
ccrtionc , additione, & dctradione ; Succclfionc vt cflct
tV'^ tcmpus aut motus infinir^ durationis:additionc,quomo-
do numcrus dicitur potcntia-infinitus, quianullus cogi-
. taci potefl, quo addi ti s nouis Tnitatibus jnaior nou po4fic
dari. Dcni<^ucdetradrone,quomodoqufancicascontinQa
poceftace infinica eft> quia nulla cft cai^ cxigna^ ouin de>
l^raSa aliqua parte ppflicfieri /empcr exilior. Vbi nota
iViCib iblitm infinitum a&u cacegoremacicum eflTeTCt^lcpro»
pric xnfinicum,de quo hic difputatur. £c adhuc infini tum
adhi fyncatcgorcmaticum non cfie proprie infinitumV
^u , idc6quc a quibufdnm appcllariinfinitum potcntia.
3Eg« vcro cxiftimarim iftud polfc dici infinitumpartim
aciupartim potentia: adlu quidcm>quatenus fuaSfOaiues
. partes adu continec ; pocencia vcrd quiatenus partes Ulas
fion funt a£lu(eparatac.Notandum cciam cd uep&iiomi-
ae ittfinici ^mcaccgorcmatici ift^lligt infifiicui^ quodit*
Ilitcpoteftatei
Q V AESTIOIV.
QVx^\o hxc non dc ipfa infinitudinc pratcisi&ib^'
maliccrsupta, quac facil^cxoppofito rcali Jcu pofi-
tiuojficutciplucc obfeuricas poccft intclligi: veru dc ipf^
cft i^£aha»acci|;icodacft ; aa vidclicct peOIt: hu
Digitized by Googl
niaadmeiisco^rarifmccDm{ile^irehiii\&iicam.Vierftm ^ \
ci\in animiconccptusalius fit diftiiKflus, alius confafiiSf
^h^Did pollit cognofci in momcnto vel in tcmpore, ^
c6qucfinito vcl innnito , nonnifi adliibita didin^ione
facilc folui potcft ha:c «[uarflio. Ita«jue fide confufQ tan- UJtftk d§
cumconcepcuiermoiiC ,certum cft infinitum ab intellc- f re^»^'4
Au crcato fic cogiiolcipoile : fi vcr5clediftinftoc6nce- w»»^*»
ptu, idauc Ycl in momeatOtVeiinfiiilco tcmpore, licitfic^^'
maior difficqlcas;arkicra,mia: camen infinitam hoc m6do ^
cognolci non pofie ab eodem incdlleAn creaco {aitem
naturae vitibns. Racio in prompcu cfl,quia ns hnmani tn^ ^
gcnij , atque adco incclledlus angciinnitacft , quarcid
quod iniilius cxprcflTamnotitiam cadit,finitum fitnccef-
Cc cfV. Confirmatur, qiiia quo res qua! animo concipitur>
ei\ maior, co maiorcm vim ingcni j dcfidcrac : quaxe fi.fit
infinita,infinitam vim inffcnij poftulabit. ^ ,
Kon eft camen diifijcendum vald^ probabilc videri huL-
nianum animum fupematarali( vir^uce in cancum anged
pofl[e,vchocroodoinfinitum clar^ intueri» fteciamcom*
l^ledi(eucomprehendere poffic» modo illud fit UQ^&itt
inaliquogenereinfinitam. Deniqucf fi de diftin^ eon«> ^ ,
ccptu in tcmporc infinito fermofit,nihil videturalifiirdi,
omncs &: fingulas partcs alicuius infiniti hoc modo con^' ^
cipi poQe. Si cnim ab infinito temporc mundus extitif-
£ct,caclLimque fiios motus obiifict,Angclus qui ab infini-
t9 temporcexticificc > fitigulas casleftium coi^ oium cit^
cuicionesdiftinftc potuiim ' *
AISTIOVII.
NVllum daii in rcrum natura infinitum a<fbu 8c ca- Stfin^H^
cegoremacicumiatispatec » cumomnia ^use funt»
finico czli ambita concineancur : acfi darecar eif^mo* ^
di infinic|imifiocmagnicudtneifiue mulcicudinc, Ipittittfll
infinitam ompaKcc Vccamgrauis eft diffiolicasan vifr ,
cato£dtcm diawa daci poffit , (eaanabiblttclpoffibite .
£ceiafinodiinfinitam: iRxempli gracia,anproccearipoU.
ficinfinicamultitudolapidum > autcorpusaliquodinfi<-.
i(itx moUsiaot linea lon^t||liak iacciminags, Sunt ^u^
Digitized by Google
f
t
it' Primas f a r Ph t s I c Ai '
id ficri polfe dicanc , co cyuoH non vi(lcatur id dencgan-
Prt^MiMf, diim diuinx poteftati. Vcrnm pcrmulti graucsThcologi
oppoiucim docen^» quod cerr^ nobis f idccur probabi ii usi
Jicmpe injEltiicafllnuUo modo fieri poflle: non<iu5d repu-
gncccx pane dtutnacpocchn« > (cd expartcrci qux neri
iion potcft propcer apcrcas concradidioncs cjuae^iDdc fc-
gountur ; vtc|uod innnito darctur maius» quod pars cflet
arqualis tori ,&c. Nam fi exhypotheA>tnfinid lapidcs cxi*
flcrcnr,pon'ct adhuc Dcus alios procrearc,cuni ip(ius po-
tcntianon poiriC cxhaui iri;qi:od fi alios procrccr,cx ifto-
rum adJicionc augcbitur prxdidorum lapidum numc-
21. riis ; /!ci]i:c ciit aliquid maius inHnito. Dcinde fi cx eo-
, dcm mfinico lapidum numero ccntum fubuahanturjfi di-
^ cas rcliqoum ci&adhup infinitum > ci\m non dccur ma-
iusinfinxto^ fcc]Ticrctur totum numcrnm cx centum fil-
1>lati5 8c reliquis non cffc {paiprcm Cua rcliqaa partc>
cjttod abfiirdiflimtkm cft : Ncc minor abfiirditas fcqucrc-
^ turfidarentur Hneiecx vnd aut akera^ vclexvtra^c
J^artc in infinirum protcnfrrticri cnim poffet vt cum duflt
inc.r cdcnr inlinicjc cx viia partc , ex alrcra camcn parte
finirrc , vna ficri poffet maior altcra al:u|ijc vlla additio-
iic,Ic(I fola motjonc fcu trad:ione vnius prx alccra.
•Ad/unda' Adfundamcntum autem oppoiitrc fcntentia: rcfpon-
men-um tf. demqs> ctiamli diuinapotcftasfic infinita, non camcnm.
Kt\u flH' ^^^^^, crcttis elFeclum infinitum fortiri polfc : quia rei
^injit,*' ^eat^c;j»nditioinfioitudincmnon patitur. Addcquod
f infinita Dci potcftas (atis cluccr in cb quedcx -nihilo o-
, mnia Jjcct finita produxerit : Deinde quod nihil fit adeft
> . perfedlum quin poflit adhuc alic^uid pcrfeifliiiis produci
.1 Dco. Dcnic]ucqaod Dci poLcncia nulla efieJluuin ma-
gHitudincaut numcrofuatc poilic cxhauriri, fcdomncm>\
<]\xx concipi poteil,rcrum magnicadincni & multi-
tudiacm innnitc fuperct^cum fic ipfcmct Dcus
qm eft fiipec 6mnia beneoiAus
infbcala.
• .-' . SECfTN-
)
Digitfzed by Google
TltACT.IILDE Com.Pxop.Rer.Nat. S9
Dc loco &: vaciio..
O V 8 T I O L
ARiftotcfcs lib.4..Phyric.c.4.t.i4. locam ilefiiiit^cx- i.
rremiTiTi corporis contincntis iinmobilc primiirtii
^tie quodidcm eft,fupcrficics cq^rporisambiciitisimmo-
bilis priraa. Ad cuius<lcfinitioni^ intclligemiam,notan-
aumpnm6nipcrficicm corporis cominentis poiTc du-
plicijcr confidcrari , vno mocio in oidinc aJ iprum cor- -
pus cdirtinens, qimrcnus ipdun intrinfccus tcrminar. al- ^
tero modo in orJinc ad ipfuni corpus contcntani cjua*'
tenusipfiinicxtrinrcciis anibit.Priori igitur modo pcrti- *
' Jiet ad carcgoriani. quanticatis : • cft<}uc (ecuuila fpecics
quanticaris continusc : poflcriori vero pertincc ad cate- fHiitviiMm
Sjoriam^ vbi , & fic propri^ <iicitur locus. Notandumcft i« ^ "
ccandd locum (laob!i$ modis acci p i , p rimo quidcm vul- \ ,
moraHccr pro co in q lo plura concincntur:quodq^ >
nngata corpora ndnmfi rcmot^ continec^quombdo om-
cina biblio^olsedici^tir locnslibrorum.Secundo proprii
& pliyficd , pro co in quo vnum c\\\\A adxquatc contine-
tur : fcLi pro ca fupcrficic <^ua: piinio occurrit contcnt^
corpori : In qua poflcriori fin;niiicatione dcfinitur locus »•» •
Ji i c ab Ari flotc Icji dcoqi dicitur,fuperficiescorpori&. con- ' ■
tinecisprima>id eft,proxima>immediata corpori cQnteto i^twUmm
pdmuin occurrcns. Deniquc vc incclligas qua rationc ^i- 3« , ^ •
' catur locus ruperficies immobilis> notandumeftsArifto*
tclerilhiclocQmdcfinirc>iuxta proprium&vfitatum fo- .
^u^di modu^quo dicimas,i:cm dum ih eodcm ficu manct gMmiiiM
immota,pcrmanere in eodcm loco,licctcorpus ambiens Ucminftit^
(ubindc aiTitetur& rcmoucaturjvt ciim turris flantc ven-X*'*"
to a diuerfo acrc fubindcambitur.ltaque fupeiHcies cor- '
poris continentis , cjuatenus locus , aicitur immobilis,
quia iocus>vt fic,cft per fe immobiIis>nec nifi ex accidcn- ^
ti mouctur: Nonc^uidem admotum rci locat.x mouetut
locQS» alioquinoti di ft in^u^rctar i vafc} vt rcdl^ .mbnec ,
Ariftotseles i qt^cMl fimuF cum xe cofttcutii mottctuc:
V
Oigitized b
"40 PHIMAB P A H T.' Ph t S T C A'l.
ncquectiam mouctur pcr ic aci motum corporis continc-
tis,quianoH mouctur ad morum corporiscontincntisaifi
quatcauscianhaecec : Ac vei:Q lupcrficics (pcdUtaquat^
nusiohfleccccorpori conciiieQci habec racionem termim
ipHuis corporis concinentis » non ver5 racioncih Idd rei
locac«:in hunc igicMtmoduJn caetcris omnibus inter|N:t-
tationibtts pr«termiflts»intelligs<ia eft loci immobibtas;^
, Vnum reftat explicandum, mm locus ialtem per acci-
Mr^iMMrif' ^^^^ moucatur , vt cumfupcrficicsncris currim ambicns
J^rTP aincarur a vcnto, quomodorcs locata dicatur mancrcin
m^^i**i9uut todeni l'>co;Cum non ab eadcm fuperncie anibiatiir. Rc-
d Ipondcoprimo, rem illam dici mancrc in eodem locoi
H^mM' iqiiaamanecincodcmrpauo(eulocointrin{cco:Secundo>
qvhi (emper concipitur ambiri ab cadcm rupeificie ima-
ginaria. Tcnio>quia npua fuperficics acrtsquae (ucccdiif
alceriycenfetur cadem per aequiualenciam. Quarcd>Ucec
eon^edipo/Scrcmillamnonconcineri > (eunonambiri
eodem locoreatt $i phyfico , non camen propri^ coocedi
potcfl rem j er fcmutare locum , fcd potiiis ioctun circa
f cm mutari^id^ue adhuc pcr accidens>vc moauimus.
i Qj^ ABSTIO IL
$U Loem
^ f Ocus lacfffimi (umptus in eenere duplex cfl > com-
JLf mttnisj&proprius.v lileeft iaquoplara fimoleffe
. Pofliint>cttiafinodi eft aularefpc^ eorom qoi in ea fimt:
hic verd in qno rcs vnica duntaxat potcft contineri : ille
L9cm pr9- nioralitcr ,hic vcro phyficc confidcraturi cftquc duplcx,
fHmdupUn, internus ncmpe & cxtcrnus. Internus dicitur fpatium il-
^^^^*^^' lud quod ah viioquoque corporc locato occupatur : Ex^
2^ tcrn u s V ero cR cxtcrna fupcrficies^a qua corpus locacum
^ * cScinccur.Rurfum locus cxternus duplcx efl,reaUs nein-
pey&imagin«riUS.ReaIis eft vera &: reaiis fupcrficies cor-
pods cohtinentisrimagi narius verd eft im^nana fupes-
fides^QacorpttsqttodanttUo alio corpere coniineiliihr
ambin concipittir: qnomodo Goelttm Empyrcttm dicitur
ambiri a loco im.iginario. Vbi noca ctiam locum intcr-
num,'cum nihii (it reale fcu pofitiuum ipoHc eciam dici
imaginarium^i^ct minus f ro^sii, •
(^ized by Google
Tract. 111. De CdM. Prop. Rer. Nat. «I ;
Praecerea»locas aliu$ dicicur nacuraUs> in <^uo Tnum^^ ^
«[ttod^ue eorpus nacuralitcrconcjuicfcit,,7iolencus vcc6 in
c]uo vi decinecur. Deniquediuidicur locus in fuperum» ^
ia&rum& medinm.Supcrus eft|<]ut quam maxime diftae
k c^cro cecne: inferus qui iuxca ceir^ cencru eft:medius
quiincer vcrumque inccfripicur. £x his incelligece eft
quomodo fuprcmu coElum ut in loco , ciim a nullo fupe- , \ ^
riori corporc contincatur. Dicitur cnim ellc in loco pro- ^****"*»
prio tum intcrno,cumcxterno,fcd imaginano.Eftquidc
in loco intcrno,ncmpc ingcnti fpario c]uod occupat. Dc-
inde in loco excerno imaginario > quia concipicur conci»
nesi fupeificie quadam imag^narh quac ipfum atcingit.
^ dM0 C0rp0rs in todem loco ^ sdem eor^Hi i» dieebm
leeie ejle pojfit.
VASSTIO II !•
EXpericntia fatis compcrtum eft ncutrum naturalitcr •
fieri poflc.Diiiicuitas autcm cft an virtute druina,& "Tfim^m^
quomodo id ficri poffit. Et quidcm quod fpc(5tat ad prius '
qusficum>reipondecur hoc eile dubium iivfide>cumiacca)]
nos doceant cloauia Chriftum illxfb virginis vccro na-,
tunicflejclauib iepuichro furrexifle» 6c ad dilcipulos ob- 1
ftiatis ianuis in^fium. Denique dum ad Pacrem a(cen«
dttet > caleftia aorpora penecraflc ; quoc omnia fieri non
pocuerunc,nifi duo cerpora le(e penctcarint,eod^mque in
•loco firaul cxtitcrint.Vt autem intclligas quonam aiodo ' •
id fiat , notandum eft d plex cflc munus quancicatis re-
fpcdu loci,ncmpe locum eplcrc,& ab codcmiocoquod-
iiis aliud corpus remoucre: quodpofterius prseftat quan*
ticas peaecracioni obfiftendo uon quidem adliud> fed ne«
gatiud, nempc> non admittendo n Itcrius corporis (ubin-* *P*fee>'^
greflcim.Hoc auccm pofteriori oficio priuacur quancicas> f»'/?'**»*
cilkm dup corpora in eodem ficn 9c loco ponuncur) Qupd ^^^Jk^
Ipedat ad pofterins qu«ficum,maioreft concsouetfiami-
hilominus camen probabilior Thcologoium fciitentia
eft,Po(Iefieri virtutc diuina vt idcni corpus rcalitcr fich-
inul in diucrfis locis: non cnim minus ntccllario corpo-
rum mulcicudo locorum mulcitudmem,quam vnitas cor-»
poris loci vnitatem cxigit: atqui duo corpora virtuce di<-
uiaa fii|uii ciTe pofiunc im codcm ioco,^C^cc niiul repu-
Primae Partis Phvsicae
gnabic quin eadcm virtutCjvnum corpus in plunbus lo-
cis cxiftnc. Ec certc coaftatiniacra Euchariflia corpus
Chrilh piurikis locis refUter 3c perronaUter adeiTe > ncc
rep u gnac oaanulla corj^ri accidere ih vno loco quas el*
dem iM>n concingunq iiT altero^quamuis xlon onCiiiia, qo^
Theolo^s dircttcienda relinquiuius.
An dttur tiM.euuni*
aVABSTlO IV.
, - \ T Acr.i nominc hoc loco intelligimus fpatium ali-
Y cjuodinancabiquc vllo corporc,& tamen intra am-
2<M»^^iif bicum alicuius corpori: inclurum , qualc nuliuin daii
fi mMnrsli poflens^turalircr in haa vnitierra rerum machina es^pe-
urfnimw^ rieatiis manifeftilUmis conftat : quibus docemurquan*
^ ' tum ab iftoiQcofnmodo naturaabhorreat : Exempli
gratia:Si vas vicrcum agua cali^a opplccum obcurato o*
lein aquam fric^idam dcmcrcracur , auc a^ri frirido ex-
. ponatur, nccclLuio iiiliunipcnir nictii vacui ; acjua eniin
' quxcium crat r.ilida, maioLcm locuin occupaba: 3 dum
a frifTore conllnngitur minorcm Icxum occupac : ficquc
«ifi acr iiibingrcdcrecur,clarcciirvacuum: dc c|uia acr apn
. poceO: ingcedi per os vafis > quianempe obcu];atumefty
. idcirco ntcciTcert , vtfrangacpr vas , ricc]ueaHriadiru$
Uber paceac. Hinc etiam hc> cibn per B^mIm coius in-
cur ttdtura fi^rius orificitwi immerfiira eft aquae actrahkur aHr , nc-
tMntoftre sib' ceflario fiir fum euehicur aqua j ne inter fiiperius & infe-
hnrtstavA" rius orificium fiftulardetur vacutim. Sic^abellum citiiis
difrumpitur quam obturatoorc cxtcndatMr.Ratio auccm
curnatura tantopcrc abhorrc: a vacuo , cft , ne foluarur
vniueifi coniinuicas , 6c ne detur aliquid huftra iu rcrum
nacura cuiufmodi circc vacuum. Vcauceiuiacciligas
quaracionenacurafuccurrac iiuic incdmiiiodo , (citn-
duin ed pr^cer Ip^cialem & peculiarem incUnationem,
iecunduin quam vnaqusquc res fcrcur ad id quod nato-
rac fuae competit s dari Yniuerfalem fcu generaiem quan-
. dam inclinationem (ccundiim quam vnumquodque cen-
dit ad bonum cocius vniucrli, cjuaccnus eft pars & mcm-
biUiii iplius. Icaque fccundum poileriorcui hanc incli^
n.uicincm rcs fiacuialcsmocibus rpcciaU fiociiuitati op«
pofitis>
Cfd»
I
L/iyui^cG by GoOgle
Tract/IIL DiCom.Prof.Rer.Nat. 6$
pofitis ,nonnuncjiiam fciuntur , vr patc: in aqua i.]nx liir-
fiini fertar,&: acrt; qui cieotdim JabiturjUC dctur vacuuni:
vn<k ftibtcriartca locaoppk-nrur acre,ne vacuafinc. C;v- Ntidn
ceriim adeo graik&ed nacura: il lucl i ncoinmocium,vc aoa
tanf ikm a n ullo agente nacurali , fed ne quidem ab Ange*
frelis ajrC Daemonibus induci podit i ita vc fi quis Aage*
us expelkrec KSrein ab alii]uo loco> aoa poijrcc alcer an-
gelus impedire ne altus aer (kbingrcderecur. Nihil enim
angeli nacurali (eu propcia vi <iyncra ordinem vniuerC
moltri poflunc. ' * " .
Si obijcias fupracaMos darifpatia imaginaria qux ni- 0'AtSi»,
hil aliud ihnz c]uam vacuum. Rcfponflco fupra cc^los
non rcperiri vacuum propric cli(flum,c]uia nullum cH: ibi
corpus a quo fpacium illud ambiacur. Addc quod loqui- • -
mur 4c vacuo quod in aiiqua vniucrii parcc admiccerecitr.
V
Qj^Al S T lO V,
"V T Egauit Ariftotclcsco quc^d fcquereturin motu prq- ^'A*^^
•. fcicim grauium dilcuium rcmefle C\mu\ in pluri- JjJJ^^\^*
bus locis: ec3 quod motus illcficrct in inftanti. Scd lcuis * *■
cft lijcc Ariftotclis ratio , co quod fucccflio motus non
prouenit tantiim cx reflftcntia mcdij , vcille arbitratur: «; >
icd eciam ex aliisicau(is>ncmpe ex didanciaextremorum
inrer qux fic mocus. Dcindc cxmoder^cagrauitarc &i lc«
uica^e corporum nacuralrum. . Quare longc probilbilius ^lUfrc^g'
cft mocum in vacuofieri pofle : ^Turdum enim< videcur ^^^ff^f^ .
hominem^ in vacuo ne Jigicam quidem mouere poffe:
machinam bcllicamnon pofle in parictcm vicinum «- ». •
ncum globum cxplodcrc : lapidcm molarcm non polVc
dccidcre in tcrram , fc^fuIpeaUuumancrcpropter va-
cuum iatcricdlum. . - . i «
\
. i^, ^oJ by Google
64 Primae Paht. Physicae'
rEnriA DisprrAvio
htimtraSatHS.
DcTemporc. ^
§l$fulJitTimfmi
<5jr AB S T I o L
Durdthnit Vuratioqux dici potcfl pcrmanencia feu morarei
jimra ^m- L/ infuociIc,varia cA pro varia conditionc rerum cxi-
*««f. ftcntium.Efl: aucem in gcncre quaHruplcxmcmpe xccrni-
tas quse fbli Dco compccic > xaum quod Angciis & aoi*
mx rationali, tempus difcrecum quod quibutdam opera-
tionibus Angclorum , (juje conftacpluribus inftaotibus
difin:etis>c6mpecit.Pcni(iuc tempus iiicceffiuum quod o->
perationibus re^um naturalium (ucceiffiuis & concinuis
cbmpetit. £t cjuidem de hac tanc&m poftreltjia fpecie du-
rationishic cum Ariftottlc diffcrcmus. Hxc cnim cft
propria rcrum naturalium 8c mutationi obnoxiarum du-
latio , qux propric dicitur tempus , definiturquc ab Ari-
ftotclc , Numcrus motus fecundum prius & poftcrius.
Quam dcfinitioncm Tciatelligas>aduerce, tcmpus inaai«
mam habece aifinicaccm cum motii* ita Yt oihil mouea*
tifrfl^ tntcmporei& nihil tempon[menfiiretur nifimo-
ueatur* Tempus amem vocatui; numerus impropri^ ic a-
rmpttk nale^ci » quod ficut multitudoquia conftat piunbus y-
j|J^l^^^"nitaabusnumcraripot€fti itaresmobilis , cjuia partcs
ft9tMu ^^bct fui motus quafdam priorcs , cjuafdam pofteriorcs,
idcirco adhibito tcmporc nunicrari poteft fccundum
prius & pofteriusjfic pcr horas,dies, & annos, rcrum flu-
xarum& openitionumdurationcs menfuramus, & quafi
numeramus. Addicui (ecundiim piriiis & pofterius,,quia
xes mobiies aon iecundum quamlibet confideratioaem
tcmporc menlUrantnry non enim (ccundum i^centionem
i(ut e]|^tenfionem ^ ntc adhuc propri^ iecundiim muldtu-
dinei^ > (ediecundiim fiicce/uohem,fiue ibcundiim prius
^pofterius, ienauatenusinremobiHaUquidpraeteci*
j^vtnij aiiquid vcro hirurum cernicur, mcnfiirancur.
Digitized by Google
TJIACT. II1.DI Coii.PjL«P,R«lL.NAT, ,(Sf
Qv^ht s f^i o IL
TEmpus vulgo duplcxalligHatuijaliwd ferum & rea- TimfmJit*
lcalmdimaginarium : qualc illudcftquod imagi-f^'« . ftdU
namiif pnecdfi^e muaii cieacioocni.-ICealc rurlus aliud ^^''"''ptno*
cxxetnnm > «liud vcro inccmtim. £xteraumeft>ducatio ^
qitedam cjiut aliimde aiTumiciir ad meiiftihuttlam^ cmut^ ^^^^
f iamfci dlucadonem 9^ cniaCiiodi w& duiacio coon^o- •
«uai feu u«€CattrarcaBk{Utak<)liacenasa0tt^
^iiirandam cenim mblunariura dorationem : Intcrnum rmg^f^^y
vcro eft duratiocuiufquc rci proptia<S<: ipfi mocui intrin- .^^^
fcca*, cuiufmodi cft iprainccdiuatiomotuumcaclcftium»
rclpcdu corundem mocuum coclcftium , fimulque"*dura*
cio ifitriulccacuiurquemutationis.Dcprioriuoncft du«
biuurquin i moc^ cuius dicHUr meni^ra^ cxiprcia diftiii-
gQacur:icd de poftcrlori maior eft ditficulcaSj^i^ (eqiten-
tibu^conctufionibas explicatMiur.i ^
[ Prinuconclufio. Temjgus incernain non difim reidi- tem»$n
tcrimocu cuiuf eilifielliara.Pu^acur,quia iUa nondtf- tr,tern7
ftrnntrcalitcrqujE fe<Jrfim>fep3|raca,nequeuntcxiftcrc:A't
icpugnat motum ficri fi;)e propria daracionCjci: cciain rc-
pugiiac duiarionemiliainrucccili ja»Ta,qun:cft tcmpusiii-'
ccrjiuin,rcpcnri fine aliijua llicccillone motus.
Se^Uiida conciulio. Tcmpas formaliccr diftinguitur a t.UB§lt^
iiiocu : vprobatur > quia aimd coucipiuiu^ dum mouiiii
concipimuf >aliud vcio dum tempusconcipimuSk Dum
nimmotumammo complcdirnur 9 fucrcefnonemquan» '
<la:nimaginanMir£>rmflpabcuius qux fiiccef&u^ produ^ ^
ciccuratirdeperdicai^ : Oum ^erd ccmpas concipiinus > i*-
«laginamaroon motum > (edipfius motusduracienem»
i^VLX cx fucccfriLio rtuxuparcium illius nafcicur.
Tcrcia conciudo.Tempus illud internuni naturalis eft j. Canclu/0,
quai^dam aftcdio rei mobilis , quae ex i^ioCti nafcicur tan- DHkimUm
quam cx fuo principio?vndc colligcrc cft moium nacura * «
lalceiii ede priorem tempore incemo.
Si.qu2eras hoc loco qiialentim tempus defiiiiertt Ari-
ftotelcs. ReipondeodefiniuifieTenipuscxccrnum > BeFp.nfitk
J6d^aac!ctiefte > vc pote^iimum & ae^ttaliifimnm > ^ua^ '
)ceiias applicaiur ad n^niurandas cerum fublunarium da*
. xaciooes : Sic enim excemum t^^iui ^uacenus efifineii;
V
Ifcira propria intcrna motus ccelcftisjfit Ycr^ tcmpas inccr*
num. Vbi nota nos non tam propric vti (blcrc ah js mu-
tationum durationibus can^uam mcnfoiis excernis alia-
lUf^dttratio&unu \ ' - ;
glgm^d^ m$M^m4^fiui nmMufU amf^ M^ifiium.
4(fb T Mprimis quaeritur <juomodo tcmpus dicatur omnia
X contincrt , ciim faltem motum coclcftem non conti-
ncatjfcd potius iplum a niotu corlcfti tanquam propric-
tas aprincipio contineatur. Refpondeturprimum dura-
tioncm rcnim fublunarium contincri a tempore CGclefti.
. Dciiickiflbmeciaihcoelcfttmmon^
•cmoedam c(mtinerteo4ttodoqtto mi^B^
^^^^. f^mcontiticripottft;' • • ' ; '
^^eciittil&qiwii^ «{uomodetei^
' cmvMuWfiQci»>'c4m i^empus tim
Tt^tnfa^ -^li^ficut ncccju«libetaliaguantitascontinua, ipfum vcro
nucfincihftansfitindiuifibilc.Rerpondeturidab Ariflo-
tcle diclumefTe iuxta noftrum concipicndi modum. Sic-
^ ut iincaraimafTinamurcxdudlupundlinafcijkCjuamuisre-
uet^nonitafiat : ItaexHuxualicuius indantis tempus
f &asi «Qocipimiis ir iicut ex cilifdeminf^antis permancn-
jtia jctctiifeatcm.cy ftcf c Intciligutms. yodcipf^ Axi&o-
teles tempQS Yocattit;nuitc£ttensy nunc permanins.
I "JOiiKt^ T(em6qtt«cttQr ^ momodo int^lligenduiii fit , ' Niliil
' cem(M>Ds vndoam ejKpxa^^
cjm videturjuh9tei^orisYealiterext(lere. Nihilcnim
irealiter cxiftit cjuod non fit praefens , fi quidempnctcti»
tum non eft amplius , fuciirum nondum cfl. Rcfpondco
primum,alic]uicl tcmporjspofTe dici prc-cfcns moraliter,
ncmpe partc inflanti prafenri vicina , iicct fi illud pra:-
fens mathanaticc & phyiicc fpcdlctnr , nuUa parstcni»
poris, &i iiUhms duntaxat dicatttr cffe pras(ens. Neque
ucccflTc cft vtali<)Qid fir vcrum & rcale qttod poffit exi-
ftcrc in aliqQO prxfenti phyfic^ iiimptoi. ; miatis jeft
^iiodper aliquammoram pofEmiji ^c^Utereadfterct
^ilodtttm miOCQitq|iIi6et (iicecl&ilo » tum etiam tempo-
eontKmiJ^ac^i^^ vllaqtii^tan Yclminima pars
... Digitizedbi^Google
* TllACT;in.Dl CoM.PjtOF.Rllt.NAT: ^7
lcmporistotafunul cxiftatjiiondcfinittamcncircrealis: - .
. hax cnimcftnatura rerum riicceffiuarumjyc ncciilaenec ^-^ .
carum porccs vilaeiimuivoquam poiHntcxiftcrc. Cxte-
fikm iicik nttUap^tcillpotis abioiuc^ ^
pr^{ens,comparatiuetatj»^&ttC€ipe^pamitiifi!m^ .1'
poceft vere dici praeleASpaiissUqiiacempoiis parti ali^
niqcits:^ fi mocusaliqiiispertm bom pmes 4ttcet>pri« . V ^
sia pars hocae Tere dicenir pne&ii pnin pa^
Quarcoquxricur , quxnamresuil^iiciaiiritf tempon«4.£)»^^^
Rcfpondeo , cnm rcrum cjuacfunt alixnccinitium ha-*'jf»'^ '
bciucncc]ue fincm,alia: iuicium haBcant ,non camcn fi-
ncmjaiia: deniquc & initiuui & fincm Labcanc; Primi gc- . > . ^
ncris foitts cft Deus , qiii xtcrnitatc (fi ica loqui liccat)
^enfarattti^Sccundi ge«eris funt Angcii &aiumiii Jrafiio» *
« ^aios^qsUemaniiaraiiCiir suo. Tercij^erisTuntoetcm y '
s«s omiies Aatn^les^iue folar temjpon pi^jpric fubiacen^^
Sed luec de tcmpore ktis.R^pcce tdc ca qujc diximtts ia ^
primapane Dtaicdicar iafeift. DcCau^goriaQaandta*^
tis>5cdeCacegoriaQuaiido. * .
^ V ' DcMotu. ' ■
^ hm^^HidfitQHus*
("> Onftac cx ii^ qux docuimus in prima parcc Dial^ ' /
^ dlicx,vbi dc Catcgoriis fcAionc dc quant.& fcd. f. . v
& 6. dc adioBC & pallione , & prseccdcnti quicrtionc de '
lemporc , Mocum formalitcr &praccisc fpc<::tacum , non sn^nmM '
tSk aftioncm a^c pallioncua , ncquc adhuc rclationcm a- m%$9K .
crcntisadparien$,attcpaciencisadageiis:ncqucprarterca .
gjnyimiam fiicceflionem (mox ftuoicis fioe proQUceod^
' £ttecclci!ttmpendje>aoci^riamdarationem eiufilanf^^
^ciitis > qtt« doac imt fpccies q^cicatis * qiianmf
Digilized by Google
i:
-J' . . illa dcfeiflti vocabuli vocamr motus , hxc Ttro propli^
T Acitur tempus internumtfuntcntm hxdu.-t proprict5|tC5
• "^f- .motus propric didi fcu pliyfici & fuccelfiui, non vcrp
miMP^T^^ motus.Dcni^^ tnoms im^tft ibrm^llDeE ip(a fcu^pi,
, fhicns>fiac fqbfta^ati^&K accidcntaria, qu»a^
- - ^ ^ . Refl^ igiturtt mbnis propric jiftus fuiformii^Qi^i^
Probatur : quiaquippiai^iiloiiBfii^iiiWiaK^^
' Ijicccfliuc tendcrc & acccdcrc ad formam , <qui acoms
. • ' V, fcu via ad formam,cft prior natura quim fonTja,(icut via
•^ prs:inteIligitur,tcrmirioadqucmtcnc!it. Vbinow accef-
♦ ' fim fiuc tcndentiam ad foimam clTeipfim 2u:<|uiiitio-
' ^titm^fowMtrqtix acquilitio formrc cft idem reaiiccr;cum
" ' \ -IbM^ilU^^^t^iyu^^" Qiifirc,motus,vUi%nuU{jBSr46i$r^
/ S' ' tiii^Hbnnaqttar pcr ipfiim acquiritui:. >
' Pr/!kf/i*m» QuarcM#tu$ optiitic dcfittituc ,ih<As^t^}04
cntisin potcntia qaatenas iprpoteiim^^^^Jp^^
nonintclligi dcbctformaqux acquiritttC»(cdifrla
ficio forma: feu tcndcntia ad formam: qujr via feu acceC>
■) fus ad formam cfl adus icu pcrfcclio rci mobilis,qu^ in-
i tcUigi dcbetper illud cn.s in potentia.Dicirurautcm mo-
' • jms^jt^uscntisin potentianonfunpliciccr 3caS(blutc,fcJ
rcAiplicatiuJ <juatcftus in pptentia^jvtioccUiga^
. . ' - o6n cfTc adum rei mobilisi m&^ii^optis aiOfl jii^^u^»
' " . ^ttcylteciil&^tcociic fiuc quatcnus tcndjt continu^^ ^jfy^"
\ SteMhim^ nrfatn. Bxcinpli gratia^aixjaifinap^^^
. / pottn»aadnoUaibaIiquamparte1ac^i!»Hsc^
^ . r \ ti nue ad cam pcrgit. Icaquc ihliaC dcfinitionc Idcutn gc-
r ,. ; n^isrcncr (aitasjjquarparticulacxcliuiitquicquirinullo
- iYiodoacliis<:ft.At vcrbai{Ia(Entisinporcntia;rcmouenc
X * • Onincs mutationcs ^omciuaneas , quibus tora formx
^ pcrfc^l^olimijl obtinetur , &: pra:ccrcaomncs ai^Vis pec-
> • . • K&fli fcu pcrPcd}:cacqui(Icos,qui nuliam rci fuJb^c^^
, lyffjyf^"^ rclinquunr ad aiiqitam fui paitem aifequciljipa.
" * particula(cjuatcnus eft in piKcntia) exclu4it
> . ; '^ftii^impcrfeftQs fetiimpcrfe^
• . » omni htocu,Tteftialorij6j^
i^idcfii^ p^QicpieiijsJ^fi^iratt^t^
, . ^ • / / ■ . ' quj^
.1
Digitized by Gopgle
: ' f ' ■ , ■ .. V • • • Y ■
Tr AcT. II. De Cou, Propr. Rer. Nat^ 69 ' '^'
tcnus in poteiuia)cxcIaiiuntur inotiis corruptiui cx men- t
tc Ariftotclis: Nam pcr illurl, i:i potcnria, intelligitpo-?, . ^ >
rcntiam ad ipfum circliuc ad actum & pcrfc<ftionpm: Ex '
bac autcm dcfioitionc facis liquct omncm motum pro-
pric didum cllc (imul & fucccfliuum &:continuum,ita tc ' ;
alia^ niucationcs non nifi improprid motus appcllentur. . ' c -
Qiir>d igitur cum ficccilio ciim concinuitas fin propric- CintinuitMt J
raccs motus phyfici inrcparabiles,patct,quiannc illis non ^ f'*^^/»*
potcit concipi quomodo mocus hcri auc cxiltcre po!liti ^^^^
quauis tamcn mocus non fu formalitcr ipfa f.iccclllo vcl ' •
concinuitas, fcd Auxus fcu acquifuio forms faccclliaa &
concinuaca.Ipfa aucc fucccirioconcinuaca,fcucontinuitas
rucccfliuasconftituitillam (pcciem quantitatis fuccclTi-
uxquam in Dialedica impropri^ motum appcllauimus.
Quod fpcdac ad quicccm,fciendum cft itlam dupliciccr Bi^uutt
vfurpari i vno modo pro fola cuiufuis mocus priuationc:
<]uo modo non cfl vcra rerum nacuralium propriecas: aU ^
tcro modo proexiftcntia mobilis in fuo debito & natu-
lali ftaci;, fiuequo^idlocum, liuccjuoadquantitacem aut
qualitatcm > fcd prxfcrcim quoad locum quatcnus in co ^ s
quafl nacurali & pacxia fcdc fcfc melius tuetur, ac cotiu»
vniucrfi ordinem & pulchricudincm fcruat.Et quidem ft
iuxta hunc pofteriorcm fenfum quies accipiatur,fan^ fi-
nis ipfius motus naturalis,ac proindc proprietas r^ nata*
ralis pcrfedlior ipfo mocu:quarc natura non taatum mo-
. tu6,fedctiamquictisprincipiumdcfmituf.Eftautemmo-
rus afFcdio magisphyfica, vtpotc pcr quamrerum natu-
ralium clTcntiq^gradus &(pccics difquiri atquccxplicari
confucucrunt: adeo vt motus omnis Phyfici* cognitionis ^
migiftcr kabeatur. Quarc, de moru prscfcrcim m hac &
lcqucncibus qu^ftionibusdiffcrecur.Nocandu tamcnob-
itcr nos hic dc quictc naturali Ioqui,non dc Yioicai:a»^u^
■onnin valdc impropric quics dici dcbec. ,. r
^Hunttndit, ^ . .
1 -ink» .,•.»> j . ',1'' "'',f! '•■ . w
, Ov a£ $ T I • II.
1
Otandun(i in primis cft,motu omnem,c\\in fic fini- ifiMMt '
I
. 7* K 1 M A E P A R r. P H Y 8 1 C A l(. • '
* 4*^^'"»' tcrminus a quomotus^incipitjaltcryero tt^i^
a)d ^ucm tci^ditjfifuiii qaem ^lcfinit. Tcrmini autcl^lHi
^ < satpofitiuioppoluiAUtptiuatiuerfofitiuc
ambo pofidui^ve cam fit mbtil^ i frijgoce wi^dii$^^'
, .^o^fm^pmfttitacm
toit1l«tidaftcrtif$$?j cum fit motus fimplicitcr a noii
«adca!idum,fcu a priuationc caloris ad calorcm. No-
. ]^(rtMA«i-tandum practerca cftr cum motus fit intcr pofitiuos tcr- :
^ ininos,pra:tcr tcrminum a cjuo pofitiuum , fcmpcr alTi- •
gnari pofle terminum a^uo piH^uatiflmTi, & quidcm hunc
magis propric admotupcrti»ereqiiamiiJj^d:tV^blpf*^^
tia flt motus a frigoreiAcalorcim , fcu ^iquid cx i^to'
& calidam,finittl dicere poffunlulif mGotitmfiest
^ Jote^ taiorcHi» fyi aliqtdderWealidbfieti «iai^^
; ' ^mfii^onls ,quodid cjuod calcfit non antei fefetfcAr'
' Aim|eft autem pct accidcns quod fucrit frigidum^uarfc
*. ^'^"^jsmotus fit intcr tcrminos faltcm prmatiud«ppofi-
^ . tos. Er quia vnum^uodoucmagispcndctab co cjaoapt*
tit,c]uam ab co quod dcicnt,idcir66 inotus multo maio-
«, rcm habct cofmexionem cum tcrmino^^dcjucm > qulm
^"/^ tcrmino i quo. Adde (|add terit)iQiK ad ^tieikfi
aliquia t^ale,ficut & motus.atteti tcimisiHs i tjsiif^^-
^lunihum eft aliijuid priiiatiu,u. Vt igitur pro»out<^4^^
yf^Mfc fti^^t^i &isfiat^6disfidh<if aTiquot fiilt^g^Biitf^*
^■Nwi : ■ 'ftinui ci^id^: ^ietis!nDrf diffcn rcafitcr a tcrmitio
; llimietti tendit.Probatur,tmn guia fi motui rcipfa differ-
1 ^ «^«'ninp in cjucm, poffct fihc yllo diuinitus cOn/cri
warirhoc autcm rcpugnat,ciim mptiis nort fit aliudquim
f crmini acquifitio ; tiim <juia'motushabct cindcittexi.
/lentiam cum tctmioo» cum eaflem a£tione pijodtianti^
utmlnfi^ ^ua tcrnsioas/ • v " .
f^^* Secundaconclufio. Motusiformalitet4iftingaunhiri^
cdmpofitum expambtts qu« pcr mutata efie diftingiiun^
. ; i Wt?Hf ^autcm non pofTuht dici dc tcrmino ipfifis. Ergo
wAi^ ^^^^ diftingtfituij a fuo tprminq , non quidcm realitcr,
? V' «sd formaliter. Quar rcs forfan fi contingat cui^dciiy^S-
Digitized by Copglt
■ *
TKACt.*lll*D*CoM,P»a?.R*JtANAT. 71 .'^
cundcm numc» mottiBi : ficit ciUito idcmfitmotp^*'? .
ad rcalitatemjnontamcncftidcmqucM^fotmjdtWtCTO ^ ^
cft cnim idcm numcro termintts ^ui a^^uiritttr^ fcd . . i,^ . •
cftcadcmnuiueroacauiiicio. /v * ' / . '
QumoJU. tMtut difiingMtur kfuhieSio fc» moUli.
PRxmoncmushic, bifariam, quod ad rcm prxfcntciH
attinccquoduis mo^ilc fumi pofrcinimimm vcl pro-
ttt cft afFcaum quaiititatc j vcl abfolttti fccundum iuam
' ttflbilfiamfubftanciamvc.C^pofitO> ^
Sit prirai coocltifio. tt^ncs motftidiftinguuntu^ sci uCmift^
rtobilt fecundftra fttbfbntijuii ^r^^
motus funt idcm rc cum fertnis^quae pcr ipfos acqmroii- ■
tur,vt prarccdentiquarftionc probatumcft,; c* tcrd-fejti -^V ,
jmx diffcrunt rc afubftantia mobilis,nam'qttintira$, tm> • •
& qualitas,quac (unt termini motuum Phyiicorum, nem- « ^
pC accrctionis, lationis , & altcrationis, diftinguuntur ro- . ^
ip(aafiibfta|i€iaqua: cft fubicdumhorum motuum.
: • ScClUiiiconclufio. Motus omncs cxccpta lationc di- udMsi^fiH
ilingtttiiitiii: reipfa 1 mobili fcqundim quatttitatcm con-
fidcrati voain m^tWlbit idcidlcc cum tcr^^
ceiuhint , hi v66 a qujUititatc mtiloiXis tc ipfa diffcrunt:
Eiccipimus tamctiiatioots tetiidnam,^iu^
quamvbi , quodvt inprogrcffu ©«Att i^lttantiettemA* _
bilis, prout modo huic, modo illi parti fpatij rcfpon4^«iiiWlt
' non diftinguitur. Si obijcias tcrminum acactionis eflfe ^
ipfam quantitatcm , ficqu* non diftinsui a fubic<fto fc^- ■
cundftm quawiwtcm confidctato. RcTpondetur difterrc iWnfl^. -
eiufmoditc^Biinttii^aquantitatcmobilis, nonquidem^
ab ca qitJCtunfcacqtriritur , fcda^uantitatcintcgra fub- : ^ «
ieAI j 08« tx teaatitatc d^iiHO acccdeiisc 9 ,
' Siobiteiasifbttmmotniifi Allg^
gai rcalitcr a fubftantia Angdi aSllianc vetittampatteht
. fpzti) applicata:lftud quidcm vltro cocefitott^fcd nc^jAll^
«lusrcpugnarc noftra: conclufioni quae dc phyficts*»»^
taxat lat^nibtts, Cttiwlmodi uon cft moo» AngcU mi^*;^
. Digitized by Google
- 7% VK i u AE P A k r t s l^k Y f i c
CLVAEST.IO lYi j
t^t4 /i». O fumptussd trcs w^tim catc^o«li"f QoAiitita^
\ ' iittii|>e ,:Qi|aIicatcxii j a& Vl^p^i: (e te&uiat> ita^Jt trcs fiat
taotiini immecUatae fpedcs Hiotiis propri<i iirn^ nciwpe"
r 3fCretio,quae ad quantitatem : nltcratio,qux ad qiialita-
ptjfitinil: ^^*"'^ latiojquar ad Tbi^pcrtineat.Cui quxftioni vt fatif-
tm 4etif$h fi^>notand«m cfl primo motum phyflcum 5: fucccninuni'
1^4». tripliciter accipi pofletprimo latiflimejipro qualibc t mu-
tationc fucc?lliua,{iucnt adus entis inpqjEcptiacciaip ad
• » • ♦ f^^rn^sm fubAantiiilcfl»,fiiBc fit aduseam^
r . ^QP»a»» tamum accidcntajem. Secufidainiinfislatc pro
ib0njuir^aik^
- , . \ ^**^ contradiccntcs terlninos vcrfetui, fitqueormics 6c
^b^itafQtationes accidentarias fucccfHuas comprehen-
- / dit.Tcrti6,paulo prcffius pro ea tantum accidentali mii- ;
tationequajcerniturihtercontrariostcrn>m9j>|CUm^
lic. t a contrario in conrrarium pergitur.
KitAtUu z. Sccundo notandmn^ft ,Gontraria quoadi^pr^cfen-
J tqm fpc4atytripU^it|!r diei pofrc:Prim6,maxiwi proprii/
tripntuer A ,
_JB fub eodem gcni^re pohca m^tt*c dif^ani^eid^mquc .
^^Mcd» TiciiSm ininniv^Sci^
i • tutcoiitwria, c4A irofirin^^
/ ' •«^ Jitttiationeilii^cf (eopponuntur : quiancmpc intcrca
.j' -^tfiitur qu«dam laatiuiQ iincnlioiiis , aut cxtenfionis,
. ^ ^ut diftantiic. S'coppon)tui calor rcmifTus intenfo j ma- .*
' '/ •^*.:/^orquantitas minori,vnum vbj,altcn. Tertio^qaf ippii^
^ ' ^ ^^^aria appcliantur quvccunquc ptiuantia.;
KttxHtiS I. Tcrtio notanduin cft^f vjc aii^uid pcr fc motum (ccun-
^ «ijifc^li! ^.'^^^.feapuwtiwminc^ dto^ cffe nccet
• iti^dm^, • ^'^«f^ liabcat cootfwbm-ftk^'^
y^j|f^«>^^wdbgrfMynfi^ quod pcr fc producatiiiblcru&^
mmti, ^ ioAuiik tcr^ iiiiipKimli^fi^ priotis c^nditionisiibneit
* i^vferinilijyi^adfifl^^ , ctim nihil babcat modo fupradi-f
' . '^' ■^'«»'«tt«tium Dcfcdhi vero poftcrioris non cft motug
' — ' "?^'^'*^*'^<"^ti,a^oiictaipiirioncm,&c. quia ?cl illa noia.
• • •
>..••;-•• ' ♦ • - ■ ' • • • •'
T^ACT. III. De CoM.PROr.HBR.NAT- 7J
(4
Qini c tcncndiim cft motuni fccando modo fu.Tiptmn
nonnili in tribus cate^onjs verfari , quantitate (ciiicct,
^ua!itatc,& vbi.Inilhscnim tribus dua: conditi.Mics fu-
pradiclx repcriuntui* I fiquidcm formac liorum pr-rdica-
.nicntorum fcruant coatrarictafcni laltem fecunao :no- ,
tlo cxplicatam, ic c]ua locutus cft Ari !to!:olcs,ic orxtcrea f
non fine fabiccli alifjua mutationc a..lucnian:. V'icietrcs
tintum exiflunt motuspropriedicli fpccies,accLCtia,al-
tcratio,&: latio, fub c]uihus pcrmultx alis: ^^ccicsmuta- j^wxnt
tionum co»uincntur. Dccjuarum vnltate&idilbudioncj^^^^-^^^
hoc gcncratim tcnendum Ckl. z>9 vnitMSt
Motus clTceofdcm vcl diuerfos gcncrc , quorum funt Mcd^in-
ijdcm vcKlincrfi gcncrc termini. Sic omnis motus ad iltont mt^
quantitatcm cflidem gcnerc,c|uia eft idcm gcncictcrmi- ^**'*'^
nus ad qucni tcncUr,ncnipc cjuantitas. Idcui dc motu ad
'cjualitatcm & ad Nbi dici potefl , c]ui motus funt etiam
intcr fc gcnerc diucrfi, cjqia illonim tcrmini j;encrc dif-
fcrunt. Pra:tcrca tcncndnm eft motus eifc eoulcm fpecic
vcl diucr(bs,c]Uorum tcrmirii fpccic idem funt vel diuer-
ii: quo fit vt motus adcjuantitatem fit vnicus (pecicncm-
pcaccretio , quia ad vnicam fpecicm qaantitatis tcndit:
At verocum multx fint tum qualitatum tum locorum S»
dilTerentia::hinc fit vt multx linr,tuma!terationuiTi ciinlr*"^*^*-'^^
lationum fpecics. Dcniquctciicn-lum cfl: vc motusccn- ^ T * • '
re.icuridein numcro , ncccilarium cifc idcm numcro mo- ^ . ;.
bile- candcmnumcroformam, & idem numcrotcmpus; ^
cju ^d u quid horum dcfucrit,non crit idcm numcro.Quo 1-^
fitvcfi virturc diui la cadcm nuraero fortni iam extin-
<fta reprodnccictur , uon foict idcm numcto motus, quia •• c
noa fieret codcm ccmporc. .* • ' ,
S^omodo motU4 incifit nc defnit^. ,
AD pleniorem inteiiigentiam rei prapofit^ y fcien- UiUninffk
dumeftquod qucmadmo^um inquantitatc conti- - "
iiu.) pcrma lenti praeter parccs diuiduas cx quibus con- . )
flat auantitas , danturi«diui(ibilia, quibus panes illac ^ . -
'intclliguntur copuiati: $ic ia quantitatc continua 5c fuc-
cclfmapraEtcrpartcscontinuai. cx quibus conftat , dati* . ^ " ^
cur quaedam indiuifibiliaquibus partcs ilije copulantur» .
la tcmporc dicun||r ioftcmtia > ia mocu toco diccur;;;
MkMfU- CRt mucata tSk : viule cai&bec paipti tcAqpCins le^CHiigt
p«ts atiqiia motas , ic cuilibec inflancitemporistdponP
fif^ / dctalicjnoJ mutacuincffc j & ficut totus motus a toto,
tcmporc mcnfuratur , flc partes motus apartibustcm-
* poris & indiui^ilia mocus ab iadiuiilbilibus ccmporis
mcnfurantur. '
$^i»M$Uif0» Hoc poflco fic prima conclufio: Mocus ntinc^am inci-
pic ab ip(b mucato cficjicct fiepiiks in ipfo dcfinac j?rior
pars buiiis conciufionis probatur ex i pfa rarione itttati
circ,ic)uod necclEniQ imporcac patt&jaU^aam fl^otuspik*
, . ceiliHc; Pol^eriorfacil^iaadetur^oiatnco iiiftaiici quQ
• inobilcmoucriA^jCyfinonpeieatincodeminftantivl-
>^ • timoymmatumefiedicctur. Quodficoncingacmobileia
CO mcmcnto <]uo debcrct vltimo mutatura cffc, intcrirc»
' . tunc motus illc non tcrmiiubitur intrinfccc pcrmiTtatum
. . cllc,(cd tantiim cxtrinfccc pcr primum fui non cile,ficur
cciam cxtrinfcc^iacipit per y^^um fui non drc.
'MCmhffu Secuadaconcliifiowln motu noiidiair primapars vcr-
ftt$ initium>ticcvlrimaverfiisfiRcm :quafi dataquaiibct
^ parce verfis^iciam^ noa poftecaliaafiignariinc^mi-
aor^ qaat anMilUmfiierit^ lc.dau alia mfus fi^iem npm
yicat fimiliiter in ea dcfignari atia n^^
. ^^J^i!?" per^icua cft ciim cjuaclibct pars motus fit conci-
^•nua,fc quodlibct continuum infinit^ rccari poilit. Ex his
intelligcrc cft nihil dari pofitiuum a quo mocus primum
incipiat , fcd motum omnem ab aiiquo indiuifibili ex-
trinfcco ncjaciue incipcrcquoddicicur vltinium non eG
ie motosjjia^ ccmea vt plurimum aliquod pofiriuuifi ia«
«riniceiimia quo motus vltimo definat» neinjpc vlrimum
. mtitatum eie , ^aod didtur primiim non cflc motos : &
lic^ ilM mtttatom ctfc aon iit aats motusf'^ taniea a^
liquidmoctts ificutpundiim Uaestaoacftpats tkui^Jki
eftaliqu^dliuca:,. '
V ^^nMofiHm^m hcntiifitinhiMymipfojnithilu
Qv_Aa s.T I o VI.
9s^m. T\ Ieriiqa^>in primisD.Tlion»Tifumcft larioncm tA
I xfi inh^irreifeit cxniniecus tant jim adiacctc mobili» c&
ipio4 cpftimcnt tetminaa laotas losafiii idk loaiin
/•
Digitizetd by Googl<
Tlti.CT.lII.DsCOM.PB.OP.RER.NAT. 7f /
circumjacentcm : mocum aiitcm omncm cundcmciic , * •
rcalitcr ciim fiio tcrmino: c)uarccum locus fit fupcrficics (•
iaharrcns corpori circumi^ccnti , ncccffc cfl vt motus ci- ^ ' ^ . »
dcm inhxrcat, noii vcro mobili. ' . , •
.Vcrdm longe probabilior cft Scoti & aliorum fentcn- ' 1
rii, lationcminha:rercmobili, cum motus dcfiniatur ab ^^^^^^^" ^
ArilotclCjAdus mobilis Phyfic.I.j.c.^.ncc poflit intcUigi ^^,,,,^ ttntn*' r ' '
rem aliquam moucri , iiifi in ipfa motus inhaefiue & for- <//t. r r-
malitcr infit. Addc motum ficri pofie in vaciio,cx fupra- PruffAtmrT' \^ \
Hiiflis in difputation^Dc loco. Arquitalismotus nonpo- ,...4 » j * •
tcft inhacrerc incorporc circumftantc , ciimibi nuUum - .* . ""^' .
corpus repcriatur,inharrct igiiurin ipfo mobili.Dcniquc 4,
primnm mobile vcro & rcali motu agitatur,& tamcn iux- •- i
ra Ariftotclemnullo aliocorporc ambitur, ficqtic motus V tr-' j
primi mobilis non nifi in ipfo mobili cficpoteft. *' . I
^ QHQrcconformitct huic noftra: fcntcntia: arbitramur VAldinttim^ . . j
immediatLim & propriumterininum motus non eirc fu- ^*'- ; j
j>crficicm corporis arabicntis,fccl cflc ipfum Vbi,fcu cxi- '^^. ,
llcnciamin fpatio,quac nihiIaIiuGlcftprarcifc& formali- / ]
tcr quam modus quidamqucm fortitur quStitas rcimo- " i
bilisprout nunchuicnunc illi parti fpatii fiiic vcti fiuc , .T'-'"*!'* I
nctitij relpondet. Ex quo mtclligis termmunfl hunc cMe u cttm tftM' , ,
cundem rcipfa cum quaatitate, pon vcro cum fubftantia titdtt m^hi* ' }
rci mobilis,quia fubftantia corporca nonnifi per quaiiti- " . . 1
tatcm certo vbi circunfcribitur.Sccus rcs habct in Ano^c- " 1
iis,qui cumfintcorporcx moliscxpcrtcs.nonfccundum / \
ifuantitatem , fcd fccundum fubftantiam in fuo vbi con- . ' \
-ftxtuuntur. Cxteriim Ariftotclescumdclationcdirtcrit, C '
non exprefiam facic mentioncm vbi,fcd loci , quia locus * .* . \
notior cft,& cx cius diflfcrcnciis incclliguncur differcnti<^ *. • i
ipfiusVbi.Ex iisctiamintclligcrccft,hcccnihilrcpUc^net ' ^ • ■I
indiuifibilcvirtutc diuina fcparatum acontinuo , vcrbi > |
oratia, puncflumfcparatum i linea, moucriconcinuc & .1 - 1
lucccfriu^,icauc pcr mocum lincas adacquctur; non tamen
tnotom illum cflc propric localcm & phyficum, quia pcr
fcum non acquiricur locus , ncc vcrum & phyficum vbi,
* cum pun<flus nullum fpaiium propri^ occupec,ficquc t*-
li$ mocusnonnii analo^ic^ cura vero&phyfico motix
corporcz molis conucnit.
«
' - •••,•■ • • j ■ ■ •
fi:
- . >
Digitized by Google
J
c
.-•V
■Qv>e«.t.i.o Vil.^.;''|m^j3
tftfnAdif. jj^ Atiofiue motus localis alias hftbtec ^flfeitM""
rcnrias cjiic pcturiir a tcrminii)ncmpc i diucr .
//'^'« mali ratioiK. Vbi, per quas diuidirur in propria?^
^t^n^jfji mocum or!^kuIarcm&rc^i5> &^ai^.^
\ • Aliasv>r6hal^ct a<xid«
Y ' ^uim atcrlxiinis petunttir , pcrq«a$fdiuiditiiti
4^cij:si^ij^(ikinacci^^m^sj6^
'',;.^ QiJiiHo in rcgularcin & iircguIarcmiDcqiflibi^ii
V »^ligijlatim dicciuium eft. - • . '."^
^■'^ Er cjuidcrti circa primam diuifionem,notanciu cft catn
^MM^i^ pcci a principio motufr is cnim dicicur naturalis: cuius
• paiKipjuafcittjpro itohili ijoati«uinfitum eft.Violcntus
- ; \ w6, cuius priiHjjiiiiWalili^wi^^
kpisiuf {iim proiicicur,motus4fte eft vidld^
Emdatuf cft quodotim fit principiumctus mocus.Re](pQn4^^^!|ii|(?
dtfdcMltudt cipiiim ilkidenTe duplcx , vnum principalccxtcrniuj^j^
n»m pr$ii' mouentc fc u proii cicate,ncmpc viitutcm ipfius tpoLEl^
^tTMfn^ A||(^Pi.^ji%4OTffttf^miprgirum mobili fcu rei^proien
.HS^^i^4tri»ir vis iraprcfra : non negandum cft ctiay
NptwcptfcfetatidiOf^
:';^^am<M»ie<*is cft:&^uiapaifc^
, ' ^ 4)! ) irtc fit vt motus i 1 lcjviolctiwis pidaiteVll^lli^'
' ^ ' •^^^,dondComniho dcficiacJmpnnmuf^autcm cat^
-^i^ndovirtusilladumadhuccumipfoproiidcW.CtPI^
.:aa^& «mmcdi atc ancc<^ua a proiicicncc dcfcratur,&qai-
^ dcm fucccffiu^ ac co int^fior qi*6 proiicicnicft v^hdnif.
lu fn,tuil^ c-Quod&c^adfecundaii*^|iuifionaniMotusdirc^^^
Digitized ^y.^VjOOgl2
r L
nau>vr cu.n lapis dirc Jtc in cerram dcci«iiir.K.cflcxns vc~
ro is iiiciturquo inohilc progrcditur & rcgrcdicur vciiiis
cunilocum \ qiio inciinc inoucri , cuiufnioJi ell motas
ijao pila vcriiis paiicccmproi*!clA rculu,k u| ic mociis cli^
«c^iis«(jtiiiQoiex>rcdiuf:ii^^cr6 cftcoinpk^^us ieaexda*-
plici mot^j^mgrelUincmpc &rcgrcilucomporiCii^ Po -
«cft aucem mocus rcHexus efle muSnodi , vc w\ progref-* , . w
fds qnAm rcgrcirut iic VioleQCiis, vt paitec 4n ^mocu piix in
paricccni proie^tvel.vc aftcr (lc i^iacuratis, alcet violctir
Ciis ) vt pa:ct in pila fuvfiun proicv^li , oux poftca fuopcc
j>ucu dcoi iuin ccndic,v;;l \\\ caJcm deo! 'inn dccidcnt?^)&
mox occurfu patinnciui rch!ientc:naiiiillic|H-'j)grcArus clt
Yiolcncub,^: rc^j^iciius nacur.iiis,hic vcro coiitra.
. . El\ auccin hic diiiiaikas)ba)dc concrousrfa \ «crUiU ia
^UuAq reihxioms-ybiincipip nijobilcrelilirc , inccrci-'
pijicurquics , icauc rac^iicpcv.-^^iquam ccm»ori$ moru-^JJ]^''
)am quicfcat anceqiiamr^reoiacur , au mo iiuer pro- n^tm
greltum & regreiiiim ioibias* duncaxac intercipiacur.
Non cft,opinor,nuod iifcminMnt momenti difi^cii^ih»-'**^
rca nus:probab:ic cft, cum vccrque pragrcillis c-: iCLricf- ^
f.ij eft violcncus , noii in:crci:>i quicccm , <3ccu'npra-
grcnlis cll violcncus , & rcgrcifui cft naruralis , tu?ic ' -
E>babde cll intercioi c[':icLcin (i torpui. proiccliim ni* \
oircadat. Probabiic cci.un cil pro^rctlumxUi: i»«CU4n ' - : .
jBUmero iliftindam a ze^rcAu , liuc, inter vtruracjue -^' ?
intercipiam'quLesjiiueiu»i>x!6s^[^d:cc^ ^ '
fici* ' . V ^ ' ,y
Qnod(peftaca^cerciamdiui|ioaemmo»iincar^ ^ himmm
^ vciocem /vnica ditficiilcas oecurric, ^cadenam ori.tir<iri «"^^ cr vt^
vclocuasinocusiJccaFdicas. Vbini^a iiludvclacii::> mo- ?
ucri > qujd [)icuion tcmporc i.ilccm Xv-juale Ipatium,
^ vcl quod .-cqar.li tcinporc iiK^^.ijs fpjcuun confici: : C]uo
. - pohro rclpondccur c.K crii^^us cau^i:, ^vclocitarcri aur t.?r-
. dicaccm mocui onripoilc^ncnvpc cx mo;ic«tc.,maln.li^ .
rmedio pcr <)(iod &i mocu^ parrc qii i dem^iouohcisli '
•inco vis mociuavegccicwfic , aur lang iidiof..vExpa?ic
mobiii&^fifu^ricnKigis ye' minuspoiuijer^^ ^ * ' ;
Deniqae ezpatce medijjiifttcric denfiuffati^^ l*^ / .!
^ cerenimexpcriencia lapidem ciciiispee aeremvmJMteri, ' • -
<]uam per aquam: meiuan «iiim racius mobili mims^ ig- .
V
Diyiiized by Google
P n I M A B F A A T I s fnritckm
Dcin<.juc>c]uod fpc£lat ad quartam diui(ioncm,vocatur
motus rcgularis qui candem fcruat irt omni partc «qua-
* • iicatem, irrcgulaiisyero.qui cam no» fcruftCyicd ia vna
parce cfk vclopioi^tn aitan laidior. Oricor autem ifta
regulacicas in mocu vd cx caola quadam exccrtia,pura cx
nicilio,quod in irna parce ecic tahttMn altcca dcafios>vcl
^acrfittvnapatccvalendos pro[idhftmobilcqaamuiaI-
tcia: auac cacUa cft cur graoia ae lcniacicio!» mooeanciit
citca nnem ^uam 2n principio vel mcdio , quia validtus
propclluntur ab acrccircumftante circa fincm:vcloritur
cx caufa mtcrna , vtin animalibuscxdifpofitioncfacul-
catis motricis : ficcnim animalia tardius moucntur itv
principio Sc in fine motus, cclcrius autem in mcdio.Cu-
$u$ tci xatio ed quod inicio oaouis nondum^eixcicaci fuac
fpiricusiUt cali.^iorcs apii Eiculcad mocrict' dptodantiir»
cirqa finom vero pcncjeichaoftifiinc : ac in mcdio ntocti»
^citmjtam cxctud $nt>ncc dum cxhauftiivaiienci^ies fiint»
uifi diUtuf
CElcb
ipfo
QV AE S T I O V III. ' .
Elcberrimumcft iftud Ariftotelisaxioma:nihil a fc
ipfo moucri,fcu,quod codcm rccidit: Omnia moue*
xi ab alio. Ad cuiti^ iajtciii^cnciamnocanduin cft ex^.
Piiy£c.|^ a,ttUHtsniodts ajiauid dici pffiTe moucn: ni»
|iiinimperacddcns>pcraltiid>&pct(eptimo. Moueci
accidcnsscft moaett cabtiimad n^tum aiccnas>quo-
mbdomoottacis aqA*cqaxi^
McMsen peraliud efr mcHicci nuiime parcis» vt ci3un coeas
, homofanaxi dicicur,quia manus eiuslxla curacur. Deni- .
que moucri pcr fc primo,cft raoucri non alieno,fcd pro-
prio motUjidqucfccundum Cc totu , quomodo lapis mo-
^ f« uctur,dum dcorfum cadic. Conftat auccm aliquid;mouc-
ii^niiim^t^ li poifca feipfo>cum peraccidcns cum per aliudiper ac-
ffty k fiiffr cidcns ^uidem» Ttfum quis.cquo infidens ^fiivi ad cur-
'^'"^^ (kmincica^ >^qtti incrmbaeft> iilam tenUs im|>ellic3
V Jpamai«illecquumincicac> lcip(um quoqueperaccidetis
incitat^fc dtun iticcynibam tcmis impellic/cipfum qua«*
' . quepetacdd&|inoilec«PctaUttdPlrerinci!im(^usdcxm
\ mang Itn^dtl miofactidici poccft fey $u moncy piei.aliuci.
■ '.'*.•' . ■ ^ 1 ■ SiQ
• «
Digitized by Google
Tract. III. Db CeM.pRop.RiR.NAT. 79
Sic quia cercbrum innacafrigiditatcin praccordiain- *
4ttiC) & coc inDtco calorc cttcbh FrigidiMcem cempe^Cf
pocdft dici corpus humaimm a feipfb moa^ pet aliua. ^
( At ▼ecodifficuicasjeftftnTOfficali^juidperieprifnoi
^cipfo moaeiifiiiVccocimileimniediacimouteac^^ 1^6» ^Jpnkik^ ^
gaut pLcriqi abftliicii, iddne dncein Yii|ecUr , AciftocelCe. ^[JJ^
Nihitominus camemTC Imetti dicam ^f»od fencioinon vi- yii^/J**L^
dctur ha:c Ariftotclis fentcntia mordicus defcndcnda: prii mnari
Centrarium cnim conuincunt multx expcricncixilmpri-/»^ /'/•A**
inis cum Upis fuopcc nutu dccidtt, auc ignis furllim nitir
cur>anulloalionuncquam afc ipfo mouctur. Ciuodv^- ».
ro ex vulgaca Ariftocelis opiniooe dici folccgrauia & lc* i .
Wa i g^neraocc nMNicri,imaginariam cn,& alibi pleniik
confiicabitur. Deinde ac{ua calcfacta fefe ad priftinum 1*
frtgns rcdacicquod non ab alio quam ab ipla nc. Deni<^
Jaeinanimalibuft hoc nocins ^ft quim ▼cprob^^ione in*
igeaciC^scnint dixedccqannl'Ycleantm)dame(cai^^ ' '.^
qudcrit, ab alio cfFcdiuc moucri quam a (cipfo?
Diligentcr auccm notandum cft , lic^c rnum idcmquc li^t^tUMm.
fdppohcum iuxta aoftram hanc (entcntiam fic moucus \ ' * *
i^mobilc rcfpe£hi fuimotus , non tamcn hocdici polfc ^ c
i^cundum idem principium , fcd dicicuc moucns fccun-
dtbn principfum a&auin, nempcf formani : mobilc vcr^
^cuculilbnprincipiam p^idiaaminempe matcriam.Vbi o*^ ^ ^ %
bicernoca: in aninaiftus , non r inti\m idcnl (uppoficam . .
-dici mtncns & oiobilc ceipcfttt fiu mocns progreilEai fe-
cand&miila duo principia coamoniatttiaccridmi (inqua) ' . "
$c formam> (ed prscerea (eCondAm partes diftindas,ic« , < t .
■f c in vna fit pocentia a«^^iua,in alia vcro palfiua, Sic cnim
cor dicitur primummoucns inanimalijiuxcaAriftocclijf x'
9pinioncm,rcliqua vero mcmbra funt mobilia.
Non cftctiam iftud prxtercundum, quod licct rcs na- ^Utd^fi^
Cttraies, cciamtnanimacat.ver^ dicancur a feipfis mQueri, fiipf^m^
«&qttod in(ttum habeanc ti^ma^iiam cikiitpaffiadm fui • « 'm/
Aioras piincipiom : nihilominus camcn non c£rn propri^ ff^P*^^
dici ftipfiis moucce,c^ <pt^ l^c itMidiis loquendi pisciio*
cionmquaiidamfim& iAttOlittC, ^nic aoaoifiiiirdKi^
^ieniopnedirisrcpertcar** ' ^ "
Denique obfcruandum eft venim eHe illud axioma,
. nihihil a fcipfomoucri,(i intclligacur dc mutationc qua-
«is corruputt^iccfxificiai^ dc ^aauis j^uucioiac ckun iobk
/
l
PrIM 4fi P A R T. Ph Y S 1 C AE
fVantiali cum accideutali in c]ua locum habct vcra a<fkio
&paino, cuiurmoHi eft gencracio ,cornipcio , altcracio^
accrctioytioaitem iauo^ia qua xgi^ adio& paiiio i tagh-
ta diiccrntmtur.
«-. * .
^ , - Ctl A E S T I O IX.
O Enu:5 propoGrx cjii.-rflionis cfb :;in moucns coniun»
durn opt .to v3 cbim c.k ctcbc.it cum ninbili , vr iplum primo & fins
prtb*tur inrcrn\cdio ap^cp.tc moueac , ita vt li diftct mobilc a mo-
^nuitu tx> ^je^^c^uon poliit prifffco pcr lc iiifluxum ab ipfo recipcrc«
ft^untifs, j^^^ cttim tlclii i\z qni cxi l^i mcntiaitquid po(Te primoper*
V ngcre in rtibic^i;*n dliflans nd<ti agendo in inceime*
dium 9 qood probaat tnnkt^ cxpericntttss vc primo qudcl
^ ciaaucs{^ahtC3<i (ccii^cu.*nfertain., rSecttnJ^^
tcslo!ointiiitiiwoce»c. Terti6'rorpc<io mtnuin cius <]ui
V lc rcci vcl ariindinc a^ci^cc.r Rupchicit : C5|iarro i^nis a- ,
. c]uam in icbccc oxcalchicic ff^jid*.» ipfius Icbccis intcrmc-
/ dio hic^cfccntc Q;:into, S;)i rcmoriiiiiiuis a cerra in ip-
• , fuis viiccribus [i^-mcsoc m'jni! i procrcat.Scxto deAiqi)^>
' *. > ; Phancafia in ccrcbco appccicum iii cocde rcfidcnceoi im-
'mcdiate i^touet. - r ■ . • ,
'gr^iMm^, Coudahstamen aliorum reiucntia c{V,Ga(luei>Un^ Te«
finteHUM,: sa^ Ariftocelica , nthiioinninopofliQrinitiitAiftantem
fwWr«r Vpriii^ agc^c, icdpriiis aVerc inid.qiKKtfibi vianaai cft.
Ncquc cnim Miaratio rcddi poteft,c«ragcns nectarri^f i^
t6>ncc cam ciTicacitieropcretur indiftans quam in proxi-
^ iiiufn , qiiAiTi c]Mia prins ei dccurrcndum cil mcdium pcr
^ ) qund virms n^cncis dirfafa^dcbilicacur. Dcinde ha;c vi-
^ dccur prxcipuaracio, cur naturatancopcre vacuum hoiC-
tcaj:nc v,idcJicccinfluxus fupcriorumcorporura^ qui pcr
, afia corpora inccrful5i.propagari dcbc<:>iiiipcdtitttr.' -De-
aiquc Thcologi cx co c^uod Dcus vbiquc opcrctur > col-
]i;;unc vbique Deum eile. Qoo rpedaciUadPial. $i
'ghOm eficpe- e^uwHuii nfk l»ngi fit moqHoqni nojimm > inifft f-
^^fJJJJ^ Supradidis igitur expericncijs facisfacicudum cft.lca-
d4v% »«. ad primam dc magnccc: rcfpondccur magnctcm non
|Mfi|» f ciiao ageie in feiriua diltaos » , £«4 ocoUMm ^uandant
, . «. . . j «
Digitized by GopgI(
Tract.III.De Co]it.Piio?,RBii.I^r. St
attrahcndi vim per intermsdium acrcm propagare> quap .
vbi ferrum ofFcnJic, fimm effcchim forcicur. Ncqucob-
flac quod acrcm noii accraliat , nonenim neccllccft vc
cjuaUtas } cuius intcrucntu agcns operatur, coidem clFc-
^us in corporibus intcric(fkis indifciiminacim eliciac. Ad
fccundumdc &fcinacioac , lefpoadecur fa&inum iila-^^
ramduobu^mddisficripoirc , vnodtrisimprccationi-^*^^^^*
bus 6c foedcre cam Da^monibas inicoj^ cunc non ille faf-
cciiacor fuo vifu , vel charaAcribus fed Daetbon eft qui
©ccalta vf perniciem &exitium molicurtalcero ntodo no> ;
ri poceft nacuraliccr proptcr vim quandam raalcficam:
qux cx infito auc aducnticio rorporis habicu quibufdam
obcingic:illi enim cxocuiis ^ctota facie eiufmodi noxii
qaalitatcquafiijculum vcnenoillicumcxrcrius vibranc:
4c cum ambiencem aerem aiHacu fuo piimum vitianuc,
nim longius diifiuiduac , & eos quos actigerinc, iiaudrac
ro Ixdunc , iicquc non aguuc in diftans mii pcr inccrme-
diunu Ad tcrciam dc torpedine^diceaduot cft corpedinftm ^dttfti^m
non prim6 (eu immediace agere in numim tcndends rc- ^ ''V^
tia,auc lincam tenentis,fcdimntiflapri&spcirittecrmcdia* '
rctia 6: virgam quaiicarc manum piftantis afficcrc. kd ^
quartamrclpondctur , fuadum lcbetis cire tepidum aqua/<#iUt kbm>^
feruefcentejquia nimirum parccs aqux cahdiorcs liirfuia
ctferunnir,^ partcsaqux craflijres,qux proptcr fui den-
{icatcm frigtts c;ommodius reuucnt, dcorfum dcfcruutur; ^
acquc ita ex ea parte lcbccis non poc^ft icam cico vincia^ . .
qua? rcfiftcncia: nihiiominus tamcu pcr alias lebccis par«
(ccunddm quas non ica tefiftit;aqua, penctrac a^o i-
gnis,& pneualec adindacendum calorem incenfiim in a*
ciuam fer^ cotam,quott(qae candem ipfo eciam fundo ca- ^i^j^
lcfaclo,aqua omnino JcbcUetur. Ad quintam rcfpondc- '
tur , Solcin non niii propagato , per intcrmcdium aerem,
fua: virtutis infliixu quicquam iii his inferioribus mohti.
Ad fextam refpondetur, nihii abfurdi circ vnamfaculta- 6. Dj
tcm in aiiam d ic diilicam immediace agere , modo vcra- "
que fic eiufdcmf«ppofici,dc vna ad alccramordiaetur.Ad 1£*J!2
id cnim iiimac praelcntia pnncipis caurae,nempc animat» ' ^
q ux modb vna raculcate vcicur, modo aicera : Verbi gra-*
fia, vbi ahima pcr phancafiam rerum obicftarumimagi-
nes 8c fimulachra excepic,mox excttaco fiii ipfius appet;«
cu^res iilos aut couicC^atur auc auerlacui.
%% ' *K. Part. Phys. Tr.JII.
&ualifnam ejfe debeat frimm meter iuxta
^ jlrilletelem.
V AS S T I O V,
^ Vm Atiftotcles nihil 4 feiplb iiioueri>nec tamea
Vi/ progrefliim iti infinituin in catlfis admicci pofle do*
cuaicinPhy(tcis:lnde coiligir deueniendum efle ad ali-
' qnem pcimiim motosem unnfobilem» i que cxtera om-
iiia.qttzmouenmr > pendeai^t : Iple vero a nultojpen-
f. }i§ieif/u' deac.Vttltita<iueeum cttc primum,nedetur progreflus in
infinitum : Praeterca immobilcm/i cnim moiietur,debc-
» rct ab alio moueri , cum quidquid mouctur, ab alio mo-
^jgj'^"*' u; atur. Addit praeterea Anftotelcs cundem edc incorpo-
reum,& omnis quantitatis cxpcrtcm : ll enim clTct quid
corporeum > deberet conftare magnitudinc ia£Lnica>
X . ' cum (itinfinitac virtutis : vinus enim infinitaiiQn aifi in
magnitttdine infinitarecipi poccft. £fle antcm infinitx
* virttttis c± eo colligit > quod ab aeterno (ett per infinitam
tempus indefefle primum coelumperfeleu noii ab alit>
^ impnifiis motteac: C6m^ue ille primos motor nullo pio«*
' prio circunfcribatur loco, nihilominus cenfiiit Ariftoto-.
Jcs eum pcculiari quadam rationc in fummo coclo refi-
1» fu^itf dcre , & cjuidcm maxime in ea fiiprcmi coclipartequx
••^ ^'fi' rapidiflimc agitatur, vt cfl ca in c]ua circirhis accjuatons
defcribicur , quia inibi vim fuam morcalibus clarius o-
fleadit>fimiilquc fuaminoperando fummam x^uabilita*
tem & xndefcflum iaborem., Hzc & fimilia de primo
motore ab Ariftorele.l.7.& S.Phyf.paflim diflq:Qntur«Sed
haec de motii>at<]ue adeo de principi js> cattfis> & propric*
«eatibtt^ commttmbos rerom naturalittm fiitis;
SECVN-
Digitized by Google
SECVNDA PARS
P H Y S I C i£. .
t
Decorpor^ natttraH^Mmniato^
, ^ » •
Vo N I A M res inanimacaenatura func prio-
rcsaciimpliciorcs relnis animatis ,idcirco
c-cplicatisin primaparcc iisqua: adgcncfa-.
lem reriun naturalium fpecuiacionem pcr-
cinebanuopere pretium vifum eft,tUico in
jbac (ecunda parcc pra^cipuas rcmm iUaiuiiiacarahi (pe-
cics aggredi explicatidas: ci^ m non canciStm aacura prio- .
fes» fedeciam cogniljiifacilioresrebus animacis , de qui-
bus in cerciaparcediilerecurtexiftanc. £c quoniam iunc
cria rcrum inanimacarum gcncra,ncmpc CaclijElemcn-
ta, Sc qua: ex iis conftanc mixca corpora , ideo crcs crunc
huius parcis cradacusiPrimuseric dcmundo & Coslojcui rw
brcuem Geographine infticucioncm per modum appendi- ^Mrtk Tr/t^^
cis fubiungemus.SecundusdeElcmemis.TcxtiujdcCor-.*^* '
poribusiiuxcis.
PRIMVS TRACTA-.
T V S H V I V S
partis. i
De Muhdo Ccth.
CVm Cali , clemcnca , &qua:in iis concinencuro-
mnia,non tantum confidcrari poiCnC quaccnus Gmt
fpcciescorporis nacuralis» fcdcciam quacenns {uncpar-
ccs c6mpcmeaccs cocittiTiUttecfi : Ickircb anceqoam «4
W *
V'
uiyui^cG GoOgle
f 4 Si-c V N i> Ai Pa R T t-l»^^ii?V '
fingulas ipfius vniuerli fcu muaclipartcsacccdami}$,v^ j
fucric dc mundo noauiliil dillcrcrc.Quarc inhoctra^- ]
miUrputationenildcmttiido >dii^taaciQiU4^ Gc
eftpociirimapaJsvmoeifijpraBimlmm ' } ^
hmm tra3atm*
De Muiido.
A £ s X 2 o I.
r
T
Ora hxc naturx fenfibilis moIes,ab clcgaaria Mu-
dus, ab artificio Maeiiina» ab incccno ibi phncipio
. Katuca» ab iiiinienfi> rerum oninium complcxu If^ficc-
iiimA cciam apnecipaa fui parce i^pceyo(>id e{l,c4|ia|ab
Ariftotele aonnunquam appeliacar. Pe&ribintr ^
Ariftoc. libeilo de Mundo ad Alexaadcum» Coioi
ccelo ccrracjae coagmcncata , acqueexiis nacartsd^ m
Iiis intus inclufa: lunt. Itcmquc alio modo ibidejOK^ILc-
• rum omnium ordo,pulchcrrimaquc dc(cripcio,qui{W6co
& pcr DcLun conlcruantur. Ex quo incelligis Mundum
hunc cllc vnuiu qmd non nacura & e(rcncia,lcd\vnmn or-
'^tnim, diaclcmuicaruin recumferie. Qi^modo nauis vna,cx-
pnfUtm crcicus vnus > vna quoquc ciuicas auc Rcipublica dicicur:
cundem elie per&dkum cx cribns cc^igicur.Pximd^^>-
Ibluca racioncrcrttm fingularium ex quibusCi
cundo ex graca nacuraruin vari^cace ac diftir '
* tifttxconcinnofiiarumparciumordine. '
• Licccaurcm nulhc fuppecanc phjlicx racioncs quac co-
' nincanc clicMundum vnicumiciim Dcuspro libitoplu-
rcs pocucric procrcare : nihilominus ramcn idfidci Ca-
tholicxplanccoiifcntaneum cftjciim facrae pagin<jhaius
cancum mundiaeaci &redempcin^ncionemfacijktic>&
omnia Dei oper%in ipfl) concincri noa obfcuii M^ie-
iiici infiniienc.Lcge l>.Tho.i.p.q.47.art.5.
Si ^asras > nnmiiiuiidosifteperfedior .aD^^eri
tftfi^ pocucru ? Rci^ndeo noo jkocuiilc quoad ^ttf^wmm
cflendalcm carom (peciefum qua? in ipib cdcincncucifed
Mmim quQad accidcQcaiiam. Eirciicia: cnim xerum (unt
" ^ iudiiuii-
Digitized by Google
J >
TrACT. I. Dl MVNDO Bt COBt\». tf
iadiuiribiIcs,noniccm acciiienda. Adde perfediorcm pof.
fcficri noiiarum partium fpecierumadditionc ,qaamuis
' hoc pofico non vidcrecur cfle idcm numero vniuerfain
c^aodnuac:(blcc eninicocuni incegnutt aliud fiefi addi-
tioae vel fubftra^ione parcium.
* ' '. ' '
An mundm fit nb ^tttfu,
A E S T I O II.
Vlgueratantc Ariftotelcm communiSomniumfcrmc
vcccrum forcafTc ab Hebrqis accepca fcnccncia,Mri-
dum origincm habuiffc,c|uam pofl Mofcm Trifmegiftus '
inPimandro,& poft IiosinTimaio Placo defcripfic : Vbi
autcm inualuic Aciftocelis > qui mundum ab arccrno cffe
docuic^auckoritas^graaes ortx func incer Ptiilofop hos de
origine mundi controoerfiaeidonec orco Solei& difcufHs
gcnciiium tenebris^profligatahacc^^adeidtum adduda'
guxftio eft.Sic enim fidcs docct > Deom ab initio omnia '
cx nihilotondidi(le> AdaaEiam priorem #mnium hbmi-
numcxtitifTc , Mcfnaminplcniciidinc tcmporumadue-
' mCCciSc caECcra,qua;'cum a^cernicacc mundi nuUaCenus fta-
re pofTunc.Ncc adhuc racioncs nacaralcs defunc,c]uibus fi ^**^ff*
non omnino dcmonft:raciu^(quod ficri vixpolTc arbitror) •'iPw'/'*^*
^tem valde probabilicer inccpific concludicur. Primd **
quod tamgraui dcmanimi omnium fcrm^ hominum
confenfii afTeritlir, idttonnifiitbip(avoGeien$6qucveri« \ '*
tatis duci videtnf) & qui natucam actencd c6ncemplacur> '
' hanc ab ip(a vocem» nempe oliinia i Dco aliquando fa-« ;
A^eflepcrcipit. Secundo : iCdriftat qttaaetatefloracrint ;
omnium artium inucncorcsrNo cfi: auccm probabile in-
finica praeccdcncium annorum fcric abfquc artibus vixif-
fc gcnus hominum. Prjcccrca omnia qux cxftant hifco-
riatum confcripcarura monumenca, Noecico dilnuio rc-
ccntiorarfrc compcriuntur. Denique cum fuccclfu ccpo- •
, tis humatiorum corporum xcas & qoancicas decrcfcuc : fi
iamelapfae(rencicreacionemundiinfialtatecuia>iaho- '
minesadminimamartacetn&quancicacem deueniflent. '
Zt cert^apcrailimafimtincommoda^uibasipie .
tdes ppfita mtmdi aBternitate inuohiitor. Q^e eftilludf
nempe dari aliqiud adu Sc categorc matice infinicii.Cum
enim iam ii^inici Iiomiacs cxciceiiac^ ^uorum auim^ rc-
L.iyui^ca GoOgle
SecvndaePart^
maneacimniorcaleSfCcrt^ infinuii^ en^c nug^i
Ifunidmtn- iinmcnis>fic infintt^ ccElomm <p^;^e|ffi6n^^
ia negacioneexcatmiir. QH5>axpcftacj|l.rl^<^^^ .
Ariftoteles ciufque difcipuli nnundi ajtcrfiitatc^ a*ft _
, ^ rc conati funt, non funt adco valjda:, ^tj^cis djffoimjBts
dis diucii^s immorari ncceirc fit, ; ^
» • Qjr Ai s T lo IIL . ' t^y^.
Q Enfus qnxftionis eft^An Co:ji Sc £leih«i|4il
finiilGuk « O cx quibiis taiiquam pr^^cipois paRibus vi^^
4i mol^ coagmentatur,ab «terho ctcari potuOTnt: Li<
delad oomnia intemporc condita nnr , nihilomi-'*
, ' nustamcnqujjricur , an j-epugncc virtiiti diuinac eadcj
ab omni .Trernitace fieri.Ciii jdubicacioni tripiirifiPajcl
fionc fatisfict. - — ^^'^' ^:-;
rfWi||ii, ■'^"^^^ cojcIufio.Nihil rcpugiiac creaturam nacura fw"
incorruptibilcm,vt Angclos Sc dfclos efie sb^xuj^^^J
»bacufr«quia fi rcpiigtwM:ct,eipfmodi repugnandi^j(e tencjprt /
9X partc crcantisjvcl crciauonis>vel creat^'>^Oni^n^i^^
' «cjuia Deus cft infinitae viRiitis >. [ne^ eft ii^po/I^ite afi|jt.
JM«pM.* ipfiim ^xnnc verbum.rHoa^utem Scunclttm^fi quidcnili t
Ml * cx parte crtationis ot>ftarct,w\axim^ iquia crcatiotlicitui:
produdlio rci cx nihilcqqod non vidccur polfe intelligi»
nifi pnccefrcrit aliquod tcmpus in c|uo rcs nonM^um fuc-
rir : (cd id non impedit , quia iftud ficri cx nihilo in iis, ^
^ax ab a^terno creantur,non fignificat ordincm (cuhahi^' *
tudinemmccr cfTc & non clTc : fcd tanti»m tnd^^oi. '
tiam agencis a fubicdo,lioc e(l,rem foia yirtut^^&itir
fien inacpcndentcr i, joi^ateria^Defuque non repttgnat
|MWc rci creaci:licet triim Crcatdft vidcrcttt]: iKqUa^^^
* adacquari * ncippc cjuoad durationem , 6<^Mm
abjtoluri fltfimplicitcr^quia fcmpcr eflet crcamra at ipifo^''"
Crcatorc dependcns,ab ipfo poHcriorinon (ccus ac fplcn-
dor Solis ab aeterno exiftcntii pofterior nacura forc^ ipfe
Solcquamuisrcmporeilli coxtcrnus. * ''.•:t
%>Cml fif^ Sc<^unda concluUo.Rcs generabiles & corrupcibilcs
f^9i^tii Um^Jm^ jrcIiOa? Aou potucnu|t A^ri khLT
Digitized by
■ •an
sHttnio^fi cameiimcelligantur a Deo conferaaci in eo-
Ticm ftatn (uperftites abfque vlk mutatione ant (uccei^
fioncnihilvidetur rcpiignare. Prior pars coclufionis pro-' \
bacur , cjuia fequciccLu niocuui nacuralem non e(Ic natu-- ^ '^*" '
ralcjn,quod implicacrcirct quidcm naturalis cx hypothc-
fI>non cflct tamen naturalis,quia limitatio a naturatem- , , ,
porenoafierecifedperinfiaicumtempusdurarecquod/
confirmaturexemplo Ruilieris grauidac , qttaenonpoteft^ r '
intelligi ab aeternocreata , 8c fimul in faonataraii ftatii!
i:eli^a:?cattenteconfiderantipatebit. [
Teniaconcliifio.MocasphyficosacpropriidiftusA6h }• ^ihA
poceft efle ab jeterno , excepta ibrfiin circulari |atione« '
JProbatur,quiaeiufmodi motus cft pcr quem fucccfliuc &
continuc acquiratur quantitas,qualitas,aut vbi. Si igitur
admiccacurillcmotusabcXterno , admittcndumericali-
quod infinitum adlu & fyncategorematicum in cxrcnfio-
ne auc iateofioae» aempe iofioica quaocicas aut qualicas> '
aut ipatium atiqaod infinitum : atquiin di(putatione
dc innnico eiufmodiaAualem iafinicudinein auchore A-
xiftocele refucauimus. Quodautem deYetb mocudixi- .
iDas>idcm(entiendiuneft&contia}p>&:fucce(fiua^^ , >
neracione , pcr quam notta»5l^ji6i^^l^^^fici^ iob^
ftancias acquiritur : fi enim talis adgeneratio abflptertiOT' ^ ^
admittcrctur , admittcnda quoquc cuct infinita quacdam cirmU^
fubftantix entitas. Lationcm autem circularcm valdc /^,*, ^««li
piobabilitcrcxcepimus,quia nullum capofita vidctur fe- tjptt^i^»
qui notabile incommodum.Neqi enim ad eam infinitum »ft \
requiritur ipacium>ied ccmpus duataxac:qaod aon eft ab*
fu^iim admiccere> cdm eius parces omnes nunqoam fiat " ^ • ^
limi]I>neqtie ey eo aiiquidiaWcam afti cel^
• Q^AISTIO XV*
PRobabilie cft, Ariftoteli vifum cfre Deum nont^tltm
mundi fupremum gubcrnacorciii,fedetiam gcnitor^ •
rerum omnium efre:Quamuis in hoc pcccaucric,qu6d i- ^
pfum ab arterno cx quada vcluti naturx neccllitacc mu-
ium genuifTc volucrit.Sanior in hacpartc Placonismcs^ •
nifi &icdamnMnci opificiniaccriamdcfiderafiec , iu- ^
aiopW£^oi1tm oiios Yocati niinifterium addtdiflec* *
Digitized by Google
Mmimt Vcrininuim illiid quod Sacr.x Literar doccnt , l^^tfrtt
• Dif 10*'' r ] ■ • • t a»Z*
dkmmtH optjmum maxmuim,ncmmc opituIant^,cx nuUif *
ff$kdimr. prvxincentc matcria & nulla cogcntc ncccffitatcr muiil
dum folo vcrho,id cftXola voluntace abfquc vlla difficuli
cacc condidifle. Porro mundum non ^(cipfb,fe3^^
^a clEdeQCe caa(a efie>m u ! t is rationibus colli^tti^^^^
t* md>ex reram.ou|dlpAi con(eraacione>(]uc niml^^^^
^ derarefle quam coilMpa.prodif£Ho.Secanddai^^^^
h ti eorum omnium,<juS in mnndo funtjrcsriminc.Tcrtio,
cxinfinita cuiuU-juc rci pcrfetflionc : cums ratio non a-*
4« liundc quam a libcra opiiicis volwnratc pcti pbtcft.Quar-
t6,cxomnium huius vniucrfi partium apti/nniacollisar
$• tionc. Dcnique idcm colligitur indudlionc fa^|Ner fi^-
gulas rcs qux in n>ttndo rcpcriunrur , quarani nAilla cff *
' qus;iefui ipfius c&uiahiedeaudeat adererci (edB|gf^a
ab alio cfTc proficencur^<]uare>ne deturprogred^Vj^^
nlcuni , deucniendum ^ ad (ufceroAm ii inin' jmirfiH *
cauram^qoaomniapendent: '^TTT-
^^JS^ Ea aucem mundi produdtio non potcft dici gcncratio,
fVfMiK ^"^^ S^*^^^^"® prxiaccnttt fubicdomcqj ctiam dici
potcft cmanatio,quia cmanatio fit ncccllario quodam &
naturalifluxuifcd particularinomincappellacurtrcatio,
qux cft libcra produdio cci ad cxtra cx nihiIo:EftquejpT
r ' i ufcnpdi a^o cranficns noh iinmanens,vcpote i(^e^ .
V :clf;inrealicer cuin rebus creatis , non cum ip^crcflforeii'
f^are niJiil yeram & ieale per, i^m adionemjp^l^^
maliter acndic^led tantikni extrinleca. iotBix^i^^vt^ *
^^,^^ Vcrare^UQidilmquamdicirarcreator > ^um an^ ipS
9mBk^ creator talis rerc denominari non potncrit.Obijc j es Df^u
^j^, » Ccmpore crcationis locntum fuiflc ciim antca tacuifler,
^***^ ficquc aliudintrinfccus illi accidilfe. Rclpoiideoprimo,
ycrha ilUqux a Dco prolata pcr Moyfcm dicuntur ae-
. commodatc ad noftrum intclligcndi modum allatafuii^
fcnon^uiKl vcrc Dcus co modo ouo nos>e%ternij^icx^
pioncmprotulcrit.Dcindc rcipondetur vcrba iWst^fjj^^^*
(cprolat^ fu^nt &u edica>non fiiifie aiiu4 quanjr-^'^
hsL qnaediuii figna fcmpacerniiilius decreci >guQ t^i^^lr
CfMnr, f ^^9^?oy^^^™ttiidumin Ulocemporisinitioprb^^
0u, t2 [u* Tandim, vt rntclligos quomodo Deus cx nihilo oinnia .
*^rtkM4r ^'^rc potuerit ; Notandum cfl,quo agcns cft pc^feftius,
Htf!. copaucio£ibusiqdigei;c> ^iniuu&amaccriarubici^
^cadet^:
Tkact. I. Di MvHDO Er Coito. tf
pcnHcrc: vnde exiftic infignc difcrimcn intcr agetisara-
ncialcnatiiralc, &: fiipcrn uiirnlc, quod agcas arnficialc,
<iuia dcbilius cft , prorubjcdalibi matciiarcnuirit t:w
tum compofitiim nacarale: agens vcro naturalc^qua roi-
ria5,alceraiti parcem duncaxiic compofici , ncmpe matc-
riam pnmam,qux cft propc mhil.Dcni(|uc agcns Pdpcir-
nacurale,quia vircucis eftinfirticx» nullamftbi fubicdam
maceriam defiderac , fedcxnihiloquddcunquc voluctic
poceftefEccrc.
MVndus coditus cfl annis iam ab hinc clapfis quin- ^^,,^^.„/1
quc millibus fcxcencisac triginca circitcr.Namquc ^«i^^fcW-
ab exordio mundi ad Chriftum nacum coUiguncur anni JJiw»4o»*«
quacerniille viginti duo » a Chrifto vero naco hucuniuc
anni mille fcxccnti & o&i^^ cx quibiis fimu! fiimpcis cx-
furgic fiipraHidus numcrus annorum f <50. & quideitldc
annis a nariuiratc Chrifli ad nos vfquc lapfis fcrmc con- ^
flat:anni vcro a muridi cxordio ad Chriflum natum hunc
in modum colliguntur, ab orbe condito ad diluuiuman-
nifunc i^s^.a diiuuio ad^gyptiacuracxitum 817. ab il- '
Jo cxitu ad cemplum condicom 480. a ccmplo condico ad *
caplinicatem Babylonicam 4Cf.& quidemhi omncs anni
ex(acrislicceiis cerc^colliguncQr» iamvcEpacapciai-
ta^ e Babylonica ad Chriftum v fq uc natum parcim cx fa^
cns ., partim ex prophanis licteris colligiincur anni ^iS.
cx, cjuibus omnibus cxiOit numerus auuorum ab otbe
condito ad Chriftum natum 40it. '
Valdc autcm probabilc t(k , mundum condicum fuiffc ^JJJ^
' vcrno •■cmporc noftn hemi{i>hcrij , mcnfc Marrio , Solc^^ ^'^x
^teuence pnmumgradum Ariccis , plcnihmio exiftence. tm^
Conftncaneum coim diuinx Sapiencix vidcbacur , vc a
primo mundi orcu ppcimam anni ccmpcftaccm noftrum
AQchemiipherium» experireturi quod quidcm oppofito
licmf(pfaaerio fyderum a(pc(fltt ornadus » tmpcriorom
renimpublicacum adminiftractOnC illuftrius , dcnique
Chrifti prxfentia , & filuris noftrx my^^cri js multo fan-
^lius extitie.Optimam vcro totius aimi tcmpcftatcm c>Tc '
Vcr j indicat fatis cius amoenitas , & p^ropportunatcm»
pc£ic^adxcs.gigaandasiCucadas»πouioueiuia$»
SbcKDA.£PaIIT. PHYfXCAB
Mimdm Qjopi veri mcnfe Martio concitms (tierit , v«l cx C9
colligcrc cft, quod cini Hcbraei > morc ^gyptipnim ab
Autumnali tcmporc annum inchoarent , praeccpit illis
Dcus vt mcnfc Marrio anniinitium fumerentiadde quod
co menfc iibcrati Pafcha dcinccps celcbrarrit,& Chriftus
codcm tenipore humanam carnem aflumpfit, mundiim-
' c]uc infcnfo patripropria fuamortc conciliauit. Neque
mrn^T^'^' obHat quod lcgitur arborcs tunc temporis macuris fru-
^ibus extitifTc , id cnim prictcr natursc confiictam ordi-
ncm fummi Parcntis indulgcntia in graciam reccas nati
mmidi effcdum eftvidqoe adhue ad maiocem primorum
parcntum obledbitionem. fimal vtilitatem.£t ouidcm
nrobabile cft praeter maturos itlos ftudas extitifle in ar-
Doribusflorespro futuris , qui fua tempcftatcmaturiie-
' , runt , iiideaiic annis fequcntibus ordinariam germinan-
di &c frudincandi Icgcm toto orbe pro locori^m ingcnio
& varictatc feruatam.
Difimmm. Cxterum probabiliffimum «ft prxcipwis raundi par-
^ tcs> Ccclos» innuam , & ciementa vno eod^mque iniftanci
procratas ex ninilo fuiffc , CcTtcras.vcro res exlpfis rcli-
quo (ex dienim fpatio fucceiliue eo ordine qucm delcri*
pflc M^ies primo ca p . G cnefeos produdkas {iiiAe.
Quod (pcAac ad dcfitionem mundi>€6moms eft Hico-
logorum fentcntia , mundumquoadpartcsipfiusprafci-
puas,vt funt cocli & elcmcnta,non cflc redigcndum in ni-
iiilum,fedignis migiiftcrio rcpurgandum,& aliqua ratio-
nc innoua\idum,& quidem fjuod fpedlat ad coclos,coruni
iunouatio pofita crit tum in incremento lucis , cum in
ce0acioneamocu : elemcQjCorumvero renouatiopoiita
. eiicpruniiminconflagrationeignis , dcindc in fumma
« quadam puricate 8c ciaricatis amplitudine >^ denique in
ceffacione' a xhotna pugna quam iotec (e niinc exercent.
Qoandonam aotem fktura uc illa mondi reiioaacio > hck
vhum ccrtiffimum cft,incertum eflc > ficut nec dies iudi-^
Hafir^Mt cij quce circa idem tempus contingit,fi:iripotcfl.Qu3cre$
forian,^n illa ca;Iorum quies pofb dicm iudicij futurafit
Jti^0i?jfi#, illis naturalis , anviolcnta. Rcfpondeo quictcm illam
tunc coelis forc naturalem , quia naturalc cft vnicuiquc
^oielcerc fublatofinefui mocos^^Ataui cuncfinis^ior
fUt quem coeK circomuoluntur > nuAus erit s ncqde e- .
i ^tm vlfa continget amptius in iftis r^a$ elcxiiicntaribt»s .
«iciis «c im^^ritas vidificodo, ' ^ > 0 97
TKker. I. Di Mvnoo Et Cobl; 51
OST £ JtJ O Ji DisprrATid
^uiHStrackitHS*
DcCoelo, '
Qv AE 8 T i\o -I. ^
Syppommus htc quod ver«, &in Ariftetclis Jo<arina
indttbitatum eft , Cxlu ciim vcrc fic corpas naruialc,,
••VtroquceflTcndali principio nacurx con^jre, rnatcria,tn-
<jtiaiTi,&: foriTia. Qiixrimus autem hic^ii^nam (ir ciuf-
inodi maccria ( dcforraacnim(ec]ucntiqua!ftionedicc-
mus. Grauis difccptatio cft intcr ipfos Ariftotclis fcda- i^fp^- «^-
tores , an matcria cali fit eiu(H6m rationis cum materia ^*"^^
homm infcriorum; plcriquc eiiiinarbtcraiitur materiam ^
caclcftcm fpecicdiffctrcab clfineiitari materia,.]aae (kni ' /
fuit Ariftotciis opinioje^quc prae&rrim ^dameato ni*
tcbatur cx i.dcortu 0.^.7. & lo.quod ea duntaxat in ma-
teriaconfenrire videancur, qua? in fe mutuo agunt, vicif-
limquepatiuntur : atvcroinccr corpora coeleftia&elc- ^
Jncntaria non repcritur illa rautux adionis & palTionis
yiciffitudo, nccjuc cnim cxli quicquam ab clcmcntis pa-
tiuucur , neceicmenta quicquam matationisccelisinf©- \
runt. Exquo conciudicur cotleftiafl(clcmcat^uia noii
confcntirt in matcria. . *
Verum probabilius eile iudicamos fHateriam carii e- ^^^^
iurdem e(k rationis ic natunei cum materia jneriim fub-
lunirium : lAm quianon (lintciifia multiplicanda^Qe^'
neccm^cc ( vc vulgo loquuntur philofophi ) nuUaau-
teni necefGcas eft conftitacndi diuerfas ipccic maccrias
m cxlis & clcmcntis,vt cx fcquentihus pacebit:tum quia
non potcft affignari id in quo vnamatcna c^fentialiter ■ ,
<lifFertab altcra. Rcfpondcnt authorcs oppoficx fentcn- -^^/J^
tiae aiiignari in clcmcntari matca^ potcntiam concradi- V,^
^onisyqwenon rcpcntttr in matcriiadtclH» cum in ifCa^TNtMBfg^
£t tantum potentia concrarietacis > vt loquuntur. ye-jf<MqfM tc*
xuni occurnmus ; diicrimjeniftudgpris & fi^e fttnda*..^'^»
mttico materiae afl^gnarisLtcet cnim m nsbus^ elem^tari-
bttsrepcciaturpoceiiriaqmedamc6tradidionis coquod
pofiujiCiutuxaUtcr clTe v4 noa cflCiUQui^cm iu ccjplis^^^^
Diaitizec
SecVNDAePaRT, PHYSiC AI.
mmra finctticorrttpcibiies:hoc camennen oritfirex par*'
te macerii^iled exp>aRe form^rqoiahempefbcma c(iiu(q; .
ccsli eft eiafinodisvc nuliius naturalis agentis yi k (iibie-
Ao aueilt poifit.Icaque aflenmus materise coslefti^fi (ec&-.
dum fc fpedletur, non minus ac clemcntari incflc potcn-
riam contradiclionis,& non rantiim contrarictatisrid cft
matcriam Csxlorum non tantum aptam efle vt rccipiac
contrarias locorum difFcrcntias^fca ctiam vt rccipiat di-
uerfas fubftantialcs formas. Quod autcm nullum fit cx- '
trinftcum a^ens naturale adeo crHcax , vt poifit qualita-
ces corruptiuas in maceriam cccli inducere > non ex ipfa
jratione materisyfed ex nobilitate formx quae vim 6mn6
nociuam repcllit, petendum eft. Fandamentum autem
oppofito? (ententior (bla negatione dilaitur. Negamus e-
aim ca duntaxat inmatcriaconucnirc qux in fc rautuo
aguntjviciinmqucpatiuntur. Quodenim alicjuamutuam
illam adionis &:paflionis vicifTitudincm noncxperiatur>
non proucait cxparcemacerias^vci iam diximus.
Qy AB S T X o II.
V* (unt pr.Tcipua: circa fbrmam coeli difficultates
jJ ^"^^ cxplicandq.Prior c{l,an forma cocli fit diuerf^ con-
^mntumen'^^^^^^^^ ^ formis clemcntorum , ita vt coclum ncquc ac-
fm (tmpiex^^'^ ' nequc igncae, ncquc aitcrius clcmcntaris naturaefit.
dijiin&um M Refpondctur , Jicct ccrlum curaclcmcntis in plcrifquc
4. tlfmttukf coucniat, yt (]ttod fit inanimatum> fimplcx, Sc ad vniuerfi
incc^ritatem4mprimis pcrtincat» nikilominus tamenab
illis fpc&ic Sc naturadifterrc: Sicqiie coBlunieileqainnun
^ corpus &mplex> diftin^m k reliquis quatuor element^
« . cibus corporibus: quod patet tx ipfis c^Iorum propriet^
tibtts,qu3C ccrtiffima fimt naturne veftigia.Sunt cnim csclr
natura fua incorriiptibilcs,omr\is corruptiuae mutationis
' expcrtcs, in orbem iugitcr volubiles, lucisfoccundiflimi,
pcllucidi & folidiHimi ; qux omnia fimul clcmcntis noa
conucn i unt. Concludendum igicur formam caeli diftia*»^
^am cde a formis eiementaribus.' *
p^itkf tf" Poftpribr difficultas eft , an jiipra<^fta focma f ^sli fic
^tm» fuifid^ns^incifium dtctdaris thcfciii^^^
lacxtetna
Digitized by Google
. ^T&ACT.. L Dt MvMOQf £f COILO. ff
laextcrna virtutc mocricc indi^cat vt circumuolu.iniir.
Ellcnimharc Ariftotclis , & grauidimoi um aurhoruni
fcntcntiajcaElosab intclligcntiis,fcu Angelis in orbcm a- *^'J^*'W«<*
gicari.Cum cnim Arillotclcs nihil a fciplo moucri poilc^*'***' '
Yoluehc red ab ipfo generance:caBli aucem hnt ingeaciia*
. biles ficac &l incocmptibiles» necefle c(t vc ab alio quain
:genecaiicemoiieancuc : non potuilc autemilludmoueiis
commojittsafl^nariquim tncelligcnctamocrix > ipiri-
. cuaJis penicus & incorporea,c]ua: propcerca appellacur af>
iiftens forma: Siccjue authorcs huius (entenciae arbicraa-
tur vnicuiquc caelo pra:el]e incclhgentiam motriccm,c]ua
fublata c^ium proprio i^biaue naiuiali mocu ncquaquam
xierctur.
Ycriim,iicct hacc fcntcntia multum apud Peripacccicos TnS^g^fi^
anuaiuecic » pcobabilior camen iemper nobis vi(a efl op- fnttntuem^
poCta,c^los nequftquamextenus mocoribus indigece,(ed .
congenita£bi vi serennes iilas circulationes obire: quS- ^'"''^ "'^
admodum Ikpis congeniu ubi grauicace deoruim » ignts *
ver^in(icaleuicatefurfiimiercur:Tumquiaoclinon func tPfUtur u
detcrioris condicionis quam relic|ua corpora,c|uq non in- u
dieent cxccrnis moronbus , vtnacuralcs fuos motusob- . ».
canc:& vcro orbicularem motum caelo naturalcm cifc fa-
tctur iple Ariftotclcs : Tumquiauou poteft: inrciligi * .
ouomodo circularis mocus coeio nacuralis dicacur Ci ht
excerno piincipio, Xacuraiis «nim propriecas iila eft,
tfox ab incerno nacurx principiooricunencaucemabtx- T^Ati»/?
terno principio & ab incelligcncia motrice excicecur.Nfe-
<^uere(ponderipoteftmocumillum dict nacuralem ra- Xf^tnp^u
tione maceria?>c]uiaiic 6mnis mocus eciam^viokncus eflet mknttnr».
nacuralis.Neque eciam dici poreft mocum illum dici ua-
turalem racioue formx, co quod forma propcnfiontm a-
liquam habeacad ciulmodi macum, licec illumpratllarc
ncqucat,hoc enim gracis dicitur &fine Fundamcnco, ac- '
que eiiim pcopcaiiones anatura ingeucrancur m&pro-
pcer opecaciones: quo fit vc id per ieiplum pracilace poiCc
agens iuaurale>ad quod nacuraliccr prcpcndtc.
Porro opinionis Ariftpcelicae fiinidamencum fuperitia ,
in prima parte Phyfiaeeuerfiim eft»Ybi oftendimus noit
cOe necefle vt qu;ccanquc naouencur^ab alio moucantur«
Digitized by Google
SbcvmbaePartiaPhysicaj
An emliJpecUitttgrfidifiinguMntHr»
Qjr Ai s T I o IIL
MgffM* * ^ tiiftin^, tum ciuia diftindas fcdcs in vmuerio fibi
* «poftulanCsCUm quia diuerfis » infmo plexumque of foficit
inotibus ciencurynim ouia non tx^m fiiot omeiwi
res & infiuentiatineG idem aftrorutn omoiom lamc!|i>aat
V^mndttm, inHuxus.VbinotamaioremeiTenaturqdifliindHoncmin-
ter quordam,(]uam intcralios j (ic cnim cxiftimandum
cft ccclum Empyrcuin><]uod cft nacura fuaimmobiIc,ma-
gis diftingui a rcliquis orbibiiSjquam relicjuos intcr fei&
adhuc cos <?jui non videntur , magis diftingui ab iis qui
videntur>quim tprosab inuiccm.Sic probabiieeft cccliim
iydereummagts diftingtii^ab infcrioribus ccttis planeta-
runf^tquam ipU di ftinguancur ab inuicem. Aa verd cceli
partiales»quiad vnius tot^tlis intcgritacem pcrtinenr» in«-
r cer ie diftinguancur (pecie » diibitari poteftiveAi ^atia> »
an cceli concenrrici cum exccntrico nacura confentiant, •
'j^P§nf», &an cpicyclus cum dcfcrcnte. Cui rcfpondcmus proba-
bilius vidcri parccs illas roraliuin oibiuni ncquaquam
fpccic diflinguiikd tantum eilc concinguas,tuni quia ad
vmus cotalis cceii iurcgricatcm Ipo^nt,cum quia ad ex-
plicanda varia vniu&etuidcjm^e aftri feui^/u^fldcu ap-
parentias fimt ex^gkaci.
^ ^MAmftKtfr6priittttesc(zlorutn$xfart^
mASerid. .
QjTAB $ T I O IV,
NOpauUafiintin coeiis accidencia>^uae maceriam>a-
iia ver6 qnae formam con fequuntur. Maceriam fc-
quunttu: ifta, nenipe durities, denucasiraritas» peHncidi-
cas>&opacitas. {.
... Quod igitur fpc^ftac ad duriciem : fill^fta^tiam coeK
e «wrtf^^j.^.^^^ cflearbitramur , proindeque duriAimam;
Idque ex ip(b adiiiodum viiiformi & arcjuabili aftrorum
motu coIIigimus.Nequc cnim tam vniformitcr cum fuis
orbibus moucrcntur,nifi orbcsipfi c(lcnt folidiilimi. Cui ,
^ibaceacix fiicrai Scripcurae iocus ifte£uKl»iob»i7.Xiv fi^"
fium
Digitized by Goc^Ie
Tract. I. DeMvndoEtCoilo.
pt An cum go fAbrUMU4 ct cctlos > qni fiUdifimi quiif drf
fafifMntLj,
Quod fpe£Ut ad denficjiceqA & raricacetii > exeo coHi> denfit^^
gimus,partcs cjiia(<IamcoeIoriime(l*edeniioies>({iur(Uni '•<^MWf»
▼ero rftrions > ({iio4 quaedaiii iucidioces appaceant > vc ea ^
parsoftatii ca5lif,'(]uaB a Graeds appdlatar
Latinis ria ladbea : Quxdam vero oD(curiores>cuia(niodi
funt hiacus qiiidam in codcm coelo apparcntes vcrfus au- \
llralempoliun. Nam cxpcrimiir c^uo parces corporis lu-
cidi func dcn(lorcs,c6 quoquc lucidiorcs cllc.
Deniquc quod (pc^lat ad pclluciditaccm & opacita- pfHi^
tem>qu6d parccs quxdam coeli ftnt pciiucidae fcu traalpa- ^ *•
rentes > ex eo conftac , quod orbes inferiores non im-'*'*^*
pediuttt qud minus videantur iiiperiores. Deinde quod
aftra fuperioralumen (iium pet infiuiores orbes traii-
daat : Q^d verd quxdam (unt opacac>patet ex ecdypfi-
bus qu« alFrorum obie^ contingunt:Sic enim Luna So-
ii diredc fubieda , impedic , quominus Sol videri pollit:
func aucem aflra parccs fuorum orbiu, vc poflea diccmus. '
^^antkm pnt pr0pri§tst$s eett$fum 9Xjftir$$ fitnu* ^
V Al S T X O y«
TBia (unt maxim^ qte c^eleftes fbniias conleqmih-
tuTinempe raotus>luiiicn|influxas \ deqaibus fig^l- m$ m§m
latiiiidicendumeft. tmUrmm.
Qoodidcurfpedatadmotum , qnxritur quomodo
inrelligcndum (ic quod fcribic Arift.i. dc Ccxlo c.y. cuc*
lum non luce tantLim,fcd ctiam mocu calefaccrc hxc ia-
feriora.Neqj cnim cxiftimandum cft id fieri ipfa acris ra-
. rcfadionc,auc igniculorum immillionc. Itaque re(pon- ^
dcmus mocum caeleftem noa elie jproprie prindpium ca^-
lefadendi>(cd elle tantikm condittonemper quam appli-
cetaragensadpadenssnifienimpermotamSoiadnos /
propiibaccedexet> nequaquamltttefiiacalofemexdta-
ttt. Negftadiim tamen non eft pktaque corpora etiam '
inanimata mota incatefacere > fic enim Tidemus (agittas '
vicraiiras incendi , molas farinarias inardcfcerc , cur-
* ruumaxcs igniri, &c. quorum cfFe(5luum caufa cft mo-
tus , quia pcr ipfumdiftrahuntur atque atcenuancur par-
f cs acris intcrccptijlicquc indudiuiracitaSi cij^s comc«
Digitized by Google
^ S£ C VN D AB Pa RT^ Ph TS^IC A« '
cft color. Vbi notaidquod ineiufiTiocli corponim attrf-
tii piuriUm r.irclcic, & calorcm concipic ,non clle ipioiU
corporuinalliforum particulas^fcd alTcm incerccptum.
Bi lumini, Qnod ipedac ad iumcn,ca plane cfxlcftis cft qualicas,
L«ci. pr^ ^ pj.j,ji fpirkualisac diuina,qiia:fua puritatc, &fubrili-
tatc,&ecunditaKs,gratiaUuau itatc , & inira fui difFofionc,
caetetas omnes corporum limplicium qualitates ^on^r^
fuperar. Sicui autemcc^lum > quatuorielementamoJo
^uodam eminenti continet>iu primigenia illa cceli qua-
litas>€femenc«tes <;ualitates aliqua ratione concinet,cer.
Sol fua luce calcfocit & cxl]ccat,Luna moderatiori lu-
minefrigcfacit& humcdat.Vbi noca frigus& humoreiu
non nifi per accidcns ficcitatcm rcmoce , & calorcm pri-
!•/ ei»»mo' mario & pcc fc produci aluminc ccclclli., praelcrcim So-
j^s.-quarc Solcm eminentcr dicuatcflccalidum, qui licit-
€ml$dm. jpfg cajQj^j ficut & aliarum qualitatum paubiiiumj.fit cx-
pcrs, vim umcnhabct caloris ^ffcdriccm nempe lucem>
quflf vt (caufa fynony au Ittccra ftbi fimilcm in aifrc pro-
fcrt } vt taraen cauia«quiiibca fimu! cum lucecalorem
. , procteat.Qoo loco aduertc,!ucem Solis non quouis mo-
hiM^jUuM, do(pc(flatamproduccrcnoca'oilcm cilorem in his infe-
U tMisrtm rionbus,fcd rcflcxa: ouia lux rrricxa muItocoDiofiordl
^imm cmcacior ad cilorcm c::cican mm : qusc caulacft cur
acris infiina tcgio iucc Soiis ma^ incalcfcat quam me-
' dia } quia neinpe in infiir.a oppotttu tcrrx fit iucis rcfle*
xio,ad mcdiam viquc s^^Sris regionem oton p^rtingit^po-
teftque humano artificio tantaficri radiorum refiexio>vc
exiJla^nercturigms» vc inipeculisvidereeft. Porro
i(fd$m S: ciiihSoiisradij aurperpefldiculares,aut obliqui,autcoii.
imitffU^. tingciitcs cife poffint , inrcntillimum calorcm excicanc
, ' pcrpendicuIares,&:co niaiorcm obIi(]ui quo ad perpcndi-
cularcs magis accedunCjUunimumcontnigcttces.Dicitur*
autcm oppoiitu folidi corporis rcflcdh lumcn , quia dum
occurrciucciiiimod^<;orporc impcditur vt viccrius; pro-
pagctur, fit vt in cadem ipfa pai;tc aerispcr quam ti^iif.
' milliimcft,vbcriusproducatur, ficque longior progrefliis
copiofiori lumine cQmpcnfiitur.
'D* tmii. Q^^^ Jpcdat ai influxum , pleriquc , prarfcrtim vetc-
fmm res Ariftoieliv incerpretcs ncgant calum alia vi quain
«•» motu& lumineagcrc inhvCC infcriora,qUvT fane vidctuc
fiufle mjiis Ariilouiis. Vcrum alij giGbabiUus exifH-
iuauc
Digitized by Google
r
t
Tr A ex.T.DE MvK©o Et CoEio. ^7
mantoccuk^is quardam vites coclis e(]c cognitas quibus ^dmitf^^ -
inlluunt iu haec inferiora,cjuas propccrca vt^aac iuHucn' JT- in*
cias. Probatur imprimis bac racioiie. CceUiip caufa cft s.fi**'nuM :
niucrfalisqiifcclcracnta cotiimtj; tim omnem potcftatc^"'*'"*''' *
conUQCc; Qoareneceflc eft vtcoelum yim habcat pcr fc**'^*''**'*
pro4ucendiiarcem quacuor prim^fs qualicates quafi totius
^ elementaris iiaturae miniftras & coeieftis formae Wc^ ria^>
calorcm (inquam) frigus,{iccitatcm,& humiditateui. At-
cjui no poteft eas omncs per (c produccrc fblius lucis bene
ficiojfed tancum calorem,<i^ cofequentpr ficcitatcm:Ncq;
enim lux per fc vim habet frigefacicdi, aut humedlandi;
Ergo ncccilc cft pra'ccr lumca vis quaedam fxigcfacicndij
&<tiamhumeci:andiacdehccandi coclo iufit. Appclla-
tm: autem ciufmodi vis>inHuxus feu ittf)ttentia. Secundd» t.txpitumi
probatnr permultis expcrientijs, vt quod ai^us atcritu ma- itM»
gnccis coafricata Verfus)>Qlui^ reQ>i^at9 dudd helioero-
pium verfiis Solem fefe obuertat^qud^ gallus ad mediam
nodem cantum cdat, quod Oceanum marc ccrto tempo- -
riim decurlii fluat 5c reriuat,<.|'jod oftrea:,conc(iilia,& ofT '
fmni medulhr cum Luna paricer incrementa & dccrc-
jucnta accipiaat: qu.x omma & fimilia iblius lucisniini- . " "
fterio eifici nctjucunc. Adde peculiaresfingulorum aftro-^
rum prarfercimcjue plancwrum infiuxus,quoriim Vfurietas
ad ipforumlumenhaudqua^uamrefcrripojcft. i
^didquodopponitur^ucememiiienter&virtutccon- '
tinercomnesciementorum qualitates. Kefpondemusjli-^'**^»
c^t lux,vcfuprainitnuauimiis,dicaturaliquaracioneoin-tSiAi<»i^
ncs illas c]ualitatcsconcinere, non tamcn vliam aliam c- • •
lemcntarcm (|ualiratcm prxtcr calorcm propric continer, y
non autcm eft caufa fri^oris aut humiditatis niiipcr ac-
cidcns>ncc iiccicacis niii rcmocd. >
§luBtmm fmf ceelt : quinam ^^^^ mptu^. >
: Qi A* 5 T I o V t
CO^ttittnisquidemopim6eftdeccmtantuAi'efleeo ^^^- ^^^^.
los mobiles,ncmpc v.ccElosplangumim,caelumftcl-/i?v»4##iw, * *
latum,caclum cryllaiiinum, & primummobilc. Vcrum v "» * '
mihi valde probaoilis viia cil reccatiorum mathenaaci- '
corum fcntcncia,vndecim cll'! c^clos mobilcs,ita vc incer
f irmaiiLcatum U |jimum mobilc ^ro yiuciq cocio ci^i^l-
Digilized by Google
58 Secvnba» P a 11 t/ Ph y s I e Afii^
t^taHmk Uaodu^iexaBlmnconfticuatar.Namqj pro vnico
mMmi^ trepidacionis cpx ccslo cryftallinotnbneDatttr) qaem
.1^*^ snitti nonpofledemonftranc^ ponimt diiplicGbi mod
Librationis j alcerum abortuadoccafum , &ccou|
qiicm crinuunt noixa: (pha:r£c : altcrum a Septcntrionj
Aiiftrom,&: it contra,<]ucm dccimir fphazrq ailignant.1
r ' • tcft aiitcm vtraqj hicfpharra nominccocli cryftallini^Bj
peila£i.His addicur vnaecima iph^raicu primum mobij
^ Deniquc Theolo^ prartcr ccbIos mobiles«<|imiccunr'
muiU^* prcmum ccr lu m immobile > quod empyxeum appe! h
€mU fiMi- GiTod fit fc Jcs btacorum s ficqae erunt couiomiiiiib '
oecim hoc ordine numerandi : primum catkim%llnj
cundum coekm Mercurijjtertium CGcIum Ventris><]i
^ tiim ccrlumSoIis, quintum ccrlum Martis, fcktitcc^fura
lovi.s, fcptimum coclum Satuini, odLmum caelum l^ei^
tum fcu FirmanA:ntum , uonum coclum Librationii
orcu in occafum & c contra, dici potcflcryftaninu,^
mum ccdum L^racionis a ^epccntrione in Auftrumj
€oiitra> quod etiam dici poteft ccy(laliinum> vndeciu
primum mobilcjduodecimum coelunrempyteum. .1
^uos id difcriminiseft > quod 8.- ptiores £nt vifibScsj
tione vel vnius aftri>v( y.oibes plantarum>vel j^loriui
firmamentumia^reliqui fupetiores fint inniitbilesi D
dc(]uod vndccim priores fint mcbilcs , &omnicxpartc
fphqricij&duodecimu ht immobilc & rationcfupcriicici
cxtimx , vt probabiliter fcntiuntTlicoIogi, cjuadracum.
Notandum autemhic cR- , nosloqui dc ccrlis totalibus
plancurum > non de parcialibus ex quibus cocales con*
ftant.Si (|uxras>cum S. tantum co^K viaeaiitur,ci2r tafncn
plures admittantur \ Reipondcnius objfeovcos foMt^ va-
^ . lios & oppofitos motus in ipib firmamento>qui coa ao^
poflint illi eifc natarales> necefle fuit admitc^liipcrib-
rcs ccelos i ^uibus mocus il!i cxprimcrcncur. •
fifitrUr Qnod fpcutat ad poftcrius qu;i:(itu,motus omncs pro-
IMitatu, prij Itu naiuralcs infcriorum 8. fplixrarum fiunt ab oc-
l^u$nim ^^^y iiiortum.Motus pioprius noni; (plKrrc,ab orru in oc-
fMiMV* ^^^^^^^>^ ^ contra:ira tamcu vt nullam in partcm fiat in-
ce^ra circumuolucio>icd cantd m iibracio. Mocus dccima;
iphaer^eft aSeptentrionein Auftrum > & ^ concri i-qui
motusficut & pr«edens> eft tanci\m libracio> non incc -
gOL circttmuohicio : deaic|ue moms vndecim^ fph^^ iea
V
f
Digitized by Google
t
1-
r
f
t
odtyGoogle-
«
m
Tract. I. DeMvndoExCoelo. 9sI
pnmi mobiiis^cft ab occu in occafum , q uo quidem mocu
txteri omncs inferiores orbes finguiis dicbus rapiuntilr.
• Quod Ci (cirec dcfidcras qiiantum temporis infumat giuHtum
' immquodciue coelorum ih pera^ada propria drcamuo^ ump^rm vm^ *
luttoaeaatlibcationc. ^Kefponaemiisbremter iiiieUfe-^aiii^ viO* -
centiortimmathematicoriimprobabfliffiniam (ententia.f''^^ .
Primum mobiie circuiacionem fuam abfbluic iioiis '•^f^ ^
I4.intcgri*. ^ '
Dccinia fphcTrafuani libritionem annis j^^i.dicbusiip.
Nona fphxia fuam quo(]ue libxacioacmaams i^i^.dic^
bus joi,
firmamcntum piopiitun circuitiim ab(bluit, anxM
jy.^S.dicbus lio^ ' '
Ccelum Satittniaanis i^.diebus iff.hocis t,
GGeIumIottis*anni$ ntfdiebosjij.horis 17..
Coelum Martis anno i.diebns horis 1«.
. Coelum Solisdiebus5^5.horis5.minutis4>>.circiter. >
Coelum Vcncris dicbusj6j.horis j.miauc.^^.ciicitcr,
Coelum Mcfcuri j ibid.
Coclum Luna:dicbus i7.horis T.minutis^^.
Sicc]uc Sacurnus motum abfolLiic annis circitcr 30^ lu*
piter iz.Mars ii. Soi.i. Vcaus ^ Mercuciu^ \ Dcnic^ae.
LunaLcifci^ecmenfe. . 'J ' - -
A»^rM finttM/dgmrafioni^cHmfukorliiiit*
Afi S T I o VII.
ITa cffe mcrito afTcrit Arjiftotclcs i.dc Coclo c.T.tcx.^i. ^^^^^
nequccnim aliud funr 0:clIa:,t]uam plrccs dcfiores fui rtji§t$im t§*
orbis iicut nodi in tabulaifola auccm materix dcfitas cf- mttd4%
ifcntialcai diiUn^onem nea aigoit. Adde ccelu ciic coi*
piis (implcx > proinde<jue conftare partibus homogeneis
ieu eiufdc racienis & natur^jquod c^ de planecis quiUii
^i^Uis fixisacdpiendum^(tnmfareafle Lunam ic Solem i^^j^-
exci]^ias.ProbabiIii{imttfls enim h(^c dno luminariano iM^f«rf»*'
continu2,(ed concigua canti&m',& veluti in(erta (uis oi^i^ 'ftvf % 'mm k
fcus efl'c,qaod facrx litcrx fiibindicant:& quidcm de Lu-
naconftatcaminEpicyclo (uocircumuoIui,quodficrinQ ' ' '
poilctfi cflctcius pars concinua : Soltfmquoque ab orbc *
fHO dcfcrcnte difcrctuni clle probabiiillanc coniicimuSj .
qoamuisid cx ipilus cheoriaaoucoiligacur ncccflari^«
r
e
t
pigitized by Google
;^co SictndabPart. Physi^ab
Ex his intclli^crc cft flcllas faltcm fixas non inoucri
in fuo CvtIo quomodo pifccs in aqua,aut volucrcs in acrc,
icd fuiorbis motu rapi ; quo fit vtciun cxlum ftcllatum
plikcs rmiul motus obcat,muItiplcxquoque motus in i-:
plis ftcllis obfcructur, Stclla? vcro crraticx fcu planeta:,
practcrquam quod motu totalium fuorum orbium dcfc-
ruatur , peculiarcs cjuofdam motus intra fuos orbes nan-
cifcuntuT proptcr dcfercntcs & EpicycIos,yt vidcs inhoc
paradigmaic.
ORBIS TOTALl^ LVlfJE DESCRIP T 10:
Simul quiituor tiufdem facies.
# •
JSLACr, I. Db MvNDO & CdELO. 19T
Eft auccm jEpicyclus parua (pharra folida intra craffi;j*£jpt f^nftv
ticm orbis Jcfercntis ia£:f ca» in floa ^her a hasrec j>lanc* . ^ /
u,&rc6rque ad ipfius motam:Orbis aucem in quo eft E-
picyclus appellatur orbis defetvns Epicyclam,ncmpc vcl /
planctaiu, vbi noca omncsplanctas agcrc Epicyclis,cxcc« . *
pto Solc , qui orbidcfercncipcr fc inhacrcLjiSc adipfius"/ .
motum dcfcrcur. ' ^
AnMjh^lHfninisiUmtttMinmr. ' y '
QtAiSTio VIIL •
! ■ • • ' • ' . .
ARbicramitttam ftellas foas,quam planetas limieA^ al^
i Sol(* mucuaririta tamcrt v t aliqaid Incis innamm
habeant. Et quidcm quod aSoIclumcnmutucnturpro- ,
babilifrnnam eft, quia ciim ©mncs cocli n Sole illuftrcn- y
' tur,ftclla: autcm fiut parrcs coelorum dcnfiores y fanc ac- *
cepcu m a Sold*lum«a rcfundunc vberius. Dc Luna vcro v^fU himn
certiinmum cft,vt patct, tum c^r cius colypfii vbi enim kfiuki^
Sole iteiimc iUuftraci , qiml concin^c' cum in vmbram *
tcrra^ incurri t> rcpence mKBcacttc ; tAm ex eiii» iliiiftra*
ci^iid; qu&&vtproYanoeias:siidSolematp<^
csrniculaca icft iaicata'6raBci ffnro^/^c A , modoitt**'^
iHejium' orbcm difleda , Grscci J^i>toT©|ui(^ B , mo- ' "
A>^tumi<?Ia (fcquari gibbofa,atfX(pi>di/Tpo5 C,dcniqucmodo .
plcno orbcappareac, Grarc^^srctv^Xwf®* D, ^ * '■ .'
Quod vcro ftellas omncs luccm aliquam innatam ha- Omni^m
bcant, probatur, q^ia luxqualicaseft coelorum fMSj^gria;.^. ^^*^^'^
Idcoqueinquaiibec^iipartcrcpcricut, quamcitsnon *
t femperhttmanaYi& p«rcipi >tijmpropcerceaaica- ^
teia»ciihi propt^r diftantiam. VidetQt aucem ifta luxtiiL * '
aftns>quia tn iis prop^r matcfiaB^denfitatem $t copioliot^
A Y<^cacioreft. Qood vcro cxtcrae ftcllac vcl plancta: c-
clypHm tcrrae obicdtu minimc patiantur , proucnit quod
Tnabra tcrrar c6 vfouc non pcrtingit. Quod vcto illuftra- macuU 6
cionum viciflitudincm haudquaquam patiantur,proucnic ^*^^^^
ex co quod i folari luminc iugitcr^cactrcnturi Ac vcro ^!'^'
iliam iucis pcnccraciohcm in Yuna impedit matcri* opa- ^*'*"^*.
citas.Porro>quia fiiarces iunae dcnfiorcs copiofius iusien i \
Soic rccipiuntt cctcc«s yecdmvii^ Itincaj^archc ilix ia
■ ■■ C i
101. SftC VNSAS PA&TIS Ph Yft XCAI
QvAi;l Tio IX. . ; •
Mipu. ^ Elebris cft ftcllarum (tillinaioin ftellas fixas & cr-
raricas. lllx fic appellantittc]u6<i quafi firmamcnto
affixae candcm inter fe diflantinm fcmper fcruentihac vc-
ro dicuntur erraticcc , G|;2ecis Planeeae , quod mp£i crra*
bundae & va^ fuum incer fe ordineoi mbin^emucenc»
N dafn ad ie inuicem niod6 aecediint , modo a Ct ifiuicem
tnsM receduncniddoiiniuiprocedunr. llbe omne$ineddem
bixit e«elo > ncmpe fictruuneDio s hs verd qoae ^itmc nu-
. meioifif^lxinfit^nlislnfeiioribus orbiousenl^
^^*ff Quod ipedat ad numerum ^ellarum fixarum licec for-
/MHMflNiiif mulco plures fint quam cjux videntur,carum tamen
~ " . qua: apparent certns numerus coUigiturab Aftron©mis,
- ^ ncmpc xoii.quas omncs diftinguuiit in grdclus magni-
jtudinis.lta vi primx magnituciiins flclhc imc ij. fccuad^
c' ' 4f .ceicic zo^ quarrae 474.quintf |& fexta! 4^. quibus ad-^
^ dunc 5.incf rca; m agnitodioisyquas nubiloias TQcanc,& a-
)i^9.adhnic obfiauiotes ex quibus on^nibusexiftit pras-c
dims ftellarumfixacumnumenis. ? ^
fbKiiff» Scell^aucemerrances (cu planetse (unty.quae (clehoo
^ . ordinc confcquuntur , incipiendo abiis qua? tcrra: fiinc
viciniorcs. Itaquc omnium infima efl: ea qux dicitur Lu-
na,quamfcquitur Mercuriiis^MercLiiium Vcnus,Vcner5
Solp int^^ . planctas mcdius, dcniaue Solemordinc fe-
^untui iViar$J(^icer>SacumuSiquiiiiaumcnto vicinus ,
' ^lotigifTim^ icerradiftac. idcoque long^ cardiorimoca
quisa cxtcn inferiores planec^ circumuoluicur* Matc»
yT pliiica hic de ebsumfideruiii magnicudiiie >. figiira >iir
l " .^icipoflenc , quxquiaad Afti:o!ogos percinent>
^liccfuat nofbriinl^itutijidcixcopra?-- • -
ccrmitcifnus.^
* .
Digitized by Google
^ . 1
1-
APPtNDFX PR^CEDE^
.TIS TR.ACTATVS. , . •
S t V
g R E V I s hxc Inftitutiopiiina & commiinia Geo- Hfam i«/H.
dlis cft ad Topographiam iatrodu(fli o. In qua^*'"'*' «^^*
, . eo piogEediemiir ordinc > vc cx antedi^s pofteriora de-
peadeanc>non d c(Micra.Haias duas fecimiis parce^:Pfior
eric prxcipu^ de yarijs Cercae circulis > Zonis> climaci-
biM : Poftcrior rero de yarijs ccrrsc incolis gencratimv"
dc^uc eius magnitudinc ac diuifipne gencrali^i
FRIOR PARS HVIVS IN-
fticiicionis*
J>$^hsfWlUm c$reulUiaciiHifiohi*
C A P V T . I. . ' ^ •
^ ^ Icuti terra coelo fubiacct, ita Gcographia qux ccrrae GnfraphtA
O dcfcriptioeftjAftrologixfubalterna ab ipfa fua dcfu- ^flfUns
mit principia,vndc ijdemcirculi,,qui in terra dcfcribun-/*^*^'*''**-
rur in cslefti iphaua prids iacelli^uiciu: defcripa. Itaque
priulquam ad expUcan&s certae curculos acccdamus,pau«
.€a>dt coelefti ^haera > eitil^ua circulis ac diuiiione dice^-
jmis. Bc ^aoaiam cota celcftis nMtcliina^ in qoa iincas
qaa(3am(edcircalosdefi{aare Colenc Aftscdo^ hacce '
tiofttt arCificiali fphaerareprxfeacarifblet , i£irco iUos ' -
omnes in ifta cxplicabimus. Eft autcm artificialis h«c SfbdrdfM
^ fphaera Inftrumcntum quoddam rotundum, varijs circu-ySi»
lis conftans quibus crclorum motus ^ cocius ic^undi (i«
^ lus commodilfira^explicacur.
Caecerum (|aia corpus mobile iftius fphxrae circa puti-
&^%nki9Stimmo)^x\iMf ^ muidipolosfeaaMdincs*
itized by Google
V Z04 Al^ P B N i>iy P R A»6 1 D. Tk A C T.
: ^ a{)pcllant , cifcwnmoliii cernir ir paiilo primuin , deimic
^rcbi^^^^^JJnncs brenirerJcrcrib(?!nus.
• ryj^^^ ^liciintur duo puncla in ruprcino cccloc di*nictro
fibi inuiccin oppofira, circaqu» tota cttiami» inachina.
circumuoiui intel)igitur. Iftorum polorum alccr nobis
, rpcruo confpictfus a vicina Vrfa: conftella^ionc, Arfti*
^us ciicitirre^pjtT^-cnimfrfaAdtttr.Altcriibbisab^^^
^wfliii. ius ab alrcrias oppofitionc Antaj-aicqs ^ppclhnir. Cif-
• 5^ ^^'^«laanificiali cIcccmdefcribnntur,qnorunn fcx
* ^'^untarmaiorcs, quorum (iiamctcrtrannr per ccntrnm
• . ^ ncmpe^quinoaialis,Zodiacus,CoIurusfoim-
tiomm,Coliirusxc]uinoxiorum,meridianus,& horizon: •
: quatuor vcrofunt ininorcs, c]uorum diamctcr non tiaa-
ntper centrum muucli,nempe Tropictts cancri,TtQpicttS
, "P^^^ornj^^^ifciilusnraicus^circulusantatticus.
*^|M*#r- ^qmnoaialis circulus-icu ^quator cft maiot ille qui
ab viroqufe mundi polo fecundiim oftincs fui paites »- .
• ^ Zb*Uacu$.eftmaiorquoq; circulusinarq^ialiterdiflans
apolis, & mundi intcriccans cTquinodialcm induobus
t)ppofirispundtisi ita vr medincius linea , quar dicitnr cc-
, cliprica, vna fui partc vcigat in lcpcet^trioQCmad viginti
trcs gradus & vigmti odo rainuta, vt minimum : altcra
veio in auftrum ad totidcmgradus.CiCtcrumpttnaaqui.
bus Zpdiacus intcrfecat arijuifioaialcm^dicuntur punfiA
^ ^5"'"°^"^»^>^"javbiSoIadil/apcrucnit,,fiurttn^^
dicbwsaMqalcs: «^unfta vcrociuibtis Zodiaci cccliptica
iJwucimi dcclinatabaM7ainodiali,dicnntur punda fomi-
• • tiaj[^a,quia'Vbi Solad illapcrucnjt, vidctur nare,cLim il-
C^lJrmr^f ^^^''^"^^'^^"^'^^^"•^"''^^'^'-'^^•'Ii^^inorum^cfl circulus ma-
mimmL ' ^"^^ P^^^^^ "^^^^ ^ P««^^a Zodiaci foi^tiaU^dc-
^ lcriptus. / : • •
4. Colurusarquinodiorum cft circulus maior pcr poibs
W 4- mundi & puHfta Zodiaci'aKiuiDoaiaKatranficn5* Meri-
V^rn^t^ diaause/lmaiorcirculttsquipcrpQlos mttndi atTiirti- '
^ cemcuiufquelocidudturr .
Hortion cft maibrctrculiisA vertice loci cuiufque cx
mm, " ^WM.fttipartCxquc di/lans Exquo intelligisex maiori-
6, bus jllis ftxcircuiis duos iil:os poftcriorcs mutari pro
i^rjx,#». vario fitu locorum , alios vero fcmpereofdem elfc apiid
^99r»fHi. omacs, Tropicua omo, cft JBUttor dmUttf «pquatori
, , ^aUelos^
*• • . • T >
Digitised by Google
* ~Wr-^^\ If'
. paraUclus , tranficns pcr punftum folftitialcm Z
SGptcntrionalcm. Tropicus capricorni eft minorciTO'' ' . . '
lusruquarori parallelHS, tranficns per pundumfolftitia- • ^
IcmZodiaciauftralem. Circulus araicuJi eft -ninnr cir-
^uJus «(|aacori paralieius tranfiens pcr poium Zodiaci.
ptopc polam ar&icum. .
Cirtulusanbraacus , cft minor ctrciilus xquatori^
raUcIuscrAnficaspcr alterupipplum 2ipiaci p . .
lum antarftrtum'. • . * > c. i.^*w'
Duplex elTe potcft iftitis fphirj: dioitfo, attcr qjiiafi iii
partes fibi fuhiciflas feu (pccics j nempc in fph«ramrc-* * ,
tn:am,ol>1it]uam,& in vcrlam. Altcri m partcs inte Tra.^tcs - ' v - ,
feu nicmlua, ncFTirc in duo hxm.fpiix-ia rupenii, in-
fcriiis. SphaTatcdadKitur^uiushoiizontranficnsper , ^ -
j^olosmundi, fccatarqUinodialcinadan^u^osrcAosfcu . . ' . • >
squalcs. Sphxra obli qu a dicitur, cuius hcfri zon fccat ac- ^ i^^^'
quinoftialcm aJ angulos iilitqualcs,ncc tr^v^fit per polos ^^^^7^ ^
mundi. Spha^ra vniucrfa dicitur culus horizen npn lccat f
aequinodliakm^fcd cum ilto coincidit. ,
Redam habcnt, qui fub a:cjuatore habitant
qui fub polis,rehqui0bliquai^.
Mcdia fpha:r.c pars dicitur hxmifphxrium.
Ca:tcrum duohicmifphxria alicer a PhiIof3phis,altcr
a Gcographis alfigaantur. lUi cnim ab horizonte ea fu-
inunt,idcoquequotfl^nt in varijs rcgionibus faorizontcs»
. tot cohftituunt liasmifphaeria : At rcro Gcoeraphi in «-
quatofe terram diciidunt in duasrpaftcs , abOccidcnte
vfi^ue Oricntcm , mcdiam partcm vci^iis Scptcntrio^.
ntm vocant Hacmifphafrtuni Scptcntripnald fupcrias^c •
iioftrum , altcram vcro diunidiam partcm vcrws jncd-
dicm,Auftral?infcrias,feaAntipodum. \ \ . "
De qHtnque circulis pareiUelk um, infignmibus^
C A P V T 11.
ETli {iipradiAi omncs circuli fi^uBiat poiTent in &ok
infimo mundi globo , ncmpc tcrra dc&rilw , VtpoHjk.
^ qux ad vniucrfum cccli complcxum xquabiiitcr nta fiti
''attamcn quinquc tancum cx iUis deccm tanquam ad
Ccograp hiammagis p«£tMu:met dc^c;ib;(akat p^raUeli^
4 k
, . ' • , ' ; . Digitized by Google
vnus maior,nen;i^c i£quinodiaIis ; & quatqQr nuaotCSf -
ncmpcJ^oTropicij&duocircuIipQl^cs. ^
Sicut aucem in, ipiikra iao Cwat poli raiiibps illi cir-
, culi ex oinni fua parte aaualitcr diftant , hc in tcrra dtlo
quoquc punvfla polaria illispolis mundi fuppofita.
SjS^»qiti ■ 'Aqwinodialis tcrrx cfi: circulus maior,rcfpoiuiens x~
€ht*tL qninoCti.i!i fph.rrx , ciquc fuppolitus, qui totaui tcrirx
}* f crafricicm ambic , aouidiilaas ab omni luiparu a pUn-
/ , . dis polaribiis. '
. • Tropicus caucri tcrrx eft circulus minortropico Can-
. crirplijcrx fuppofitus , rcqkiidiftans ab aDquinodiali £5;
gradibus& rcmis,verrttsSc^tentrtottcm. ^ ^
. > ;Trbpicus Capricoroi> earr»^ cux^lW^
^ "Capricomi &ha^ ruppofituj : slqaidiftans ab sequiho-
. ftialj 15 gradibus & lcmis vcrfus Auftrum.
'4»; Circulus arcticus terrx eft circulus minor cirtulo ar-
* ^ • ' ' <flico fphxra:; fLippofituSjXquidiftans cx omni fui parte a
, pundopolari Scptenuipaaii vigmti tribus gradibus&
* {^mis. ' ' -
. *f , Circulus antarticus terr^ eft circulus lAinor circolo aa«
taf Aico f ^ha^rx fuppoflcus, aiiquidiftaas ex onini (ut gari
te pun^opolari auftrali vidnti cribus gradibas&lemis.
0nMp$td. Zonacftfpatium tcrt* iMcrpofitum iAtcr dttOsT^
picos ▼el inter altcrutrum Trvpiconirii ic vidnum rir-
culum polarcm , vel alterutrum circulprum polarittjndc
. . - proximumpundliimpolarcm.
^y'^ • QiJ5 ratione quinquczonx reperiuntur , ^uarum duac
^ • cxtrcma: frigidx dicuncur, media torridd» &duae tempe-
. / ratasjintcr torridam & frigidas, '/
Zona torr4da cft^useinter duosTropicos ^Eincri Sc ca-
pricorni coticinetur» cu[iu$ pars feptentrioiialisabaeqaa*
torc eft graduum vi^inti mum &.lcmis : 9Cf^ akcni
^rfiis Auftrum toti<fom':^of a^cfft A graduQinqttadra'
. ginta fcptem in lacitudinem.
^a, Zona tempcrar:a ad Septenttioncm cft intcr Tropicum
^ cancri circulum^fticum, eft^ue iaja gradibus qua^
/ f dragi n ta tribus.. ** ' '
" 9« Zona tempcrata ad auftrum eft inccr Tropicum capri-
corni Sc circulttmaiiitasfticumifaab^c^uc cotidcmg^adus
^ . ' ' iii l^icudincm.
4* ' 3^Aa frigida Septimtti^iiaUreft ifcec mcttlra^
cttnii
Digitized by Google
» -
\ I Sev BRfivts.tNS^TiT. Gibd. i«7
aim,& piin<n:am polarcm Scptencrionalcm,a quo circulo <
gdhuiufmodi punclum funt gradus viginti trcs &:femis. *
Zona fii^ida auftralis cft inter circulum antar(flicum, : ,
& pundum pularcm auflralem , aquo circuloadfauiuC*
modi pundum fttiic fotidemgiadiis.
Omnesi{{ae zotuedcnominationem accipiunt ab aeris z§nd tmim
, tempecie ^ &hse omnes fiAthabitabiieS y Vi! exporientiaMii^
icomperttxni eft : Ne<^uc exiftimafidam eft tantos ardores
eile in zona corrida quantos (abulata eft Antiqmtas»
V ^ ' *
' Ca P V T III. * \
•
PRxtcr illos c]uinquc infigniorcs parallelos fupradt-
(fbos , alij quoque plurcs aGeographis in ccrra dc-
fcribi folent abxquacore verfiis Scptentrioncm &Aa-
ftnim. Etc|ubniameademen: ratiodefcribendi illosex
vtra^ue parte» ilios cantdm referemiis , qut >lefcribancur
ex parte Sepcencrionali > ^iUis^im dnntkxaot mentio^*- .
nciiifaciiint.Geogfaplii. ' ' : ' .. *
Iraqot Aftronomi & Geograplit Ptolomaemnlccafi
' dcfcribunt in fuperficie tcrrsc circulos parallelos ab
quatore vcrfus polum ar(flicum proccdcndo tanto fpatio . ■
intcr fe diflantcs quantum requiricur , 7t maximadics * .
vuius difFcrac qu;(drancc a maxima die aiterius parallcli t
vicimons.
Sicque ab xqaacore verfus Septentrionem aua^ragin- ^ gfuf,
ta o&o circttU k recenriocflms de(cribancur vique ad cir- f« T^fnf
cttlam arfticum > vbt atioima d|p8 eft qoadraginca oBto f'*rf^wm'
gaadrancihih horaram t cot enim* qnadtantibus dicfs au- ^I^IJ^
, gctur, vt nempe (it viginti quatuor horanim > fcu duodc- -
cim horis maior qusiin in xquatore, vbi dics eft pcrpctuo
duodecim horarum.Quod fi illis addas a?quatorem,erunc '
abxquatorc in Septcntrioncm quadraginta noucm cit-'
culi paraIIcIi,YC videre eft in cabula parailelo|am. ?
Vbi noca^dies artificio(bs in scftacc creicere pro diftaa-
tia ab seq uacore ieu lacicudinc Boreali vel Auftrali. ^ ^
£c ciuoniam cercarcfpedu itquacorisiaalco magisin-
dfnac ac deprimicur verfiis Sepcencrioniem^hinc fit vt va-»
riecat<|n iftam dierum niinus rpacitim terne re^irator
\yerrus Scptentrionem ^uam vcrfus ^^uacorem 3 luac
I
Digitized by Google
108 ArMKftix Pkaecbd. T
niVttturalieliqu
R A C T.
• . fmtTflr '"'S-s ^'««'lunt ad feptcntrionem, cm '
o-VA/.;. "'"fP"'"™AufttaJcm. • ;
<^ompichcnfum,m quaJott^lE^adie. ck^^^^^
r^L!.^"«P"- « %«<Jiai. , ncmpc Zo citrcmi
■ ■ ?^^'^i?.'"';!''P»«'n'»teniaEcoHtmc:ur,nuiauefuut ~
• VI^!?"""I' " '1"° ^'''^^ dcno:,i,nationcm accipit.
o ^'^""'''^^""'^"'^cxtremaieftaumAmw '
dc if.r'T-T' ^'^««•^'«^«tioaetemROnVquciTi.
• ^ tirZ L '''^ uadraate midot* miiJii» .
. . .«^J^cmoAminorqaamiiiilteropnecis^.
' „ ^^^^'''^"^"""^Vi&ni^^ioresantiquosinJiocfccuti.
: Pf™»melima cJTe Tolucrunt , in cuius medio p.irailelo
■ ' ' "! Cft tredecim horaruin , quia fortaire terras
• '2"°'-'"*'" ' •luthabitaripoircnon
patamabant. Et hc progrediendo vexfus^ptcnttio«cm
... . fracs icmihoraJTim iuciemcB». , fcptcm dimata! •
«nnmonumcrabantantiqui , ia.«a0hmWtima dies .
inaxima eiret fcx«Iccim Warmn T i^c Tkra ptoccde-
Dant,c«)quoiaempc reliquas tetras Septent^oalte igno.
r '^^^''^«'irnoo&abi^exitoiabaDt.
nmJt^^^A ■ ^"o*"™* «qnatere Tcrfus Scptetrionem vfciuc
*»ettcnlumaraicnmdiescrefcantperduodecimhoras
aut viginn quatuor femikoras , itautin cirsulo ar^ftko .
• '?'f"3xiinafitviginti(]uatuorhorarura,iodepo(runta
• |P'?^°<^'»TiatcfeuafccundafemikoiaTfqacad,eiufiao-
■1 crrculum araicumli»vigcfinu|«qnaitam fcinihoia^
vig, n ti tria climata n^netati. , tAxmKoi totidm nnme-
r='"*Warccentioribus.
• i ^<=P«'n priora dinucaiicdc&ribantoRPrimam cA y-
jM(feu in cttios medio parallclo) Iatitudo,id eft,diftantia
"'^""nowram.duciturquelratiane eiufdem mcdijparal-
«. Jelijpcr Merocm ciuitatem -/Ethippiij.Sccundum dicitar,
• vbi eft latitudo viginti quatuorgtadmim&dicstiedccim
• herarum& femis, ducit«uaticpcrSyencm.ffgyptiYrbe,.
oigiiia
i , • ' ' Digitized by Gbogle '
.9 * • .
Siv B&svxs Inst. Gbqcjiaph* 1^9
crtgtnta grajlu&& cUes hoikruai quatuordedisiyducimr^i
{er Alexatidriam i^gypti Metropolint. QuacmiRiyTbi eft ^
atitudo trigincafexgraduiiin, dics horatumquatuordc- ** ' . '
cnn & femisjduciturquc per Rhoduminfulain. Quiiuu> j-, .
vbi eft lacitudo quadragiuta vnius grrduum, dies horarii *t ,
<|uindecim,duciiurquc pcr Romam. Scxcum,YbieiUati*, jj»-
tado graduum quadragiiita ^uqucdics horarum cjuin-*
dcciin & femis» (ttfciturque pec Bpriftbeucn ilumcn Sar^
inatiae>velpoci&$vt'riceacioresdicuntiperVen^tiam4c t
Medidaiium.Septiiimmvbieftlaticttilognidu&quadra- 7» \ .
giacacidoidieshorarumfexdecimMncicurqiper Riph^os «
montes$armatix,vel>vcrecenti6rts4icuut>pcr;PodoHam '
& Tartariam minorem.Eademcd ratio dc(ctibcudi c£* ^t^ifM iflm
teraclidata vcrfus Septcntrioncmpcrfcmihotasprogcc-
diendo. Vbi noca ob mclinationcm ccrrac vcrfiis Scptcn*
criouem eo eile augufliora climata quo Septccrioualiora
funCyCp verd latiora quo magis ad xquatorcm accedunc. . «
' Idem ceAfeiKlumde^iisquvverfiis Attftmm dercsi-
buniur ab eodem «qnakorc:(]uae quia propriis carea|C no-
.minibus>poiIunc dict Aatidia Merm»
AcJic cactciis.
• ' .C A rV T IV, ' . / ,
J}$ cirtfdii PuridUnk/uU i» U»piii4kUtif> ^
MEridiani teirareitettUdiamcnr>qui perpQnOapo-
lariaealpca^orumdicoocurmeridiani^cranfeuc* "^ll^^^*^
&omnesouidemincerlecant«quino£tidem^ V '
reA9S.Pottent9UCem de(cribi per fiogulos gradus» iicquc
cflrchc metidiani centum o^flodnta Sc totidem (emicir-
, culi mcridiani quot fiint gradus in ambitu tctrx , ncmpc
trcccti fcxaginta.Vcrimi quiaindcconfunderenturmap • *
prc,folent tantinn pcr dcccni aut quinquc gradus dcfcri-»-
bi,vc funimcridiani oclodccim aUtduodecmi>Scfcmicir-
. cuii crmuca fcx auc viginciquatuar.Primum jHcridiaau ^^'^f^
eiira cuc,vofu«rut Gcographi, qui pcr infuias forcu nat^s "^*
fyi Ganariascranfit^eo quod tndeincipiac cerra habica^i
prpgrediend^ vetfiis oriencrmi ideoque ab eo ion^itudi- -
nem tocomm fumunc. Omnes illi itieridiani maximd \ |f|^
jleiutticcm difUnt fub at(juatorc> ^ ^uo magis incliiua"
Digitized by Google
V
t
tur ad Scpiciurionem vel Aiif^rum , co (ibi iiunccm fiuot
• viciniorcSjdonccfereomncsreupoUsimcrrcceuCiideo- k
' ^ucaoadicuntur..paraUeli. • . ' -^. p
» ■* - » .• ^ •
. . A Rinisarquaconsvdparalie^iptoprijitiberceptasif^
^"'1^^. /jL ter femicirciilum ptimi meridiani per CaaadariA- '
^*** ^ li^las iranfeuntf ffl,8t tner^diartum K>3^proprittmeft len-
* giciido ipfms loci , (cu indicat quoc gradus a:c|uacoris in-
tercipiaiuur intcr fupradidum fe^iiicircuiumprimi me-
* t ridiani & locum ipium. ^
Arcus paralleli proprij efl (ImiJis arcus xcjuacoris cui ^
corrcrpondetjlicet non fit aequalis, fed minor, id cft, tot .
' , gradtts continet quot concincc arcus ^equacoris. i fc^nii-
•neires» 'vnde eadcm fcii fimilis eil lorigicudo omi|ittm ct-
rtrftatttiR €px fiint fttb eodjsm^ ineridi^noilicet eacttm noa
V fic^ualis diftantfa , Jl primo.meridiano per proprium
paralieYum coUcda. Adde qiiodi caruqi in a^cjttalibiis dt-
ftantiis pcr proprios parallclos colle^is reipondcc vna
eadeni&arqualis diftantia iub xquacorc.
Diffirentia Arcus auccm (^quacoris vel parallcli cuiuflibct ciuitatis
intericdus intcr meridianum proprium & mcridianum
* • • ' alterius cuittipiam ciuitacis^dicicur dr^^^rcncia longitudi*
- . V. iii«« • *. - -
. . * CSoitatcs qttSRfiintfubcodemfemicircttloprinumc-
ridianicranfeimcispcr Oanariasinfulas^pqlos mttn£>
' compidienio>naiiattlhabeQcIongicadinem.^ . .
V ' rQuacver6ihnc fttb oppofico iemicif^ ■
diani, habent iongitudincm cchtumi odogintagraduum.
CiuitacGs quac lunt fub codcm fcmicirculo altcrius
mcridiani, habciit eandemintcrfc longitudincm.
Quo: vcro fub oppofuo eiufdem meridiani (cmicircu-
4o>habeiic re(pc<^u liiarum di&re^uamioi;igicudinaiem
cenrum bdlogincagraduum.
Cuiuf^ citticacis ipngicudo maior eft quam alterius
indedmgradibus dcqttatoris velparalieliproprij : -ilii(
olcicitts vnaipraoricurquamalteri.
CttmduaeciQicac^sibkdi^rant longicttdtne^decrahe '
iTiinorcm longicudinem dc maiori ^ & caram inter lo di^
y ft^nti^uiiabei^js.. , \
Digitized by Google
4>
Siv Brsvis Instit. GfiOGRAPH. ni .
UmUtitudine, ^ f ' * v- , , • ^
ARcus mcridiani conclufus intcr xquatorem & pa-
rallclum ioci alicuius,cftipfius latitudo.ltaque tan- ^^^*'?*
^ta cft latitudo ciuitacis cjuanta c(\: cius ab .-cquatorc di- Djaa^f^
Ofiincia. Arcus aa^m ineri^ianL imccpoficus iniQi dms UmmSim^ /
patalieios duaniii^ eiuitacum 9 qnaram ncutca fub «30^7 '
ioreU€ec,appelbcasc(li£retitiaIaticudinum. « ' >
Ctuieacesfub xquacore&a&nt^i(lhabeatbtitttdiom ;\ I
Qni fub polis habijpaat/ttmcnain lu^eot latitudinetHy
nefnpe graiuum' ncmkgilita.
Qm fub ijfdcm aut xqualibus paraUelis habitant, -^s/ * , -
candcm feu arqualem habent latitudinem. ^ A V
jCiim dux ciuitaces foladifFcrunt latitudine , dctrahe •.
iTiinorcm latitudinem demaiQri>&earumciaicacuiaiia- - ,
bcbis diftanciam* .
Quia maior cll portio terr^e habiutae *iab occidelQCe itv r /
«fitatem*, quam a pok> adpolum : idca(^titno|fonfiI|o . * \ ^
Geographi pri<mm 'vooatapiongicudincm » p^fterioxcm
ver6 latimcliiAem. > . ' »
Ciuitates diucrfic longitudinif poilunt cflc ciufdcm
latitudinis, & c contra, ciuitatcs diuerfie laticudinis ppf- .
funt ette ciufdem loncricudinis. ' ' .
Ciuitates eiufdem iongitudinis non poflunc effe eiuf- '
dem latitudinis:Nec e contra,ciuicac«s ciufdcmi4Citudi#- • ,
nis cflc poiluac ciufdem longLCuditiis* \ ^ * \ V
, P 9 S X E.R LU K P A R S H V l V ii>
I^STIT VT I O S. |ft ^
CAfYT 1.
"Uiryi iiybfir rafi$n€ t($kMrant. -
\ ■
I Ncola? ratione zonarum funt triplicis gcneris: aut-^-
nim habitant in zona t0rrida,aut in tempcratis, aut in
frigiJis.Cartcrum quomm latitudominor eH: vigcnpi i^ra-
4ibtts Sc femisjij ia zona coxridahabicanc : quonim vcr^.
\ ■ . ... ■ - ' ' '
' » ^ Digitized by Google
111 A P P E. N D I X P R A E C E P. T R A C tr^*
licitudo maior efl viginci cribu% gradibus 4c (emis > mi*
nortameaiexaginca fcxgradibus & fcmisin tcmperact$'
habicanc : leUqui > qaoritm laticu^o eSt maioc fexaginta
iex gcadt^ 9c (emisiin frigidis habitaat.^
7§nm T '^"'^^ triplici diffcrcntia : aut enim fub xquatorc
urrM^u t Jl^abitanc,aut fubcropicisjauc intcrnequacorem 6c tropi-
fr oUtniM cos. Hc quidem.roi in anno fcmcl aut 4is cjjaafic pec Ze-
nith fcu vcrticcm capicis iHorttHt.
I* .Qujhabicant fub ;rquatorc,piim4m fbli habcnt (phac-
ram red»Rt:ieciind6 foHhabent petpetuu acqainodinm: .
tertid &li vi|denc vuumqae polamtcjUarcd iUisf felis ftel-
keomnes &riuntttr&0€cidunt : quincdcnplices habenc
vmbras mcruhonalcs in anno:fcxt6 quatuor habent (bl*
llitia , ncmpe duo alca &: (Ilio ima : fcptimo duas habcnt
acftatcs & Huas hyemcs:octauo bis iii anno fol cranhcf.ci
Zenith feu vctciccm capicisillorum.
'Qiahabicant fubcropicisiprimoduplices habentvnl-
brai-meridionalpsinanQo: (ecundd <lao habent foldicia»
Tnimrali;am>alcerumimum:tercid Vnao^ habenc a^datem
Jt vnam hyemem : ' ^uarto femel ift anno fbl tfaiiiic per
vcrticeiii capitis iildilimis
Qmhabitantintcr scqtiatorem tropico$ , primo tri-
pliccs habcnc vmbras neridionales in anno : fccundo
quatuorhabcnc folilicia,duo aita& duo ima: tercioduas
habenc xiUtcs&: duas hycmcs,pra;fcrnm fi {intpaulo re-
motiorcsja tropictsiqufuco bisiaaano fol craoiicpci ver-
ticeai eapicis iUoriim. .. .
: i ; • • •
ISci primo vhicam^habeiit vmbram meridfonalem to-
to anno:fccundo duohabent telfticia,ynum altmn,ai-
xuna imuai:ccrci6 fcmcl \n anno xftatem habcht 6c femrf
Ijyemem : quarco nunquam (bl pcrucnit ad vcrcicem va-
picisiiJorUiiijquincobis oiquinovtium habentin ani\o,vt
e^ceri omn^s qu: fphgram obliquanihai^cat»fcuyii cx-
^ieqilttmnilc polos ha|>Acanc. .
Digilized by Google
I Sci funt; in triplki 4iiFprentia:auc cnim fub circulo po-/^,
lari,ardliconcnipcyeI ancataicb halbicSt;^^^
liSjAut irttefpolum&circulam. >m^{^
{ Qui^ftib circaldipoiari habitant, ptinio foli Ivabcnt (i^Sf^.
mul JSTannq dicm viginti (]uatui3tr horatum: cadcm quae '^^ffm*
iiip/a dixinitis accidere incolis zonatum cempcraci^uin, ^"^ '
iftis qttotjucaccidunt. ■ • . > ■ .
.Q^ iiib^oUs habicanr,pnmo folihabcncfpiiafram su-i.G««iritt '
mc obiiquam, (cu potius inuerfam : fecuntilo foli habcnc
dicm arcificialem fcx mcnriam,& nodem/tocidcnlrcertio '
loii nunquam habent a?qiiino(5lium : quirto foli C^^t^ • * ''^*^'.
ccrtomeridiano:guin^iilis folis ftell^aulk 6xz orm^-
tur aut occidunt. " ' - • • ^ ' ' '
Qni interpoUiiti& drcglijm pol^rem ha|j^ant,ptimo^g<<^ ,
habent maximamd^cn^inxftace/vigin#|ptnibrhoris' ; , '
jtiiitturniorenl:(ecando nbn vidcnt folcm ci\m eft in trd- '
fico c^pricotni: tertio crccera habcnc comaumia cum iis, ^
qui habicanciiib ciiculis poluribus. ..^ . ^ /: " " . '
^ c A p V T II. ^v - .* '
INcofae tdhione Vmbrarvim fttnt triplieis gcneris, nem-
Perifcij feu vmbracircumdati dicucui ij,quorum vm- p^gg. -
hrx vclut in orbem circumaguntiir in plano horizontis ;
certis anni ccmporibus cuiulixiodi lijLnt ij qui ia 5U>ais/, " «
frigidis habicanc. ; • ' '* •
Hecerofcij feu alceritts v^brx^cunturqui yerfus >-|rifii«g^^
num tantumii^&dipoiam vmbras ineridi^iias proiiciu^» ' '
cuiufinodpi^ i| omnes qut in zohis temperacis hdbi*:
caiit3oreaIes quidem ad ^o|um ^ufticum]. auftfaie»Ver&
ad polum a&mciaim J} bcisim^iiift^ ijfrfis cropicis liabi^
canc,dicipofltinthctero(ctj.> -
Amphifcij,fcu vcriulqi vmbrx dicucur, quoru vmbrx^^^/^
uieridiana' diuerfis anni ccmporib.nunc vcrfus polum ar- . '
<:licum,nunc vcrfus antarclicum porriguntur, cuiuGnodi
iUac ij qgi, zonam corridain intra cropicos iocol^ac* .
. . C A p,y r lU v , > 1«
Di vMriiiferrdinc^tif TMiien^ fitm, ^ ' ' v
INcoht racionc hcus quodammodo oppofici , fi»nt tri-
' plicisgCQerlsjncinpc Pcrioe)ci,Atitoeci,&Antipodes.Narn
. . - Synocci dicuntiir qui cundcni fcrmc /itiim habciicvt c|ui
ibnt iii codc climatc,& intcr duos vieiniorcs meritiianos.
fi^iact, ■ Perioeci dicdturqui fubcodcm parallclo eodenicj-, mc-
lidiano, pundis ramcn ciufJcm mcridiani c rcgioacQp-
- pofit^abicant.Ytia iiabieac hycsiem & arfUcem^^i^a-
rio aacem temporc diem Sz nodemmxii finc intra ionam
frigidam Mimcemaiiieri porcfl vc vna dicm iiabcaQt Sc
• V CmiliternoAan. Cb2iA^'poUshabitatitiQiil.io$iiabt9(
pcricscos. I r
•^iMrfr . Anccoci^^cnntur c|ui Gxh paraUelis vtrinque ab xqua-
torc irquali latitudinc diftancibus, ac fub eoclc mcridia-
no iu eadc longitudinc habitanr. Vna habcnt mcridicm
. &: mcdiam noctcm , conrrario vcro temporc hycmcm 8c
*' fleflatcm. Quod li ra;ncn vcrfus aufirum tcrra eflct habi-
' ' tacainfccageiimofcptimo aut fcxagL^i;noo4baupg|:adu
Iatitudims »ficiit habicacur verflis Sepccncrkinem > dofi,
poffinc Antocci quibus certo anni tempore nCc dies ncc
JiozfitEfttl cflenr. Anwcis habitancibus'||itra cropicos
poceft accitlere vc (imuldt b}rcms>aunguam taiiien vt (1-
«mulfir^rrtas. Qm fiibae^|iittorc4iabiran'tfiiuIIos habenc
Antcccos.Neccciam pronric ij qui ftib polis habitant.
*4nt'if9dit» ' Antipodcs dicuntur qui fub paraliciis aut puncl:is v-
' 'trinquc ab aequarorc , .cqviali latitudinc diftanribus , aut
' fub ipf j a:quatore , pundis autcmciufdcmmcridiani 4
diamctro ccrrx oppolicis liabitant. **
'Omnipundo in terradaco relpond^cc pundum anti-
' ' ^ ' p6dum»qHi^ci^aicercmi cxcrcmum<liamccriilpra;£^
^ttn(flo per cencnim tcrrs cranicttntis.
^ Viius duntaxac eft parallelusln tuiusipfttUp<>fitioae
"> 4antUr antipodcsjiicpc aquidialis feu acquinoxiaIis,vndc
iiabicantibus fub iplb iidcm funt Antneci & Antipodcs. *
Nullorum Antipoduin^qin fub ipfo equatorcnon sQt,
potcd elfc coafoiiuis^id citj iu candeni partem incliaans
latitudo. ' ' * '
.Omnes Antipodcs contrariis fcmpcr ccmporibus faa«
bent^em ac noclcm , & omnes qui extrazonam tocri*
* 4amveI(iibipiisjtropkisiiaUt^t>habcncetiamccitf^
xl» icmpcr tcm|N9«^4)Fcmem ac tt&aztm^
Noii ooiiitar Aiiiipodtbf» contrari»
ttciuonfc Nam Antipodcs <^ui fub a:^uatorc dcguncprx-
... . . iCMuam
Digitjzed by Google ;
Sev BR.Evit iNsriT^G^oG.'
cerc|uani quod contrauiis teraporibus 'dicm ac nO(flcin
habcncomnia habent paria. Antipodibus aucemexcra
acquatorcm cadem fcmper eft latitudo , liccc nunquam
eadcm polTic elTe longicudo. Addc quodomnibus Anci-
. podibus Vnus & idcm fcmper eft meridiarius.Idcm acftus
, in acftatc , idcm frigus in hycmc , cadem dierum & no-
■ : dium incremcnta & dccrcmenca. Eadcmpolorum liccc
. - pppoCtorum cleuacio & dcprcirio. ' *
T jiR A D IG M A
nosterrAincolasratione
, ^ ^ Jitfis indicans.
Jcptcntrip.
Mcridics,
dbyGoogl
l •
116 .APPENDIX P^AECED., TKA€T.
-* ' ' C x v y^ IV.
' - ' diuifimt» , ' ^ *.
TQdii|is teriae aihbitus qualcm complcditur :equato-
_ ris linea, eft iuxta probabiiliorcilireceAtiMiiiiopi*
monem miUi^um Iraliconi i5!oSo.lciicafam^r6 ^al li-
canim commixmnm ( quaxitm ^na^quarque dac^«|Eiil Uaria
compleditur}9 opo.Ita vt vnicuiqtte gra^^ re^^oiuic^
^ . xntllaria ^j.lcucx vcro t^xDiamctcr vcf^i^ mill&aii^
. W^^tv^i^* 1, '*' . *s • ' •
^o^o.iojcucarujn ycro jC3y.5.c,iwcry , . - '
Quodti velis mcdiai|i i^tt inrigniores Aftronomos
^llVlj^fmvvt Ptolomitt > A4pliragamuk & cxteros iftos rccentioj
iMISn ^viam fi;^ui> poms diccre ambitum tcrrx efle milliariu
' J^*'** ^oopo.lcucaram.vcroaoooo.itaVtTnicaiqucgradui rc-
'^** fpondcaat miiUaria 54. 4f .fcu lcuca; 17. ii.iiuc vtfit n;ia-
gisintegerniimerus vnicLiiquegradiii refpondcantmil-
Jiaruj^.lcuc^ x8.DiamcccxLVcr6critmiUiariMm6|4j.ica
lcacaruiitjigi, I. • * . ;
' \ Quodfpc6iaraJgen^Icmterrsd|aifion^
' &rii;nuItisnjodis,&pra&fehlmtribus:
Primodiuidi poteft intcger tcrro; & aqux globus in
duo Hcinifphxria ab ipfo aquacorc Oriencem Occi-
'dentemverfuSjqLiorum altcrum dicitur fupcrius,al:crum
,• ' infcriuSjdcquadiuifionc nonnihil dixinnisfubfinc pri-
• ' mi capitis prioi^s partis.Huc cciam pcrtinet vulgari^ di-
: . ' ' |ftfiocotiu$terraE^:iinduobcmifpIi^iaij|^lider«rc3^
^ , • jfolcnt in mappisrcprpc(cncari. ' , ^
*^ nTitMVlN^ " Sctomdofterrf diuidi potcft, in ^uatbor plagas Or ien-
jf^ cem»Occid0^a]i^ep^
. dextammundipasieemtkctdeiircmfaci
' licntem. Gcographi verirOricnccm dcxtram mundi par-
rem conftituunt>OccidcnLem fmiflram.rocta: deuium in
Borea dextram , in Auftro fimflram collocant.
' luxcaquatuoriilasplagasvcnci duodccimalTignantur,
i|cs Qricacci lijKiaj^w^^pf^ ieu Yttitupiitf^AwAi^'?}) ^
Digitized by Google
Sev Brevis Instit, Geocr. nf^.\
ctione> ncmpe UopU<; feu AquiIo,A WpTiat^ fcu Scptcu* *
trio. epflt^te^ fqttCircitts.^s abcKicaft ftwru^^
ibtt.CorasiZl^p^-^CeaFauoHiasiAi^^yfaiAfiica^^^ Trcs /
*b Auftro^AiCow^fe^iAttftro ^cu$,i>ii/T
WT®' Eiuro auftisr. - ; ..... r ^
Tcrtio , tcrra diuidi potefl generatim intres velutii» Ttm
tnuncios, ncmpc vctcrem fcu Oricfttalcm j rccentemieu,*^
Occidentalem, & incoj^nitum feu Auftralcm. m \ -
Primtrs complcditur trcs illas mundi parccs I vctcrib. • ^
cognitas, Euiopaneii Afiam, & Africam. Secundus dupU-' *^
canj^ericam,Semiimotideai:^1^4i ^
cius terramM^&cilanicam. " . ^ . -^; ^ : '
Tses aueem uue;parces antiqutcos togohae & ffifUn-
guuQtari&u i feinuicem; fi^^nturiTauai ftuttio,£uro-!;* '
pa,& Alia,NiloVel potiiis mari rubro,Afia & Affica;ma-. -
'riAlcditcrranco,Europa& Africa. ' •
•Efl adhuc magis fpccialistcrrac diuifio in tcrranr con- t : •
tincntemjnfiilam, Peninfiilam,Ifthmum, Porthmum &
&9um. Sed ifta ad Topogf^aphiaim fpc£lant, ficut fc^iA*-
gispccttUaresterrxdiuifionc$:I>cqttibul^ * < V'
, V ^ ! . ' iioncft nofti:iuite(|fcift i '
Swi 2)1« OfUMax.
2jf
^avdiiima. Terra TUias 4. dc 11. Ventkum
^ /Tf»»» 'mlic<itn5.
yAridrummenfuYaram ratlonem iniicans.
Qir^tuor cx granis digims cornponitur vnus: - ^
Xft quatcr in palmo djgitus: quater in pedepalmus:
Qmaquc pedcs palVum faciunf.patnjs cjuoquc cenium
Vigintiqninque fladiiim dantifedmiliarc . '
C<^:)<labuntAiidia:duplicatmndattibileuca. '
^ ^ i . PT £ M
)
' Digitized by Coogl
• I
Septem fnmorum Climatwn^ iuxm
^eteres dejcriptio. *
Climaf^ 'fMaximal Alucufdo fMillia-
.\>f "^dies. I poli. na.
Princip.
T. Medium
' fiois.
Princip,
II. Mediutn
fiiiis.
Princip
1 JIU. Mcdii^
' ; . finis.
ly. Mcdium 14
Doihinationes
-GlintactoL
tM$m JftbUpidu
!
P#r Symem vr^
I ■
1 ^ I il ■■
VerAleXMndrimn
Agypti M$tnp0'
r*rincip.
V. Medium
■ fittis.
Princip,
VI. Medinin
fiois. .
Princip.
yil.Mcdium
finis.
f^r Kkediim in",
futnfundin
Per Berifihintm
fltifhenSArtmtuttr
• • • . -\ ♦\
Digitized by Google
ilO" SbcvNDAePAj^^TIS PHYSiqAE
^fiGVNDVS TRACTATVS
^ H V I V S A K r l S,
Lemcntonimnorftineliic intclligimiis corpara fim-
^licia,cxquibu<ifth«oinferi6ryiuucrf , qux
il^tfto ttaAam wccmus , ad trcs prarcipuas dirputationcs
'[ . , XcauccmilsiQuanini prima crit Jc iis qux ad uaturam &
* ptoprictates elementorum gcneratim Ipcdant : Secunda
/ , dc iis qux clcmcnris primo, dcind^ pcr ea cxteris rebus
\ .accidunr,mutationibus:denu]ue tria dc hn^ulis «juatuor
c lemeatis,Qcmjpe igae,acj£,^<jua,& tcrra ipcciatun infti-^
tuctur.
' 4
\.:ySPRIMA DJSPjTjiTlO
.' ■ l ' , ' httimnaciut$tt,
• • - • ■ • - '• , • . •
> jPe Natura fcproprietatibus^ clcmentorum
; ' gcncratiin. * • i.
4t-
» , .
Qv^AE S T I o L
. t ^
Slmd fit TTJ Lcmentumpropricidem eftacprincipium , cxqu».'
ffopnt tli. JlI xnfico fit aIit|ma,quomod6 materia & forma dicLitur'
f^n$iim. rerum naturalium elementa: Dcfinitiirc]Ue ab Ariftotele
. . • ■ 5.Meth.c.5.id cx quo primo infito &indivuj(ibili in aliam
.ipeciemaliquidcomponitur«>£tquonta4.vulgatacorpo- '
/ ; ' ca fimpttciia iiml e^i^ qtubnft ^era omnia corpvra primo ' *
•<;oi»ft9nt , iQc i|t (]u^ reiottt
' ft^ttaccin;aHaydMiuaBtur, hi<^ \
Eftigitiir hocIocoElcmentam , ^orpnsfimp^ in
j ^Uodanacorpora rcfoluuntur.Dicitur(corpus)ad cxcKi- /
' ^ dcndam materiam & formam : ( fimplex ) ad reiicienda
. . quaccunquc mixta:(in <|uodca:tcrareloluuntur)ad ?:emo- ,
w^^^W^ jfeO^^'^* licct fit coirpus fimpkx,apn tamcn
iftipfiixu
• u
Digitized 6y Google
t
r
110
Parallcli. Climata,
I
3
4
6
6
1
%
9
10
10
ir
rt
11
15
Princip.
I. Mcdium
flnis.
Princip.
II. Medium
finis.
Princip.
III. Mcdium
finis.
Princip.
IV. Medium
finis.
Princip.
V. Medium
finis.
Princip.
V I. Mtdium
MaxiiT
: dies.
HoM
I • k
*l
Digitized bv^oogle
Digitized by Google
juxfA recti
Climau.
1.,
Ma^
iies
HoT
Princip,
XJi.Medium
finis.
18
18
18
Princip.
XIII. Mcdium
finis.
iTI
19 J
'9 ■
31
Phncip.
XIV. Medium
finis.
19
'■9'\
H
Piincip.
XV. Mcdium
Huis.
9 1
1
34
5^
PriQcip.
XVI.Mcdwm
finis.
10 i
to
36
37
Princip.
XVIi Jhledium .
10
tt
i«
3^
40
Princip.
XVllI.Mcdium
iims.
11
11
I
11
s
«
•
• ' I
r
i
1- - . V *
. ,,.,•"» «1*; i
V
i.7
s
» *
m
'Digitized Jay Google
< »
.i
Tract. II. De Elbmej^ ,>^K ^ltl * '
ifl ipfLitti cxcccai^roluuQttir. * ^j,f
I • Ciim aiireir» dcmentum dicitur <or^us iofifiis^^^ EUmtntnx
! ^ cft Ka^ilud accipicndum qi^ttnoti^t cx mauc^a fe^or- ^"''^^'^
mi tompiofii^iijk^ "'^
?quia inliliud liSOQ refemieot. Vbi notaadum cl^^Slfeitia- * '
Jcife«mascIcmOTtorum1ioii erti pr!m?»squnlitatcs^ ^ '
" nonnulliopinaci fiint : Verbi gr.itia> fonnnm t^nis c(T'c •
lummiim cilnrcm,&c. fecl efle adtus fiib^lanrialc . a pri-
•mis qiialitacibus difLiiKitosinecjiiecnim fiei i nutoonfi:nre
poccfl tocum rubftaiuialc cx noa fubftantii-s.-Ar vcro pri- ^
n\x qualitaces non. lunt fubftantiqi^uraquodquc autem
I clemcntum eft totum fubftantinle i quirc cxnGiateria&
for ma fubftanti ali conftct ncccffe <^ft. V "
Exhis incclligcrc^cft ycIeoftetSni^ > inaolttere * p
ipcDdamordinem (^urcfpedum ad id cuius cft efcnsfcn-. }^
tqm^n^mpe ad corpus mtxtum;fiquidcm ctement^l na-i/
tui:a adiiiixtomin procLeatieuemdcftinantur.
s.t 10 . .11. /■0&m.-
r.
COnftans pofl Hippocratcm, Platoneili». & Ari(^0|e<^
tem > Pliilofi^hbntm (entcntiaiiiic vnep.plura nc0<
paupbra eflei^nifqaacnor dementa , nempe ' ignemji^
acr^m, ilquamy&^^ernim. liscnimquaraprcQcfKffiousSc'
'quldem (blis fupra allata elemcnti deicriptio competit.
B't fanc expcricntia compertum eft mixtu»Ti in ^M^c elc- »jr
nicnrarefoIui,vt paterinligno,c]uoddum»comburitiirin Xintafrp^
flammam,fumum,fpumam, & cinercs refoluitur. Idcinbatur.
colligitur cx multis aliis indiciis , vt quod quatuor tan- ^uthwitm
• ti^fiiitprimxquaUtatcs ,quarum vnaquaBq^Q^ in^^
quoquc clcmcnto praJdominatizr , '^^"^pccalprxnignc, ^^^^^JJ^
; Imattditas in aere>frigus in aqua,&ficcitas^^^ntecra:qtto<l ^
quatttorfiiite^nuldemprinialiim qiiditattim combina^ . -
doncs,quarttmTnaqttkVjueTnicai^ueet^ento,compe*
citjvtcalor & Hccitas igni,humiditas & calor acri/rigus
& humiditas aqux,denique ficcitas & frigus terrx. Quod ^ ^ .
quatuor fintin humanis corporibus humores , neinpc •
ianguis,c|uiacri:flauabilis£ctt cliolera,qu? igniratra bilis
rfbu mc|4clu>lia»qu( vtix^ideai^ > piimita qui a^u^ xcijp6*^
f-
Digitized by Google
& coddem a iiiedio':!afio cjuidem fiinntii iimplicker ». ig*
; '. V ' ^ niilitid fiirfiim fecimdum c]uid aeri ,,latio dcorfimifijS^-
.>*^^ plicitcrterra:, Lirio clcorfum recundum qui^ aquaccom- *
- . pctic.Adurqiiatuor aniii tcmpeflates quae vnicuic|ue elc-
• • ^ 'mcnto rcfuonHentrfic cnim hycms tcrr?:,amumnus aquq>
' ' ^ vctacrijiEltasi^ui rcrpondct.^Utcocaquae Jiicafferiii^-
. , lciit ^uatcraau j n^m^sri elo^^ . 1 • / - / •
^ , ' % • EUmintortim*^ •
*S^t*9T rfe On eleinf^ncoaum modo,(cd rcrum omnium gcac- .
frtm^ ^ud' l\ rabilium& corruptibiliCi quatuor cffcprimas^ua*
■^Utatfs» iitac'csdeinonl>rat AriftotclcSjprxfertim l.lib.dc oltU&
intcritu c.i.co cjuod illxMion cx aliis fed cx iis naf^ataf
. ^ cxtera:.Snntautcm ilLr quatuorcalor,frigus,liumiclita?,
ficcitas. Vbiadac^.ciufinodic]ualicatcs nonabfolucc
primas cflc omnium(qua!itatum>fcd primas intcr fcnfibi-
; . ^ Jcs quali,tace$,qux r«ruin fubluris^iunn feu clerofentsirittm
. OfrfHm^^^^^ propriflf' : Aliocjui cft ccctum ,ian in rcrum nattti*
«ittpW. ^oalitates illis naturapriotc5,putiluccin cxlcfti^m cok-
porum,cdri5mque(bli<}iratcm,pcUuciditatem,&C.I>icuti-
tur prxtcrca primcC , quia cx carum tcmpetic cohftat na.-
• tura niixci corporis., qija tciTjpcnc diilqlutanecefrccft
^^^.j^diflblui mixtum*
^'•trfigO' Qilpd fpcclat adearum rationcm acdc{initione,certii
wm - - cftcas^eflequalkatcs tcrti«fpecici,& quidemdc gcnerc
. • . • carum patibilifim ijtialitatupi ^gx ta^um afficiunt.^paru
. \\' ,ieroiiiftere;ntix pqripta^ium pcpprios aftujdignofcun-
tur>au6ruin refpfdu^ocis & frigocis alij primarij fiint»
alij /ecundarii.Primarij mnt hi,caloris quide,calch|ccrc;9
fr-igoris frigcfaccrejSccundarij veroex Ariftotclcc.i.l.i.*
»Mfm hu- ortu:ifti fuut caloris quidcm congrcgare homogcnca,
i * m*titum O' f^^gotis bctcrogcnea fimul & homogcnea:Refpc6lu vcro
\' fctk^ humiditatis & ficcitatis,alijcxtcrni feu efFediui, alij vc-
\k ' . rpinteriu fcuformjiips.JExternifu|ithiJiumiditatis qui-
I ' .dkmhiinwaar^JficcitatisvcEo dei[icciare:Intcru^
. fcrmalcsfunt hi,bumiditatis<jui4f5n^^
. ^ Ac «i^ippiam 4j^8i^5 ftotep^
• . '«^ - * . . . . ftrihinir^
5. -
Digitized by Google j
• • ■ -r^- - — - ^ r' \
t 1 *. • • • ' - -
• • . • • • •
• .\ . ^ \ y
' TE^cr. II. Db Et liyix ir r.\ W
"TCiftJtnr , ficcitatis vcro erTc id racionc cuiiiS^^Wquid fiio
lermino facilc,&: alieno flirficilc tcnrjinicur. ^"^a ♦j/e ^ '
QjiarcAriftotclesibidem optimd definiuitcalidum,^^^
^<^aod congrcgattamumhoniogctica, fcu ca folum qux J •^*. ^ *
^l^Mit ciufdemjgcncrisjvt patet in maflknictaAii^J^/iy^' .^V ' )
calori^ (icintor{iacc4ifialiiitur,Yt partcs puri amti 4 cac-^ ! • j
teris impua(»ib.&crec« metallis , -fimolcongfiPgPjP^'
rrigidum ra^ , quQ4 fcomogcncafimW &li*ttffi^ .
tt)ngrcgat,vtpatcr in gclu, in qualapini, palcSc,lignafr- ^^^^^
ipiil cuiit a(]ua concrclcunc. Humiaam,c|UodfaotWni- •
iipdii^icilc , alienovcro facilctcrminacur, vT patct-til^i^
<]ua,qua: cx fcfcnullam figuram fcruarc potclh ilicnam^^- ^
vero faci lc recipicSiccum concraquod iao ternimo faci- 'v»; '
ic limitatur,;d5cn"o vcrc diificiic,Y^pai€t in fcrro,lapidi- . ^
bus^^aliis oacora (U^ ficcis cOrporibus. Vbi nota<icfcri- sttM.
ptlonem ka^eficci maxmii Idcom babcrein mixtis cbr-
pwobas/jiiib^ ficcitas foliitatein prad>ct»iattonc cuius
6cifc&am rerinentfijyaftwi: alicnam*Vct^^
patescamexmentc AriftotclisigniacconiiW&^ ^
Porro quod ex 4. fupradicl:is qualitatibus duas tffc-a^-
Uas,nempecaIorcm & frigusjduas vcro paffiuas,ncpchii- • • ■
miditatem&ficcitatem (cripfic Ariftotclcs : non cft ica
accipicnduni^quafi nulla fit vis adiua humiditatis Sc lic- -
ciea^is: (edq^ muko fic tardi(M & hcbm^M? quiin ca^ ^^^T^
4Bli»aucfrig6ns,h(Q^isa(e^ ^ " ^ ^
^mod^fi hahMHt in wtn^imtk fuptJ^B^ ytJt^^^ • 5^.; Vr
• • / primA quklitntes. . ^v.--. •.: f'^'^' • •fw^'
Vae hicdifficultates occurruntbfemto.|a^iiciiw^. J^^V^^^
Primi ci\y quotnam fint in vnoquoqu^elemcnta ...v^.»;*
prim^cqualitates.RcXpondcmus duas vnicuiqueelcmcn- - - ' ;
t9 fccundum naturalemftatumcofuieraco compecerc,al-
?oram quidcraiii^i3iduiiitcnfo,alteram vcro in gradu rc-
^niflb. Sic ignis natura fua cft fumm^ calidu^Aqua fum-
miiffigida» &remifs^ bi»nttbu«d€m^ucTcrrafmnm^ vk^iywL
ikitt^iemtft^ fi!q;ida.£d^^9i^tem1^^^ cleoieii^ ^-'^'^^ v
tis^^i^cufidi^ aanitrixnitftait^^
fehti ftatu fstpc immutatur iltt *4jaaBtammie^cEicf, ' ''^'\-
J^c<iuc5 cnim aer nunc cft fummc liuaudus, ncc paait^
D
Digitized by Gopgle
S 1 c V N- » A P A k ir; P rt y^s j « a« •
mifse caliciusjfcd criam fimiil nonniinquam intcnsc firi-
giduSjfaltcm in infinica hac acris rco;ionc hycmis tcmpo-
rc.Ncqucacjua fcmpcrefirummc fngiJa^fcclnonnunqua
morlcrate calidajfeu tepida,prxrertiiu.ina:fi:ate.Icicmdc '
terra dici potp(lyau^aucumnali^vcrno,imafe^^
'CeinpQrc ;lpparct nuim<la>& nonnanqua calida m^^§^s&r
Wdetttrquam fngida:qu^c!3e cieoM
_^ • tua eonindcm incer fc pugna proti^€,quate non iii&ic
mi^, tantilb,fc4 «lliam jiifluxis\ualt«^ri!i^abon<}ant: Veruitt,
' • ; obiicietferfatialiquis cum altcrd fredi^tanim <;)uaHtat&'
•,firjcmi(lh,rcmitti autcm no.poinc nifi oppoficx qualita-
tis admixcioncjideo ccrciam (jualicaccm admiccenda eflc
in vnoquoq; elcmenco. Rcfpondcojiicct clcmcnca prout
. ^ nunc fe habenCjinfitas fcu congenitasqualitaccs influxa-
, iLiadmixtioQe]:cmiiiastiabeant>&C(fuc niinc iniliisplus
. <|iiim duap cx primi^ qualitatibu^ scperiaiitarmiluiQnii-
nus tajneniifccundumnacuraledd flatim confi4crcntur» .
nulitus? 6p)?irfrt^:^ualitatis admtxtionem pati pofre>fic(K
^ alteramiiwtteii qualitatclm hatufaliter in^lem^litis ab&.
' . . . • ^ue vlla coatrai:ia qualitate a<iliun6^a,i^cmi(&ai e(&>qno4
. . ' iSamen in mixtis corplribus locu no habctj ipfa enim cx
mixtione feu ccmpcric contrariaru qualitatCi conftanc.
f^tfi$fiif^ Altcra difficultas cfljan fvmbolx qualitates elcmcnto-
^'"'j? rum fint ciurdfcm fpeciei & naturx.Procuius dilficultatiSj •
JjJJJ^'*' ^ cxplicatione , f4endum cft cx primis qualitatibus ciuaf-:
dain in clemcntis appcllari-fymb6!a$>qttaf3am ycro iiC-' .
lymbblas; tUx dicuntur in quibus 4lia ctciH
nmi^itTt eft Cialorin igne A: aere,friga3 in aquait tennu
^verotnquibtts dtflenHctnt , vt^calorAiri^usrelpeAii
* ignts*dc.aqux,hQMdita^ 6c ficcitas rcfpcdte acris & tcrr^.
Vnde eiemenca quardam dicuntur fymbola , ncmpc qua:
^ * in aliqua prxdidarum qnalitacum conueniunt , vc ignis
& acr in calorc, aer & aqua in humidicatc, aqua & tcrra • •
in frigore,dcnique terra A ignis ih ficeitatc : Qua:dan| ]
* nter^ dicumur di(fymbola qtiiat in nuUahasttm cQAUe*.( ^
' - niuntjvc funt igni|'^ Muai^tcm acr &tctta« , . \ . ,
Pfi^sdif^ His pofitts>iad/propoutam qttadHd^^
fieu&ui /4. Symbolas qualjbeiccs ^emiCimhi^^ .
^ bigratki^ocemffnisciteifiiifiK^^
calose/iwtris <fimilitcr frigus aqux idcm cfie natura oim
. ttgofetcrrse^ProbaKurj^oia fi ifta ^ecic diftingucrctur,
- , \ • ' ' ' V ' fcqul^ *
/ - ■ ■ ' ,
Digitized by Gppgl
Tract. II. De Elemk^tis. 125- *
(egueretur non efle tatiim quatuor priiiias^uaiifcyxs>(c4
Cj(fep^o.Dcindc.fcqacrerur vni Juo eflc concraria inco-
dcm gcnerc oppoficionis » & codein mdiclo^ vcrbi graria> ,
calori igflis>frigus aquar,& frigus rcri;x^u«'AriftQ^elic^
doArin» atq^adeo pl^k){pphic« vericari rcpugnanr.Nc- 4^ •
qtiedbeft quod calbrin igpe fic inten(us,& in acrcrcmif- ««ar. ' ^
IbsUllic V^h^mens^iiociuns^hicleuis & bcncficus,quod '^'''^v •
acr pcL calorcm nonnul.los cfFedlus opcrcrur cjuos iL^nis ,
non potcfl opcrari:Hxc cnim,& funilia acciclentarifi dif-*' *• . * \
flTcntiam dritaxar nrguunt i nter prxiicios calores,quod ' '
ctiam diccndum c\\ fie calore co^lclli & \'imfico,<jups ca-
Ibrcs sk> clcfHcntari diffcrrc fpecic niinime arbici^amu]:.!^
dcm ciuoque ieimendumdehumidicace acris &a4^ux>Ii-
ccr ilu tgn^m (pucac>h^c vcro fufFocec , lio^enim acci-
dit propcer adiaiidbs klias qualirace^ feorfdbiel^):! difpo-
'<i1ibnes>v.g.hu]Tiiditari aetts eft AdiiUidU faticas,humidi-
•aci vero. aqqde denlTcks.'
' \. §llf^i& i^^^ qualitsus f^tfti^s $i^nt^rUm* '
Qy;AK .s'T. r o V. .V " * , ^ . .
V
* - ■ * ■
PR^tcifiipradidas^uatuorqualicacesprimas clemc- • .j
cqrum qua^ aiterarrices dici pofluncahqiniifdem at ^ •
iignaacur mocrices , qux cx varietacc niotuurti localiom
' i^ttos nacura eleiaemis iadidic dcj)rchenfefucrut.Quo- Lmitas ^
^afrcacum dtiofiuctlemieQtaquie iurfufn ntcancifi:,nenipc irMmtiu,
ignis&acr,du6itcm qufledcotftmfctuncut,nempc tcrra v
* & aquarhinc clua: facultatcs mocriccs clemeiicoxunialli-
' anantur,nenipelcuitas & grauitas. '* *" - V'
j ^yeriim (^uiacorum clemcntorum quo: furfum nitun- ^^ttiiV^i
tur; altcrum locum fuprcmum appetit , alccrum ver6ip-/***«
cttm fuprcmoyicinum : hinc leuitas dupiciCjCOnflituitur,
alc^ratimpliciccr dicla , altcra fecuncJum^qOidiiUa igni, \
' hxc aeri competit. Par i «lodo quia elena^totumgraui li
' ^lcemmiiilocunl.icififnum fuopce nuta tendic , alcerum ^Z'^"'*'
.yeri&in locum infitooyicinum, luncfic vtnltefr^ dicatur'
grauicas fimplidc<fr , altcfa vcrd fccundum quidri 1] a tcr -
IX, hxc aqux nacuraliccr efl: infita. Ex quibus patct clc-
' jr.cntorum leuium Vnum cfle lcuc fimplicitcr , ncmpc
igncnii aitcrum lcue fccundum quid nempeacrcjn: fijui'-
Uccjc ^lcmciiiCQriun g);auium VAum ofia giaiK; limpiiciccri
J
iiS S E C V N D Afi P A R T. P H Y S I C
nempe cenam:alt<f^mt]b^ ver^ graue fecu^tmi ^ul4)Aqn*
c pcaquam. ^ . / ,
VtrHm ehmenta in fuis Ircli grauiient ^ Umt$»4^«ii,
: * QV AE T I O VI. \\
^ irt fttoloconararali pofitui^, parccs illius ab ilnfiiiu
^^^^* parte lociTcmotiores nicancuf ilii efTc propi6fe$:>fiowt
partes a^as viciniQres comptknant>iccmquc in rebtts^le- ' .
r uibus locum fibi naturalcm ^btinencibus,pnrtcs que runc
remotiorcs a fiipremo loco furfiim nitantur, ulco vc alias
partcs ci*icm fnprcmo loco viciuiorci» compcliaiU. Cjji
iiubitationi ran.>»hct duplici conclulionc/
Prior concluliO.Nullam clcnicncum in fuo loco J^tu^
rali conilitucum graoicac auc lcuitat, , ii modo grauiora
j[tibfidcavit,3c lcuioracmincanc.Probatnr expericcia,auja
ij qni fub acjuis natant,nullum onus fcntiunt:&qui ucu-' .
lam aquicinpucei funiium demerfap fiine euchic. > .tioa
multom laboratdu.fittjlfa.peracjuani euehiCur, (ed ilaciin
atquc cx aqua cmcrfcric tuTnc laborarc incipit , cjuia cunc
pondcrolior ac]ua perfenticiir, c|uod ccrrillimo indicip clb
aquam noii luli exrra pioprium locum ^ratiitare. ^
Poftcriorconclulio, Corpora grauia fupra lcaia , aut
grauioralupraminiis grauia vbicunque fmc grauitanc:fi-
militcr Jeuia iufra ^auia« aux icuiora inf. minds ieuia !c-
uicancCuittS aflfetttoms TCriusexpericntia conftac : ybi«
cunquc eidmgcauik ponf)i&cur>canfd^im fupcrioxemllH
cam leuibas anc miiius graiiibu^ > fi bicc intti finc > defc*
runcur,qUod non fiintfi mutuo grauium defi:endenciuin>
lctiiumquc afccndcncium conacu, quigrauitandi 8c Icui-
(andi adu nuncupantur : c]iiq fic vt in cjualibcc Vuiuciii
parce ccrra luper aquam, ccrra & at]ua lupcr acrcm
vcl igncm conflicuta dcorliun verganc,&: acr
iiib aqtta>icemc]uc i^nis iub acccpoika
rurfiim nitat^^
Pfi»r
Digitized by Googk
• Tr A CT. II. Di Flementis. ' ir-t ' ,
SECYNDA DISPVTATIO . •
' V : buius tradtatus. \ .
DE ACTIONE ET PAS^JONE. C / . ^
^ patiin^i^ .
: Q V A£ s T I o I. .
I.
Vx in iibjris De ortu &c iacdim didenm^ur Ah- WUm d^ff^
^.s^ ftcrt.df communib.eicmcntormn ac rcrum clcmcii- f^f"'*^ mt^
Utmniw complc^fccfmir. Sut ^^*^.
autm hdequa^omnibus 5t(bIi$ rcbas clemeiitaribos c5^^
pccuiu,Hempc gencrano& corraptiofecttitdum (ubftan.- r
ciam,akcratid fccunduin qualicatc, mixtioin^ordincac! _ ^ "
jnixci procrcationcm.Nani latio non foiis rcbus cicmcn^
taribus,fcd cciam ccclcftib, compctit : accrctio vero non
ommbus,icbu$ clcmentaribus , lcd folis viucntibus pro-
•pric compctic. Ec quoniam fupradida: mutationcs noa
.fiunt fmc adioHe & pa0ione»idcirco dc a^one Sc paiHo* '
ii!bprim^uadicemus:i.dcgcncradoncAwtrupti6ii)c:5.5k •
alcerationfe:vltimo<kinixtione.^ / •
Vt i<yitur ab a^tione &: paffione ordiamur > oini^^^^
quLt dc^carum definitione,proprictatiJ>u$,& (p^cTcbus la.
JDialcdica docuimus: ea cantum liiccxplicabimus, qux •
mafris ad Pliyficum pcrtincnt.Et cjuidcm cjuodrpcdatad ' ^
propofitamdilficulcacc,'{)r(^fiippofira diftiuctionc adionis
•iti immanente & craafcunccm,quam alias cxpiicauimus:
quonxam dc immancnci nulli dubiu cft cjunrccipi in co
. ipfo agcntc, i quo cIicicur,De tranfcuntc rcfpondcmus c5
recipi in patiente,non in agentc.Tijm quia adio 8c paifio . ^
;13wt i^cmreipAcam «utcm ^«1.** /^V
ihotus m mobili (cu paticntcibidcm:crtt i^zut A^A&Wm^^su ffnm^
cum paifio inmobili Icu paticnte/non ioa^ente'; tu cpta^i*
aaio cft ipfa rci qi^ fit,produdio : Atqm produdio rci ^
qux fic fcu ccrmini ab ipfo termino ncquaquam diftin- ***
sruitttc s cenninus aucem a<5lionis cranfcuntis in pacicncc
HM in agcncc rcapitm.Ncc eii ^uod oppon«uu adaeiia^
- 1;
Digitized by Google
' ti^ S E C ▼ K X» itE J? A IL T; P H t ^ !> A fi . / i ;
Qbit^. rii,agc!is formalicer dcnominari ab aiflionc, <pio4
y non poteft inccllii;i ni(i actio f\t tbrmaliter in agciuc.
^•/•iw,' 'i^^Rcli^oncicmii^^cnim multadcnominari foinialitcr, 6c ta-
men ab cxtruircco , cjuia illud cxtrinfccum habcc racior
ncm f6rmx,nQnciuidcm intrinfccc & inkqrcntis>fcd cx-
trinfecq & adiaccntis.Sic corpus ibrnialitcr dicitur Ipca-
^ tumaiocojfonnaliter dicituchomoyeftitu«>&c.
* . Inftabis aj^ens crcatum>dum a^ftu agic, inrnnfeceina- '
^^^*^* tdri fe^te alitcr habcrc qudm antca. ^RclpOfidsoa^ens
crcatum alio quidcm modo Ce ha|>erc inm adtiioAmt in
^iifff. c(Fc<ft:um quam antea,eft chim tanc al£kucau&.Vervim ip-
' fum agcrc fcu ir.fliicrcfeu caufarc iu agcntc noncft ipfe
a^flio tranficns,fcdmodas quidam in agcncequo fc habct
in ordinc ad luura cfrcclum.Exquo incclligis agcns non
untumexcrinfece 4b aclionc , fcd cci^oi i&t;:infec6 ab i-
j^o 9gctc denominartpoirc i<gcn5, , ' ,
.'Quo locp notandum>adiones txantcuntes diiiinas no
ITiuMNw* jinportarc.;fTiodum illum intrinfccuth in Deo quo fe ali-
te A^bca^ciim ei&dits produckQr ()tt^^
induccrctmutabilitatem quandam in Ucum.
I
' ' : An fimiU agat in fimiltj. \ . '
• • / . . »
Qv AE s r I o 11. \
'^M^uduMjj \T ^ ^Xtu, qaid dcrc propolita dccernatur,prius quid
^i^^^ V quxratur eft accipicndum,qaod facilius fict fropo-
\ fitakypothefi. Sunt duocalida «qiialis yirtiitis , itavt
^ ) vnum.iUgrum ftt calidfim Yt qu^tuor , alterum (uniiiccr:'
' qaxritarvtiikAitlafe'i|iuicetBp60iot%^^
inita qua(i {bctccatc ab bmni mutlie donflid;u ^e^re <te«
^Jprtit U' bcant. Vcra,caquc Ariftotclis fcntenti a eft, hullam forc
ntads» intcrca a<flioncm,quia omne agcns dum opcratur.inten-
* dit fibi fimile rcddcre paticns:quiirc cum iam vtruniquc
illud caliduni fupponacur fimilc, no cll: quod vnum ae^at
iftaliij^d* Su|it q^X indatahypotheh diftindioncm adlii-
jimihmd^ bent.Si cnim>inq^iunt> altcriim iKHj^m a^quc caUdomm
KjjijMfc At alcciro dcnfius , poteritiigc;re in id quod^eft lartiis i li*
cc^ emm qc hypb^hcfi non pluj:c$ #n( ^radus caloris
in vno quaminalQriiit> > eft t;iQicnmfuor vis^^rndi'm
dklifiori corpore > co qudd dc^tas vim cajons acuic»
Digitized b/Googl
R A C T. II. D B E L E M E N T I S.' 119
quam rarir:i^ dillipac. Vcriim, ncc iftud audiendum eil, T^ftttttur,
cumfiuab /Vriilorclis mciitealicnum , neciacisfirma ra-
tioncnitacui.Namliccc cicnGcas vim caloris augcac,noii ^ • •
tamcn id prx.'L\rc po-cn,vtagens calidum plurcs £;radus
cilorisin quauislibi ilibiccla maceria polfic proftuccre, . ^
qu im in fc coliibcac j fedcanciimeam vim confcrc, vc in
ruquali diftancia plus caIoris,& in maiori cancum caloris
producac, cjuancum almd xquc calidum, fcd miniis den- -^^ i\
fimia minori : Adde eciam iftud racioni aJucrfari, ii c-
nim asrcns ma-2;is dcnfum polVcc augcre calorcm a:quc i n-
tcnfumcorpnris miniis dcn(i,fcqucrecur calorcm in infi-
nirum augcri poill* cx mucua aftionc vtriufque agentis.-
Nam Ii fucric dcnfiiu corpus calidum vc vjuacuor,&: in ra-
riori corporc qiio.l cllcc calidumquoquc vcquaciior,pro-
ducac qainrum gradum , ia n corpus rarius poccric agcre
in denlius eo qnod iiabeac plnrcs gradus caloris : iam vbi
agcns dcnfius kicri: a:qu j calidum ac a^^ens miniis dcn-
fum.ooccric rurfp.in in illud aliquid caloris producere, & ^
lic in infiiiicum rcs abibic,quud abfurdilfiinum cft. "
/ ■ ■. * ' ■
An idem Ag»t inftjpfnm, ' .
Q_v A E s T I o III. . '
Pllopofica: quxftioni vnica hac ancrtionc fficisfieri A
p-^rcil:.
Ninil poteftajere in fcipfum aclionc corrupciua per ^jjiff^ff^
(cjfecutidiim fc cocam,po:cll camen aliquid in feipfuma- nenda,
gcrc a(fVionc pcrfccliua , &c etiam aclionc corrupciua pcr
accidcns,aut fccundiim parrem. Dcclaratur hxc alTer- ^f^atuf
tioin omnibus mutacionumgcneribus,5cpri:nam in ^c- indtt^ifnt.
nerationc & corrupcionc : ninil cnim per fe,& fccundum
fc cotum fcipfum gcnerar vel inccrimit,fcd canciim fecfi- . .
diim parccm,aucpc:raccidcns:fccunddm parcem,inquam,
vt ciim viuens conuercic alimcncum in fuam fubrtaciam,
c]ux adgcncracio dicicur : vcl cum n;^ini caloris aifliui- . .
tace nliquid proprixfubfVantix contmuo depcrdit : pcr
accidens vcr6,fccundum fe totum poteft aliquid fcipuiiu
corrampcrc , vc cumignis lucernx airumpro oleocxtia-
«Tuitur. idcmquc fermc cxpcrimur in accretionc , & dc-
crerionc. Quod fpeclac ad aIccra:ioncm,cum alia (it per-
fuctiua,alia corruptiua: dici mus pofrc ali(]uid agcrc in le-
4^0 $ B C V N D Al P A R T. P H Y S I C A 1. j
ipftiiD altCKdtione perfe4fbiua,6c ^uidem per fo (ccun<fin|('
&tDcam>vt pacet in aqua calida quc feiplain naturaliter /
Mtif4^ frige£icit^ Neganiusver^pofikaliqutdagcrcinfcipfiii^'
^d^tflm altemtione corrqptiua , nid per acciclens > & lecimdAm^
' parrem : pcr accidens quidem , vt cum amtha pra^fcrtira
ftTfeSiua. fcnfitina in belkiis varijs modis alterando c6rpus ab eo-
-Cmi^l^^* ^Qixi akcracur.Secundum partem ver6>vc cum fiigido in-
^ ' • ' iluxu ccrcbii caloi cordis cemperatur, & c contra, cordis
(E|^4pic ocrcbrum refouctur. Denique quod (petftat ad
lElotum localcm,d ico primo aliquid moucri poiic pet ac-
cidens %4cipfO)VC cum anima mouendb corpus nlouetur*
' 'DicQ 0:cundo ali^ui(f fcipiimi mouere {ccunSum ^a^>
^ tcm^cUmjratione ynius partis imouet alteram » vt fi qui^
iiw ra manu laifuam ipoueat. Dico rcrtio idemiecun*
^m fe totum /cipfum mouere poflc, vt patet in Angelis,
.anima r.ition.ili k-;:Srata : Dcnicjue inomnibus corpori-
• ^ busphylicii pcilcdis & complctis, vti explicatuni ell: in
, difputationc lic inotu , cfl cnim motus i([c perfedliuus^
'|ion corrupciuus.Ec qupniam per antiperiilafim Tnaquas-
3UC res riacuralis^ftouo quafi prarfidio fcipfara munire vi-
^ etur, yt concrario refiftat^ locjw hi c pollu lat, vt.(juid fit
ftafit ^qftd bteuiter ezpticeni^s^htipecij^s citcum^
ff' obfifte9tia>aupljci|^^|ccipit^r:im&4tt^ propriam
vocabuli figniiicatioi^m pro ip& cojDtrarij agentis cir-
cumobfiftentia,nonnunquam idque frequcnter pro adlio-
' ' , nequadampcrfcAiua rei oblcirjcrtjua proptcrcircLimob-
/ - lirtcntiam contrarijintcnditui adilk rcliltcndum.Fuit e-
• . iiim rcbus cjuibufoue nacuralibus inditus appetitus cori-
icruandi fcadeo ,vt occurrente contrario vnitis quafi vi-
/ J-'f ribus £ortius ir<;fiftant : confirmari poffec illud innumeris
c^erienci js,vt quod aqua fri^ida in arftate Soli aliqtiao*
^ ^ t^fiim cxpofita &
: ^.^rdentior : itepa ignis ix|[pdica aqua aipeifus^ Cvb fri^ido
'\ /v«mo vigi^tus cij^at vegcUpr. . . * ,
PRopofita quxftio akcram quoque inuoluic , ncmpc
vtrumpaticns dum paticur rcagat:vnumenim fincal-
Ii$Uuidt§m* ccro elTe non potcI^.Vbi notandum eft,in nmcuo contra-
xioxua^^OAfii^laiiludlimfliatcr appdiariagens quod
Digitizcd by Googl
T K A C T , II. D E E L E M E N T I S. 1^1
'pM^alec ac riiperat:lUud vcco pacieas quod cedic^a^ yitiJ . * % ;'
- ctoir, . £c cjuidcm ag/ntls proprium edc rep^civ paticnti s
" rea^ere. Dcinde;noc\iadameft in doplici calu agJb a
nulTo fqpati : Pnmo>c^^
teiriaituerng(meris> i^tcmqaoad4i(poficioQes. Wiui-
d&> .cttmeftexcra(ph^ram^Aiiiiutis eittsrei q^ux paci- ^ ^
Notandum eriam efl: conflarc apiul pliilofophos a- .
gcns pojfe ab alicjiio pacicntc rcpaci feciincium qiulica- '
• tcn (.liucrfam ah ea,fcciinclum quam opcratur;vcr!ii gra- , •
cia > id quod caioie viacic , poccric pacit:ncis luimidicace
, /Qper^ri : Sc praetefea po^e a^ns etiani fecuncj^ni ean-
Aem qualttatem repati dtuerfa fui parce:ita v r racioni^ y-.„
Aitts panis ciiefaciaty ratibne aiterius ab ipfo patietft^
frigelcat^Tocii i^tur diificutcas eft>YCruhi aliquod agens Hoitm digL
coittmunismacertxintTa fphtsraril a^itttcacis poficum ^Mt tm,
pacicnccalic]uidrepaciaciir fccundum candem partem, & ^Jl}ftt$tu
candcm cjuahratcm. Cui refponderur ica ellc : Excmpli '^*^*
gracia , fic calidum vc fe:v, quod agac in frigidum vc qui-
T tiior,a!rerimus dum ao;cus cilidum fuo calorc^agit in,pa- , -
ticns higidum , nonaihil detrimenci fccundum cuodem
ilrain caloccm ^ccipere ab ipfo patiente frigidd > quodt.
. qui3em reagendo alicjuid Frigoris.iiiducit i n ipliim agens
cali<lum,pe]: qood cal oc ilie a^ucis nontiihil debii^taui.-
Ratio^huius t^oftra^ «flienioms. cft , quia in cancmn ^^^-^ eitk^tun
quidagicinquancum eft ;i£bii>tntantttm ver&patitdr>iQ ' r
quantum eft poccntia ; vndc ciuod eft-aAu caHduln agic • •
m id c]Uod cft taiuum poLciiace cali-iiim 5 &quode{l
liiao^ls a(flu calidum , sfririnid qnodeft miiius aclu cali-
Jum : Ac vcro iii daca hypochch paticns fngidum vc c]ua-
cuor,eft magis a<fta frigiduniHoquam fic agcns caliduin ^t
lex^ quod non poceft cirefirigidum niii v t duo : £rgo fri-
fidttmpoteft teagere in ipfum agens c:^idum>ac proinde .
flgens caltdttm tiomtihii ab ip(b tepati^
^ Sic e^j^n experientia 'coaftat.in iuumatib^s caloiem
Jiacuialf^t dam coiitiiii^d agic in alimeiimm ipfliHique; <*
^ comiemc ia idinMn 7 paulaum ab ipfo repacicndo deoi-
iicaii. . * ■ . ' *^
♦ ' . *» . . - /- »
I 1
4
Digitized by Google
Iji Secvndae partxs Physicae
DE GB^ERATIOME £T GOR-
ivV p fi o K JS. ^
SjuUJint giniTAUo ^ cortuptio,
V AB 8 T I O Y.
VTratjiic iircc mutatio fccundiim rnbftandam cfl: iti
c|iio diilcrt ab alijs mutationibus qua: hunt fccunda
• acciiiciis.Ell: autcni dilciiiucn inter gencrationcm & cor-.
' rup^onem^qucKigpoexacionc fbrmaibbftaDUalisprodu-
tujr^conu^ticfne veradeperdatur , {icquc'corrupcio>geae«
rationipnuaciuc opponicur, Quareciuidfit cornsptidex
ipia gencrationis.cie(crip^iQhe foicile mtcl 1 i gc tur . ' • .
.Definitarauteni ab Anilotele geneiatio > tranlmota-
ttototius y nuUo feQfibili^ remancnte^ : vbi ^cr totum
. ••'•v intelligitur compoiitum natuialc cx marcria & for-
ma , quod quidem compoiitum quatcnus ad ip(um fic
inutatioj efl tcrminus vltimu?, & pci- fc intc.^.tus gcncra-
rationis.Cum autcm audis torum ni aliud tocum gcnera-
£»cione traiUmucari , nonicaaccipicnduniquafi pcr gc-
ncrstidnetn , quidi|uid cO: in vno pereat>6c o^nia denua
producantnr in aiteco :^ manet enim eadcmi& commanis
.itib vtroqua tcanCmiutionis cermino materia » it^mque
> accfdentia gcaito & ^orrupto communia. Additur iit
lii^a allata definitiofic ( nuilo fcnCibili remanence ) qnx
particula additurad maiorcm rci explicationem , vt in-
^ tclligas ita totum mutaii in aliiul totum , vtipfum non
tAllsgtnt' J^cmaneat, Itacjuc cuinex aKqiiO cjuippiam gcncratur,
tAii^nm dt' non manec idcm fubjcdtutji icnlibile lcu coinpofituni
firifHi. nactiralc quod ancca, quia nemrpe mucatio hx^ iit iecun«
dum rubflantiam , & non tancumrccu,adum apddens*
Quare^b Anilocelcaiibi deichbitur, Muratio a non eo-
tead«ns8.Phyiic.7. cap.7.«&mutatio k iiibftantiapote-
^Hm gmm ftate^ad rubftantiam a^u. i. de ortu t.f . Tradicitr etiam
dtftn^t9€t h^caTheologfsqw^diuinisaccommodaturgcncrationis
definitio , Procclilo vnius ab alrcro lcciinv^um nacurx fi-
milicudincm. Porro cwm cofiim qu3c il:nt alia caduca
finr, (eu corruptibilia , alia vcrc> actcrna lcaincorrupti-
bilia : nacura non a;ca:ni$> lcd caducis dunuxac vim gc-
^ N neiandi
Digitized by Gbpgle j
A c T.. 1 1. D« £ I. E M s n't I s.'
nmiuit (ctt procreandi (ibi fimite tribui^ , rt retiifn illa-
rmn intcritiii c;cn2rat:o fucciirrerct, &qnx in iadiuiduo ^ , '
craucpcritura:iu Ipcciecourcruarecu;:>Scpropagarc^tur. '
QuAnam fintprincipifiycaufA^tirminigi' ^
nerationit,
• Qj^ AB S T I O V L
PRinci p i .1 generationx&tria fiiat, nempe niateria»(br« PriiH^
mafttbftanfialis , &priuatio:dcquibas abuttai6tisl?**^''T
didtiiminitio pr^nr partis Phyfiolbgidt. Canfe , quae
ctiani principia dici poiruntjiftx fuut , Matcriaiis, fubie-
(t^Liin m quo r^>rma cicnno producitur , formalis cft ipfa
cius rario fcu dc-timtio : cliicicns nulla propric cft: i nc-
cjue cnim mutatio vlla proprie etlicitur,fcd pcr ipfain aii-
^uixl fit i eil enim ip(a ad effcdum via> finis generatioms CsmpH
£opiius,& proximus eft ipiius temini|S,'ncmpc compd*
am naturue quod gignitaritemotus ver6cft conferua-
liofpedet. ^
Quod (pe£Utadterntinos t^ermtnus i quo materk<-THwM '
lia^r fumptus > cft in quod per gcncrationcm tranfmuta-
tur in aliudjVt cumcx lif^no rcneratui iiT^nii:,li<.>-num dici
potcft tcrminus a quoiilius gcncrationis: at vero tcrmi-
nus a (]!io formaliter &: prxcisc fumpcus , diciturnon
cns i Tcrminus adqucm dicitur ens : Sicut termmus a
f]uo corruptioais,eft cns,tcrminus adquemeft npnens.
Vbiilittd non ens, qui dicitur terininus a que gcncratio*
iiis>noti oft intelitgenda purii^entis negatio > lci ens in- . k
contpletmnrfeu matena' prima inquantum includit ca^
,£entia 11 perfeftientis : pcr etis atlt^m qui diciturtermi-
nusad qncm (^cncrationis^intclligiturprimopcr&com^
pofituni , iicet eciam forma dici poliit gcncrationis tcr- "
minus fccundario & piopter aluid intencus. Vbi nota,
cum duplex illcfirgcncrationis tcrminus, ncmpc forma,
. compoii tum formam cdc principi um , compofitum vc- . *
ro non dici p^ae^um>ied finem eiafdcm geneca&onas.
' Per iliud auccm compefitum intelligenda cft maximi
cotaiis iUa cntitas compofiti quae eft diftia^ka ab cntita-» •
te viriufijuc partis fepat^im coofidcr^d^^: Yt aliis do*^ ^
«umus, ' , ' . • • .
•^' •
Digitized by Googl(
.Ij^StCVNDAlPARTIsPHYSICAB
A» ^QYmpm vnim fit gtnera. t ioj^lurim»
Qy^ A B s T I p , V 1 1;
52?'^ Vbitafur hfcdc veritatc liuius Ariflrotclici pronun-
^ * MlJ ciati quod habctui i.dc orni c.t. Scnfus auteiTirc|UX-
flionis non cll,an corruprio formalitcr litgcncratio-, hoc
Vcnim apcrtc fallum cft ■■> fcd an coiruptionc vmus lccjua-
tur lcmpcrgcnci.itio altcrii;s,ira vc quotiefcunqucvnum
corruji.puur,(VauiualiuJ ncccUario gcnerctur.
}tiUn4Mm. . CuidubitacioiiivtCicisfiat , notandum cft corraptio-
nem & gcncrationcu) paulo alitcr fc habere in lebus ina-
, nimatisy^liter in viuentibus; nam iilorum corrupti onem
V. ' ftatim icqmur altcriusgeneratio> vt patet^tn ligno cjuo^
in igneln conncf ticur \ homm non itcm , nam vbr anim^
'dcperit in corporc auimalis non illico iucccdit noua foir
ma quxproducatur. k. ccrtc moriciue animali nihil ad-
V ucrtimus illius loco <^igni, fcd tcmpore interjcdo diilol-
uuntur partcs , rutrchunr, & cx iis aha «Ticrnunti^r coi^ro-
ra , licquc corruptioncm viuentis lcquitur altcrius gen>
ratio»non quidcm ftatim ,fed poft aliquod tciiipus>6c mc-
pr^MM^ft^ diante partiumjdiIIoiutionc.Notand^mprstcreaeil>CQr-
tuptioncm feuiiiteritom rei dupliciter con(ingore,pr^o
^uidem i principioextrin^eco , ncmpe agentecontrario
a quo aliqnid pcr fe corrurapicur , vc cdm aqua ab ignc>
& ignis ab acre pcrimiun , Sccuncio a principio intnnfc-
co, 6l quidem pcr accidcns, vt ciim animal fcnio confici-
tur. Illam igitiir vcplurimum immediate fequitnr altc-
lius gcncratio, €juia propofitum agcntis cfl dum aliquid
corrumjpit,aliuil ^uippiam iibi;iimiic produccre;baoc vc-
Xh oon tmmeiliate fequitux altikius genecatio , c]uia non ^
jxpericur ibi aliquod agen s quod inccndat aUquid fibi (ir
. j Itiilc producerei lediramediat&& interceptoaliquo temr
poris lapfu s (icquefemper.manet vera» pr^didiun atns?
^ axioma, gcncrationcra vnius cfli corruptloncm alterius:
hoccft,cx vnius corruprionc altcrius generation^m fcm-
pcr fcquiprQxime,vcl mcdiatc, \ ' ' *
' . y^tfhmimiHiH^Iiletrei ntMrtUk intir$$dfia$ nfilmtU
"vftptedHlmMtiriamprititMtu
Senfm pr§^ Q>AfiSTIO VIII.
O Enfus propoficae quxftionis cft,VtrUm in eo tcmporJS
mttirm w ^o^^cato^uoincciitcorpusaiiquodnaturalc > ab-
/ (ccflii
. Digitized by Google
T JL A C T. 1 1. D« ^ t B M.E M T I - tfS^' o
Iceffafbmide omnia (imal accideatiarfStcreant > quae ic^- •
bi prxextitecant ) hanccnim generalcmbmntuma^di- ^
Jentinmtn aliquofubje^flo ruinam, appcllant rcfblutio-
nem vfciiie ad inatcriain primafn. Itacniin cenftntnon- * ^
nulli eo in iplb inftanti quo fubdantialiii torma dcpcr* x
ditur, omniaplanc (ubjccti acadencia dcpcrirc, m6xc|uc.* i
alia limilia leproduci , licuti cxiftimant omncs accidcn-
cariasdifpofitionesceqttiiitaaadincr^ducendamformain .\
fubftantialcm dcperirc in co ipfo inftanti quo ipfa form^
iabftandalisproaQcenclaeft »moxc]ucipsapr^udaalia ' ? «
«{dane fimilia^^ccidentiaiaibiregunulare. *
Eft autem longe probajbilior lententia , noa da^ ciaiT- .
modi refolutioncm vfquc ad matcriam primam : fcd'^'^'*^,.
tuiii accidcntiagcnito ,& corrupto communia, tumdi- ji^^^^ '
fpofitiones ad notiam formam producendam introdu-
d:as rcmanerc, Probatur hxc fententia primo : quia,ficut ^rthatnrm
olim explicauimus , form^ ^on niii mcciiantibus dif^- ^ -
ficioaibus tectpitur in nsateria « imo non niii earuih n
' poceftatc cducitur ex pocenciamaterix : hoc autfem
noa poreft iatciiigi fi in co inftanti quo fi>rma illieda-
citat4xa3Uttcria»ttniuique in ipfa r^cipitur » omnes iltae ^ *
difpofitionesiAmperierifit; Sccundo> Qituraailiilfira- *
ftra moiittar 9 ied rrdftra tiim difpofitiones illa: , cum ae^.
cidcntiacorrupto&gcnitocommuniaintcrircnt , cum
akaciufdcm rationis & planc fin:\iHa reproduccnda fo- 5» "
rcnr, vt expcrientia conilat. Addc quoa nonpotcft in-
tclligj a quonam agcntc accidcntiailla pcrimantur , &
qnanamvircutciccram producancus^ fimiiia^ Denifj^ue
cdm animalintcrit> fkullamanimadttcrtiaias^mutatio-
ttcm &pn cirdi eius qi|aotitatemifiguram)&c« tmo fi fee- 4«^
rit iofii&a cic;itcizin toicpore^n^aaet eadem/ C^gis^
fingacaltam efle incorporetnatoo cicatricen^ > quam
^uas in corpore viuo fuerat? Adde candcm ma-^ ^
, . - mcxc carnis molliticip^djaxi. ' ^
* tienj,fcc. ' ...
2 4
Digitized by Google
l}6 S B C V N D A E P A R T. P H Y S 1 C A E
DE ALTERATIONE.
( f
^ac termifti, ^
' Qv^AI? S T I o IX. '
, Eliniturab Ariftorclc j. dc Gcncr.cap.4. Morus fc-
■ cunduni v-iualitntes contianas vci mcdias , coaem
fubicdo Idifibili rcmanentc.Vbi motus poniturtanquam
-v>< • . genus, rcliqua vcro loco (liffcicntia: : cft cnim altciatio
N propri^ dida>ipecies qu<edam inocus> quidein ad qua-
iitare^pfoprie contrarias aut illarummeclias ; llcdt mnn
. > . contin^at nintatio in ijs ctiam 4]uaiicacibus.in ^uibus
ntisx repcritur Vera contrarietas» non ramen ifta mutatio
cenletur propri^ altcratio >/ licec ali^uo modo ita polEc
appellari. Praeterca dicitur altcratiof cri criam ad me-
dias c]ualitatcs,iu ouaiuiiin meclivinjualirarcs })ubcrcpOi-
iunt rarioncm cxtremarum : Excnipli ';/atia , tcpor , fi
comparctur cumcaloic , crit inflar rriujoris ; li vcrocum
frigorc confcraturjerit inftar caloris.
%AhnMU*- > Quodlpedac ad caiifas altcrationis,eiEciens primaria
wfffmfi» eHiagcns naturaIe,finaliseftprodiidiofornia: fubdantza-
. " lis fimili^ fubftan^iali formiE ag^ntis. Sic eoiin aIter:ittio
. eft ad generatibnem !diQ>ofitio , matGiiatis eft fiibieAum
.,«x quo edudcnrqualit^s illa qux per altcrationem |>ro-
diicitur. Deuiquc formaiis eftipia luno fcu definitio al- *
terationis. - * ' *
^lUTdtM Qudtl rpedlat ad rcrminos, fi loquamur de altcrationc
f», Hrmm* lanliimc lumpta , qu.r fit ctiam in i )•> i]\\x nwlio modo
funt contraria , ianc quaelibec c] ual i ca^ pQce<ic.enc ceimi-
nus aiterattonis , cum in hoc dim^rat harc mutacio a exy
- |eris> quod fit adqualicatem^ fiucilla qualiras fit corpOf-
rea^v t lumeh>color>calof>£cc, fiuc fpi ricaalis^vc (cientia>
virtusi &c, Si aiztem proprii iccipiator atteratio pro ea*
^ie ver(atar intcr contraria, dici(6rquccom]ptiua, tcr-
JTiinus adt]ucm criLvna cx priinis aut ccrr^ aliqua ex ijs
propric contrarijs qualicatifaus «^uoj ex primarum tcm-
pexieproueaiuAC.
Digitized by Google
TR A C T, 1 L D » E L £ K E N T5.I ^7
An iUterati^ ftt m%tm contmmu fuccejf^uuf* . ■ <
A Lterationein hoc loco proprie accipimus .^^ .^'^^^^^^-
duncaxac mottt quo qualicns nliqiia cum akcrius ^J^'^ ^
. oppoiicaB qmVmxis pemicie in fubieetum inducicur. Po - <
tc^ awem alteratio dici continua tribiis moAp : p^imo ;
ratione duratiomi,{ccund6 rat^one fubie^i feu cxic^ifio- >
• nis,teiti6rationcftrmaBicu intendonis/picitMraiitcm
<]ualicas alic|ua capax incjenfionis & reittiflionisq^fc-rf^
'candiiinplas vcl minus pnrticipari poreft afubjcfto :,fic ^
' calor inccndi vcl remitti iiicirar,c]uia pIus oc minas calo-
Joris in aliqiio fubjcdoclle potcr: , vt expciiencia patct.
Hoc^utcm fitaddidone vcl abilracuonc partium gra- ' •
^ dtulium ex quibus tocal i s calor iucenfus coafiiti(>^Y c ex
lcqiicoci/qurjftione copftabit, '
Hot pncfuppofito quami^r f an eontinua & facceffiua Senfist ^ »i«
me^ione, qqalitates. intcnfipnis ,& ;remi(Bonis capaiJC^i^'^^*
producantur , ktut perpetuo (eu non interrupto tcm^- ^
ris fucccflu illarumpartcs graduales alin? poft aliasina-
Jijsatquenlijspartibus fubjc(fli acquuanuir.Inquaqua:-^. Digkm»
. ftiorie quauior iniioluuntur ditficultatcs, Primacn-,num
jdctiir aliqua pars formx qux primo tota finuil in (ubjc-
' ^o procIiTcatur : fccunda, numdctur pars { ibjcd:! primo
totafimul ajiceraca;i:e,ttiaiVtrum contiaaecur aitcracio>i-
tautnulla eeinpQris momla intcrkipiatuc.m qua ccfl^t
motus racioneformae.: quana>y^nbncontinuecur ead^m \
aleemio rationc fubieftij igiot nuUa in partc fubje^ fi-
n^atur morus. C^jbusdifficidcatibueqaataorftqueiitit^
bus con -UUionious fac^shct. • * ' ^
Prim:'. conclufio. Nou Jatur prima pars formx qux in i, C^ntUJi»
inftanti totafiinul primo acquiratur. Quia vbiefi: refi- »
ftcatia,ibijieccil'ariQef]:fucc^\<rio,fedcumprimumindu- ' ^
'cifur nlinimMlrs For na: ,ofrenditur refii^entia.£rgo nii-
mma.fiia pa^sUic^iGueiatrodttcetur.Quo fic ttt.tioti de^
turprimaparsa}ecmtio^isqu^fit coufimul>iiecmirum, .
c&m incipiat in tcn)|NMliKmi]Ua aucem p«ri||bmporis pof
^fita(fignariqu«fittotafimuL / '
. Secu''daconclufio. Nullkd^r priiMpars {ubje£bii,C«ii<^iS^*
^ora fimul alterata.Si enim detur cx hypotheli minimum T
filad f^bjc4U €g(U4ii fiipui akcracimi^de ^Uo ^xii focc»f ^
Digitized by Google
t}t S^ircvNOAB Pa R r;' rsi c
rit,vtriim habcat rcfiHcntiamjnecne.Quod H habcat,cuin
iJIud miiiimum fitcontinuum , habebit aliquam fui par-
ticulam agcnti viciniorem altera , cuius rcfiftentia priiis
. . ' crit fuperanda , licquc non poterit topmnfimulaltcrari.
Quod (i nuUam faciac agenti lefiijtcnciam, idem-^ci po-
tcnc dc alio minimo quod fequitur immediat^) acprota*
\ ' <de cocam fiib)cduiii ininftaaci poflccal€erari,qaod repo-
gnatcx|^rienti^. ' ,
pOmUtfip. TcrciaVopclufio. Akeraciocbtorieiiactirfiiceeiffitt^ni-
^ rione l)mnle {ctt qaalicius <fux producitnr , ita vt non fic
vllo modo ncccllc poft introdudum aliquem gradunx
formx,vclminimim(]iiicteminrcrcipi. Non cnim cftvl-
Ja ratin cur poft introdudtam ccrtam aliquam partejn
forinac lillatur motus , quam poft maiorem vci miQorcm
partem eiufdem. Addc quod abfurdum eft.cunc temporis
iubjcdum non alccjari , cum ipfum agens adfic^necplos
^ xefiftcncia^ cunc cemporis habeac fabje^m , quam cenu
pore immcdsatc prxcedenci. \ ,
4,Cmi0jt90 Qgarca coiklitfio. Alc^rario eontimiacar fiiccefltai ra-
-tfonefubjedli, ita vt poftquam in aliquatn partem fubje-
' ^i tcmpore prxccdenti iatrodu(ftafuitpars formac,nuIla
intercipiatur mora in qua nihil fubjcdli imniutctiir, fcd
continuc aliar partcs fubjcdti rcmotiores fuccciliuc altc-
k iransurs quia parces illae funt xa^m alccrabiles acque
.poc^ftqoe esfaypochefijad iilas vlquBagehsoacurdiexuK
fiiamexerceie.
^ .miitmtmrquMlitstisfOittrarid. \ /
HiH^m Alorcm , frigus , & cxtcras id gcnus qualitatcs, no-
^rJlJ^J^ uas in fubjcdovires interdum acquircre nemo ncf-
ftZ^ cic : qua camcn r^cione id fiac concrouertitur. Ad vbcrio-
rcm igitor Mro|»4£cac>qiueftiohis explicai^Onem > nocaa-
<ium eft i crinfiiitiQaxim^ quae fiix enricaris Uriin-
iinem patiantor » nempe quaiiricas ^ qpal^^^* » ^ locus:
qualitittsllritadifiem dttpli
f - luceram ipfi raagis proprianiinteiifioiiisslUa lauone par-
MtMHium, fnbjc(fti , hsccvcro ratione partiura cnricacittamm
ipfius qualitatis fumitiir : llla maior vcl minor cft prouc
/ plurcs vcl pauciQrcs fubjci^ pW« qualicas pccupat,
Digitized by Google
Tr ACT. 11. De E'l M S HT I If^ \
nxc vcro prout in eadcm fubjcdi parte plurcs vel pnu-
ciortrs criM.in'; cntinriux perFcclionis qualitas obtinet.Et:
cjui<lem (lc i\ac noiidc ilia prxflns cjuxftio intcllio;itur. •
IHud prxterea occnrrie ob(eruanciuni,lacixu(liQcm illam
intcnuonis &rcmiirtioiii8fn c^uilitaribus oiciricx uaturl • ^
&condicionetlianim)qQaeciufmoiiiefl, vtponinceiu&
motliqualatacesmagtsvelmiiitis 4 fabieft.-^^parctcipari» ^
. ^ qu6d habeanc m6dum afbuandi rub)e£fcam diutfibil^. ^ « .
Qgod ii^itur f^z€c%t ad folotionem propofitadifficul- ^^*^^^^
ratis :c]uirl.imcxirtim;nt ciim intentiirurqualitis> dcbi- T^^tHitnf^
liorem perimiiSc nobiliorcirrprocrcari. Scd malc : c|uia ^,.
calor c ilorcm mn cxtinguit , jmo potius fouct : dcim^c
nontolluntfiifiiculcatcm , qun:ri!cnini pocerit per c|uid
<|ualita's, c]uxfequicur,fic^alidiorcaquxanccccirit. Alij j-^^'*""*^,
voI«7nc caloremprimo introdudum nullius rci acccflio-
nc ficri vebemenciorem % fcd caloreta incendi fea augcri *
tiihil^ aliudeflc quam ipfum magi^ ftabilirifeu con&ma^
ri iii fubje^oiV|uo fic vt forcius o|»erecur>calor6mqiie in«
renfiorcm prodncat. Vcnim non videttir probabifis ifta
(entcntia, tuni c]uia in fubjcvflo calidiori verc dicitur in-
TOfc plus caloris quam in minus calido,quod non prazftac
fola qualitatis maior radicacio in fubjcclo , quic cantuin ^
facit vt qualitas minus facilc diuclli po(Iic , non vcro vt
inrcniioiiit tum qaia non potcft intelligiin quo conii* .
flatmaiorradicacio , quomodo ab agenteeiEciacttr,'
QuareproBabiliiisaKifcntiuntid fieri additiohe noucr- J: 7 .
xttm graduum feu partiu m ^r adiialtam calons ad pnetes ^
gr adus , quod( eft ita iiiteiligeiidum 9 qaafi calor eidfteiis
addaturaltericalori i^adu exmtnti y vclucciitn
aqua aqua: infunditur , fcd quod cx eodcm fubjcfto in
qiio iam cxi/lunt nnorcs illi gradus ^alij procrcantiir, cx:
cuibus vr?us iHcmquc niimcro intcnfus calor crticitur. "
Qwt fentcntia ficcxplicata probatur,^uia omnis forma
^u^ iqtend»c|!ir,perlicinir,cxgo ci aliquid addicar.Pjcobsi- ^*'**^-*''*
tar eon(ecueio^i qoia perficitor per vflam adioncm qtue
eft mocus ratquiomi^is ver;e aAienis ac phyfid mocus
ilarur vems Sc rcalis tefmici^s qui ^er ipfam prodvataC^
Q^re cij^m quaiitas per verani aSionem M veram tm^
f um, nefnpe atcerarionem perfidatar, cft nficefle vt accef^
jfione aliciiius entitacis produiflaspcrficiacur.
' l4Cccau£emfubj€dlicxceniio>d«niius4^(|ua£UQdat)|
Digitized by Google
HO S fi.C ¥ N D A£ P A R.¥/^PR Y S I CAll
difpoficioniini ad juncla condirio vim caloris acuant, ita
vr promprius & ad maiorem diftantiam aeat, non tamea
Jkcc <Sc iimilia lioc pnrftare poirunt vt intealiorem calo- |
remproducat, (edadlK>c necefle YCcalocipieiicfpnna.-
Iitcr intcnf?or,vtfiipra dDcuimus.
iLt['aHa. QiL?^ autfcm qualirates , <}iiae fuilc capaces'iAteftfionts
U tnuntU ^^^"^^^^^y^^^y^^^^ facpiflim^
ffiwukf^m P'ouemt.ex majori velminoriadijniictione conciarij ; tc
$iuiitgttim.!P^tcu in qualicaciiraet habencibiisd^ntrarium, ncmpe ca-
* » ^orcjfrigorc&c.Potcft etiam aliundc proi:cnirc,vtcxma-
I jon vei minon virttitc ageiuis , vt pacet in Inmine quod
Jnajus vcl minus producirur,qiiatenus in corpore lucentc
jnajor vcl minorcft: hicis copia : Alicjuando ex naturali
^ lubjcdl:i & partiumciusdirpoiitionc 5 fic phis calorisia
proximo quamiii rcmoro lubjedo producitur,& plusiti-
ininisin rerrqpartcSoli diredW fnbjedaiqiitminea^u?
' , ^lemobliq;dui^taxat rcrpicic,&ignispluscalonsin)re
fupcr pofita,t]uam ad laiaspofitaptodaclt.CuiAenimig-
ms pcrpetuo iuHnm^ficc]; ^ctniorem ^im furfumexerat
quamad latera,v: manifclliliima cxpericntiaparetihinc
- ^ » m vtid quod fupra irrncm ponitur iit maiiis difpofituni
aa concxpisndum caioi:cin,(juam id quod circa ipfum.
DE MIXTIONE.
• '* 1
Qv AB S T I Q XII.'
^ift^Mt % ii IicciGAem hic aodpimus non pro quauis rerumfi-
mfifif^ iVi milium aut diflimilium cpaceruatione , ftd pro v-
• • nionc mixtilium clcincnrorum fub vna fubfiantiali for-
iTia alicuius mixti,corruptis mixtilium formistqiio fenfu
tic mixtionc dillcnt Pbilofbphus c.io. lib. i. dcortu,vbi
deiinitui: ab eodemmixcio > mifcibilium aiteratorum v-
nio. Licdt enim* mixcio pneds^ & formalito: fumpta>
Sttacentts/tftlpccies ouaedmgenerationis» (ici^ixd^'^
o^Oyoe cmeQ[ofa(teu|:um per eb&i^us ex^cate vidc-
^etut' Arifto€eles,nta!uicillamapktius dec^race pcr prse-
iiias difpdfitiones , cuiu(tnodt (imt mifcibilium corpo-
rum mutuus conflidus & alteratio, fuic fecundum qmili-
'|iiaLes iiHinutatiQ.» coruadcm luiuucatim difTedtorum
pcrmixcio.
Digitized by Google
pcrmixtio> tandemp^rticuiariiiii elemchcarium incer " <
permixcarum in vhicatcm maccrije fafta adhacfio, cjuam ^^/^'
mox formx cduclio con(e<juitur,& mixti produdio.Vbi *
nota mixtioiiis nomine apud Pliyacos &i ipfam Ariftot.
iion lancdm ipfam mixti productioncm,led maximc prq- ^§n4m '
uiam illam clemcntoruni intcr fe conccrtantium altcra- infianftftr.
tionem &p6i;mi{lioacmia ordinc ad mixci pcoduclio-
Bcm intelligi. Ciira igitur toto tcmpore pr^eccdcnti i- f
i|jAnmixti produdionen^ elei^enta inccr ie agan^> dainu
tamcndiqupd|pftans inquoretufisdementormn yiri- , *
bos ae illis in mi)umas paniculas.difred;i$»fic mutuA ilU-
rum partictthrum pcreuntibus elciAcntorum forinis con-
tinuaca adliacfio , cumantea cffent taritiim contigua\ la
c]uo ctiam inftanti produciair m hac ipik riarciia numc-
roiam vna ob conanuationcm partiUjp fQimainixti»
ficquc nuxti p;'o.duclu) peragicur. - . *
• -
Qy^Kn s T I o XII 1. .
COnftat quidcm clcmGnca fcfe tanquam matcrinm ^^yf ^j,^;
mixtis corporibus gigncndis accomniodare , num tHndnm
vero etiam quoad formas fubftantiales in ijfdcm infintjpw»»
controucrtitur. Nonndlis cnim vifum cftclcmcnta non /'v '
tantumfecundi^ii raatcriam (jualitaccs pcr altcratiqh. '
nem immutatas>£ed etiam fdcundum propijias formias in
mixtis lemanere. ^ , >.
Scd probabiHor/3t magi s rccepta lcntfintia efttelcmcn* ^ ^
canon a^u &ftlimaliscr,fed pbteftatc &fcciindum qua prcbM^ff^
litates remifTas in<inixtDrepcriri:ite ^m^Tideturieniilfe ftntentiA u
Ariflotelcs,c[ui 3. de coclo c.j.fcribit in carnc,Iigno,^ fi- z,
' milibus melicpotentiaigncm & tcrrami& i.Dcgcncrar.
c. 7. elemcnta ideo dici m mixto remancre,c|uia illormn
virtutes fcu prima: qnalitates in ipio rcinancnt. Kationc ' *
confirmatur>quia forma; n aturales ne^ueunt iine natinis
propricutibus rerum natUra cohdercrc^: Atqui liatiuae ^ -
propri^taccs cleminco;nim neqtiaquam in mixcis repe- |.
xiiiiitar>. verbi gratia'^ in ligno rcpeckur im;en{u6<£aior
^i eil proprictas igiiis Alie^ue (ummum fUgus , quod
eft ptoprictas aquae , cnm rcpiignct ifl^i fimul in codciu ^
fubjcdlo rcpcriri : Er^o nccformoE naturaJ^^s eorimdcm
in jLpiis reperiripoiluii(. ^Addc (juod ii formaisiubitanti^^
Vl
Digitized by Google
l4t Sb C V N © At P A II T 1 S PH 1 S 1 C At
lcs clcmcncoraiwellcnc actii m mixco , lcc]ucrc:urin ea-
tlcm fubjccli parcc limul plarci^irc formas fubflantiaks
iniinmt: (bbordinacas , proindcc-juc vniim &. i^em limul
c(Ie mulciplicis nacur2>veibi gracia,cni: limul naturnz zc^
rcftri$,aqucaf,aereac,ig|icai<juodpcraKfiirdum cft. Capcc-
' ' ram quia iu mixco rcmaaenc diemcncorum rcftadat
qualicaces (imul cum tpforam macen;i, hinc dicuncur e->
' qlMi; lemcnca vircuce & poceftace mancrdin mixco. Quod fi
) . obi jcias mixtum refbtui in clemeiira,^ ewm lignum iiv
^t^uth* , acrem , igncm , aquam & cincres dilloluitur , ac proindc
cx iplis aclu conilare.Rclpondco non cdc ncccllc vt cain
quac aiic^uidcum altcracionc prxL^ia &: phyfica mucacio-
' iic diflbluitur,adu in lofo prxcxfiiccrinc; cunc euima^tu
^ife incipiuncj cum mixcuiii corrumpicux.
QjAISTlO XIV.
TtmftTA- Rafis Grarcc , Latinc tcmpcramcntum cx ipfamix*
mtniHm tionc natcicur , cltcjuc concepcjsfeu harmonia, kii
funttpfs nacura: cujulciuc mixti ap:aprimaru.n qualicacum dilpo-
ffims f*^iitio,vcl pocius funcipfa: pnmje cjualuaccs ccrca t|uadam
rat ione in mijcco cempctaca:. Hcquc cnim cxii\imaiKium
eft ccmpcramentum dlc quiocam qualitatem a.qaaci|oi
primisdiucrlam. Nequeeeiamprqprideftipia guaciior
pdmacom qualicacum proporcio , ru mucua ewumlacer
le habicodo » fed ipfkmec quatuor prim« qaalicaccs ^oae
- iUamiacerfepropomoiK^mhabenc.
Tewftra- Tcmparamcntum in gcncrc duplcx conflituicuriaUud
••«lirfl»^ tempcracum in quo nuiia qualicas notabiiiter cxccdir,
aliud vcrbiurcmpcratani in cjuo vna vcl laltcni dua: uo-
^.z5T^*t2biIiccr cxccdunc rcliquis inccr fc cont^mperacis. Rur-
fwgmm ccmperamomaai ccmpccacmn iubamidi tur in id ciuo^
^4»^.' exquilitd atque , vc dicicur > ad pondus y & id quodiiO|ii^
, adeo exa^e>lcd>YC diciau» ad i^iciam cemperacur. Ira^
'<]uc appclhicar cemperjimeasamad pmdus iUud in ^itp
JOkuUa plani qoilitas exoperac» £td fiimma ineft pmnium
«qualicas. Tempccamencum vtrd ad jufttcikni dieicm
3uad ad uacaxam ciuscui compctic maximc accommo-
acumeft^iuYCuulU^uaiicasoiQcabiiiccc exccdac ca^cc«
* - ' - ras
Di^itized by Googl
t
Tlt A € T. II. D fi BL B M t 2f T I S.? ,
ras:iHud vnicumcftjioc vero multiplcx. Terapcramen- Ttmftr^Z -
tumiatcinpcratum cft duplcx,ncmpc iimplcx , vcl com-*****'^»**
pofitum. Illnd cfl in quo vna tanciim cxccciic altcram^J^J^^**
oppolicamreliquis duabu^^ontcmpcfatis : fictcmpcra^ ^//^
xneouim calidiun dicicui in quo cal^r ixigori dommacur p rnfnet.t^
kumpre & (iccitace tcmpetacis , boc vcro cil io quo dua:
qualitates exccduncalijs duabus rcmirtis i fictcmpcra- ' ^
mencmn calidium & humidumdiciturinqiip calor &hu- /
miditas frigori & iitcriati prsdomioancur.. Poteftenim.
ccmperanientum ratione^ rincipi j a quo proficfiTciturjbi-
fariam diuidimcmDC in tempcfamcntum innatum,& in-
fluxum : ilkul cfl c|uodab inccrnis naturx prmcipijs,hoc ^
vero c|uod ab cxtcrnis caufis prouenic. Siccnim caro in-
nata ternpcrie cil calida 2^ Imaiida, lofiuxa vcid potcft
cilc fri gida,vc hyemc acqidit.
Cxtcnim cixca cemnerameacumad pondus&iufticia» Dif%ml<0
qiiacriturjan dcncut chRrnodi ceniperamenta. Ec quidcm ffreatmft^
quod ad prius fpc(5tac , nihil videcttr rcpugnarc quin ad- -
miccendum fic , Ucic rariflim4co9cingac adhuc heui
dur^t.Sic (cribic Galeaus i, deTemperainentis,cutem iiw
rcriorcm manus hominis in aetatc pocilfimum florentc ;
oinnium qualitatum mediocritaccconftare/ Quod vero
Ipa^ftat ad poftcrius tempcramcntum , nonefl dubium
c]uin illud nonnunquam rcpcriatur iarerum natura j ita
vc corppra mixta non raro temperata fint ad iuftitiam»
licccnon diupcricuerenc in cali (latu ob excriofccaifi^
contmoda: fic verofimilp cA quaiita^ in corporc h uma-
M ad aequalicacem iufticiac efle €«mp«racaa> iiccC'diAEik> \
limum ttc e^th cmperiem pcrpecud cQnieniari ob cq!|^4-
nuas&pcrpecuasalcei:acioacsipfittscor|»oriS', quaetutn
abintrinfeco, videfkec a calore natarali , htimoreiceia
natiuo, & alimento airumpto j tiivci ab cxcrinCbeo , vcrbi
gratia > ab iaiiuxbi corpoium coelcflium , aui ab acris di-
uerla temperie proficifcuncur. Practcrca tal: tcmpcramc- ' ,
cmnprxcipua quadam excelientia cributuiu fuic ptimis
, patencibus : fimiie Quid obtiipic &cratiifimuin Chrifti Pr;m»f»m
4rorpas,& firnilc qiiicf rcpcritur quoq-, in corporibtis bca-^'*"'»'*"»
. toraflti^iianamsiacerillaidficdiicunaio^ quodco^o-^^'^|^^^^^^^^
m primonim pai:eni;uii||eoem atio^am t Qom^mQn in- p^^ai
figncro cemp^mencimucacion5 mbi)(Iibic»corpus Chri- fiaigmttm^
ftiinfigncsf neimimal^cxiiiuIc4;o ccmpccAmcnci altciii- ffr^in.
Digilized by Google
^ f 144 Secvnd ae Part. Physigab
tioncs palUini fucrit , dcniquc corpora beatorum nullam
pianc tcmpcramenti mutacioneai pertoram a':crnicnrcni
expercura (ii\t, Solenc faic rubiungi nounulia: quaeitiunes
dc nmtiia elemenrari inter fe tranfmucarione'» qux nulf
nuilius momenti>iclcircatiben$ pr^etniitco. At^ue hm
df^elementis in genete fatis.
hHim traciatHs*
DellngulisEicmcntis. '
. D E JGNE. ' .■
§
' jin itmr ignis tlmmtary fuffM'mm t
Q^Ai.s j r o
. -1L T On tantum. Ariflxrtelica: doNatinac , verAm etiam
, iN rationi impiimiscft <;onfentaneuahdari ignem cle-
J . mentorcm , iilu nque eflc fupra acr^m iuxta concauum
^^'i^l' corli Lunx. Cuius aficrtionis prior pars vcra cft , tum
' * quiafublato igue maKic;i cilct mundi huius vniucrHtasJ
vtpotccjuarcareretelcmcnto pulchcrrimo > nobilifliino,
&adagenduip promptiilimo ; . tum cjuia fummus caloc
natijra dcbetur alicui clcmcnto » non acxi <jui natura lua
f md^erat^ caiidus eft, ^ mulro minus^cjsra: aut aq^x na-
vJerhf tULtafoaft^dis : Ergo foli igni dcbctur. Pofterior pars
fMs ^jftr^ elcifdcm a(lcrtionisprobatur , q»ia ignis in medio acrc
9Mu nat ura fua leuitat,& fanc fupra ipfum, nigrauitat^ mate^
risE cui arflixiet , deti ncrctur, cuolairct : Ergo fignom cft
MMhf locum illi dcberi lupra acrem iuxia ccclum Lunar. Ob-
ijcies forfan, fi acrcm ignis vndcquaque circamuolucrct
cum iumma agcudi vipoUeac \ iamdum rcliquaomnia
fua voradtatc coofump^ijcc. Rctpondeo liHus ignis c-
lcinentacis acrimoniam partim-natiua ratitatc debilica-
ri,partim aiSris vicini iiumiclitate , & mediscrcgionis ae-
reae frigoie impcdiri,nc hu<; vfale vim fuam exerat.Ne-
quecxiftim^n^ijm cft ign?m imbi vlioindigere pal>ulo,
cum in ca iitdc tii^QOpkfe cooitiiaripnim agcntium incuxfa
)
Digitized by Google
Tract. II. E)e Element.
Q^ AE S T i O II. ^ / ' ^ f
VSirnri r»on'cr,an ignis clcment.iris c]ui efl fiipra ac- ^jfcftU r^.
P
c
vctQ noflcr iic deniior *& iumcii cmiuac » cx accidetitali
marcrfacdirpoiicioae proiieiiit>c]udc non arguii: di(tin6tio-
ncm naturas (pccificain. Quod tcro ignis tnfcrnati^f agac
ni aniinasclamnarordm c»MT{Jhitfeiriq|aIes,proucoiccx
rnernaturaliquaiUm virrutc^ciu^^^cnusOeuscotanquain ' ^
fiuc lUibciju inftriiniciu > vrirur ad piip.iciuiiis ailimas.
N*.>nnulLv: jjic diriiciilcaccs rlc iu)c codciii clcmcuco /)|^^^''
brciiiccrcxplicancix (ivM. P.-iiiiacil : Cnr acrnJco igni nef nmmuifs
nccciraritis cll , vcinccrclulQ illi adiLLiipieigai^ cxtin-^^^rc^ ^i»^ t« -
^ ^u icur. Relpopdctur
^ iamoi^m & cxcrciTi'
:ur rationcm cffc^cjuiaignita'maccria
iccictam fuligincin e^itsqup^agni fo-'-
ucnclo non^ari^m obeil^ idcAqOTOpus efl cdncinuo;^^ j\
cctiTa achs circumflbcntis qui ciiimiodi fuiiginem exci-
K
ptac,& ab i^^eabijat. ' ^
^ SccUftdadif!icurt5^,C«irif^n?s mlmWextinffuitur ab^^^ , "
• c]ua mari:ia quakU ao n.ia.Kci^Mirirlcr^rjCiuia a^-jua inarH ^ ^ '
na plus habcc pingucuinis iiccicacis ob mixcioneni . '\
Jicrrc^hium particulnrr. n aciiifc.irum. ' ' . .)
Tcrciajcur iguis inriar pyramydis iii cu(pulem definac. ' \
Refpoadctar,quia^parccs dcniiorcs in iiuofubfiJunt,-ra- »
riores vcto ac ietu6rcs furfmn afcend »ntes acutintnr, »
qu<mtam'ab aerc «circumilan]^ vndtt|ue faciiiiis abfu-
inilntatquoio1igit)$iden&ori.^atei:ia fubfideiitc xtce- «,
duoL ^ •
Quaita , Cur ignis-belli^is tormentis excifatu^> tantq
illipccufl:repiciK]ue foras entmnic. Rcipondco caufam cf-
fe, quia pLihiis illc pyrius ftacim atcjuc igncm concipic fu
rarior, proindcc^uc ampliorcm locum fu^i poitulac, cium-
cjuefummo coque rcpcnrino impccu cjua parcc via ^
bombarda proxuit « fic Yt eoimjau^encino aeidiili* '
ur
I
Digitized by Google
- " ' 1 146 Sl C TN P Al P A ilT. PH y S I C A£
pctur,ihgcnt6raqaeiotiii<ii^dati. ' _
Qinnta,cur ij qui pracfcr modum frigcnt > cam ad.cop
r' piQfumigncm propius acceduiitjdolorcmfcntiunt. Re-
fpodctur -id contingcrc tum quia fit rcpctina mutatio in
organp ta<^as cx vno contraiio ad alterum:tum ^uiaca-'
' A Igf poj»s algpxe coaftri^^ \
I>£ - AERE.
. .... ' -.- . - , r
". ' ... / ,
^w^Mr fit frimmm htumium.,
T Al S. T f O I II.
.»
CMufiiUlfi' j-^ Vbitatutanacr cx innata quilitatum complcxionc
^**** fit fummi humidus , (icut ignis (umm^calidus fcu
^.ptMimi^C^dM^cticm^ ed^quod id a*^
^ttKoai^caIiterc0m^terevideacor>c^
^ ^itiiish^me^at qusbft qoi Ikpeeidic^
^i^, tetei^rk;ntia,quam humcd^ct..
-^i^ i^ . Pcrftadu tamcn cft in AriftotcHs opinionc" ▼crirtima,
^?^' qui i.lib.de gcncrationc c.^.fcribi^t acfcm efle humidiorc
aquajacproinde clTc ptimum liumidLi. Ratione cofitaia-
riiiifiiri tur,tumquiacdm aqu^ fummum frigus pe»fe competat>
^^^. ' vt fuo loco i9cd>itar,ofiNipotcft cidem competerc suma
hiimiditas>^9iaaifleiiiellmcntodux qqalli(;ate^iu sumo
gra4inoti'C0mpcttfiif,,ytie3cfiiprd&i<lUsinpri dtl|a-
caiifmehdiuscntfbtQs jcoJli^^ aeri coueniac
vnecel!e^,cdm'6aih igni vcrterraf nemo trib!a»t,t(^^
fbrmalis ract# huraidi, aeri magis qu3iiia<jti«competi|,
Nam acr t icilius alicnQ,tcrmino, & diffidUos &o quam
JtiTftr ft aquacerminetur. Vbi diligenter nocandumcftjfCUhumi-^
. mn ttfifcsf* ditas ficut & ficcitas non tam aifbuas quam pafliune quali-
• ' > tacGs fmc, non tam ex ipfo x^a huincdandi 3c dcficcadi,
' quam expadl^a.rationc fufcipiendi tcrmini earuforma-
; Jle^ radones e& eolligcndas.Quarclicct aqu^a magis hu-
' ipjp^t^^m aer*^ id quidcm quiadcnfiorlcoiiftat ma-
ceriV, non fcqjiic^ caiilen j)»m efle foroUUter magis j^u-
N iQtdamMixid coofbecrxpenentiacoi^rt futt^
aer ndttnanqaam defiietare videacnir.p^tius ^uajliiiiuae^
ctarcjhoc ci cbntingtc ratione influ^aqaaHtati^tiio^ in- .
Aacx t ^uia aim^ caio£c SoUs raccfcic ^ dcficcatur t aot
4 - . ' ' ' " * ^ , ' ' ctiaiu
. * ..t - . . . .
Digitized by Gopglc
V
. ITract. 11. J3L2 Ei^BUiijyis^.. • 147,
ctianicxtretnofligjrc a lueis Yiiiporibuicxpur^^ - 7
qui* (ic<>is cxhalaciohibus fatfp^ immifcccurjcx '
xifrLinn v.i;ui quoruiu propr lUiU cft ddlccarc , o^ii ipdus
. acm ucr fc cuuUdcraci. ^ * * . ' . / *
QiA^l^sTip IV. > : '
NOn dcfutn rationcs fa^is probabilcs, quibus aerctn ^ . ' - i
nu^ mc£a ^erts por^Q & cxtctoi^S agendbtis magis <lif->
» mafirixigMa f 'Quod acrfKjftracorpora ventila^^ , . /
frigcrct, i]a6.i rcfjirationc accraSus intefHYiumcaforerii ' , l
-tc:npercr,&i'icli]fas vc:ri:ulo ob iailai^Liin fricTLisd
rc n cificiariNiliiloiTiinus ca nen lo^c proSabiluisefl ac- ^fTfffh f \
ic:w nicura fiia calldnin c(r^,!\on fr:^i'iuTijalioqm diir>l- ^f^^iaj^nb
uerctur conccncus 3c narmjnia priaiiiraiTi qualitacum ia
clcmcuEisidc cnim cirencu crla clcmcatafrio^tnempe
a:]ui,cerr.i>*^ acr, viiicu:hcaUdum> nCmpcignis}qa0<I
• abfardumc(K.<2un\cnim lenita'; c.ilorcm,5cgpaut
^ g^rcni cpnC:quatur^nc fiMt cS duo clementafinc gra*
liia,nempc av^aa & terra^jSc duaqu^quc lcutj >hempcaer • . .
& ignisjiinc duoquo ]uc c(C: frigiJ^V& duocalida.Xdde
^ quoci corpora in qrtibus prx lonunacur acr , calidiora &c y ■ " ■
lcuiora cllc l'jicnc,vc o!eaai,bucyrum,ra -^auis^drc.
Qaodautc'.nmcdiaacrisrc2;io{lctrjgi1a,hocnonpro- rar arrf$.
uenit c?c naturaU rcuinn icacoiidicioncfed c?cinfl'.!xa,id-i»^»»'i/«v»- T
cjue pco^ccc frcqucaccs vaporcs,qui cum c6 pccucnerinti ^*'*''.*''»
iublatts UnicHnitibus impcdimencis(eG; adnaciuum fri> .
eus rettfl^cant eaiiique 1^0 ic n fua fri
ciuiK:adde.qa<Kl nec repeccuiiio folariumxaiU^
' infimatncegionemnoiiumiquam ^chementer ajfici^iicci . . ^
clcinentaris ignis (erudlquo iapreiTia aeris. regio incate-^ /
fcic>e6pertifigunt.Nihil miiru autem elTedebet fi nos acr ruP4fr»re^
rcfrigcrct qui calidiores co famiis\pi\Trrcrciin dum '''^^^^- fn^frcmm '
hitur , tjuia tunc acr noftro corpori vicinior ac tcpcfccns
ob calidos vaporcs ck noflro corpore excuntes cum fri-
gidjoncomniucacur.MicigacctiaaicordisacdiinijCjuia li- ,
cec (ic colidus, comparationccamcn cprdis^i^ ^irituum,
' frigi<t|is eftjquodctiamdici dcbeccomparatioUeintcfti-
nbrum ^ vencriculi,vbi obind.a^um^ iiiclufiim mciisi _
mWeftiffim»! ilia cbolica&cormin^ cxcitatttur.
r ' Digitized by Google
- 148 P R X Jt A 1 P A R T . P H Y 8 I C A 1
cerrae Sci^Mfdn^^gn^s inter<eptu^no9camcaimme-.
rito illud itkres yeiati proaincias 4ifti^
* phijinfimim nempCimcdiam & fuprcma. Infimaeftjqn^^
, nos ambit,& vf juc ad cam parrem porrigitur, ybi rcpcr-
' . ' cufTiofolariumradiommdcliiiit.Siiprcmadiciturjqun? in-
• ■ ^ ' ' ter concauum ignis&paulo infra altiirnnorum moutiLi
^ ' ' ' faR igiaimcticdlacd. Mcdia qux inter iiU^ inceriacer.
D^Mi^. jBAaurcm dircriiTien intcriilas aeris rcgiones, quod fu-
mtif i&M prettiafitmodcrate faltciti calida» id<)&cpropi[er>iaturale
3. ^9^,[^ii^^xiis(^^ viciiiam ignis, it propiorcm itfHuxuiw codie* ^
|Hsluniinis:Mcdia Ycrdfcmper frigida ob!fatiQ!fehi fu-
pcrins allatami D^iiiqae ittfima modo ca^^
te,modo frigida vtin nyemc,modd tcmpcrata vt in vcre
, f &autumno. Oriturautcm nOtabilis ifta mutatioin lioc
' ] ■ noftroaere infimojcx vicinia terra:& acjuiujcum tcrrA &
.4qua reflexionc radiorum cocleflium incalc/cunt , acr
, ' \ qaQguc vicinus incalcfcitjcum veropcrhycraeni nat^uo
* J rigcfcunt frigore,apr quoqucvK»nusalge&it^ Eflctiam
aiiud difcrimcA qaodin mpreiiia Jieris regionc vix vilac ,
V \ iniprcfEbnci mtccbrologic« appa«aJic , in media ftc-
^ . i^aenter ^dmod^ &'vanar gignjmcur^denique iniiiGma
nonnulMicctpauciorcs,gigiWhir/
Cxtcrii iijvtaqua inteeis lacQnfi^s abCpie fluxus &
^-^g^j^^refluxus vicillitu linc obtorpefcit , ficctiam acr in \oc'\s
^JJ^J^fubtcrraneis aSlquc rccenti aurae pcrflatu corrumpitur,
' fiiUnh i . ac pcilllcns cfeituriquarcpccn^oruiu cfl ^iuiinpai ac--
, ' rem rc(pirarc^ : ; • ■ . ^ / : ' | • '
D i^ AQiy A..
civAE ii-o VJL : '
i.
Ti«J*J*^^ IVT ^"^"^^^ arbitrati fun^t fummum frigus terrx com- '
fimitJfW jpecj;rc,uun A^iux. J^t ptubabiUor cHcommunis,
• 4
\pi9itized by ^OQglc
J
qux prooildttbfp Ariftotelis cft &ntentia,adu;^jn'iiatu']:a J
fua ctfc rummc fi:igidam,& (iiiaul inligniter namtcla. Et^^ .
chim uuUum clcmentum magis frigeficit,nuliri igiii ma-
gis infcftum & inimicum quam aqiia.Ec ccrcc fi ccrra (ic
liimmc fiigida , mirLim vidccur cur non amplius refrigd*-
rec quam aqua , prxfcrcim cum ht denfior : Addc cjuod
tcrra fic rummcficca,prC)indequc nonpoiiit elieiunul slu
mc frigtdaj£x guo concludcrc cft>aqaam cfle natmcafiia ^
^iiunme fj%idam> liiie etiam^rimumirigid
ET£lterra6cmatiirnicamolcs9eaquead vniacrsuciQe-' e
li complcxum jcquabilit^ fita,coniiuacur ^ noiioulli
tamcn exiftimaiot > aquam terrsenotabiiiter prominere.
Qupd tamcn non fitdU aidmiiferiin>c&m iCoQftec>cxli po- •
losifine Rlaiiifioe terra itet £iicias,2quabiUter eleuari ant
depriini:adde etiam ex vno porcu oppoficum facis longo ,
maris cra<ftu inceriaccnccconfpici , quad tumor^ aquaj '
, impediretui fi^ccrrx promincrcc. ^ ^
QucTri ctiam folec hic , an motus fluuiorum /ic mocus''*^*^^*^*
naturalis. Rcfpondeo non eflc abfolucc & funpliciccr,a-^**;'^'*
qu«iecundumie>fcufccundumpropxiamnacurani i^e«* /
6):atac, nacuralem , ied videri nacuralcm (pc^ato ordme ' '
Vniuerfi > iadic^que circ iilis duminii^as imnc impul-
iominf fimo.ormmitdiab authoct aaniii^TC ^
fos tenae anfraflMS vaiiii ieieinfli^Aetent^dpne^ iamare ' > ^
jcommpeieilt^
• • Dcnique peti poteft, cur ^qnsc flucnccs non ;
Rcfpondco appulfum caloris cxcerni,qui maximc pucre-T^'^* J-
dihcm inducic,inhibcri frcqucaciagjicacionc>qua alius>6c •
al^usaejtdicaaquammuucur.. ' ^
D E T E R A.
V »
Q
Vod fpcdat ad prius qua:ficum,Reipondcmus ccr- TAftd «jt s»^
lanatuxafuacirefttmmd ficoun^ &fimtti in gcadu"«M^*
^f/^ . i V - . ^ . ' -.JC' I ' .» , .
<
Digitized by Google
■ ■*. . * . • •
J IjO S E C V N D . P A R T. P H Y S I C A E -
icimfTo frigidaiiu Qaod Ct fummL' ficca,^^^
^ ' " ■ . Ium.cftclcnK«airr<tiK>4faciIiun^
' . circumfcribacuif ; (j^ivjcroficfdgTiiaipatci.cKnatura
" » :
iwjwii,
, • rioies t.imcn parrcs icnx rcmanent fiij];ife Huc fpc^af
(lubuatio,VDoenam taJKa'tcrr.^ fcccri<iitis,vt tot artxfftt^
Mtfi^* hcrbarum,frH:icnmque iTciUTa diiUmiHimnr naturx^pro-
• ; . ' ) creec,cflucac,& nutriar.Rerpondetuitumcumaquqatcr-
^ • ris fciundx funt,tcrra: paifc*. otnocf >Ceo ita ordinnntc,,
V nonnihil aquei fimuU&.acn humoas cbtbiffcquo frugi-
■ ' ; ,fcr«ac&u£hiof«ficrctit,aliQeT^uide*^^ aliae vcro
. V mlA^sf ^im iutcm gcncrandi a Deoacicicpitfe tcriio dip»
Quod fpedac ad fioftctias qu2fit«m,ambir«s cciwe ^0-*i
. plediturmilharialtnlicaii^oSo.idcft.noociiidcdmmillc
• / ; od:oginta,feuleucasGallicasc5inuncs9f40- i<l<^ft>"®^^*'
millc quin2:ct.is nuadra^ini:a,ita vt vni o-raclui tcrra: rcf-
. ' pondcanc milliana ^i.quiuquaginta tria,icu lcucicoairi-
. ' — jE;«f6.cum dimidia.Defcribuntur autem in ccrrae amhitu
. tofgtadusqmitewcaefodefciibuntur,^^^
nores,ndmpc j^o.hoc cfttt^ccnti fcxag!nta,ficat cofdcHa^
drculos iii fdpecfide tctrat dcfciibunt Gcognphi , qua<
, in coUf s defigaaiit Albolop^^
gis & Gcographis cxplicanda tciinquimus.C^terwmiux*
• ^ ■ ta ambitum terrse fupra afri'»natum' ciuflei» Aawttct
continebitmelHaria 6o7o.fcu leucas Gallicas^QU.fcmi- ^
diamctcr vero miliiai ia 3o^^i. leucas T|i7. cum dimidia. •
pMdtit* Rcpcte qux dc hadrc docuimus in appcndicc pnmi tra-
dacus huius partis^Huc (p caat illud quod qua:ri folct,an
fit plu$ aqi^ qtiim tcrrar, . Rcfpondco muho plus tcrrx
; • cffc<juamaquflB , ii prbfuriditarem fpcdcs, ^amquc com-
tfcrtiimcllmarispto&itt^itttcmf vt plurimum no
d^c aimi4i«miiHaiirij,&in qaibdai lods .^^^^
, yvei trfa nHjIiaria pcyueftire; at vcrft^tcrras profunditas M
» . : ipfitis fuperficie ^d centrum yfquc rnundi cx quacunqoe '
* :(/ ' parcefcextendicquodfpatiumcft milliariumjOJV-Siatt-
tcm de fuperficic cxtima aqua; ad fupcrficienv cxtiraani
^ ' • tcrrae comparata fcrmo fit , vix qiiicquam ccrti dc carc
. |lUi go^cfccuai aoui tcri^ u:a£ti|s ii^ dici A^tcgatur igno-
^ * V " » Quagrcs.
■i. - ■ - •
- '-^ Digitized by Gopgle
\ TaACT. II. Db ElbmemtJ ih
t| ▼eteribusilc tix nuoc plfu aqux cjtniiatecfae a^pateat.
<^«n8sfor(aibTtuknani cefr^ monte$>& cDllea extb DuUutu^
mxnt, Refpendeo ptobabile Tkleri dic terrio creattoftis A«^0n/!i.
primjain txtitiflc , cam iuffitDcus vt aquae fc rccipcrcnt ~
in certas c|uafdam ternr cauitatcs , qux vt ficrcnt, nihiU '
que tcrrar dcpcrdccctur^uecelliyiuiTi fuic ^uofdam m cer- ^
rumorcs cxoriri. - Dn^Mfu^
' Dcnique fi (Ja^eras vndenam in eodcm tcrrar tradlu''^^^'^'
ftudimacecatka folidererum qua; gtgnttncur variecas
proueniac, ci\mpmncs eiufdem climatis parces etmdcm . ^
iiabcanc pmtninm aftrorom afpcdum 9l inlliixiim.llc(p67 /
dcoid Drotte^inexdiuet&dii^ofirione^vAamq^
^ne (olun6ib auchore natatae inip& muh^alcentis o- *
ngiiie donatnm cft,idquc raaximl cofine vrimitua opC'
rahomincs indigcrcntjficquc iftiufmodi auxiliorum nc- ^
ccfiitatCjhumana (bcietasar^iusvincirctur. Sedhj|6 dc
clcmcntis ^|um gcncracim cum ipeciacim iacis. ,
/TERTIVS^ TRAGTA']: VS
r HVIVS PARTIS.-
Mlxtorond corpoirQm duofunc ^iiet«:d|^|ienitn di-|iMr«i<««.
cuntiirimperfeda^iecundumqualitacem , ^uae .
adhucclcmentares formas rctincnt,appellantfirquc vuU
?j6 Mctcora : alia vero dicuntur perfeda &: (ccundiim • . -
ubftantiam , qux mutatis clemcntorum formis alias , ^
fubftantiales formas fibi vindicant,vt funt nictalla,lapi-if„|g^
icst &C. Qugre duae dtfputacioncs huius tra<f^atus i^fti- SAtm dijpu-
tuetiCttr f prior crit dcinixtis impcrfcdlis fiuc de ttietco-*^ww«#|(ii«»
* fis^ftcrior vcro dc mixtis pcrfeiiifipia^t \' -i '^-t^ A
>ftrt«(|p^ ^ %« 4 , ^ ^
■ ■ ws^ ■ ■ -. • Y-^'^ ^
' , .A
'\ . SBQ.VNi)\;P A,|l. T. P H y S I c AE
^ .^i
■ P K D V%A r iQ
j ' / ' , I^e, mixtis impctfcAisjfeu .
rf^ i VJ ram 6: formam iiabcawt.rcd oaia licct clementom. .
mt:trs. • 'f-,rmas alleiue(ic^ nonniluJ tonneQ ab clcrnen^QfuWiuo
.^, ftatu djpfle<^l:uric,i)cc binas tantAm,vtplttra,clcmcftta, feJ'
f - ' P*«^«C3cpxtinis qusJicatibttsfibin^^
V . ^dia ^aioflamconditjoAis intcr clemchta pu-
. OmfigiiSuM'^^ niixtapcrfcaa. AppcIIaturautem Mctcora Jata nc/-
. / . 'iniiiifisacceptioiie. Ea enim propnc taiuii appcJiaii dcbct \
• ' Mctcora! c|ux fiuH'! in iiicdia auf fuprema acris rcgionc
c \ «>^ntconrp!ci.Iiic(iimLatineGr.xcavoxfignificat:vr«s ,
K tamen inoaluir, vt ea omnia imp^fcd:d mixt^i .qiMB fiuc.
. ^ in aercfiue in ac|iia,aac i:«rfa,gighiitnl:,hoc nomme ihtc^U
I^S-^J^^^^in aj^pcilaatur ctiamimpre.Tioncs,pr^aifertini q^^
, . *P^ccxdtantur,(juiatnibicjpafiQu«damimag^
, ; aentur imprimi. \ V -
'Mcu,r6rum i ^^^^^ci^ corfi <J5C£p^m gcncrarcs sfit ifta^.Et qui^ -
tn^urmdj». ^"odipcftat adf tnatcriam cx quafiunt&conftanr,
fUx, . ca^ngcncrccft^duplex, nei^ipc vapor & cxhalatio , tefic
■ , . AnftotcIec.4.Ii.r.Mcrco.itavtqu9damimprcrfioncsme-
, ' . tcoroIogicn^exYapoic (Iuntaxar,c]aa:dam ex cxhalatio-
VMf»f ncnonnuliaj dcnic^ue ab vtroquc niixtim oriatur.Efl au-^
' ^ ^em vapor,halitusquidamGalidus& hiimiduscxipfa^
quaprouciii|»S:>l^€Ccfli5ntiaiiterab ipfadifFcrc^ ^
iy^M^M. nafcumr imprcjfipncs hmsdik, Exjbalaao v/^,balicas
' / ^tctt* calidus & ficcasaAm
. /^x^u^inipreiflSoties ig^^^
^ ^ ^ qwa vcnti iiafeuntur. Forma aurem non cft diucr(a
f ™"*^* dcmcotonim,verbi gratia,forma impreflionum .
^'^^•mM» Jgnxtarum eftformaignis,humidarumvcr6 forma aqu^,'
Sj^. ficcarum dcniquc forn)a terra:. Finis vercicfl: modcrario
ff»* tempcAatumap^i^pcifiwaio ^niuctlij^miniciapientix fi-
. * * ' • ' " ■ . . N .xuulac>
} ^
Digitized by Coogle
1
Tract. III. De Corforib.^Mioctis, I5|,
ittj! ac potcitix manifcHatio. Etficicns caufa vuiucrfa- *
iis c:l DcusOpc.^laxt.dciadccoclumperlamc.n&calo- -^^***'* '
ic;zi|^ psjsfcrttm pcrcaiorcm Sojis. £c quoaishn ficdji'-
ftinjui pojliiiit impidfioncsineccotoiogicac , itavtalix ^
finc igmcxyve.^omei^, aliae hxgidx vt oat^Iij^n^uB biv-
imdx vt imber» aitxiiGcac vt veoci: iacirco de iis figilla^
uin<Iicema$.
r>Ei IMPRESSIONIBVS ; /
> ; . r t I G N I T I S. ' . '
«
Qv A£STIO,II.
Qyoniamlmpreiuohtim ig^iicarum quaeda iu fupre-
r.ii ncris fcgioDCContirifyitiCjVt iQmcttgsqn^cIam in jimmUtn^
,snedxa vtf iiJguta:qaapdara in infima,vrignes?ollucis
Cafloris»&cjidctrco4cii$,orditii^((lcendam. Etquidcm** ^ - r ,
quod fpeftat ad coknetiimqui infta^ftellx apparcc , iniu-
, brt!maaeris rct^ionc gieniturin hunc modum. Excicatur
v.-:iK)re iolis , limiilquc .ia hiprcmam vlquc acns rcgioii^ . *
c ichitnr cxIinI.-»tio calicia,ficca & vniftuofajqu^ ibi circia-;
girata ad motum a^is faciic ex rcpcrcuinone radioru'n
Solis, aut dccidentibus ab clemcntari igne fla.nulis, aut
>iribxaco infcriori niibo iurfum vetfus fulmine ignena ' ,
concip!t,S:aducniei|ttbllSc6rinud nouis exhalattonibds CtmtUKmm^
muit^m diuqaefoaetui: Scnutriecb:.^ quo.tntellias it^Tffffmm.U'*^
metam non edfe caete(^ts»&iLeIementaris naturat, cum exl^ ' .
'eIec|ientiartmateria,iiempeexhaIattofieconftetjpro]cataS' . > i
.Yaria fimira diuiditur comitta in Crinitum fcu Coma- '
. tum,Barbatum) & CauJatum.Si n.cxhalatib fuerit rotii*
da6s: quidcm paulo fpi.Tior in mcdio,& ad cxtrcmas par-
tcs rarior, dicctur Crinirus : fi vcro cxhalitio qua par- ^ ;
te rarior cft inodi^c in longu porrigatur,dicctur come- .
ta B^battisideniaue fi longiori tra(^u v^fixsi.Yn^uii part£ '
le extcndareidaafario, tune dicitur con^||Cacaadacus. S.^^
Sokntautemaf|tumnaUmaxiin£tempo^gigni,jquia'^^<<f« i^i-
tanc maxtnii aeftate definenteabundaiitekfiataciottesjl^i^^f^,.
^qp^ vrgente adhac Solis catore comiTdo^ (abaehantari '
Q,ecfaalipa|runtdifnpari aerciampaululiim ^eicrucf- , , ^
Qigitized by Google
- Tf4 S I C ▼ *l d Al P A R T. P H Y 5 I* C AS" ^
■ ' \ ccntcncc tamen nimio frigocc v^hui|iiditate.itthibcri.*
Noneft autcin comctis durationis lilnpi|i;id cxadaic- :
gulam acHnimmiiquamuis vltra&rmeiifest^ vif^^^
: QiiS^ Mt^m tandiu ducttntyCdafa «ft inpntnis cx W»-
. / ^ CjoiHim COgia » <^|kfte |ici|ut«i5 ignis qiii ajppofitam&i
ihateriam Vf^fyot aeteimitcifxicpafcit, dcniquc coniinua /
Qona pabuirfubminidratio. - ^
miAihi ^^ohcodcm in ioco perftantcomctx,alic]uan(locnim
, »• • vcrc mouciitur, vt cum raptu c|uodam ab ortuin occasu
% - fcruntur , Jicct multo Icntius (juam ipfa acris rcgjU) > vcl
^ ciim fijrfum caloic 5oiis cuchufttur,aut deorfum pondece
V matcrix grai^orcs fadi ^pfimoatuct rfiguando moimi
f \'4cntur4i€c^terinoo.^eaiiti:ci^
Cymeu fm i^ia 4lHa (iiceeffiu^ v|ui parteadanamactiblditui^^neial
i^t 5®^^'** awumi titf , ficquc itamma vfdctur pro-
T^^g^di/ JPprro prastcrcjuam quoclDeus his quafi portenfis '
' . \; : comminadpnibus ad tcrrchdos & commoncfacicndos
. _^ ' homittcs vrifolcatjfuntctiam comctaenaturaIiacfFe(ftuii
w "2turaliumindicia,vcrbigratia vcntorum, terncmotuu, .
ftcrilitatis/amis,pcftis,& cx confccjucntil^icmimUcdi- *
U/Mrf«»^#/-^ionuai,&c.Porropi3etcrcomctasaliatimp ficri
fi^es ignif^ dicunturinfiipxema acrisregi^n^,dt^uibusAriftoteIes .
7,r/!Z'''"^ l*.i»M(5tcac.4.quarttm pr«cf pwc ftnt ftcesi torrcs, xa^
yil^'^"'- P^ca!TaIt^tef,fteltevagan^^^^ '
' ^tf^ii. ^ t^oiti mammpart^ ^f|ud diftcnfvrubitot^a inttrde&
pi. cit admQdum palca? fucccnfae, colluccns exiftit fax (cu *
' A ^^P^5. Si autcm inlongum protendaturignita cxhaia-
' ^J^^^ tiojtunccxiftunt torrcs,caprc« faltantcs, & ragx ftcllx: '
^ * torrcs qiiidcm fi flamma in lengum protcnfa continua
fucrit,ncc appcndiecs aut fcintillas fajU)cat.Si autc^iiue-
. ^ . ric continua . , liabeatqttc ^d latcra tan\ttam appcndiccs
^ quafdani fcintiliulas auas ^fpjicre videanir dum intenia
« ' ^ ^ontinuo ardct,ti^m dicetttr capia iUtamm^ -
<e$ il^ad iatcraiiit^rdtim <imi^tes,viU(Cffiiiii a^fjmo^.
V bi 6D|oreii!| a i^eliqi^ materia pendk?nt.beiiiq»e fi'c3t- .
) ' , halatio ilia eUonga inmultas fimul ae cxiguas paxtes
. ^ iiffcminata^t,tunc cxiftunt ftclUe vag« fcn volantcs.
Vtfml'
Digitized by Googl
V A B- 8't I O J 11* . ^ .
accipiatnr pro rcpcntina eormCraaoii^ onx in m . -{^'l*' <^
oia acris regionc ab cxhalacione acccnfa oritur:Ftil.'ncn
vcro p^o ip(a igriit/i c^halati me ^ i oubc rtiagtio impctu .
txcuild» €|ua? ndn riro (ecuhi 1 ipidein vclti t ad inftat cq-s
iit^cfformatum.Exqaointelfil^^ fulmcfiaiftiifgui abl-
plo Iap'ilcfa!^THnco,vt monet Atiftotclcs c.i.li j.MciCO-**''*^*^*: ,
r^rcm. Acccrdic ir iiutcin fcu i^nc; i: ttilminca cxhala- •
tlO,vei e^ vchemeiiti i ;itatiai*c in^ra nabcs^vci ctiam oc ,
aotrpcriftafi nubis fri^^iH.r & hum'<-!i:ci.cum obftantis.
Acccnfi vero exhalatio,' dum raagno c >a3iu ciitum fibi - ^
<iaa*nt,nubem 4iltumpft»^vn<lecxifti:t hcrrendus ille lo- -
nus quod tonit.imm vocant, . > ' ' ^\
FuiRninum fpcqc^v^rij vatias>|i(&gnat,optiiiii Seneca F«Mnm» ^
li.Naturalium qi^ftkin-im ca«^ ttiaiuecjRttcra
^^it,vnumquodterd)rat>ittertfmou^«Biciitit>tertium <^
quod vrit: quod tercbrac nimium lubtilc ob fmccrant &
puram flammi tenuitatcm pcranguft inm.ic|ucquecffu- t *
•^t: quod dilfipat valdd cot globatum cft,& habctcom- ^
mixcam viin Gnritus coajfli & proccllofi : quare rumpit .
"icl.i,non pc. forat. Tcrtiumiilud genusquod vrit,mul- ^
.-^Amtcrrcni habctyAcisacttiiimasisjeftquamlfiammeum: ^•'«•J»*
itaquc rciinquit ignmm notas quarpcrcufhs inhatrcttr*
. s< Fcrtur autem fulmcn pleritmi|iK oMiqa^y^uianatura
Jgttis (uriumyocat: vts autcin ^ua^ Habc deicSlim |iiie -
^deoiium premit,atqac dum ira neutravis alteri cedit,nea
in rupcra,ncc in infimarcdacom aeac, fcd obliqua fcr- i
V tur via: nonnunquam ctiam in mcdio acrc dijrccatur in '
partcs: feric plcrumqiic c litiora loca, (juddiiiaiiixc vici-, . .
niora nubibus cx quibus cxcutitur.
Miraqua:dam fcrunturf ilminuclfc^la, vcquodnon- '^W'»wii««i
nuaquam loculis initcgris liquatur ihtus aunim .argcncu, fl^».
&c.<)'udd illa:sa vagina lique(2at cnfis, l]Uod fra^dolio^ v
ftet xinum,<k rig^^r: & contjcjt intcgro dolio^nonniut- ' : <
' ^uam abfuimatur./ Mitto bicaiiasimprdfiones ignitas ^
qux inmedia aStis xegipne£militcr oontinganc, ^oiaC-
modifitnt ftcllacarrens,fydusvolans,flcitacadcns,d£aco '/
joIaQs>&iuiiii;a^uataoafuacuugnimuiucuu. ;
' . .• - , ■ • • •
I * * '
l
7
Digitized by
tS^ Sl C V N D Al P AR T I S P H Y S 1 C Al »
■ ' Qv AE S t I O IV.
IN inHma aediS regLone non procul i cerraex caHd^ \
ccaila&glutmoiaexhalatioflteimpreffisnum igiMca^ '
rum genera nafeancur , imptimiR]uc ignis fatuus, (ic ap-
pcllatus,c]i?o(l luic & illuc difcurrencio liomincm mentc
, . captum rcfcrrc vi<icarur,de quo hxcnotacu digna fcrun-
jj^^^*^"' turiPnmiVin dicirur ad aquas tcndcro,iIiacqiic duccrefc-
' . , cjucntcs liomincs , dcindc modu iiomines fugerc , modo
inicqui viclecur : folecctiam apparcce fupra c:^pica equo*
* rum & hoii^Ltium,(lum (croduo teinporc , & €}uiilem.dict^
& vclodcer mouencur, , Apparcc eciam in ieicis itiquii)>us
abuuda^ vapor pinguis & vi(cofiis,vc in cQemiterii's»paci-
bulis^ iuxcapaJudeSy&in pafcuis. ' * J
Bt C fltn > eciam ali j igniculi di6H a naucis Caflor, Poilax,
/»" Vmv*-^ Helcna,proucniunt(]ue exhalituadmodum vifcofb.No-
UtlttHi. nunc]uam,idque fxpms nauigantibus tcmporc tempcfta-
; \ ' cisapparcre folent.Ex iis frpc duo, intcrdum vnum du-
( taxac apparerc lolct. Ethnici,vt crancinnumcris fuper-
ilicionibusimplicici/, ci^mciufmodi exhalationes.bina^
' couQ^iciebincur , (iredebancefle Caftoi:enr& Pollucem;
«cui^ vna duncaxaCyHele^amrdc vnam qmdem in&uftum •
•iiauisacionis euentiim Hgnificarcbinas vct6> pro^furD^
V qnoa tamen ooAieaipei^conciiigit.
DE IMPRESSIONIBVS
. , ; • . • / Lucidis. . / . '
jQX^' • T lO. V* '
Dlfierc hoc genusimiprcffionfi apr«cedcncibus,quod
ill» praecedencss firic veri «t ^lentkdicer ignis:bae
p^nt^4im' Ycro formam eircntialcm exhalacionis a|dhi|C recincant:
W^"**** fpeciem tamcn ignis aut hicidi corporisprac fe fcrantob
. • ^ admixtioncm himinis.Fiuntautcm,vci cx fola rcpcrcuf-
fionc iununis (^uui^mca a coiporc lucido diffusu recipi-
' ' ■ \ ^ , t , turU
Digitized by Googl<
TxAcr. III. De Corporib Mixtts 157 ^ ,
picur xn lupcfficie aut ccrtc ,n cxcrcmisparcibus cxhala- /
tionis pppoiicar> velexeiurdc luminis]:cfr^ioneic|uo fic
^t rcs in alio ficu cj uam vcrc (e habcac repr<^cncctur,quia
nempe lamen ob in^quabilicatem inedij » npi^fidcli^ec . ; r
oculo repcae(entatQr,qucmadmo<lum nec bac^iis qui.d!^
parce aqu:|^ immer(U9 e(i:iiic eni1!n fra£tu^ videtuf c&ni >
nonfic,idc]ucobrcrra(flionemrpccicrumvifibilittm,quic ^ ^
pcr injcquabilc mcdiuiu, ucmpe acpam iScacrcmjadocu- ^ . /
4os vlijuc dcfclunc^r. ' ^ . ' , . ^ '
. . * ' ' ': ■ ' . ■ • • ,
' * O V T 1 O' VL ,
COl orcs qui in aercvidentury no vcri fii^t plcrucjuc,
(cd apparenccs«NiKi|emm aliiid fithtqcufti lumen> r.;
quod pro varia dirpontionc materiae m qoaceapicur,va- r/ii.f,
rias colorum fpecies r*:fcrr. Apparcccciam diucrfi illi cp- .
lorcs, parcim ex diucrfo afpcdu corporis luminofi , par-
cim cx diucrfa c|iuilicate mcdij qiiod iiitcr ocuhmii viden-
tcm & rcm vifim ii?tcrjiftccc,]par4nictiamcxintcnlionc , -•
^rcmilfiouc luminis. , '.^ '
Ex ilUautcmcoipriHn variccatfequj^inacrc ccrnitur, ' ► •
& figuris quibus tu aer cum halitus in acre.eu^aseflFor-
inatur>(bienc in (ublimi diuerfc rerqm ipeplf^s apparere.
£.ic quibus pc imp occurruftc vorago & htactts>quae tfic ap^
parcnt ciiin halitus in acire coftipati cicca mediji dcnfi ^ hiMm^*^
vcrfus cxtrema rariorcs ac dirc6W inter lumen rucidiorii ' 6
rydcrum & afpcAum nodrum cxpodci fouca: fpeciem ex-
iiibcnt,qiK-c fi magna appareac,vorago:fi pania,}iintns di- . ;
cicur.Qood fpedlac ad i!Ia conHigentium militum in fu- *
blimr fpcdlacula, vidcncur cfic dc corum prodigioru gc- ^
ncrequ^ yc p.lurimiun piiy(ips cau(asnon |iabcnt.Ita^^ ^hffriat^.
|iae<||at diiiina fiuiit victutc,aut 0j»(4a angeIorum>vel e- '
ciam daemonum: c^u<iniuis po(fint intcrdmn illa nbn-.dlc* '
Tcrc cxpreHa> fcd vnulqui fcjue prout acrioccm habct^w
ilmi> nubcculaftiuc in fablimi cxi(lentcs vario' modo diC^
cernitjillafibi ad libitumcfHngar.Qnod autcmauditi iinc
tubarum & tympanorum foni , rcfcrn folccsadhalicasiflt \
«iiibcinclufos ailis6ffc]uc adiilius iaccia, ^ . • '
' Digitizedby
■ r
Cwinm- Orona Grxcis halo,id efV arca, cft imnj2;o ctrcoTaff^ ^
' . apparers in auhccircaSolcm aucquocllibct alui Ui-
ilus lueiduin prarfcrMin circa lAiuam , cuius cauTa c^l x-
' ^ quabilis dirful^o luiuiiiis a corpore Jucido.ad cxtrciniia-
^t;»f|«.^ ' Sunt autcm virga raidij quidamj ^aii Unca& a Solc pg:
^ ' nobemin^qual^iliwcoiVcrcraipirerr^ ra^
fiMitquc ngiiafujOTacVluuia:. • ^ 41 ;
rAN^ui. Pardiarocint jf^ulof^^W nut^s roiidas & fplcndid^s
<{iuc referunt fimilitudiiicin Solis,aAcu!aslatw^ aijpirct.
* ' Vn<!c nominis appcllationmli hahcint q«a(i <TS5%t
^ - > circafolcm. Ciira cuiiti illx; nubcs vcrrus falcm fintdia-^
phanXjSc altcra ck partc conflipara!,nc morc fpccuii tcr-
' minaia: , tnnc accitlic vc in illis Sol fui imagineiu impri-
. \ < 4iiat>qux indcad noftros oculos rccurr:ns Solcm nobis
• ^ rcfcrt.Contingit vero «otinunquam plures nubcs ita col-
/ . > - locari» vt imago fc^lisinwna carmn produda, ixindcia
* / ^ ^t!eramftid>tmdeferatar»&ext|^c mr6isi^
yhMfsfim^fi^ * . /
• fFtfrv^lftt^ lanamm
* i pirnilunio coJtfm modofimilimdinem (ui Hmul cumlu-
* minc ciaculari iu nubcs ad cam excipicndam idoncas,
^ ' hincparafclirixdi<i,\ac fimtj<juali /ai^^
, *^ talanampofitx. " ^ ^ ^*/ ' V \ :
V AB S T 1 O • VII
|fcigjff (rt> T cit aircas nAalticoIor iti itabe forida pafttinttrint
' ^ * 1 hiddarp<rtlirio|^ca;&c6acauaexra3^
- ' pofiarcpcrcu(fioncapfarciis^ocalisfpcaaarfarii.M
• dcfcriptione intclligis non in qanlibet nubc irramanti
-jfoli oppodra Iridcm apparcrc , fcd in ea cjux habeac prx-
I J ■ , - di(flns difpofitioncSjid cft,t]ux U: ronda, icaut proximc}
' , .in piif^iain folui poHit:prxrcrca parcim tranflucida in ca
parteprxfertirnpartcqu^apsrclpicitvtiniQ^um
Jl*. ' &cilittsiini>ibat>paftiiiii6^iamepacapras^^^
. /
I
' Digitized by Goofgle
i ,; Tjract. L Di qoR?4>iiiB. Mixtii; ' 1«
' :ttrad4i rcpcrcutiafitttridci^quc conwa,nc ycccpti a So^ '
lctadijiHicodi/npeneitr. ' ' '
^ Trcs aurem praccipui colores in Iridc .ipparentrprimus c»l§r
circiapcripiieriain punicciis fiuc cicrcuSjtccaiKias in nic- "y^-^- '
V-dio viridis : rcrtiusin infiino minori circuloparpureus.
5nnt auccin iili colorcs apparentcs dunuxac, tioa vcri^ . ..
lolidi,i']uia exrola radiorumrcficxioncpcttdcnr. / .
Quod ipcdatad ladctKii tircuIdin > qiicmGra:ci7/dc< cmliii
XfltgiAf ,alij via:Ti ladcam appclfanc ^ noncft imprcilio ^ '^f^
' nictcorologica»fedparsoftatideiphei3rliiddio^^^ ' v
f«lidenriutem,yeiutali|vpiant^^^ - :v
i mipiinanini f^etlarum vifom fi3giunt,& tamcn par- \ r
' tcniilllim cocfi fpIcndidiorcmreddunt.Ainbit autcm ille- ,t
circulus totam o^^biuam lpliaTam,camquc iccat per Sagi-
1
1
DE lMi>RESSIONIBVS
^ • ' ; H V Ul D l S.
. ' ; - r, • "V • -.■ ■■>•* * r-,
s _ - . - ■ , ■
■ ««
QVatuor ha?c humidarum imprcfTionum gcncrain^ .
mcdia acrisrcgioncgignuntur , ficucin infima gi-- ^
' gniturnubecula,granc4iui,^lacics,cryl]:aIlus,ros, &
^ruina , dc quibus fcqucnri qu^ciliQnc.: £11 atitcm nubcs '
vaROTfpifTus & dcnfus adincdiam vfijucacrisrcgioto . ' ;
^ caioit Soli^ette^us ibiqiudraip^ .
.auteniniibes in acfre fu^eiiia obimprelfam 4 calore So- ^ :
<^ li$ l^uitatc^n>deiQdeobilii latitudtnem, taitdemproptcr
Inclufiim in illa acrcm,ficquc fubfidct mliina acris rcgio ' •
tanquam pondcrofior. Vbi autcm nubes frigorc nimio * v
conftipatae fiunt grauiorc^ cunc in plu^iain cc^iJAiaacur^
iicquc decidunc. ' - -1'.. ,
Jtaque pluuia eft aqua illa in qnam nuhcs {andemca- iVwwi.
loreSoiis ^ aliarum nubhsfn 93iii&o(ic cotmertitur ac "^'^ '
reibluitur. £c^uoi|^iafliinubes vixtobi.fini|tf!iii aquart^^ ' \
^ iola|futyluncfii>^^piuui^o c6nennsin(i^ T
" ■ - * " *' ■ • • . , . ' .
1, 1- ■r . - - . ■ ,
C i i ' ' i . . N Digitized by GoOQle
'i6o Sbcvndae P ^ P H ;i$ s c- a^;^,»
. , * tim iecHiit. Addc .quod 1 icc^t nubes prtmd. iit ^toffii&tijS
^ labitur psimm ajifris ailiftotK,pan:im ipPa^iocus cek rira-
/ tc in miiiuras guttiijas JiffijfKitn^, EH: aiitem prartcr iliud
, . riaturalc aliud tr(iaus ^luuire pio.ligioni-n , vr ciim viCa
sMt animaliaplacrclapidcsjitcm fcrrapi,Iac fanguisjfrt^
ip.ciitum,S: fimilia : qiumiiis plcraqiie cxiilis noii.vcrd,
fcd appar^ntia dantaxa: dixerira, ifugcrnaturali caci-r
fi aD:oprodudacxifl:iniaucrim. , ' ' ^
• f^x fit cx ipfa nub(^ cumpawlo aintcquam dinoluacur,
itipluJiiamhiiftiofrigori ebrtgddfcit, grx&rtim cum ia.
WafmoJi ftilbc noiinihil a?Jii$& ^alabiojiiW incfndi-
. • >s' tur. 'ybi autcm di^ibltUft^jM^ i i tcr
^ ; conrrlobata decidit. •Llc|ft*lfitfl'nt circa a:flatein nr.bcs
polfic co!]gclariA' ii'- r.uioin dilh>lui,iHv ta;nen ipfa inS-
mx regionis calorc lK];!efit ajitc^^u^ ad nos pcrucniat:
pcrfcucrat autein in cacfiminc r.io^uux > qma caWr^'
tcrra rellexiis illuc vl'^a.c naup^i;:inr'it. . y '"i.Tv {
t V
I
bahiis faepeaum;srdpittiuam*co!i^^^
ricm in infima:,rc^ione iSKs,ptttp^m'i»mptcma i pfi t?s
partc,nonnun<]uamccibmin viciniori nobis,vt ciim ili.e
grandincs tTrandioucs cxillimr ^ ac:imiaac.c,tlx: iu cis^r^r.
meaupakarHiii inueaiuttcurcunjii^uclcurt^^ j^j^
V.. ■ ^ , ,• . J "
' V QvABSTio X. '/
vr^ifcg^^fflliMa in infima a'tirt$rcfflDgtfprope ter^m gi- »
HuSfiCHl^. -JlTlgtlimtar:Nubecula,qiud?(qiia? vul^q caligo^icitUi:)
^ dlvapor Jeiifi^^tudaRtaxat a hiabeiUtlc^^^^
bcs fiat^mcdia rcgiorit^aHd^^ : iiebataVtrS^ftt iif$ma:~'
' ' dcindccjuodillain acjiiam ^^ltl (bleat,ha:c nonitern. ,
Granedulacft vcluti nix in rotundmn congclaca, t^uac
gigni folct (ub fincm Februani . Dum enim co temporc
nixdecides -feuemc in infimaacris rcgione calidum vcr- ^
nalcjincipit ^xterius liquclcere , t«nc accedente rcpcnti-
,ao & fubtiiiiri«Qi;y[^Ati fc|!cea^^^ iamtnutif-
. . . , J . y . - ... .
'•^ Digitized by Google
Tract. IIT. De Co rp o r. Mixti s. i6t
ilmas parccs locuadas dirc£iinina.coDgelacur ^cxiiticque
graneduia. *
Glacies cfl aqiia coogclaca,i(]que ob aJmixtion^ qoa- ifltim
xvindsHo cxhalationum adiuni^o extrinfeco venconim
frigore.Ex <)UO i ntclligis dtio coricurrere ad gl actehi cffi-
ciendani> alccnim lanquam maccriale > ytdciicecaquam
non cjuamlib«t,{cd tcrrcftri cxlialationcpcrmixtam: al-
cernm vcLo tauquam efflcicns , ncmDc frimis cxternum
qnod aqnam illain con Ai»'ft. PI.iocc cnim cam viiu fri-
gas vc (ui:c fiinc liiucili <T'jncrisfi:in]1 convircrcr.
Ros fvgeiumatena no;] JilFciunciic enijn ros cum va- . .
por modicus no^ftu paulukim a ccna eucliicur » <fumque '
nonponjf Hcft ducalorisaitius elcuari, in n^uciflimas ^
gucculas refoluicur > qux maxime in hcrbarum& acboru
&Uis<|ua(i^mmu)ae cmicanc.Q[iod fi anni ccmpeftisfic
caUdiHima^acim va^^orille antecjuamin aquam concre* -
(cat,dinipacur:ii vcro plus a:qao lic frigida,tunc nvnutif- .
fimx illa: parcicuiac coacrcfcuiic 3c iadurantur,exiilitc[uc
Deniniic prnina aScocic fcrmc vapore cx quo ros 8c gCr Pr/$m^
lu cxcitacur,fccl pauio magis a tcrra cicuatp.Adde etiam / '
vapotiilli vcprimL!;nadimiY:erice]||imascxlialacioncs;£ft ' •
autem gcniis illud piuui|p frugibus tcrtrt: valdc noxiumji
quod aridum inagts ac ccrrenum (ic>;^am humidimi* ]
A E S T I O X I.
QVod fpc^ftatad maris falfcdincm, cum aqua natura V4r/4tf/>w/#.'
fua omnis faporis expers c(ic dcbeat, muaiicur nec ^*^*
imme^ito Piuiofoplii vndcaam iaUcdo iila aqux 'acccf- '^/"^
ieric>variique varias huius rei cauias in medium proferre ^
conaci liuic. .QUidamgeaera!cquoddamincei}kdiam>ali|
pcr an*|uam'aqcMB&teirxpennixtioQem commenci
ituitt&d fabubcNonnulIi ccrne fudorem>aIij SoUs calo-
tem,ali j dcnique aUud caufaci (unc. Omnium tdmc pro^ ^
babiliilima vidcturopinio AriftorcJis,qni docct magnam ^rifff^ §fii
Cxhalationum copiam Solis calorc cx tcrra fubiidciue'***
ad fupcrlicicm vfque niaris attrahi, quo: c\im proptcrni-
lu^m dcoii^cin non ^jdiac altiuscuciuiibi u*mio Sol^
' ' . t€% StCYNDAl PAltTf. PHTStCAl
ardorc combiiruntur. Ex harum igitur aduftaruni exha^
lacionum admixtionemaris falfcdmcm nafci aibicracur:
. . fic cninicxpcrimurex rcrum aduflaniin admixcioiic fiU
fcdincm iiuc acrimoniam cjuandam naici , vc in |ixiuia>
j fuiocey^^cVeriim allau hxc ab Aciilocele racio fion par*
• «as paciuik difficuicaces. Dancuc enim aliqjaa niaria qux
non (tw (alla > & concra > iliunina quardam CzlGt : Adde
quod vi^ concipi poceft cancam efle vim aduftamni iih*
rum exhalacionum,TC cocum mace ialfum reddanc.
SinmtU Icaqueprobabilitfif recenciores exiftimant Deum eo i-
mnmm fra. pfo tcrcio crcacionis die cjuo aqiias infcr^orcs in vnum
kMifmM, congrcgauic^mari raifedinem indivii(rc,hmiilqiic marinq '
^ acjux magnam copiam ccrrcdrium cxhalationum admi-
icuiflcjtiun vc forcaHc illarum intcrucncu marc herccral-
fiim,tuin vtpirecs comniodius dcgcreuctum vc maccfi^-^
rec dcniius ac roIidius,(icquefaciiiu$ cuuigarccur.
Defiuum cr QSP*^^ ipcclat ad fltrxum & rcHuxuminulia de rc caiica
w^nmm4^. variecace opinionum cenacum eft,qua de ipfios cau(a. £c
nt. vc milTa facianyis fabuiofii ^uorundam fementa & non-
MF*"'^- nullas Icuioris momenci opinionestProbabile quibufdam
^^^^^» vifum,iiiLus rci cauiiim cHe influxuin Lunx : Nobis vero
vix quicquain minus probabilc vidciur,(iuc per CLi influ-
xum,Luna: mocum inteliiganc,fuic iumenjfiuc occulcani
' ^ 'vimciufde. Cum enim Luna vniucrfaorbis maria vnica
conucriioaefingulisdicbus pcriuftrec, cur non eundem
cfledu fiycicurmmnnibus^Magna cnim cft iftius iluxus^
^ rcflttxus variecas* Nam in quibufdarn maris craftibus
aollus auc perexiguus vificur,iQ,iliis yer6 m^us&fce- •»
quens admodum.peiiide noneodem cempons Ipacio
' biquefic.In quibirfJstoenimiods^arefenisliortsincu^
mcf cit.^i fcnis dctumcfcit^In aiiis quinis iioris.fubit,(cp-
tcius rcfugit: Alibi quatcriiisacccdit,o<flonis rcgrcdicur:
;Aiibi binii fluic,& binis rcfluic. Lunam quidc mari ficuc
& aliis rcbus humidis domiuari noncil duiiccdum,vndc
& marc iplum pencs i^reinencum auc dec;cccul^nas Ya«
• • V riomodo aiiici obiecuai^unc naucx. . Non camcn vlla cer«
tacaula fluxus & rcfluixus fiuc a mocu,(iuc i lununc&ue
• abocculcavi lunx pccipoceft. aUj adfundum nia^
' cucrancicxcttitts vari9itcuYndasjnodd^aflacre>nmdo
a. opim. refilire^icrancift. Sed haec dicuncur gcacis:cu> enim ca-
uitas aiiqiKla oppicca ell^cjuocuaQUC modo ^ tiabcac f&n-
' '* dus,
4tt5,toc.iaquanacuraUccrcoaquiercic:DeLncleciitticaaUa;. x
c«;ca fluiam&rcflaxum conciatjuac , qaxaanpolTimt
pcrcam cau6in vllomoiocxplicari. ' ^ ^ ^ ' " ;
Alij niocdillum mirinacaraliceriftfitiimcffearbitran^ ^
tur:qLiud u ica eiljcur noii \<^m\r omai man copccic?,Sc cur ^^fitmr*. '
tam varius mulciplcx tcniicur ? Dcindc quacuorcic-
mtncis fiiniiliccs cancuiii inocus ijux rurfuni vcraeorluin . -
fuac a Piiiiolopliis cuilnrJuCLjrrat moius ille maris nou
crteiufmodi : quareabcxccraa caulaproucniac ncccile
cft.ProbaSi 1 ifu u a igicur nobis videtur eoru^ rcncciuia> Pr^btfnlk^'
qui exiftim^nt' hunc marissrcftum cflc gchcrccoram/'»''»'»*^/
cHFeduam quos Dcus authot nacura? fecrctorum «uc arti* ' '
fc3f mortalcs celarc voluic , vc Inde ignorancii iutccon^
iui occafioneni ruman&adiniranJi oacurai Creacofcm/^' ^
V ■ ^ » •
Dt.fiintium ^fttminumcrig^ne* ' , ' •
' ..Q Y AE S T I O XII. ,
COnftat 'quiilcin, iiiuUas eflc in variis Ycrrcs partibu^ :
pne&rtimquc in locis nioncofis cauerna& feufpecil^
acrc fic vaporibus opplc?as,vbi vap'orcs illi frigore confti-
paci in aquam /acilc coaucn^ntur; Aqux aucem illiC pcc ^
occultas qdafdam ccrra: ysnas viamfibi%cium:>c4nd6m- ,
quc c:dcum fibi apcfeunt:vttdccxiftunf: &pc numaro» fo^
tiuni fluminum fcaturigincs. /
Vcrumlicet prolxibilc iir cam clfc quorundam fontiu ^^^^^^^
&riunununi originem^nou tauicn cxiilimaucrim hac to- mo non §m^
lam ommu urigmein cllc, vc vult Ariftorcles i.Mcteo.c. 4^f#-
x|.Cum cnimiataUt fonciuaijau'*^^»^"'"*"'^^-^^'^^^^"'^^»^^^^" ^*'' *
rum cdpia:ncccflarium cflcc cerram vbiijuc cai^rnis op- .
plctam cfl3s>quod abfurdum cft.ac cxpcnencii re||Ugnat.
Quaretenendutn «ft-fontium&Aumiaum , mmh-^/FfrtU
cuum ^Aagnommorigiacm vcplurimum cflc cx m^ri,|»<»''^
ijuocl diiiiflis oracaiis vidctur conformc,5ccLiI' OmnU ^
Ji^mtna (inc]uic) '/^rntr.-r maYet ^ mare mr^ fidadMtuu^ '
/ccnm 'vnde exenni fin^innnfetiertuntur ttertim fitidt,
Quod auccmaqucV ilhc licct ex mari oriundo: ialla: non .
fintaut ainara::prouc!iic e;< co quod, duni pcr cxiles tcr-
xsemoacus 4ubtcrrancos tr.-infcunc , pcrcolcncur & pur^
gcncur > fic cuim (aUugineiacum craltioxibus cxh^acio;^
t66 , SfECVNBA£ PaHTIS PMYSZCAB'
^ibus amittunr.Et vtliquorvafis odorem rctinet,ricaqii?
• XubcLiiaucx cius tcrra: pcr qiKim tranfciint conditioiicm
rcfcrunc:qux igitur tranlcuiu per ccrram fulpiiurcam ca-
lidxMuntjtjux nitroiaiii iallli:>(]ua: pcr aurifodinasuucii-
tiux,qvix fcz argillam pingucsj^c.
DE IMPRESSiONlBVS
SICCIS. s
' ' Qj AE s T X o X:iL
POdremi gencris imprcfrioncs f.unt cx Iialicu, ita ta-
incn vt ncc i",nicrcanc, nec admixtione iuminis con-
fpiciaivcur, (cd acris naturam imiraces adlpe^LU higianr. "
Solent aucemeiufmodi haiicus iu terra: caucrnis in-
^^tvA mtiiis ^-i^f^ tcrram concutcrcivbi enim ficcicate & Icuicatc fub*
ii^mfi* ciiiore&fadi lttnc,<}u^rant exitum:.guem iiforcc non in*
ueninnc > - cerrxmocum «xcitanc. Suncaucem duo prac-
qpiia terrx tnoruum gcnera. Alius enim eft cerxi^ mocus '
ttemori perfimilis , cvun videiicec indufiis ille fpiritu^
' , tcrram longc laccque pcruadic, & cam non ex profundo
iurlum j fed ad laccra modo in lianc , modoinahcram
* ' paitcm cicc: Ahcts vero inftar pulfus eft, quo ex imo ter-
' • ra cGcutiturA' i'J^i>^'" dcorsumquciadlacur ipincu fur-
sAmniccncc. Concinguncautcm cerra: inotusprxiertiia
^ in locis arduis & niocoiis^ quia in iisl Itint crebriores (pc-
cus<]uibus halicus illi eoncinencur.Prxcerea incluia: fre-
qiiencjus cerrx mocum pacittncur^qttia mulcttm fuiphuris
&exliala^oms' conciacnc. ^
JDf Ventk*
QVA.BSTIO XIV.
jfijttrUve- y) Fmcfcribic Ariftotcl.i. Mjtcor. 15. matcriam veuto-
0 tmjy ^^*' ruiii cde fpiracioncir. ficcan. &:calidam fcucxliala-
^ufit^ rionem. Cuius rci eit argumcnto,quod tunc maximc
IbiCanc eilc v^nti cum abuiidant exliaiationes. Vbi ad-
iierce exh^Iaciont yc plurimiim adiun(flum eife vapoEem»
«[uo fit vt vcau noiumnquw fiac huinidi:ailde c^am «e-
• » •: * I.
4 » •
Digitized by Gopgk
I
Tract. IIT. De Corporib.Mixtis 16$
ttm fimul cum exhalatione & vaporc agicari.
Quod aute venti noa furfum auc deor(um>i^i~m crSf - iMl^of m.
ncrfum-circacerra ferancur,hqc eft ratio, quod kalitus r- tfjv^fitfm
bi ad mediam vic|!i(?aeris rc^^ionempraucfltftinc , iviitf^^^^\
ab illo .iCic Fri-:^ido ac tlenio proturi,rcFra'fl:o ncdilliiltaa-
di imuctu rcriliiiiit.Quiai{>itur fmiu! ifto ru^fa dcorliim » '
agii'.itiir,S: tanicn lcuunte furuiiii nKuntnr, cx itlacon-
ccntione ontJLir motiisobliqiius adlarcra: inclinat autcm
motus iilc in eam partem in qua mator cfl copia cxhala-
tionuin,c]uaTTiuis[vt ingenuc dicam quoiftncioj&peaid^
mero incerca fic caufa vel izsio cm pocius ex hac <^ia ex ;
illa parcc«arganc yj5nci^&.pbcius vno cemporc quam a* !
lio.Quo (pe<flat illud P(alm.f'f 4.|{^f eJueitvjtntosdejbs^
fturu /«itf.Et illuJ lona. 3. S/>fVi/M5 vhi vult /ptrstj f^vo^
Ccm eitis a.ndt'f,(;^nef t6 vnde ve^iiat ant cjuo zrad^^t.
Quod fncclacad numeriTi Yenroruni,c|uatuor ^^^*- P^?' ^Sj^JJJ?
ci pui qui int a c]uamor muadi cardinibus Jioc brcui di-
fticho comprchcnfi. - ^ J
AjperabMxerujt Bore;tSi furhUuruaahoftui
' • Anffer amat medium SolemfZtphyruique eadetem. *
Qutbus,a4duncaUj odio coiUccralcs qui bcne interfi^*
runcur tncer quacuor pr;ecipuos > ica vc omnino fihc duo-» .
decim his vetfibos comprenenfi. %
Flat^ubfelanuiiVHltHrnuSi^^Eiiriu ah ortu. '
Cerciusrd^afum Zephyruf:}He V auoniics AjjlxntLj, ... '^'
Et mi\iia de parte dic NotH^yAfricu4 Aufier, • . /
' Bonucmunt Aquilo^Boreitu?!^ Corui ab arBo, "
At aliis nominibus exprimunc , ac paulo alitcr quain . ^
in pra:di(ftis vcilibus cos dxfcriminant, vcpatct in co pa* • , '
• radigin^tc quod ad calcem appcndicis primi cradbactts . t;
buitt^partjsphyfiologixdefcripfimus. Recenciores ail*
Cem naucae ; vK|ue adfi.Qbfefuarunc.
DlSerunc autom venci nSrancijimfica, fed eciam qoa- Fk»ijfmi<^
licate.Qiiarcqtii ab ortu flant,funt ficci & modcrat^' fti- ^V» 4^ •
gidi: Qui ab occafujfunt humidi modcratc frigidi,quL
a Scptcntrionc funt valdc frigidi modcratc ficci.Dein-
dc qtii ab Auftro^funtcalidihnml^ valdc liumidi. Cur
autem venti tum Occidui cum Aj^ftralcs fincadeo humi-.^
di» Kacie eft,c|uia iili ab OcQanoiiiari>ifti vero a Mcdi-^
lerriaeb n;ianjiogeacem faporc^ (^piam icdim dofc'
. •• , • ^ ? X j . .
V.
Digitized by Google
X^^ SsCVM^AE, PaRTI^ PHYSICAE
HucfpccflantproccIiX «Sc curbinc^. Procclla quidcm
dicitur cxii:iI.'nio dcnfa, conlcrrim & rcociicino im-
peCLic nubc vi contrnrij frit^oris 'U oritim rccla propclli-
tur: Tuibo vciu anguilo niibis fotainiuc c nubc cleorrum
ctumpit^teria vcro .int cofitr;]|rif?Tcnto occnrrenrc in.gy-
rum tcuoluitur. Scd hxc fr t is dc imjxrc/Iionibus fi^ds,iit-
i|uc ^eo 4e met^oris (eu xnixtis impetfed^^^^
• ."POSrERlOR Dl.STFrArjO
huijtt tra^ttts.r . ,
- ' « •• • .■ 1 i' •
■ Dc mixtis perfci.'l:is. .
' ' • , '■ '
' ' ; ' ' ' * , , '
> \ - , Q y $ X I O h
fit jr^ Orpii5 pcrfc^^' mixtum appcUamits in'<^Ub hon ta-
mattm» \^ tiim c{ualTtates elcmcntorum rcfrallrcfeci forma ab
clcmentorum formis diuerfa reperitur, ita vt diucrjQcab
ilhs planc naturx lit.
^atupUx. ^^m^j aurem mixcorum duo gcncra: alia cnim in terra
s^ttauM* gignuntur,alia vcro iion^oru rurfus c]ur: in't;erra C^ignij-
ture|t.Aiiftotclc).Mct;co.c.v1t.quxda fant mGtalla,v^jua?-
dAin vcia noniappellantur^ab codera Ariftocclc fimglici.
ttfli4 tcrfofliUi,<|0Jcnonindigcn|atttficumopci3yt cxpu
I«w4fi ficutaicrallaiquflr ri^n nifi iiiccr (e peni)iktk,at fimul
* * coni multa materisc fitfpnr* fecfc coiicrctai 4 terra vi(cc«?
ribus c; 'innriir:l"onilii.tm au.cm diio facit gencra>vnii eo-
/ ,^ rum quo: lio jtfcunt;CU!ufmodi efl fulphur,nitrumj6:c.a-
^ liud voro coruin cH- c|u.T nuiio modo polfunc liqucheri,
cuiufuodi func lapid Porro ca c\mx iii tcrra minim^
fignutur>(blentcxip(iscorporibus inammatisgigni,auc .
umahosirtificro expdihiVtltOn^
clus>{cmba,(ericajtana^&c.qtt^ yero hat9&nb;artificio eie
• i^iis exprimiincar Tc] confichiutiff ifiiiit> vc oleunii panis»
yiQUm>&Ci His a<M6 sp(as iMiinmrum cprporum pactes
yarias , «quar^b ipfis tttcdtit dc autiKk habont racioneiii
miztorttb) aaimacdrumjYi iigna|Carne^>o{ra>&€« \ .
* * .- >
' Digitized by Googl
TKACT. III. Db •COR70]tlB,MlXTXt.
* metall».
C^V AESJlOlJ. ' ^
MEtalla (iiqantoircorppra qux^am dura > iucerroe .
vifccrihiis naca,qmpmalieocaadi,3c igaeliquefle-^ ^
liaiitmoUiripoffunt. ^ *«4«..
Moram maccria duplex afHgnacury vna remoca,ftIcera H9nifm mr.
^roxfanadllam aquam effe (ficimus> ided cAim liquancurtirMiNif^M^
metana,quia humidum tcrreno coniudum calore didbU
uitur,qiiod indicio cfl:,aquain mctallicis corporibns plii- •
rimum dominari,nifi forcc fcrru cxcipias in'cjuo terra vi-
dctur prxdominarijCjuo fit vt ad ignem applicatu molle- *'
fcat,potius quamlMjJiefcat. Quxna vcro lit matcria mc- ^^ndm ft
tailorii proxinuJiQn conftatapud omacs,qttidam calcc, P''>^*^'^m€^
ali j4ul^ttr> nonnulli probabilius eiTe acgentu yiuum af- iJ^****^*
ferttnt>eo quod fit maxime aqueum»& praetcrea aonmliii/.
fttbtflfcati§ acre9&: fimQLteicen^lbliditatis h^at.£rgo ^
probaj|>iliau|wm'arbitror mate^am illa» praimiam no
cflc hcfeiogcncam fcu vnius natursr, ftd kcterogcncam &
valdc mixtoin , (5c mcdiarcuiufdam rationis inter purac*
lemcntorum naturam &i metallicam.Ciim autcni Ariflo- ■-
teles fcribit matcriam mctallorum clfc vaporcm aqucum ; - •
tcrrcftii admixtu,principia rcmotioraafl^nauic,nonau- ,
tem V jciifiora i n quibus iil9,rcperiilucur. Ec ccrci in vni^ .v. •
qooq$ mctallo aliquid terreni^aquei fimul & acrci repe-;
ritursquodn.folidu fitp5da:p(um>nec facile liquefcac>na-«
^ becittn«i|0 : qu5d Tcro ifoi jipfiUcacilun(]le liquefcac|^
fiSc ectam euaporecur>nec confiflac»habec|ab aqueo : tN»u-
i^uequod dudHiefit, nec flatim concudim mallco (li^
*^,tur>(cd protcndarur, quo4 ad ignem applicacum aliqu^m.-^
\^diu confirtat,ncc (latim cuaporetur>habct ab actco.
' ' Eil alitem vnica in vnoquoquc mctallo fubftautiaiis jf^i^ fj^
v formanonmultiplex, vcnonnalli minus gj^abi|^|ig|j^*
• ^^^ftimaoc» ci^m uc corjpus homogencum. , ^ ^
Ei&qensca^omniunt prinfiaeft Deus,qiitabt i^ap.|r<«^^
nacura^um (peciesjDij^l^i ec-
DrocreaiiiCftaoa camenflRitniilL
. intcr c^ecews-qPTporum
^^Mmifi cerM^iil^ procreattic»poa tamenflht niiljl^t^
^%3iaiin dics gcnerentacidque a caelo,&le>calorevac.i^e
%bccrra]aeOj iccm etiam \ frigocQ^alore ^uidcm macena^
V.
t
Oigitized by
. iC^. SBCVK-DAB.FAJUr«PHV«ICXE •
metalH cxcoquicur dc purgaciir. frigorc ycro conftipatllf
6»:acidcnlacur. " ' - '
fmM&m Finis cuius gratia procreantur mcralla,cft natura: pcr-
fc^io, vniucrli pulchricudo , &: plcraquc conimocia tuiTi
ad vitx focietarcm cum ad inudicos vius. Ex quibus col-
Jwfu^niecailickfinmo, vc(icmixtil)tn>pcrfedum,ii^
jSfomyaqucum^terrenbiubtitiij^i^^ calorecxc^
S(tfn>&muko.frigprfl[condeafatiitn«
< «,
' .0 V AE $ T « O II L ' , ' •
» — ' • ' . .
^t»mtiiM9' ^ "Exprccipua! funt fpccies uicraiiorum.viclciicct aurCi,'
tmm jf'f»f«*.^ argetum,xs>fcrraai Jlaiiniim,5c pliMnb^tt.Quii^mad-
y ' ..j-^unt cLcdrum 8c aiftichalcumralij etiam argcntif(n'vtiifo
ied finc probabiIitac,e.0ie^)T{mi ctiini noh cft diuerfe ft>e- \
eid ab'aum& argcinic^ ncc «tifl^ aurichalclmm :ihiimtf '
sre addit^ verdalgcntum viuQm metaHtP-<p^<^^
. mfarcria cft^non rrictaIhnn.Dij?;iiofcuntur autctn fe£pra:-
diclx fpccicsfuis propriis fjualiratibus quar funtftiflTU-
' jncntadiucrfaium foiTnarum;fimr eiiimdiucrfoauninc-
• tallorum diucrfi colorcs,odorcs,fTporcs,&c.
MitalUrum Comtnuncs ;^utcm mctalloru ^iiTcdioQftj^lix funt.Pri-
tfefmtMei* ms^^isclncrctiojtjua^ fit vi frigorii infiti.Secundai*Iiqiiatir> *
quae-fit vi calorisejctcriiK^W nott^ mctall:^ liqucfad:a n^ '
^ Aiuiied^».nec adbacrec^ dci^{i^bt);s tadtis propter nixma '
* idmfa^jrionem ficci inmi hmmcib.Tercta eft ducEilttassdK ' .
' itts^eaufa eft iiditoidahl Itco& admixtnm noffonhfmiad
qiiatuni,quc proprictaspcrft<n:ioribus mctallis pcrfcftius
^ comienit, Vt auro inprimis, deindc argcnco, &c. idrjuc'^*
^ proptcr hiimidum fubtilins & ma?!;is dcfocp.rum.Qi^
' t cft aduftil?iiitas , quod vid<ilicct nictallum ad igncm ap-j^
^ofiedrh facil&^euis^a:etur,qua! iii crudioK^|M^metallis vt
plumbp , ftanno maior quam in jts qurr mogis QOi^
V * * fiftttl.XWirtta cil coloriilqdi tripicxmaxiqjfernus nitCM* . i
•'^^^Mctadi^p m • '
^ li^bff^ttV.^Srm dtla^r^ciui ia omnifcus mctallis kt^ *
fireft&mordax. -^t^-^i^iAf-' r>.T. .. .y..*^*-'
« /
Digitized by Google
TitAcr. m. Db GoRPORiB.MiJPTis
Qnxrtio hic inairiii folet, an metal lii aliquodimpcr-
fcc^am,Yta:s,iaaliudpcrFcc>ius , puta in aurum humana
induftria irafinutari pofTu.Miira autem hic omni curiol i i
■ aUcrcatiofic4>rcui rc^ontkmas: primd quidcm miiU re-
pu^rnare humafaaartc, applicando Micct aama paiauis .
trattfinutationci?! hanc licri.Cumcnim mctnHa quadam
natarcc arti^nitatcm intcr k habcatit , nihil vidctur obeltc
quominus adhibito iorne tafidem pcrfici & ooncoqutpol-
(intjlicquc ad nobihons mctalli naturam pcrduci.Sccun- -
do rcrp.Miacmus opi^c^ iftud cHe maximc ardaum,cnm ta.
tt^ulcatamc|;varia adciufmodi operisconFcAio^e requi*
r rantur, vt vix ca omnia aptc appUcari poirir.t,qnod fatis
cjcpcricntia coprobat.Ecficmm multi in arte illa chymi-
ca cxcrcitatiffimi cxtitcrintmo tamc liquiddconftat quc- ^
quam xUorumprobatum aurttmcanfeciffc : Addccfiam.,
aTterhitlam vanamcfii. futUtm & plcmnquc tum priua-
tis hoaiimbus noxiam cum Kcipublica: pcrnicioiara. . \
Q V S T I Q ly. « . i ♦ '
C\ Ardaaus l.^.dc Subtilitatc, conftituitquinquc lapl- upU'» lU
j dum gchcta,ncmpcgcmmam,marrnor,cotcm, fili- muntu
& faxam.Gfencralius 4uidai.n^iuidut in artofeaos, •
vcfunt laTeces,& naturalcs,vc funt cattcri. Alij aliccr. Eft ^
autcm rccepta pridem hxc lapidum pardtio,vt alij dica-
turcommuncs, ahj prctioli: ilhvtplurimumfuntopaa _
'% i nihii hr..iinis intus admittant : hi vcro tranfparcntcs '''''^HI».
lcupcllucidvqui lumcnintus fufcipiunt,vel etiam ingc-
niicum a fcipfis di&nduni. lHi funt lapidcs quibus con-
ftant 2Edificia,faxa, marmora &c.ki vcro communi voca^
bulo appcUStur gcnun«j quarum varias fpccics v fquc ad
j7.ciittmcifat Aifcrt J, a.inincrtliaro, traaatu a.Suttt au-
tcth cx his pr«cipui inprimis u. qui colHguntar cx A- ,
poca.zi.ncmpci.fa(J>is.i.SaphituSi^Gafccdonius.^Sn»- /
ragdus.5. Sardonix.6.Sardius.7Xhryfolitus8.B&iflttS.^,
Topazius.io.Chryfoprafus.ii.Hyacintus.il. Amcthyftus.. . ^
Hisaddc carbunculum.opalum, adamnntem,achantcnri,
alcaorium,tuwam,coi:aUum,<hclidoaiuai,&margari-' '
* . ^ •
«
} \ ■ Digitizecl by Google
»
170 s ; SBCVNl>Ail>PA.IlT, PMY^lCA*
^ ^ taSjclc quibiis fuse Plinius,Albcrtus,Ruelius,&: alij,
. Sunr autcm lapidum caulx communcs ift(^:opacorum
quidcm (cu commu,fiiiini lapidum macecia » x:ft tcrra lui-
it^idovircofo agglurinatai Peilucidonjm fcu p^rctjolbrum
\ , aqua tcrrcftrihcco acliofida,non quod a&aliorum cjuo-
que cleixietitoYum iiiiftunc iti Hs reperiat^irsfed quod ia
iUis teria^^n iftis aqi/^ qaalicatesprcdominari ifiHeakDtur.
, . Vnde etian^ Inpides quidam pretiofi dtilblni Sc li^uefieri
|fefltinr.Foim;r lapidum fubftantialcs ab clcmcntariisdi*
ucrkc <uin,vr pntcr cxfnrum propriis afftdionibus : funt
cium in lapidibns prrcfcrtim pictiofis vires qiia:tiam infi-
gncs, qux a (oHs clcnicntorum formis ncquaquam pro*
ucnirc poflunt, vt in Arhacc vis arccn-ii vcncm peftifcri,
. inrSapliyrbtismcdcndilcorpionum idibus,&c. Ncquc
tim^n exi fl imcs lapides-atcpie adco minoc^lia v cj^ctare,
Tt qilidam arbicrantor » (icque ilioram ferq^m ^ilc ani*
/ * inamvcgct^tem,licctindiesaugeantar:iUacfliflaLaccre^
tio fit pcr iuxfa pofitionem , vt loquuntur j non ycro pcr
"^imus fnfccprioncm,qua! fola poftcrior conuenit viiienti-
^JthjVt aiibi fuiius cxplicabitunficquc formq mincraiium
niediar fnnt intcrfinrpliccs formas clcmentorum &for-
' ' jmas viiicntium qux funt aaimac* Prootcantur autcm la-
^idesparcim calore,partim ffigorc : calore cnim cxtralii-
• ^ tur humiduih a^fcum,& mTatcria afFedla iiumido vifcofo
concoquitur & c6agulamr|in l«pidem: frigofe verocjuotf
fQpcreiM>aiiridi cum terrcftocotiftcii^itat. Dcniq^cfin
Ais^ Japidum cft conin^m operjitio« tam'cti^ piilcjiii-
. tndo&perfedioTniuerlis.
' / ■ ' ' '
- De rtUquis cfrfmim mixtii,
, t Qi^^ S T 1 O Y . V '
* '\J( Ixtaperfcdnlnanimaca,quaenecfimtmetalla,nec
IfijtM im^ XVi lapideSjfnQt in duplici diftecentia: nuasdamciiiia
^•gmtfk» ^t^ Teiati me^iatccjiictaUa&lapt4es,ideoqaedc gc-
nctcjnittcralramcfledicantar: idiave^Qtrahuntoriging
. cxreWaninMtis.Prioilsgenerisftmttab^^
* coiiaeiutraalta,nnphta,bitumcn:prqtcicalalnicrum,alu-
mcn,arfenicu$,chr'Yfocolla,mnrchcfica,elc(3:rum fcu fuc-
<innm,de^^mbu& omiubui cooiuie Piiitium.Ec haec funo
. " quae fir-
Digitized by Googl
y ^ -^- — , . ' ■ " i -
• TnAcr, III. De Gorpoil.Mixtis^
^^isaffupra monuttniis ab Ariftotelc vpcati foflSIia.
Poftcrioris genferis fant fucci & liquorcs cX-Htbis
plantffqne exprclfi , tiim cti.im cx aaim.ilibu$nic4iati> " * '
Ycl immcciiate,vt olciim,vjnnm,acetmTi, friiL^U5,farma,
panisjCaJniicr, adcps, rapj?;nis, hc, mel, de qaibus fuse ^^-^^^^
Alcdici. Notandum antcm iuc eftjfuccosS: !iou(Mc$ qui'^^^
^er compreffioneii^Su^t , vt vinum , &oleum , vt pluri-
'inamriooficri Cnccorrnpttonc corum ^juae ira compri-
muntur. Qnarcvaldcprobabi-lc cftolcvimcffcntialitct ^ ^
ac (pccic diftingui 4 fru£liJ>os oUuae » & aquas oiorifc-
ras ab herbis vcl floribus cx quibus exprimuntui:/ Dc vi-
flo aiitcm maf^is conrroucrtitur , cft cnim yalic^oba-'
^bile vinum non difFeiTC efFentialitcr a mufto , ncc mu-
'ftuni coliijuorccjuicxvuis cxprimitur : coquodcx
ciu(modi liquorc ipfis manibus cxprcfTo in neccflltate
. ponirfiericonfccratio, Yt iiiibcturdcconiecr. diftind.i. *•
c.cum omncdlrluUo Papa>&patti6.antc in glofl.c.in fa-
■«Crificando. Nonpoflct autcmexco liquotcficticonfe-
^facio nifi efTcncialitcr cflit vinum. Diffisrt autcm fp^- S"* ^F'^
' dc vinum, ab accto , li^ct vVnuii^accfce«s v«l ja$i«lum fit ^J^t/
a<(huc drcnttaUtcr ^^um. Plura Ac his (cUccrt non cft ^^,,^^
noftn inftituti , quarc htcfincm imponcmus kwiht ' j
parci huius Phyficx iiiftitufionis : mox tcrtiam quae De ' s
/^orporc animatocn: , Deo adiuuante ^aggreffuri : Cui . " ■ "
, foli Dco immortali & inuifibili , exccHb fuper o- * '
' y mniaiitlaus , honor , virrus&gloriain '
-t fiKcula faeculoium. .» . ^
% -
4 »
«
>- • ♦
r
Digitized by Google
vr-
T I A,,
PHYSIC^.
Df corpoife.a^ir/uuo.
Pkjb p a t r o .
^ Tsi porrrcina hn:c phyfiologicE pars fit dc
» corporcanimatOjitaut ad ipfani omnium rcr
I^Ij^.j^^ viuentiuin contemplatio pcrtuitat; jj^i-
rc oninino dcfcircamu^jdc Anima omnis nbftra diftuta-
tio futuracft. Eft cnimaniiifi prihcipiMt ommu fecul-
catum&operationttmf}aacincorpo^;iaiitmato , vtttilc /
cft r rcpcriutitdt : cjuare^ qusc de corpiore aniih^to ma *
f^nt^ ipfiiis aniih;g cohtclmplationem ranquani a'cl
. elientiatc principium corporis animaci reuocari poiruiit.
nm fifJs' v^^^~ animata omnis forma fit corporis viucncis, acc];
^^fimn ^^^^ t:orius conipofui parsjlicut & circcra: formx, proin-
d^c]uctoca}cm fcicntiam conftituercnc^UjcatcqjU^pMJDjS
' iioc formn: gchus pluf imum diftat a c^tcrii , cijto^ QO^
bilius fubic^tofij cxiMt& inulto nobilius opcrfcur quam
cacera:, idcircopectmittis dl ip(^ confiJeratio^iftituitur
a Phyficis, idqne auiboit Atmorcle , qui ptiii(quftm«4
ji 1 agi s fpeci^lem tcrbm viuentinm confiderationem^4d^
.^jJSidcfecqflodfccit inlibtisde ince(ru,hiftoria,partib«
& geoeraiionc animaliumtitem in libro de plantisrgcnc-
ralcm dc ipfo vit.r principio,ncmpe anima,crad:acioncni
i^fjitmifir in tribus libris dc anima,quibiij|licctaddci:cii-
bcllum qui infcribicucParuanatut^iia. » , ■
U^t^m^'^ Quoniam vcro tim de anima in genetcci^ de tribus
fingulis eius fpccicbu$,ncmpc vcgetaut^sicfracntc lc^
cionaliconfiderandum eft>ide» quacoc»: ettmc huius pat-
tis traddtps': ^uotui]i^'primi||yeric de anima gi^neniiim,
fecundusde anirad ^egecantcTtcrrius de ariimafefttieti-
tc,qaartOS dc anijna ratibnali.
[^gizedby Cooolej
TragtI L Db Anxma Gbneratim m
*1>RIMVS TrACTaT
TVS HViVS PARTIS. •
I . « ■
("^ Vni aniina in vincntc natiirx racio f^tj (imul ac pri-
^ mumoperancii principium , a cjuoproindc omnesf/«<i« sr^»
opcrandi faculUces pi:ofluuac:!iinc^uplcx oruin anima:^*'"»^'^'*-
xonfidcratio, iuxca qua«^irafcl:atam huncmduas difpu-^*'**
caciones diftribuemu s , ica vc in prion ea qu^ ad animas
naturam 6c racionem fpedanc : In po^eriori ver6 ea qu<e
a4 illius £iculcaces percinenc^ exp^canda fintC
^ R I o R T) 1 s p F r A r r o
»4
s
De i»$ qto ad antm« nacuram percinenc.
9
A £ S» T I O I. . -^'
Vpponimus Iiic animam cHcgcnus formo! Jifllnvflaa '
formis rerd inatiimacarumjquoJ vci cx ipfo notabili^*** ^fit^
• dircriminecntium inanimatardab animatis lacis liguet. j^^^;^^^
lUa enimad vnu cIctcrminac^mouccui:»haec ver6,prcrcr-4&
tima&imaliaperfeda.ad omnes poficionu difier^ias.lU
la' mouencui cantumcum fiac excra locu nacuralem> lixc
vtib eciain loce proprio : Illorumfimplex & vnifbrmts
operacio,iftotu varia & mulciple]t;ad ffiec illa maior^
' in fuis opcracionibus nccedicacem paciUfjtur , hxc mino-
rcjVtpotc qua: videantur fuas opcrationcs pronaciarc Cax.
conditioiic modcran : (icplantas \\c^t viJc:7s ad ccrcuiu
vfi]ue tempus accrcfccre,t:iim conliilerc, dcindc canima
limenti c terra exfugcre cjuantumfibi fatw cfi:pr*C£Ci:ca
iila vt pltljtkfiumexica fe operacur,h(^c vero apud le:De-
#ique resWimaur nnodo qutdam nobili^i & imacerKi
magis abftrado operantur quam inanimaca*,vcexpeti6-
tia lacis conllac:£x qiAbus neteflarjld eol ligiiujr in rebus
animatisfiibftattciale operandi j»nilcipiu, nemt»e #iiina«
cfle aliquidlonge nobiiius quouis aUogeacie^oima?.
» 1,
174 Tertiae Partis Physicaij.
^ni^^ diji' E ft .iiitem ab A riftotcJc cradita dupl^x aoimx dcfitiiA'
• «lia iitgiix» ^Iq. aitcca iaordine ad naituracn in hunc niodum: Anima
eft iu^s eorporis nacuralis orgariTci po^eftace vitam Jki-
bencis:alcera in ordine ad operacioncm hoc mo^ : Aiii-
ma tfk i4 quo primo viuitnus > & ienttmus > & inctlligi-
^ mus. Vtracjuc breuitei cft explicanda.
CircM prto^ie Circa priorcm Ivitur norandLiiii cft priniOjanima dici
jffinitttmm c</Tfc2' i^ii^r/tf tspi^iTW^i^^ ^^ftj a^tu primum fcu priTiio inli-
mtdndujn i. tam:eamquc lubftanti;i!em rci perfecHoncMd diftiiidio-
. " nem tuni opcracionuin,cum facuitatLnraat cniin opcra-
^ ^ tiooes a4l;us £eciuidi>facultaces vero adus cjuidem primly
li cum operaciouibus conferatut:fed non abfolutc i fim-
u plicicer,ci\m ab ipfo vicx foiice profluaiic.Nocandum (e<*
cundo eam dict ad^ki cbrporis nacaratis or^anid :*neque
enimcuiunib<rccorpomjnacuralis a^s eft aiiima , rcd
■ corporis or<^anici>id cft partium dilfim ilariii varietatcdi-
■ ^ llincli.Illam autcr.i part.il- ;n Ic«.i incnibroruni Cjuaii orgri-
norum fcu iiiftriiii-«cntori:in vaiiceaLeiiijCorun-Kjue elc^^a-
, . . tem difpofuioiiem dclidcrat anima , t]iiia ipli prin-
cipium cH muitaiu m opa.itiouum,q i.v non nifi plurium
' .4 ^ membrorum mnuilcriopoiruhc pcraf^i.Motandum tercio
eand^mdici Adnm corpoasorgamci potcliare vua?n
bencis>qmanoA fatis cft, quod /(^orpuscuius ad:us eft ani-*.
. ma>iic organicam>(eu organis initrudhmii (ed debccvita
poteftate concinercid eflipolTe vicx fundiones exercere.
Qiiar^e licct cadauer fit organis diftincliim,*^c]uia cam<5 no •
poteftad vitam aaiiuari^^auc vir.c huictiones cxercerc,u6
Oigffflif- potcftillius achjs dici anima.Obiicics,corpus illud,cuius
auiir.a dicitur aci:us,non potcilatc duiuaxar,fcd adlu vira
i^utk» conciaercjcumi^cliu fit annnatum.Cui fcfpodcccum di-
cicurcorpuspocc{^^tcvicaraconcincrc>iuhilaUudintclli--
'gi>qaamiUud pouc vitc fundiones exerc:crc>qttod pofito
z&tL vft^ pruYcipio,n6 tollitur> ficuci pofito quod aliquis
4* ai^ Yideat>nonieqaitar eaiideitinon pode videre.&eni--
que notandu)i%cft generalem han^de anima! defibitio-^'
• ncm,ica vt non tantum vcgetanti aut fcnticnti,fcd ctiam
• * ' rationali aniiiKc conucniac, &:c]uidem fyi*oiiyjjj[6;s,id ci^^
iecundiimeandcm pr:cci(u)uis rationcm.
4ln^ iA Circa poftcriorcm dciiiucioncm notandum cft prinio,
tUrtmZm pccip{aai explicari quid fic auima iu gencrc,itatamen vc
!• hxc i££aicio omm aoimse cc^lecUue uoa djfttibutiu^
I~ 6 w
Digitized by Google
TraCT. 1. D« ANIMA GsNlltATIM. ^T^
fumpca coaaciiiat:nequcciuiTi c]ui:libiit anima cll ui qun
viatnius>leadmus> & iiuelli^imus, fcd feiifus fupradidx •
. deSnicionfs tiVc poceft>vc aniiiu (sUcacui: id qao viuiintts»
lentimas>& i nte 1 J i ni u s : o n o i am qaQdcuncpie viuir^sS-
ticjvcl intclligit, id habct ab anima, quamuis non fit^e- .
cefle id omnc quodanimatnliabecfimai viuerc>Ientirc,^
intclHgerc.Po(iicctiamh-JBcde&niciadiiiandktudexpIica- [
ri,ita vcauima dicacurprincipiumqua vcl V!mmus,>el • '
fcntimusjvcl intellif^imus. Notandiiin fccundo pnorcm ^
deiinitionempcr iilampodcrioicmcxplicari,^ vclucide " _ .)
aaima demonfcrnri a poftcriori,ac ii ciicercs, Icl ctuoJ cft
^rincipiumquo viuimus,fcntimus,& inrelligimusjcll a- •
Aus c(>rporis nacucaiis organici poccilace vitam haben-
cis:acqui animaeft principium qao vimmusatcncimus, Sc
imeiligimus : er^o eft a^ui cocporis nflcufalis organici»
£cc. Qnx dcmonftrac^p veri eft a ppftcrioti> cdm in'ea
caufa demonftrecur per efte Aus > netnpe animam elle a^ v
<flum corporis,feu principium vitsc (uDftantiale pcr ip(as
vica:fandioncs,qua: funt viuercfencirc, intelligerc. ' * '
Ex his aiitem latis apcrtc colligitur animam clfc fub- xAmm.t •p
^ ftantiam,ciim ilt pars tocius compo(iti fubftantialis, nec pt^^^ttAm.,
tamai eiie corpus, fcd adlum fcu formam corporis orga- , >
nici>ptoindcc|ttecx natura fuainuoluerc ordineai ad cor-
pusciunnodi. . , ' »
' . ^ \ psrtii tmntkm.^\
, • . . . , ■«
QVAISTIO II. * V
QVxfliohaec inrelligiturmaximd dc anima (enticn- f^^j:^
te in animalij&fpccialitcr de rationali in hdnuncylj '
nam dc vcgecancc inplantis confencjiunc cam ciic pcr
omncs parcescorporj^squaliccr fufam)anpcculiarein (e«
dcm liabeac in corpoic> ita y c reliquis cof^ris partibtif
anima (eettndiim vircatem duncaxat adfitynon &cttndi\m
%i]bftantiafp:Si^ entm nohnttlii eani in cordc poHicmnti
yc plerique i fimAis Pacribus:atif in iterebro>vt Piatouid :
, Vt alias futUes minuciorum auchorum opiniones pra{« -
tcnuiccam, f
\ 17^ Tertiae Partis Physicae. '
^ft^ • . . Vemmjcniri Ariflotclc fcntiendum c{\ nullam pcciilia-
iitfwitf. rc'""^ animx lcciem a natiiiM aicribijlcd cam toto corpore
• fiifam cire,ic;i vt non vnius dcrcrminata: parrisjput^i cop-
; ' ' clis,ccrcbri vci hcparis^fcrl totius corporis organici acbis
^ fit.ipfum fccuncium omncs lui p irres vcrc aduans (cu in-
i' . .t" ^ , * formans.Probaturpiimocx ipfa animariicfinitionc, qua
' ilcfinitnr , A^irus corporis organici , non partis alicuius.
. Sccuncio e>c i.clc animarex.p.oc ^.^'^'lct.ca.vir.p.irtcs ani-
, ' *' jnalis fcparatxf^icanturxquiuocc talcs,icl clljnopropric
Wi 4. '\ ' & e(rentiaIiL-cr:iic orachinm auulfum non nili orquiuocc
r . • lioniinis brachium dicitur , hoc aucem non c(T'et verum
- • * iiifi priiis pai ces illa: ab vna cadjcjuc anima cllcnt iiifor- .
y ' ' ^ matx.Denique fi in folo corilc,verbi ^riria^refi^icrct ani-
xTia,folum corvcre 6c eir>;n:iaUtci diccrcturanimal,quoci
*.*•< 4. abfurdiirimuM cfl-. *
,t •^-Cxtcrum liccT animafit fubfbantialiter vnitatoti cor-
N#frf. pori tanc]ua forma matenx,non ramc lccundLim omncs
' < iiias facultatcs & opcrationcs : i^ani a!i.>: funtanima: fa-
cultates, itcmquc operationes in ccrebro, alia: in cordc,*
* ' &.C. vt i?acebit €X ii§ qux diceaius dc anima fcntientciii ^
'^- tcrtioTrad\acu. £ft aucem vitxfons prxfcrtimin corde,'
f< ' * i'jxta Ariltorclis probabiiiorem fcntcntiam: eftcnim cox
•* . • primum viucns,& vicimun.i nioriens,quamuis nobiliorcs
anima: opcrationcs c cerebropotiirimum pendcanr. -1^^. ,
• •*.' , • jin omncs corparlf f.xrtes informentur .
t
.» »
*
* Q V AESTIO III.'
PdrtM€o\fc. TT i^-c.ficut&prxcedcns quscftio dc corporc anima-
^malifnthtu XJ lium prxfcitim accipicnda efc;ad cuius plcniorcm
^*** • exolicationcm notandum cll: varia dirtingui partui gc-
" . neia in animalibus. L^imiim fic di [Hngui poifunt tot par-
/ . ^ ' tes ilLx , vt alhx aiimenticix dic.antur , quibus prxfcrciiii
nucricdis &:foucndis infcruit ahmcntum: aiix vero ex-
. '• . crcmenritix , cpix exfuperduit.itc alimcnti nafcuncur.
EicaemtMti' Kurfum aiimentuiae vel iunt organicx fcu iictero^eneci,.
fiif. (|uxdicuntur mcmbra,vtca{)ut,l)racliia, &:c. velfimila-
). ' \ rcs,feu homogencx cx cjuibus coiiflant organicx,& qui-
' • • dcm triplicis fublUntix , nempc di^x, moliis & fluidx:
• H /-^ . - . ^i^rat.
Digitized by Google
Tract. I. De Anima Gener* ' 177 -
dur.r,vc fnnt olFa, cartiligincs,ncrui,cen(loncsimolIcs,vt
func caro,ccicbrum,adcps. Dcniquc fliiidx , cuiufinodi //,/^--'
func quaruor humorcs,ncm^c fanguis,pituica,flaua bilis ntM.
& melancholia. Poriocxcremcncicix alix func vcilcs v^
lac,fcmen,vngucs:alix vcro inuciles, vcqux orc,naribus Hom0gtHo$^
& poris corporis cgcruncur.Nocft autcm dciis omnibus* . ^
cdcroucr(ia,fcddc quibufdam dataxatttim alimctis,cum VtHa,
cxcrcmcntitiis,ncnipc dcpilis,vnguibus, dcntibus,fcuo,
medulla,ccrcbroila(fl(r,(cminc,fpiritibus,humoribus,prq- IrmtUtu
rcrtimfangiiinc : dc quibus quidtciicndum fit fcqucnti-
bus concluiionibus dcccrmiuabimus.
Prima conclufio.Pili 5c vngucs non func animaci, tum tXtmti^
<]uiapcrfcindi polVunt abfcji vUo fcnfu doIoris,tum quia
cx humorc quodam cxcrcmeticio gencratur. Licct autcni ^
crefcant,non tamcn in illis hxc cft vitq opcratio,fit^niin
iftud incrcmentumpcrfolam iuxta policioncm maceriae, > ^
non perincus fufceptionc!n , ncquc fic aprincipio vicali, r
vnde cciam in fepulcis cadaucribus tum pili,ciiin vngucs '
fucccffutcmporis augcfcunt,cum tamen nullu ibifupcrfic
vitx principium. Si obiicias id cire pilos in animantibus Q^^g^jf
<juod funt folia arboribus,folia autcm citra controucrfia '
clFc animata.Rcrpondco fimilitudincm incocancum va- Stlutit.
lcrc , quod (\Ci\i frondcs in arboribus vcilicati funt & or-
namcnto,ficpili in animantibus. Quare licctfoliaani- ^
niantibus,non tamcn fcquitur pilos efle animatos.Quod
autcm dc pjlis & vnguibus,i4^m dc barba,laQa>cornibus,
roftris animalium diccndu n cft. i
Sccunda concIufio.Probabiliffirnum cft dcntcs no cflc 2.-Ctnclu/h»
animatosjquia nempc gignuntur ex o'fiqm maxillarium
cxcrcmentis,vbi femcl dcciderintrcnafctintur,finc dolo-
rc atccruntur, crcfcunt in fcnib us , non purrcfcunt in fe-
pulchris. Ex quo intelligcrc eft dcntcs non circ formali-
tcr ofTa^funtcnim harc animata Sc licct fcnfii carcant,pcr
fc tamcnaluncur&crefcunc.DoIorauccm illequifcntiri
nonnuaquam videtur indcntibus , non ipfis formalitci: . '
incft, fcd in partibus vicinis quibus adhaercnt.
Tcrtia concIufio.Probabilius cft adipcm, (euum, mc- ^.Cmlufit^
dullam noncffe animata,co quod aliis partibus nutrien-
<lis inferuiuntiquod autem animatum, nec fui ipfijns, noc
alccrius parcis alinacntum clfc poflc vidctur.
, Cercbrum autcm aai,matiun cHe arbitramnr , ciim ia
M
» -
d by Google
t7S . TBRTlAt Pa&ti$ PutrsxCAB
&aiinaH nec excrem€com fit>fiec dimentu^t^cr ex
mento orcum: (edpcf(e alatur, & ifl dmnes pofimnam
difFcrcntias crefcat, ficquc omnium fenfuum fons & ori- "
go:& qnia met^ulla fpinalis ciufdcmfcrmc tcmpcramcn-
ti cfr cum ccrebro , idcircoprobabiliirunum eilc iudica-
inus eam cf^canimatam. -
^Cmlufiff* ^ ^^^Juarca conclufio JvJec lac>nec lidmenvidenturanima-
tksnont i^ulf&^ni lac>cum quia non formatut' ab initio fic-
ii3|,<^^Vx parces animatae: cum quia yidecur ciafereope-
ratlpnibus vitx : cum quia non cam ad conftituendom a-
i^gal^tt^m ad alendunveius fbecum a natuta conCiffiim
• ^iij^Nlltdaili (emen videcor ani macum,<]Uta non cA tiim
ad coiii\itutioneft! eius in(]uoeil><juaniaIceiiusprocrea-
tioncm vidctur pi^rcinerc. ' . ' •
^Xmlitfk» (^Minraconclijlio.rrobabili/Iimum eft quatuor humo-
^ rcs non clle animatos: Non quidcm trcs priorcs, nempc
' picuicamj& vcramque bilcm, t,um <^uia lujtc vduccxcre*
' mencaeius conco^ionisLqux fic in lecore : cum quia^cx-
tecarum parcium nucticione de(eruiunr, quarefimul'cum
S^Hg^im fangutnepervcnasmagnaexparccilefi:runciuf. Defiin-
non tfe ««»-c,yi„^yg£§nij|iQjcft^0ntiroucrfia f permulti enim ani-
^ : matum efle concendunc: nihilominus tamCn mulco pro-
'babiltus ij nobis vidcntur lcntirc, qui negantanimatum
~\ tSc, tum quia ca^terarum partium nntririoni infcruit,vc
^ patetjtum c]nia pcrmodumcxcrcmcnti noniiunquam c-
I7ie#« getitur. Vbi nota non clTc ncccfl'c,vt ca fine quibus ani-
Sfimm tfft j^^iis Yxta neaoit fubiiftcrc > auc qux percincnc ad ipfius*
^"^^^* inccgritntcm unc animaca. PotT6 lic^cfpiricus vtcatis9&
animaies eiurdcm natui^le effc cnni (anguine videanmr:
Probabilius camen dlxerim efic animacos> tum quia iw-
tricioni eorum tnfijroic (anguis;ci!ltn qoit iiec excremen-
ta funt,nccaliment9, nec ex excrementisoita: tum^uia i
p];xcipua funt inanimali motus & fenfus inftrumcnta. \
Vtfimtminakfmtdum amnitlmemiifmiiaimm m
iorfot$ difiimt.
Y
«p^rfft diri q Enfiis propofitse quxfHoms eft > an omnes Tioeoti
f*^'*'*^^^ O parces debcancefleconnnuat>^vnaJeadenqiicanmc4
tftf^tn^ ^ infotmftHr.Vbi notas partes aliqaas did ftm
..ivjiu^cd by GoO'
TRACr. I. Dfr ANtMA,GBN£lC. . rf9
tcibus modis contintfas. Primdquidcm^cionematciu^ ^ -
taatcbn Toa cftnamcro illarani oroflittmylicic ao eadeni ^ ^
oamer^ £brma in iilts Qmaibas infic % Tt pater iii virga *
.partimviridi,pactimarida. Secundd ratioae n^icefiat 4ld ]
Ibrma; cotalisinon ver& raciontf difpoficioau/vc patec in
arborum ramis & fi:oiuiibus,acc]ue adco ifnomniuin ani- -
manciumparcibus.Tcrcio rationcmacerLr,form^,ac dif- j.
pa(icionum,quomodoxoncinux func partcs corporis ho-
mogcneijvcpatccs aquae,iigni,&c.Quxltio igicur propo- ^
iica la^ciligcad^ cft de primo gcncrc coaciauicacis> aa o-^
XQS^ corporis viueacis partcs falccm ractoae mal;cri«c ^
quancicacis iatcff^ (c co^tiAuari . debcaac:ica vc luiUa iis
pars aaimaca ia coco corpore viueacisiqu^ nonconciMe-
cur cum aliaparce aniniuueiiifilem corporis.Dabicari
nim poflcc de cerebro,dcque oifibus; de cecebro quidem>
quiacumccnui quadam pcllicula, quo: mcninx dicicur,
incracraniuminuoluacur , lic videcur circ ab omnibus a- ^ ' .
liis parcibus difcrccum.Dc olfibLis vcro, quia ciim finc foH
lidajiaon vidcncur cum aiiis parcibus poiic concinuari.
Veriimceneiid&m eft omncs animaiis pjuccs dSt «^n- ^^^.
^nuas, vc patec ^ip(a ccu:ppri$ diiledione, Sc cerci i|oa ^'"^
poced iuccliigi quomoddvnum per fc conftare poffic CC
xebusareiauicemprbrfusdi(crcci&. Ac iliud de cetebc0
xc(poadea4um eft » cecebcum nan Tadequaque iaaohd
iila peilicala , fed conciimaci cum medalla (pmali , qme * /
cumncrLiisdcmufculisincercoftalibuscontinuaripotcft. ^
Quod (pcdat ad olfa , dicimus illa conciuari ciim aliis
©flibus mcdiis ligamcncis qua: adnafcuncur illorum ex- ^
crcmicacibus : dcindc ecTam cum aliis corporisparcibus
,ner c^i^j^iiics quac vidcncuc dlc (acdias «liuflam coiv> '
di^oaj^i^cercaniem&oira» - ' . •
QXAE S T i O . y,
ETfi totfint animarum qupcienmianiaiacariim di^^^wnRM 1«
ftiadaB^eciesjinfimae , eaeqocpefmulcacfiacpracfiir-X^'
timplancarum ftaaimalium: Nihilominiiscaineajcoi»-^^
inddi feleiic adccia prxcipua gcncra rcuocari» ica«c ani-'
Yna in genere criplex x6fHcuacuranempe veg^caciua>(e£R* -
* tiua,& racionalis , idquc iuxta tripliccm graduni nobili- '
tacis,qu^ in opcratlone anifnc cernicur.Idcirco cniin ani-
ma form^ geaus diilia^u a c$teris c6ituuic,quod ^odii
Digilized by Google
l8o Tertiab Partis Physicab
openmdi habalkiiij^s eleiuicum maceria*
Qperaciones ante^aiumje tnbus modis^ ^oafi diftia"
(^*^^^ £ils gradibus.eleaancoiXupra inaceriAmXi^eQim.tcia
ITpJr^ rq^anmMope^
MiTsdm tenae neeeiiinidittem cum illis arguunc:pnmum quodno
liMMyf^t maneant in eo a c]uo iianc,re(!l in aliud cranfeaot jalcerum
quoinon nifi racdiis cjualitatibus primis excrceancurj
tertium quod non nifiin fubic^^ojcorporco rccipiantur:
tot modis coQcingit opcratipncs rerum animataruma c6-
tagione maceuae hberari. .Impcimis enim operacioiies
proprixanimc r^cancis, rt accrecio Sc oucritio imtna*
nenccr fiuncnoncranfeanter.Deindeopecarioncs propri^
animacfentiencis>vc ioiiario, appecido» iieqoefittt>cranf>
cancer> nequc per incecmedias ^oalicatesprima^» led (pe-
ciisrum incentionaliura interuentu exercentui^ : Denique
operationesproprixanimxrationalis,YC intclIedlio,& li-
bcra Yoiido, practcrquani runc immancntcs, nec pcr pri-
mas qualicatcs fiunt,a<lhuc non nifi in rubie<3:o fpirituali,
ncrape anima rationali recipi polTunt.Cum igitur his tri-
• bu$ caQti\m modis poiiic forma aiiqiU eicuari fupra ma-
teriam/c^ui tur tria cancum eire animarom generay^ood
paflim afleric Art^ceies iib,t.de Anima.
> Porri > Qoia eorom qiut aoima (enriencepiaedica fiuc
qmedam fofo (en(a pranuca (unc > iponcaneo aucem moco
-carent) Tt 'conchylia & zoophyta:aiia vero (en(u (imul Sc
ibocancomocu doaata funCjVt volatilia,grcfriIia,&c.hint
nt vt ciim trcs animas Ariftotcles pofuent, uempc vcgc-
rantcm9(encienccm,& rationaicm,quatuor tamcn anima-
tonim gradus aiiignauerir,Qcmpc vcgecaciuumjienlitivu»
fecomocfnnm >4£ iocelic^tiuum: ex qaibus qoatuor anL»
• macorom g^nbribus, duo aempe locomociiium 9l lenfi-
cioum ad animam lcnciencem perrinenc» • .
V A £ S T 1 O V I,
COnftac quidemin plantis animamduntaxat vegc-
tance repcriri,coca Vero diificulcas eft dc belluis, &
liominibusmu plurcs in illls aninue infint* Pcra^ulupiu-»
res>pra?(errim in hominibus%nimaspofuerunt><^ui in va?
ri:as ea(que incec (a diifidcntcs ignjeentiasifanc jiltra€U>
* Vetttm
Digitized by Google
Tract. I. Da Anima Genbkat. iSi
'Veruin ptobabilior cft coiu (etitenda efai viikam 4&-*
ttxat in rnoquoque viuence anima ineffe airbicrantur.nif-
peinpiaons vegedbem>inbeUui$Ienficiiiam»iAhomiiie .
'arioiialcm:Ica vc fenfiti^ vegecaBCcm,^ racionalis dim ^;^^ '
flmfiriuam cd*m ve^tantem eminenci i(aa(iam ratione ' *
contincat.Probatur nxc fcntcntia, fimulque oppofitsc o- ^i^ig^
macs rcfutantur. Qui^a fi multiplcx eflct incodc viucntc
(excmpli gratia,in homincj anima , (cqucrctur liiucl clfc
multiplicisnaturar &cflcntia::(icqihominc appcllari pof-
^cplaacarilibcUuamAbominc. Deindeadioncsincodf •
Tiuehce in €pio plures vitx gradas repcriutur,puca ia h»"
mii)e>plerumque feimpediunc, qtxKl noa aUunde proue*
nic» qttim quod non polfit cad£ numcro antma ploribiis
Gtl^ue difparibus operationibus incdidererDcniqQe San*
fiis Ecclefix Pacribus vifum cd vnicam efle in homine a-
nimam,cofquc crroris damiiaueruntqui plurcs in homi- •
ne animas pofucrunt.Et certc id fatis apcrtc couincit ra-
tio Thcologica:Si cnim vnicafuitin Cnriflo Dominoa*
nima , idcm ferri dcbct iudicium dc caeceris homiaibus»
^iim idbmne Chriftus aiTampfcric quodad incegricace
humame nacurae pertinec : Acaot vnicam in Chrifto Do- 4^
imno.animani,nemp^racionalcm,eaaiciircprobabir:x]uia
fipracter antmamrarioAalcm Chiiftos habuitib4senc<*^|^ ^
velaUa pcriifietin tridtto nM>rtis>veliiim »Si prius 4ica-
nir , (equicur partem aliquam eflcncialem humanicacis -
Chrifti pcriifTc : fipoftcrius , veliUaanimafcmperre- ' ^
mandjfct cum corporc Chrifti , ficquc fuiffet viuum cor-
pus , & pcrfona diuina tunc cemporis faiifec vnica bruco>
non homioi » vel (imul cum animaxacionali dcfixndiiTec
adi^fecos , vel aUcubifeparataremanfiiiec:qu2 omnia
perabfurda func IcridicaU» imo pland crtonea. AdiUod
vcromiodfolec opponicxAriftocele i|dtg|Bnecacm|e«»Up^lM
niniaitamc«f «hominempriiis viocre viu plancaeiCBmvi-*'!***^"
ta animali s ,demdm vica hominis.Refpondemtts non elle
exiftimandum cinbrionemfcufoctum invcero muUeris
prfus inforraari anima vcgctantc,dcindc (cntientc,tandc
rationaii: Vcrum pcr ^o.aut 4^ dics exccptum femca in
vtcro pcr virtutem formatricem, qu« in ipfo (cminc rcfi-
dec pauiacim difponicur, donc^ inipfiun animacatioiia^
lisinducacuriYbi auc£anima racimalis infiibicdoapc»
M i
Digitized by Google
181 TeRTIAB PA11T.V Physicai
▼cgctandi, acitidefccundQm gradiii ftnti^*
noj|iiifiattittsali^uot i nariuitatc clapfis fecu
' ^ l ^^.'^^'•^""^"^^PcratiirrEthoccftcjuoaiococitato
2JJJ«J'^ *>cccAriftotcles : Qnoactiam alio lotofcnbit Ariftotc-
' ' '^»°^^"P^;^-^c gcncratibne animalinmc. 4. corprius a-
Tj^' • nimari cjuam reliquas partcs,hoc intciligi debet dc prio-.
iitate naturar , non tcmporis : ica vc nullum fit tempus
quo an mcturcor,anccquamc«tcraepattcsadimamio-
, naliriafopQemur.
QV.AB aT I o VII.
f«»y«» fu. Vmaaiiiia lcnticns in brutiscas vitx opcrationes
tfifUutitr. V-^ excrccat quas anima vegctans in plantis,(5c rationa-
iis idcm prjcilct in homine quod vcgctans in plantis , &
' ' ' ^cnrtens in belluis , fignum eft animam vcgetantcm in
fentientc , &: vcraraquc haiic in racionali anima aliquo
- ' modo concip.eri. ' ^ -
yt^^jefttote^ Vcrum, ditH(;ukascft<]uomodovna contineatur in a-
»«»^*. lia,an rormaIitcr,art Vero cmincntcr. Rcfpondhnus ab-^
■ -1 ' ^^i"^^ ioquchdo decectorcm animam non formaliter,
"'fr^f'*^ «^^cmnenterinpraillantiori contineri. Probatur, quia'
^s illa^funt animli? ^cncf^m Tpea^^
^ ... AcCfcseiufilf m gcncris diuifiu.T funt formalitcr diucr-
, Jta vtvnanonponicin alrcraformalitcr contincri.
: Deinde fi anima rationalis e/Icc formaliter anima fcn-
tiens & etiam anima vegctahs , fec]ucrctur non tantum
conftituiabanima rationaUfor^aliter hominem, lide-
' tiani & belluarn & plantam , quod abfurdiftimum eft.'
ff»«/^. Quare concludcndum cft ,infcriorem> idcft, dctcrioris
.coaditionis aiiimai^ tn fiipcdori , id cft \ nobiliort ooti
formaliccr coiictQeri>(e)j emtneniteriquatcnus -ani ma no-
Irilior continct oinncm Tim animx infcrioris : Sic cnim
ltime&4ititur'cminenter contincrc calorcm , qiiia licct
. . ^i^ncontineatformalitcr calorem", poteft tamcn idem
praeftare quod calor. Nihil autem abriirdi cft fpccicm
ynam cmincntcr contincrc altcram fibi oppofitam , imo
id vfu cucni re folet,vt ca ipcdcs quaf alias na^lltt» digni-
cate anteccdit ^ .illaruttvquoque pcrfeaion^-«tiiiii^
quadam rationc cbnciaoac. /.<..:•
fiMmaltter
Digitized by Google
TiAcr. 1. Di Antma GBNfiitAr. i8j
fc^^malitcr fcnritiuum,&: vet^eratiuurhoc auccni noii pof-
^ intelligi,njfi in ipfoforin.ilster infit aniina fcnfitinajSc
YCgctati ua. Refpondco gradu Mecapby^ficurq lenticndi^ ^'•iiiiiit
'^cgccandi incllc forinalKcr in homine>rion fecus ac gra-
^umraciocinandi > ac protndehominemene fonnaUt^^' / ^
^Cgecatiuum>ieaficiuam & racionalem : Ad hocauccnt'^
non efit neceflfeye ractonalis anima alias (ibi oppoficas
ipecies (brmalicer concincac , licic non fic nc<iandum (
hoc diiigenrcr nota) in ipfa co-itincri formnlircr gradus '^•^*
ip(i cum aliis communes.c]Uo fit vt honi j ha^cac ab ani-
ma ratioj3aIi.c|no(i (i f )rinalitcr viuens & lenciens. Vbi
obitcr aduercc tiim vcgctatiuum , ciim fcnliriuum dupli-
citcr accipi poifespiinip c^uidcm vi iucrlalicer quomodo
vegecacittumeft communc p)ancis> bclluis & hominibus>
ficque gradus vc&ctandi e(l communis tribus aflimarum
geatdbus in qii^iis formalicer rcpericur. Sccundo vcr^
ipectaUcer > quomodo vc^ctadniim plancaruro duncaxat
popriumcfl,fcnf5tiuuin vi(rj^4>ienuarum dunraxac, quo- j
xnodonon ramfuiu gradus communcs & metaphytici>
quamdifFcrcntiar (pccialcs coniiiuinibus fcu gcneralibus
vocabulis cxprcifT, ficquc coallituunt oppolitas anima-
rum fpccies , nuarum nnlla continctur formaliterin al-
ccra. 6ed hxc mniis dc niimum fpinofa quasftione,
^An Jint fluns forrm. paniaUs in quolibtt viuente l
fr4L$$r iot^Um.
^ ' Ae s t> O VII .
CVm vnica fic in vnoqooquc viucncc aniraa , parccs ftftpf* f«.
vcro corporis di/fimilarcs (eu hctcrogcncje , id cft, *^«»^»
diucpfi generis , alia enim eft in animalis corperc nacura
carnis,aliacutis,alia ofTium^&c. Qj^arritur vtrum pra:tcr
i llam formam totaIcin,ncmpe animam» admictcndae (inc
aliae fubftanciales formar pacciales pro varia parcium illa^ ;
P9m dii^iQficioiie. Qua ile rc {rauicer inccr Scoriftas affir- <
mancesidc TJiomiftas negaaces j paribus ferm^ latiomim
' llioftientis concrouecctcur,
I^babilior aucem nobis videtur hiieinptiitti So6ti- ^jp^^
ftaru opinio, viddicct praeter forraam totalcm quae cft nttulM*
in anima,admittcndas cffe formasaiias partialcs,vtfor-
mom caroisa oi&Sj nccui> «cc. Piobaciuhac validiiluui^ MiMwv ^
M -4 •
\. 184 TlKTIAB PaKT. PHy$XCAE
xatiotie:Panes il\x,\t o^yneroi9&c. pcr fcAam ablcifioii£:
i coz|K>ie nthil de nouo ac<]iiirunr,cuni ibi nolU fic phy*
' * .ficaaclio per cjuam aliquid (ubftancidle producacurA ca^
inen eonftant matcria.&forma fLibftantiali, cum fint ali-
quidfijBftantialc phyficum.Cum igitur formaillaru fub-
ftantialis non f\t denuo prot!ud:a, ncceffc cA: vt antccjua
partcs illajprxkindcrcntur^camfibi congenitam habue-
t^nfrm^. tint.Confirmatur,quiatempcrics ceccif&mumcft latcncis
tm. £omx fpbftancialis indiciitm : acqui mancc eadem oilis
recens auulfi cemperies fjax antea , ergo temanec eadeiir
ngcura offis^n fic : dico bifis vt fic> id eft > qufSttenns eft os '
fimplidcer>lionqilaceniiseftos Yiaens» qu^a os aunlluih
noneft amplius pars^Tiuencis,ficque non remanenc in eo
vicaelun^oncsjcum non amplius informctur ab anima:
•^trifiot, rf/. Vndc noncritciifficilc folucrc id quod Ariftotcle obiici
t:fU' poflct , ncnipe os fcparatum non nifi analogiccos dici
poflc ; ibi cnim Ariftotelcs accipitos quatenus cft pars
quaedam viucntis animata>tbicnim audll||^ cft» iloncft ,
nifianalo^icc id quod f\^erai&an|ra. Animatutn cnim^ *
iiiamniacain ^ecifica racibne^i^t!li|iSinalo^
nionc. Eanuameil ^rmam paltialem quan^ coci corport
mniundam habebat reclnec > racione cpius dicicur reci-v
nerc nacuram ofiSs.Quod autcm dc ofl*e,idcm dc carnc 9t
caCcrisp^rti!?usdicipotcfl:. " * ^ty--^
Wiffh^ Vcnim obiicitur, iftud in primis quod abfurdu vidca-
tur eandem materiamiimul a pluribus formis a<ftuari,fic
enim eidcm materiae mulciplexefle tribacrccur,ficquc v-
nu & id5 cfict niBlciplicisnactu:«>vert>i gratta>es fimpl i '
duabus formis adukrecur,neinpe a parciali forma o(fis>ftr
SilufSi. Pi^ter^ab ainipf «^fod r^pondecar nihil abfurdi efTc par- -
tes iocips cprpb^i^ netcrogenei pr^tcr fermam cociusfil^
yendkaijeprbprias & pecuYiares formas,ficquc duas fub^'
fianciales formas in eodem fubicdo rcperiri , modo Cint ^
% fiibalterna,& vnacarum fir rotaIis,alterapartiaIis : Nc-
que fequitur propterea rcm eandem habere duplcx c/Fc,
^ fcd vnum & idcm quod habet a for^na pactiali canquam'
abinfciiori ^ abttttima ▼cro jeu ferma tocali ranquam a
6periori principio. Vbi teri^ i toco aucllicur,tunc toWffl,
luum efle habec ab illo peciiiiart^tinc^o.J^/ '^^^'^
«tilliiiit^Mt^ aaidittar, c^m accedec amma, non
fadoe'
Digitized by Google
Tract. I. Di Amima Gener. if^
fjLcict fubilaiuianiedcadhi }cnic enim a^ tx hypothefit
quoi i, fermis illis partialibiis aftiiaretat ; Quod tamen
.^fHlotctliw <)oftriiiae rcpugnat , iuxta cuias decretanib»
iedum cutoruts formx fubftantialis eft etis in potentia. y
Rcfpoilccur,licct partcs illx omtics fmc a(f^u racione fua- Stimm,]
rum formarii pcciiIiarium,nontamenconftitucre torum
alic^uod cns adu^fed potius cxiis cofticui alic|uod ens in
potencia,iQordinead efletocale,ad quod ex t iftit^uco na^
fttrae ordiiiaatarjtQaoclqueitlisab anima ctmmuoicatur*
V AS.i T t o IX.
p
Robabilius arbitramur,vbi animal inceriit , abctinte ^^^^^^
vel percunce anima , mancrc candcm numcro macc-
riam;non tamep vllam totalem formam remaaerc % aut
denud (a^edere»(ed partiaies fermati prsBcxtiterutit»
▼t coaftatexpr»cedetttiqiMe{Hoiie,remadeceuidiue ^
f arcibos mateciat : fiequc eorpos lUud morcoui^ dici
ntim iftttd ratione mMri« > non camen ttttone 6>rnn»
nift eo modo<|uo didtof exercitus ynas,quamuis ^amen 5
iftud magis propric dicacur vnum cjuim cxercitus,aut «•
dificiumj «uia vna eil omnium par^um concinuaca ma*
tcria. ^ ^ , ( /
Non cft auccm probabile remanere totalcm formam
corporeitacis,quia non praecxticic: rt quid enim prgexti-jy|]|I^
tidct > c^aii3ma(uAciense(retadcommunicandumr^^ ' .
Eadam noncanmm vitatfic ienfiis>ic<l eciamjfttbftancui^
cocporis/Dfcindc ferma illa corpoccitacis > auc eft (pc^
cics> aut ^enasaac indiiiidiiQm : acnihil hornm dici po«* '
teft: Adde quod parciales formx quas admittimus, pofl ,
^unt pcr fc coaferreiingulis paicibus gcadum illum cor-
porcicacis. <
Non ctiam refidmile eft nouam formam tocalem pro- Pwmwtdu
duci,ncmpc formam cadaucris, tum quia nulla aflignari uerm
Ccft.a^opcrquam autagens, aqaotalisformapt0»<*>'*
»ufur:tum ouiafiadmictcndacflct aliqua totalis fer- *
la^dQifliin^ aomicccnda cffet vt partes dilfimilarcs ia
MHi cbatiiictejEeAtfuihoc tiokcftaoi^^
Digitized by
ig^ • TiiiifiAi Part. PhysiCab
, in via ad dillolutioncin : Et tamcn non poteft dici quoJ
rcmancat fola matctia cum folis accicientibus: hoc enini
inturaluernon potcft coiuingcre : Quare diccndumcft
leinancre mac^riam cu^ formis paxualibus»nempe>cuin
y " forma carnis, offis» ^c. quae diuerfSe in cTiucrfis gaf cibos
pro vari^difpoficionc copenuntur:Sicqiie vbi intcHc aoi-
f malinon ftacim aliud quippiam gener^tur^ fed xnediante
parttunj^cocius diiiblutioa^ex animali corrupto tandeni
variae rerum fpecfies nafcutitttr,vt aer,cerra, vermes , &e«
quodfatis eft vtctiam iaanimantibus locum habcac i*
; * ftu,d Aiiilqteli6 axioma,
/ Qv A» 8 T I;0 .X
^AmmsplsU Xpcrientia (atis compcrtum cft , quorundam viucn-
tamm iitd' ^ cium animas vt piantarnm & imperfedlorura anima-
lium fcdliles^feudiuifibilcs cire^lic enim vidcmus rarum
ab arboreprxcifum vcgctari & frondcfccre, & vcramquc
partem lacert«diui£e motu quodam«tiiinali cieritatjue
adeo viuer^quod non aliund^ prouenic ni(i quia horQm
vitientium anima diutfione quantitati^ diuiditur » pera^
daqqe dintfioQe inp ^ctttms iiSBfi£3ds. refi4c(. , .
Animara verd ratibnalem indiuifibilem eAe leu intx^
J
iMflN li. ienfam non ratio mod6,fcd cti*n fides ipfa videtur (acis
comprobarc.Cum cnim fide ccnendum fic , quod cciam ir
pfa rario fuadet , animam hominis eircimmortalem ac
' IpiritualemjnonpofTit auccin circ fpiricuahs fcu indcpen-
dens amatcria^proind^qucn^cimmortalisjnifi ftc incx-
tenfa feu indtttifibilis j fequi^ur, aUenunietfe a fide xa-
• ^ tione»animamintelIecliuam cfrcextenfam.
dtffU Tota igicarxUficukas eft de aliisomnibus animabusa
aUmtii. perfeftorum ammalittm > an fint exceii& (eu diuifibilcs,
ficuc func anintee plantahtm & imperfeftonii>ianitnaiiu>
rPr^kMUr an vcro incxccnlfx feu indiuifibiiesjvtfimt jinini« ratio-
JhnmU» nalcs : vcraquc cnim pars graues habcc auchorcs & pari
O^lNwnr.fg^.j^»^ probabilicate nicitur. Priorcm tamcn lubcntius
amplc^inittr , videlicct animas perfedorum anim^lium
cffccaitoafitt ac dtoiiibUiB^f f cob^lit piimdi.^pa ^^^^i
Digitized by Google
Tract. 1. De An^ma Genb*. ift
c n (idickum materia^^^uc pemms i mmerfiun» fo^ur ^ '
conciicionesinarenxjfiaonomni^yGilcememquxma^ ' ,
ten am ptimo confequirar^ qoas eft excenfio : Acqui om*.
nes formae pliyfioft , exeepca inceile£l;itta % fiuic immetlac. '
materiacieique omainQ amxa?,ciim excra i llam coHarrere
aequcant^Ergoomncs prtqeter intelJediuamruntcxccnfe " 4**
ac diuifibiles. Secundo,form:E qux de poccftacc inaccrix
excirincur,ita funt alfedlx,vr^ar$ cic parrctopim det i-
tocdncatur: Cum igirur omncs formx prxter inrellccti-
uamclicianrur dc porencia maccria:, omncs exccnfjoaciu
habebunc » ac parccs c]uibus & toti materix & cius parci-
btts refpondeant. Denicjueditiicile cftintclligercquo-» ^ »
modoformacillaciTubftaucialesfinc indi^ilibiles feu in-
e:|^«ei|&>nec camen finc (picic^sile^. Siti|'c eciam ditlicile
e,ft intclItg^ceeafHeiti c potentid^materiae exceniaj phjrfi- .
caa^ionccduci,& tamen e(Tc inextenfas.
Qnod vcio i'i partc a coto fejuMCla remancat forma TMcitdokit^
impcrfc(fli animalis , non vero pcrfcdVi, non proiienic cx
co c]uod forma iUius fit diuifibihs^huius vcro nequaqua: f^t^i^^* ^
/ed ex eo quod iilius forma imperfedior fic , huius vcro
pcrfedior, cum camen vtraque fic diuidua. £c quia quo
for m a perfcdior eft>e6 maiori accidencium appacacu ac ^
pluribasegec ora;anis,vc in corpore (cructur, cjua: orj^ana <
«ertiscorpori$(cdib.aifixafunc:iiincfi^i^fadtadiuiii^ .
a reliquo corpore in quo refidem illa Ttcap fubfidia» coa-
fi:ftim pereat formapcrfc^i animalisin parte abfcifla. Snuft^lm
Necofhcic,c]uod perada diiiiSonc,membrum perfcdi a- ifuiitm^ .np
nimahs auulfum palpitet ; id enimnon tam ad animae '••nif**!'* -
praefcntiam, quam ad fpiritus vitales , quorum in huius
mcifibro maiora copia vigct rcfcrcndum cft > quamuis
nibil fit abfurdiiuxca hanc noftram (encentiam,aflcrerc>
qaod in partibus ctiam pcrfe^QCum inimaliuBi abfciilts
paulqliimaliquidaniinatrefideat. Qttodaucem Arifto* '
teles docec li b. i , t)e om & iticer. r. in accrectione nul- Jhiif. ittm
neleidem (ecttnd&m formam,non (eeandttm materiat]i^>«qK«Mnifv
intelligendum cft dc ratipne natura: , ncmpe id quod ac-
crefcit manere idcm fecandumrationem fub fpeciei , li- >
tct rationc matcriae fubinde mutetur,non vero quod for-
mapcrmaneat (cmpcr indiuifibilis , licec materia incre-
mentumaccipiaCy^OQCxmm.pciun^aiicnumeft a mea^^ . \r
Ariftotclis. Did citiam poflctmanereideij^inaccrccio4c^ ^
ftmidf^m ibniiaai^d eft^figuram (cu (^cii^ cxtcmam»
I 4
Digitized by Google
l80. .TlRTXAE PaRT. PhySICAE
11011 jtth lecmldiim maceriam^id eft molem qm fiibiAfle
peracctetionemminatiir. ' ' ^ .
fOSTEJiJOR DlSPVtAriO
s ' hmustraSiftHS.
De fiicidcatibas animx gcner acuiw
Qj AI « T.X o I/
ARillotelcs lii.de Anima c.^.t.iy.ciuiiiqae geneialet
animae (eu rei^m viu^cium potentiii!s cnuiiierac,iii-
nitrain vim vcgeundx9(enciencli,locomoneiidi}ap|»et6dt»
„ iiiceUjgendi.cSias Icgi ci diftinftionis xacio feutni ex
f^f^ Aicaiscirca cjujc viuencium ope»rio?eriacar«Vdeirim
tm ^tirm f#- ^^^^^"^ iHiicl eft corpus coniundum animc,vcl aliquid
if9^\m^ /cparatum.In coniuiKftmTi agic potcntia vegctandi, quia
oceupatur in alimenti conco&ionc 6c mutationc, ad <|ua
pcrtinct vis gencrandi cjua: v^rfatur circa obie<fhim con-
iundum,quia pcrficit fcmcn quod in ipfo v iucntc cx ali-
' menciruferfluicacegignicur:Ciical^aracumoccupantur
cxtttx vires , vel ita vc eiuif imaginem incra fc habcanCj
qux fi rccipitur in organo corporfco, pcrtinctadpotencia
Kttfichiamyalioqui ver^adittcelle£bua:vei ica vcin ijpfiini
^ tendanc canquam ibfineai aut}can€[uam in cerminu mo-
Sknj^'*''^^ tusifi priorimodo^eft appecicnscniaseftfecri in bomim»
tmftmn^, acque adco in finirfi poftcriori,eft tis loco motiua.Q^-
rc quinquc illae funtgencrales poccncix rerum viuellfcfii*
^ Ratio autem ciir hic non diflingTiator appetitus (tnfitiaas
&: inf^lledmus, ficutibidcm diftinguuntur fcufus & in-
tellcdus,cfl quod illi appetitus codem modotcndant in
■ obicdum, necdiftinguantur difFercntiis ad obicdu, qua
«bieibun e£t j^tiincncibusjficuci fenfus &inceiledus.
* > ^^^^^
Gpnfl^hsr, ^^a<l:6mmmiii ';M3efi>f hotufeiicentia
eft^ potefcias ammae nqn aliunSie quam tbtefimct
\ . <• • " • 9tlHBa
U
Digitized by GoogI(
Tract; f. Dt Amima GtMBRAr. ^
anima ori^inem duccre.Ratioin promptu cft^ciimQniru'*''*^'**'* *
pocenciac (eu raciiltates animac fbrnx quxdam fmt acei- ,
dentari.-e fubiedo cui infuac proprix ac natiuz,ciquc c6-
ferant ede lecttndum quid>ncce(1ariutn e(l vc ab eo quod
fubic^lo primum ac fubftancialc cffc tribuit, hoc eft foc- /
ma (ubftaiitiali quad e/Icntiflc comites pc0fici(cantar.
y^aui^piemtis&plaaii^ iatelligas quarationeaai- '^MHnob.
mai^fQiis 6cpri{o fiucimpotriitianiinilctcmlttm ^a- ^^""^^
nkitam triplex ^cnus €au& fbrtlri poflo telpeda fuacum
^ote«tiaru,videiicet a^cntis>finalis,& materia]is:A^etis>
inc]uam,q«ateniis illas ex (c adliue fundit;finali$, quacc-
nus ciufmodipocentia: funtpropter ipfam:MatcnaIis de-
niqae , quar-nus ipfas in fc recipit ac fuftinet : quod ta-
mcn vltimum dc io\\s immaterialibus pocentiis Imiiia- '
nae animx intelligi debecmifi velis^quodprobabilicate no
oaret) accideatia corporea in toto compo/ito ratioue v- >
criu(que patrisjmacenas ioqaam,& formx f ibiediuc rp^ ,
cipi i tunc eniin a^ima qwuis cric fiibieftuimparciale
faacum potcntiarum autcrialiiim»aaima verd rariooaiis
ikbjleftatntotalefuarumfiicultitumimnuitcrialiaoi. ^
Cum igicur aidccimits omnes poccntias ab anima orit « '^^^^'^
d|K eifckoc inteiltei deberingcncre caulas etfidencis, - ^
xa vc anima fit cauia efficicns fuarum facultaC'J,Iicetval- rumfM^h^
dc probaHle fic eam non cirG caulam pra:cipuam,(ed ipsu (««w
gcnerans fcu prodttccns,cui incubit omnia qux rei in in-
ftantigeneracionis dcbentur,ei c6cribucre.lca(jue aa.ma
cft caufa cjuidem efficiens,(ed cjuafi inftrumencaria,a qua
proxime qtjidem» iicct minus prioci^ahter faculca;e!s cf^
ficiuncur:Generans Vfrdleuproducenseft cauia efficicns
pirincipaiis>itcec remota eamndem.£x quo incelligcc^eft
animamhqn |K>iIe fua vi (blam amiflas (emei £icultates
rccupcrare* dim ndn fit (bia foiSciens caii£iiUamm po'*
c<ariu^>iicec fic ipfum cficntiaie principium i qno ve^ ,
lurifluxerunt>ci^m ab ip(b generanteieu producenteprr»
latmi fimul cuin ipfa anima comorodu^flx fint *, niii for-
caue dicas(quod adhuc diftculcace non carec ) reprodu-
du(5lis in organo difpoiitionibus apcis animam in vircucc
gencrancis po(fe facultacem fuamamiiliuaiUc^^non e^
pcna numero,inibi producerc.
$i ^u«ras,quodnamgcnusat^oiiis iilmi fic, qub ani- ^^'^'^
jaaacmn gcncrante ica projitainte conairritadprodnp
Oigitized
190 Tertiae Partis Physicab
ccndasfuas&cultarcs: Rerpondemiis vnlgo appcUaric-
inanacionem^ c|ii6d pcr ipfam facukates dinianciic^-
. ucfluantabanimacnoncfleauteineamanim^a^tioncnr
phyficam propric loqucadi» , ciim non fit cdnianda cum
aiMidm^^^Pf' *Si cjuaras,anclianimaca<Jhofittranriens,an vcro
Inum. immanens.Relponclcmns adfaibita dijlHndrioiiceam qua
^gt^' potcntiaf ma«criafcs»n facultas aadicndi,vidcnrlj,cerer?-
0 •^'clmiurmodi corporco organo inh^^rentes cmaaancno
rccipiin iplaa-iimi a ciua oruinrnr^fcd in matcria: ficquc
non vii^cri immancnccm/ed trnnfcunrcmj eam vero '^jua
^ ,potc?>tia: immatcriales cjiianant ab aniiua racionali in
c]na reridentjin ipramecanima recipi,{icqueprocul dubio
eircimmanentem: nccabfurdum crt: cogencrcaAionis
improprix aliquia agerc in fcipfuni. Qupd fi immancntg
^ a<^ioncmcamomnem effc ^fcUs qqaaliqtticlinipfomct
fkppofito agcntc pfoduritur,tciucctami$ cman^tio facul*
tatuip ah a^iimadict potcrit immancnslEx quibus colli-
gctecfthxc qeid6uor,cflrcntiam,potfcnriatn,operationem,
. ^ ^obiedlamint^rfchabcrcordinem, vt ab cirenciapro-
fluat potcntia,ab hac opcracio,operatio vero in obicii^ia
' "^^ tcndac. . * - .
Su* ordim Cajccriim licct potentia anima: intcr fc fpscie difFe-
/i»Mnt fa- rant,minimc tamcn id obllat cjiiominus ordme cjuodam
cultans ab anima,vt a fonte,dimancatiita vt aliaf alias fecundiuitf
<]uanclain narurx aaccceilionem{^cedantific cnimpro-
babile eft eas facukatcs quat fune pitoces ordine genera-
rionis,quacque JlpquuijKur gi^dttiii natttrapriorem , licit
midf^ perfedtx,qui:i cameiifuncmagtsncce{IkriaK,'prias
iiatafaltaIic|uaivlo ctiam (cmporc; vttAmorgana non-
dum finic dilpofi^ ^ re6ipi^a4as alias facultates aba-
Qima proHderc,?erbi gracia, priiis facultatcs vegerariuas
quikm (enfiriuas ab anima fentientc vcl rationali prolluc-
IC. Non tamcn cxiftimes , eas faciilrares qua? poftcnus
natura fluunt , ab anima pendcrc in ficri vclopciati ab
iis qua: prius natura ab eadcin emanant.
Qjl AE s T ro II L
Vid in hacquxiVonc, de qua magna difTidcnrium
Piiilofophoiuiu conceacione cettacur ^ piobabil^i|$
Q
Digitized by Googl
Tract. L Anima Gensr. . ijii
tcnendum iic>requeiicibus iflenioQibus deccrmi nabf mus. x
I^ima , Facalcaces animae iicm(iiQcidemfonQaltceri..^ij^
ciimipia » ^ti docec ^liola Nooainalimn. Protiacur>1*fiMM^'
quiaidqaodex fe indinerens eftad diuerfiis aiftus>opof-
cet n per atiquid fiiperaddicum > ac protnde ab ipfb (bf-
maliter falccm diftiniflum ad cos dctcrminctur : (ed cf-
fcnriaanim^ in fe fpe6laca,cft indiffctcns adquelibccco- •
riini adl:imm quusedit (alioqui ciim anima^clfcncia vna
fytySc adtusplurcsac realitci diuerfijiJem fecunvium i^dem
clict (imul determinatum ad phira, quod ficri neqnit ) o-
porcct igicur cilcnciam anim£ per aliquid ad hunc&il-
kun a<^um dererminari i id vero othil aliud eft>quim i-
pf£animje£iculcaces(eupoceiiciJc : Bcgo potentix feii
facultaccs antmae non fimc fbrmaliter anunayfed aliquid
ipfi fuperaddicum.
Secunda afleccio. Facahaces anii&e non canci^m for- u jij^Ht,
malicer, fedeciam cealiter ab ipfa differunt. Probatur, MnMirift
quia nulla fubftantia crcata pet lc & immcdiate potefl: o-
pcrari , fed pcr aliquod principinm opcrandi ab ipfa di,
ucrfum , c|uod non poteft cbiicipi nifi r^aliter ab ta di-
flin<fluifi: Ergo potcncia gux cft principium pcr quod a- ^
• nimaoperatur,non cft ipfamccanima: fubftantia,(cd ali-
qaid ab ipfa rcalitcr diftindum. Confirmatur hxc ratio, Cnj^hnyM^
^^i^uiaelemenca qu£ func maxime a^Hua, vires habenc ad
cpenmdum ceipfa i fuis fubfUncialibar formis diuerfii^i
Brep pari ratione incrunc animx vires adopecandom di-
•venBaAdde quod fi (acalcaces tCBm idem ceadker cunai a«»
siima»nttnqaam animafitpecftite deperdi poflj^ realiter» * *
led tantttm eoram vfiis deperAfcecar: Sicque is cat ocuU
eflcnc confe(fi,non diccrecur vereamififlevffiim.Minuc- CMfirmjamr^
rctur ctiam virtus miraculorumrncquc cnim Chriftus fa-
culcacem fcu potentiam, fed tar/tiim vfum videadi,£efti-
tuta fola organis difpofitionccarcis reftituilfcr.
Vcrum obiicis , principiumoperandi efle poccntiam, ^^'^R**
animam autcm cire principium operandi,cdjn defimacuc
ab Ariftoccte>ld(yio viultnus,(entimus9&c. Ergo anima
cft fui ipfius poteiitia.Rc{pondecur> animam quidem ef- S^Uain
& principium operandi principale » 5e efle id quo pneci*
. j^e 0|canqaam i radice viciimas : cale. vero priocipium. , .
non efie pocenciam,qaia pocjencia fi fic virdis^ de qui hic*
agiCBf » cftid4quo proximi&iniiinispriacipecaala •
Digitized by
X5,l TeRTIAE PiHlTI» PHYnCAi
>italis0pcratioproccdit. ^ ,.1"
Obiiicics rurfiis.Si potcntix diftingueretur rcalitcr at>
anima» poflcntiltefiduiidtim diuinitus confcruari, c]uod
cameii rcpugnat : inulta cnini inScabfuida fcqucrentur.
r,^,tur PrimAmfcqncrcturd«poflioperatiow^^
^'^^'♦ab anima : nihilcnimobftArc vidctur inrelicfdlum m-
tcllieire , & volumatcm, ycUc:fiigitw: intcUcans atyo-
^ iunus fepararcntur ab anima,daretar iotcUcdtio &ypli-
tiofeorfimabanima. DdndcfiaUcuius aoiraxintcrris
adhuc poritJEintcllc6lus poncrcturinparadifo^yolun.
^ tas in inferno/cciucretur eandcm aaimam fimulbcatiiri.
nuun&mifcrrimam cifc rationefuatum facultatum,ncc
f» tamcn fccundum fe fa:liccm ncc mifcram,qu^ abfurdif-
fmia funt.Deniqucfiab anijmaintcllca:uali fcparari pof-
/ct intclkdus,fcqucrctur cam uon foic ampliup intelle-
dualem acproindc non cffc amplius ciufdem naturx.
t<Wi ja^Vcriimhcgaraus fcqui vilum abfurdum , iicctfacultaiM
hfS: rcalitcr feparciitut ab amma,Et quu^em ad primum rcf-
! pondcmus aaioncs vitalcs non poiic a potcntiacitci,nia
cum hxc ipfianimacadhacfcrit, cicjuc intimi ccMiiuiftaa
ficun. fuerit,ficquc intellcaum fcparatu Roa poflc infclligcrf,
4um ncc voluntatcm vcllc.Ex quo patct folofcio fecQHdi ^ncc^
jnodi,ncmpe intelleaum fcpararii ab anima in c«3cIopo-
fitumnon Jforc bcatum,cum nihil intclligcrct, ncc volu.
■ tatem ininfernoforc miferam,cu nullms rci obicdo fc-
parata , moQCri feuaffici poifitianimam vero fccundum
fiibicdum,nccbcaiam, ncc mifcram effe vltro con^edi-
Uilloite«mtts«cumhocmod6 ^aata, id ^ft fuisfacuitatibus ot-
bata,nihU boni vcl mali opcrari aut pati poflit. Ad yitimfi
incommodttmdi^imusanimamfcparato ab ipla i^ttcUe-
^u dici fcmpcr inccHcaualcm & rationaiem , non qui-
dem rationc facultatis,fcd gtadus cllcniiaiisrfquo fic cf-
fcntiaiitcr,fcu fubftantialitcr denoniinatur.
N Jo fU9»^m Jnii^cio refidi^m MimAfA^
M
•6
V AE 6 T X O lY.
fS2"i5'xT Onhied^fiwulcaiibus rationalis mimx ptopriii,
imam ,JS ji»«lieftuii«np<*ToluMwiubu«ur:cumo^^
Digitized by Googl
Tract. I. D E Anima Gbne r. ■
fpiwtualcs rintaiec orp^aao corporeo indigsant, noa in a-
Hoquaiu in fpirirali iubj jdo, videlicct lu ipfa anima ra- . .
tionali infulent. ycniin de faculcatibusijs quxgraduiu
vcgccandi & lcntiendi fequuncuc,quaecjuc dicuntur or^ar - v J
niGae,qitta'Corporeis ocganisindigcnt,pr£c(cnsqu«ftioin-» ' N
.fticuitunNum iilac in fola anima,an ia fold C0rporc,antli *
vtcoque iQ&ncCm dul^icacioni fequeatibus' conclu&Qiii*
busuHsfiet. ^ ^ . ,
Prima)coiidufio, Facultatcs or^anicap nott funt fubjc- ^,^^^/^^^;
dliuxin animajfcdin.folocorjpprc, Ptt>bacur,quiavita- p^,^^^
liumfdcukatum, cuiufmovUhintiftaE6perationcs,(unt
inimaucntes, quarcibinccelfc cft vr (ic faculcas vhilito.
-pcracio. Arqui opcrationes non fiiiar in am:iia,led in ipfo
corpore-.Exempli gratia,accrctio,niKritio,virio,&:c. cxer-
ccntur in ipfocorpore : iirgo nccelfe facultas cre-
(ccndi,nutricndi,vidcadi>5rUmiliter c.i tcr.T tumvcgeta- . '•
ttux (cnEiiuae,non i n auinia,fed in corporc fubjedi*
iecipiantur.Deiadc l^fo cotpore Cc\x org^no "corporeo.
jiicit anima fapcrftitc, pcritfacahas 2 cKfofi^^
kk npfi aniixi|e,fed]corpori,in|aiaerefe. Deniqs manifi^* -Jy
vhuiu^^onctufionxs vcricasinlfonitne , cuius aaimi.cumL ,
fiz fpiritualis , nullo modo piptcft clfe fubjcifium iftaraol^ )
facultatiim, cum (int omn<^ corporc^, vt pacct ekearuni ♦*
operationibus. Itaquc facultates ita ab anima tanqiiam i
principioptoiluuut, vt cx ipi^) corporc tanquam c fubje-
Ho cducantur ab ipfa anima, 3c in ipfo inhxreant.
' Secunda coueliifio. Facvilcatum prxdiclarum fubjc- i.C*nctu/!$^'^
^iim non eft corpus kmplicitcr , lcd corpus animacum. ft^ntnt^
\ Prob^Jir , quia ftacim atque corpus dcfcritur ab animai
pcreunt iniUpomnesfaculcatcs tum vcgctariux, cum,
(e^iifiriuaB-i (icdt cnim faculcatcs illx ab aAima^educuntttir
i corpore , ica ab eadem inipfo con&ruantt^ : quo fic vc
ftatim atque cotpus ali anima deferitiii: illtco omni&us .
iftis^cattatibus (eu potearijsdcfticuaturv ' ^
QvAIST'XO V,".
COmihunisPhilofophoramleiitenciaeftx iuxta An* ^,^$^4^'
ftotelia dodsi(itam & rei yerita(etn>poteiitias diftin;
/ 494- TsRTiAE Part. Physicae
c5cias(uam€aperedi(tindioi)em tnor^neada^sqlios
' ecltinc,& adoPiefta in ^as te9idttnc:i(a vt qoanca in iis
"f^lk^mf ell diftityifHp^canta fii pocenciis reperiacuir; Cuias a(Ier«
nonis ratioeft,quia cuin vnaquatquc potcntia a<fljua fua-
. • . ' ^ ptcnntura rcFeraturad a^ftum & obie(flum,ita vt non nifi
^ pcrilladcliniarur > ncccilc cft vt in ordine adilla ratio-
' ncm fuam & ctlcntiam habcar, promd^quc ab iifdem v-
nitatem& diftin^lionem fuiTifiD, ^
JJiiffwrfiig autem intclligacur cjuopa(flo ha^c diftin<5lio po- .
\. ' tenuarumrumcnda iit ab ipljmim aAibus &obi9dis,
notandum cft obie^m caiti(qae pocennat^dupUciccr
, ' &edacipo{rc; vidcliccc materialiccr fcijvt res cft , vcl
formalicer (eufecandam eamcacionem qa^a cadicfot»
potenciam : £xempli^racia»candidiim.^cdari potcft '
• macerialiter fecnnddm luaiil nacoram» fin n candidum;
^ velfeiinalicer , c|uacqiascadit fitbpocetitiamvidea4i,
. a* " vcrbi caula, (eu quacenus vifibile. Pracccrca nocandun^,
c(t adus , qui ab aliqua potcncia fpccic vna profici(cun-
tur , licct intcrrediftinj^uaiicur , omncstamcnfubordi-
• . ' nari vmformali racioni Ipecificx obiedli adacquati to-
^ tius potciciae , fub.q^a formali rationc actus illi teadunc
. in obicd:um , quz ratio in obicdlo vifus cft vifibilc , in
obie^o intcl Icdlus ti|^teUigibile>(imiIic6rqu^ castcris, !<•
taque adkusiiliomniBsi^candum fupradidam racionerai
fbrmatemcenfcntur ciufdem fpccici , non quidcm in (e
4e fecondum ie j (ic enim cffcotialiter & (secie imogc-
nere fercaffis di&inuici* (ed fifeandi^m acd<Uns>
do pariesalbtis & ntx >quacenUra({eda candc^ce^-Coniio^
nianc in vnani fpectem infiraani fernacis incerim Intrin*
^ . {ccis naturarum fuarum dilFcrcntiis. Deniquc nocandum
cft , quod rci caput cft , rationcm illam formalem obie-
^Vi dcprchendi cx niodo quo obicLtum potentiam im-
mutat , ita vt li modus illc fit vnus fpccic, ram ratio for-
malis obicdli quampotcntia , fit vna fccuiidum fpecicm.
Vndcquiaomncviubilc habet cundcm modum iuuuu-
tandt alpQfhim : hinc £c vc omne vifibilc (econdum ra-
ttdiiemnmnalemficvnum(pecic> & faculcasvidendiiii
omnibus auimantibus ciufdem fpcciei >quamuis diucrla
lit & fasoicacc audiciidi^quia aUcer luec ab aodibtU>aliccr
9
Digitized by Gopgle
^Hai vilibili immiuacur , vc patebit expfftgrcflucuintl© .
..-fcnfuuni ciillindione dincrcmus, ' ' , *
Cum igitur afTcrant Philofophi porentias Hiftincrui fj,^,V^^^
pcr adus & objcdaj fumcnda funt objedla farmaiitercor*»^»'^'^*^*
niodo quoexplicauiinus & ailus prouccenaiuatia obie*i''«^'^* "
dam fecundum prxdidam racionem formarleiria <]u« ra-. v " ^
rioftmpcrcft vnafecundiimfpecicm,vbi potcntia vniiis -
ipe(icleil:hincfic vciicec inceIIc(fttt$a^ioaes ipecic^H ^
t^rfa(^ecbc9 qui tameiia^Ul^CM»iries tcnduatiab^^ . '
. ft^ qiiatCQas aabeat ratioaensi incltligibiits qux ratia . * / v
iapsUigibi Us quoilraCL^ *
,ei|diie?m fpccici 5 tftcir<£6mae$ilh a^uritrduant ratio-
jiem vnius^ciii j ac promde vnam fpccic fiiculcatcm V /
inccUigendi arguunc. Scd hxc de anima generacim cum ' *
fecundumfc,cuni fccundum faas ficultatcs fpcdacafatis: . - ^
Deinccps de fingulis tribus aaimarum i^cc^cbus dillo-. ' ' ^
V
SECyNDVS TRACTArt .
•.^ T V s Hvi vs_, .
/ j partis. , ■. • .
QVoniam ca qux ad nataram &>atioaem aaimaB rti
gecancis pcrcinent, exijsqux de animagencracHn . -
hadeaiisdiffcruinausfacilipoffuncintellig^ ' -
cttttatibus. duhtaxac hoc loco cft agendum:, cpetc^mj ^^ yp^,
* tres fmc^niinirum altrix> auarix>feu &cultas alendi>'ac. Aim»^ii.
ccefcendi,&geaeraadt :d^uc ijsoofiauilaprid^^
, rad.ni difputiri debeant, quatuor hmus TraAatus d^ -
uiioaes ia^ituemus^ quarum priraa ent de facultacibu^> . ' M
-40!^« vegetantis generacim,fccunda dc facultatc ^^-
altricc,tcrciade audlrice^^uarwd^ , ' . " . '
"^' \ r gcaeracricc. \ - '
' ' ' 4 . •
iS^ T,E R T t Al P A R T l 8 P'h V 8 1 C Ai
PRIM A DIS PVTATIO
■ ' ■• . ' !' hkiuitra&itut, , >'
^ pc facg.lcat:ibu5 animas Ycgccancis gpncraiiix^o
. ' »r Qv AB.S T I O 1, . ^
TRcs vc^ctatncisaniio^fun^ioncsireccnftticArifio- .
(dcs lib.x.clc aniini d^i^. aenp^ liUuiaoncii|i)^
doncm,gcncracionem:aujmtm prima pcrtincc ad conlcr* .
uaciohcm indiiiidiii ; altcra ad eiii^ perfe^ionem iecun<;
Ano^ mo^m corporis ; tertt^adproiMgacionem & icont*
(crit^oaenifpcdei. luxU quaj;ttm pper^
'"'^•'^ ruTO'a:e$quoqucp6ccntiaccoiiftitnantur> nucriens» au«
flJ*? x/'?'' ^cns; , & procrcans : inccr quas non nicdiocrc difcrimen'
tum difiru^^^ > primum «]uod objectum nutncienislic alimentuni
prout cft fubftantia i accrctionis vcro alimcntum prouc
, cft quancum : procreationis dcnique alimentum prouc
ipfius interucntualiquidviuentifimilcgignipotcft. Dc-
4 » indcquod vircus nucrtcns coco vicae ccmporc pcrfeuercc:
Augcns dcfiilac vbi viuens ad xcatcin coniiftcntix ger«
iienit:. B^ocreafis deHciac in ijs quorum setas cffistaiani
a. eft. Peni^ue cam atcrix ({nhn au^ri x faciilcas per cotHdi' \
|. eorpusdi£iiaeft:Ptocrcatrix?crdcertaindefinitam(]ue'
(edcm pbtioet » Yidelicet vbi fiiperfluam aitijiiehti ieiiii^
iiariani vim accipit.
Eft autem inttr eas otdine originis facoltas alendi pri*
SImu ma, vtpocc qux (it omnium maximc ncccflaria ; Hanc fc-
^tafffr/ra^ quitur facukas accrcfccndi , c^ux dux facultaccs natura
fmL^^* prxccdunt faculcatcm o^cncrandi , quia vuicns natura
' priiis niticur & augctur quam polfit gcncrarc.Ordinc ta«
nicn perfcdlionisfaculcas^cncrandi prorccdic, quia no-
t bilioreu^ babei; finem • fciiicet perpctuam fpccici confci-
iiattoncm : lam vero nutritio taacdprseftat accretioni»
> euaiito fubftantia quae pcr nutricionem acqmrit(irpsae*,
^ ^ «ae ac«i4<tici , aempc quantitatt » qoat per aecreddaejn^
,comparatur«y . ♦ ,
' • ^ Pdrr6^ iicit (hc tres potentic amnialibus coln plantis
iiiit ^oniBiiiaes» nohilioffi tam£ npodo ia aninialibus ope«
^ . san^tf
tttttor|}uam in {(laiitis > propt^rfiibjefti» org^ndramdc ^'^^»'^^
fonnaenobiliucem^ Hanc ^utera vim triplicem tfox gra- ^yj*''"" ^
dmn Teg>candi (equiturin ammatlbus,yno vocabulo na- t.cf^^r^^
tLiralcm appcUanc Medici , ficut cam qux gradum fen- /».
ticndi fcc^uicur , qux fcnfuumomnium & fpontanci mo- Viulk^'
tus principium eft,aiiimalcm vocant, intcr quas mcdiam i^^Amm§lm
afTignanr , quam vitalem nominant : Et natiiralcm qui-
dem a iccorcvitalcm a corde,animalem a ccrcbro origi- v
ncm dttcere^on fine probalitate. conteniuot Medict. '
N.os autem vitalem banc faculcajttm , qttse animalittm . >
ptQpria cfl, & qoidem perfirAocam , adip&roni factiiUt- >
temaltricemiaaiiiiuitiaamieab^nMis.Sanraotemvi€a-* .
lisiaculucfslueojveraciottes pr«eipax moms c»rdis 9c
S^moQonEbdinfcaio rpiritaom vitatiitm in coctie,&: pul« '
artena(ramif|totocorpor^.Vec&mdeiftispoftea.Vbi ' ^ ' ' '
nota nominc vitalium operationum tantum easopera- * *
tiones incclligi qiix func ab ifta fpeciali facLiltacc,fcdom- '
ncs quarum principium cft anima YC^ecans, feu qu^ gra- *
dmn vcgstandi fc^uuntur > vt pliuii^u intciiigcfidas eii^.
D$ ijtMMinftruminto faculttttum animA Vifftmik^
* . * - ' ' ' . • • ♦
^ QjV A E S T X O 11, - , ^
DVobci^ maximi» hamore» inqoai^> 6c calore natiais viuftifim
viu omnis animantimn iSe piantaram>eoc6mi^e o- ^
pesatio contiaetar&fooetttr. Veri^m qiiiadeliamqps^* y
fiacjtto fttt radicaii alitts erit ^icendi locus » htc de two .
caloire naiiuo diccndum cft. Eft igitur k nataracui<iae^^/^
viuenti indtus calor , qucm proptcrca naciuum fcu natu- um enr Jk
lalem vocanc , quod non tantum vitx iplius fomcncum,
vcrumctiam omnis vitalis opcrationis, nutricioms ncm- , /
pe,accrccionis , & procreacionis gcncralcinllrumcmum '
cft , ita vt ipfo percunte omnis ciufmodi opcratio intcr- \
jnoriatur. Quarc morcem de&oit Ariftoccies j. Poiit,
cap^ Excinftionemcalocis natiui inhumido. £clicc^^
, con^ ab igneo caiore nAtora iea ipecie minime diiFci^ > «
axbitremur , fiuccamtti accideocatiaeqiiaedam iAcer v^
tcomijtte diffbrenciac (acis infignes , es^ diuetficace ^;/^^
|kcinctpk>ciim fiibftaotialiom , quoramilll calores fiint eai$r tiatC
anftrumema^uarcuaiar. lllcciij^U|Ue^pcelemca]Uu:is^I;<Mii46 ti**u
► 1
uatus, tccrnm^ vi poIIct,ndxmsJk lethificus cunaa tK^
.r ^^^^*^3^pvcnity & in cincrcs tedigit, hic vcro ab ani-
. *P*&|cofeItrtiinfluxu oriundus tempcratus cft , falutans
> . ^ ^-bcneficusjcuius ope yiucntia gigiiuntur, aluntur, cre-
. . fcnnt,& opcranturiillum ficcitas acuit,lninc vcro tcmpe-
rat h nmiditas ^^uaiTi ipfi in Yiuc^tiii^s aatuxa c
faim^ ^«^i^ocaloicm cjuiabcxternis caufisiayiucntcpotcl|^
cxcirnn^afcititiLim vocant,ac|UQ^iituarMin^Ctiamibter-
d um fu pplcr : potcft na^utahs, vt cora mcdicam^nta cali^
• . da ad foucndu m ycntricuh; ealoccm ^ & iuuanJain-con-
C^^fiinm^^^^^^^^"^ adhibctut , vt ciuiibuafupraclibamimigni
&bjcdodirpofita pulIo$'cd«ttr.Potcft'Ctiam ab eodto i- -
^ icQcalor^^cr acciiicns^^tu^lk ; ficcnim fc-'
^Driliicaior jnon nifinadui caloris difpcndio in dics aqr
gcfcit , quod fit non quod febrilis calor cuni natiuo pu-
^nct, rcdc]uia calorilic m alienamatcriainardcrccns rc-
ioluit partcsviucntis, ^^plurc^ porosapcritpcr cjuos
fitus y itales cjui caloris iiUus veiucula fi^nt euoi^at.
5\£ C V A D i S P fr T ji^ I O
/ , Defacultate Alendi. ' - v
U^ftUih' 1*^ Efiniri potcft ifthxc animae potcntiacx c. 4. J.i. dcs .
ttm 4ir/|iij. Jip4/ Anin^.NttQralisf^
'fiienmhiifiiei iitix aHturfubftantiam : aiias^^oteikijB
^efccdttds cichdccolligitar ) qdod caior natufl:alis in ihcs^
|iiinai4ufii r^ditak cxtcim^t ac depatcic> ^uocir^ heceC^
cft tt' (bmpto alii>iienta , eoque in. iid^ftantiam ^l^A
iccihticrfo,quod^^^ditam^^'C YU .
tiota obitervim illamcillons hatiui retaraart^omiua*
<juam maiori pituitof copia,pra?fcrtim fi tenuisfit iftcca-
ior : quireanimalia in quibuscft cxilis natiuus ifte ca-
4<Jr , & abundat humor,3d longum tempusj abfqucvita:
idcttimcnto poifu^t iac4iam fuftiucrc
»
.r
• Digitizerfby Google
TRACT. I. Dl AHIMA VfGlTANTf. 199
' Qaod'(pedat ad alimfintum , duplex conftiniitur , v- ^^^tfwwiWWf
hum proximum , quod iam ricc &c pracparatum& dcco- ■V'*»
^tum in fubftantiam viucntis immcdiatc conncrtitur vt . "
cftUnguis in fingulis mcmbroruin parcibustakcrum rc-
motum , quod aliqua aut cclcc multiplici co(flionc a vi-
' ucntc fada indij^cc antcc|uam in ipfms lubftantiam con-
ttenatur> quod (olet orc abfurai vt coauenientcm alendo 7
itmori pcaeparationem (ubeac:& dc hoc braclertim poflc-.^*^ ^Tf^
>ion alimcto hic loqmmur,dc quo Ioquimur,de cruo duo «ijmij^,
^ntfertim difficutcates cxplicaad^funt circa totidem|c6-
ditiotiesiqipin pcaedi^ aUnKnto ceqttiruncur: quacttm:
vna eft»?tuc lei yiuenci quam tttttcrc parciiti (imile V par-
(Uffim31e;altera n fic (abftaiida mixca ,^ita vc pusiim ^
cltoentum non poflic eife alimentum .
Priorigiturdijlicultas cft , aii prior illa conditio dcd- ^^*'
dcrctur in alimcnto.Rcfpondctur ita cflci (i cnim alime- ^,^^ ' •
tum anrc dccodioncm elfct omaibus non fmiile,non o- tiu^^ '
portcrct decoc|ui,(]'!ia intcr omninofimilianon datura-c :
'idio:(i autem cifct omnino dillimile, ita vt natura viucnw-
tis ab co pei^cus abhorrcret , decoqoi ab eo noa poiT^c. v . '
> Vbt obi rer nota j cdnl non (bium yiaeos agat itk aumen- . ' - x
cum»ic;d etiam aUj«ABB»in ipfum viucns , alinieutmfir V
pad a yiaeaile y:Am ipram aic^t (eaimmutetf^^ , t« -.^
caiasoppofitapi coi^n^t in medic^ento quodLpftur ' ' ij
sUteni^qciimpsttiacar. Qvradfiopponiubrtttasaiir \
ces cibis yenenolis abfi^oe notxa yd!ci,a quibos tamca ci^a . ' - '
Bis nacttra yidctur pcnitus abhorrcrc : fic fturni cicuca,a- <^
natcs bufonibus, gallin^ arancis,ciconiac ferpcntibus nu- Stlut^^
triuntur. ijlcfpondcoica qua: aliis vencna exiftunt, qui- jgy^^^ ' .
bufdam effealimcnta obtempcramcntorum varictatcm. ,
^ Siinftes homincs ctiamexticillc qui vencnonutrircntur:^
quod dc quodam Rcgis Cambaix hlio fcrunt: &dc Mi- - - ^
<.cJicidacQ¥ukACiunefteaai fic yerleno a({uetto fuiirc, vt '^^*
imUum et foSttSk iioeaeci€..Re^p^ndeo id ad confuetadi*
nem rcfeflcndam, cuilis vc ih cacctiris rdms^icain mione
Yidtts&alimqiti vismisa^a qa«^amen<onfiiecBito
Mor alitef.indttci pocuitqttam lucnpto ad'primniniKla
Vcncno in pamadmpdiwiqaaBCitate»yetcuam pr^fam*^
tis icmediis» qaodfebifle Mitddacem aothores prodidc*
xuQC^vade vnum cxilUs autidotis Miciidaticum dicitur«
.... .. i.. .. . . .|i .4 •
t % X , - -
•* Digitized by Goc
toii Xl H t TAB P A R T. Pif Y S'I e AB * ^
^^^•"^ Poftcrior <!ifficultas cft ci rc.i poflcriorcm eodttionem»
vtrum nullum clcmcntum poflit cfic alimcntum. Cui re*
dijfieultM
99nMt»ne. ^0"^^^"^ nullum elcmcntd pcr rc,& in fuo naturali fta-
%^ftru§ ti- poffc effc rci viucntis alimentum. Kvitio eA:,quia cum
fitnda. prc' aJimcntum in fubftantiam viucntis conuerti dcbcat, talc
^atur. ^ffp oportct vt cius cjualitates a viucntc ipfo infringi , 6c
adcotiuenieDtcm jne(Uochtatcmre4ucipofrmt : ac de^
inenca pura & in (iio hdnirali ftacu nbn ita (e habcnc > cu
qoalicatesiiabeanc yiuenti rcpugaantels & iongc poten-
cioroffyVtighisiiimmuin calarem,6^ aqiiafummu frigus.
Quare elemenca>?c (ic,leu in cali ftatu ^6 poffimt elTe v^*
nentium alknenta^Nibil caraen^ ptohibec aiiqna elemeti*
ta excza naruralem ftatum pofita, 4lrfn^cefn eon(fa& nu^
tricndis quihufcla viuentibus furt^rcrc.Conftat cnim ftir-
pium ^cnus omnc cx tcrra acjins inpdrfadla fibris & ladi-'
cibus paululum attralicrcrfic animaiia cjiiordam cx tcrray
vt talpxialia cx aqaa>vt piiccs;al'a cx acrc vt chamclco,
alia cx ignCjUt pyrauftx> Uiftcnrari \idcntur, cum tamCii
, vcre non ex illis pari$> led aliorum corpuiculorum- coo-
cretiooe permiftis nutriantur9t& elementa apud nos be-
hcquaquam pura &fynccraexiftant>vcaiias monuimiis«^
Mi;p«s a^dgcia poue inimfie>ergo magiseiemehca^YC
pac^r in accidentibtis Eucbatifti^,& odorc,(]u^ fi^tfiti^^
\ nalios vitam fuftencafle.' V^rura cefpondenuis accjdoida
^ ^ £iieharifti(^ pcr fenan nucrirc>(ed'qnaceousdiuinavirco9.
ce (cparata a panis fubftantia iplius viccs gcrunt , & qua-
titas ipfa mareria: locum tcnct , quanqiiam probabilc fit,-
, cum fpccics illx panisin fubflantiam viuentis conucrcii
vidcntutjfubminiftiari a Dco matcriam cju^ alicratis fpc-
£ttt9m§d$ formain viucntis recipiat dum illi adunatur.Quad
t^ffi^f fy^^^ ^d odoren;i> lio^t odor reficicndo i^iritmn foueaCt
; U9$ ^idm. & ftd laaltacem 6c vires aliqnid momehci afFcrac^ non ta^ •
ijfr. ' mcn ttimit><juicquid de ea rc^hiftorid orodidcrint! fiuod
fi&mem aliqaando (ed^e videatloii > idaccidic qa(nuan&
^ com odore exhalaot e% corpore odonfcrd- finni qai- '
dam> qnibas-fpirkus vical^i^tonnihif rec^^
gjf ^dBitm fit ffoximum m anupt^Uhm fanguinB prdditm *
• altmentt^m. " * ' * ,
' ' - Q V AE S T 1 O II.
^fift «K. f T A<5lcnus de rcmoco , birvcro dcpcoximo alimento
f '"'Jtl .•aaIUainilituitur,£tquidcmccxtwncftn6omni
1 . anunaiia
Digiti^aci by Googl
TkACT. II. DS ANIMA ViGlTAMTB. tOl
«mmalia vcrbi gratia,cxanguia fanguinc ntirriri. Qu«rV ; ^ •
tur aiitcm num animalia lan-^uine pntditi (blofanguinc
immcdiatc nutriantur, cum alij iint Immorcs, nempcpt-
tnita j flauabilis,& nielancliolia , cx quibus ili pollc vi-
<\cntur.Cui dubirationi tiuplici afTcrtioncfatisfacimus. '
Pnor airertio.Solusfanguis communccft meinbroruin ^^^^^'^
4)limcn(ain > nec alius c reliquis cribus humoribus pcr fc
'acftorfimacccptusmnric : Quamnis nonlitncgandu^ •
aonmhi 1 ram cx picuiUi quam ex ilaua & atra 6ili pari-
ter cum fangiiine in membrarimme<ilatd cofiAmatati
'^uafi ne^ acctdens > ob adiniHuHiQm conjuiiAiOQem
^ ci^m uinguine qui ab his iocremencis etiam incegra vale^
'tudinc-.omni cx partcabjungi nct^uic,vt patctcxipfavt-
D.x fcdionc m fanocorporc fa>fla. ' r««i/«^
Pollcrior alfertio. Non omnia mcmbra fanffuinc oro-**' •
ximc nutriuatur, (ed ex matcria fanguinis imiiuitata &
dccnjfla j ^c conftatneruoshuinorc tabido & i^-lutinofo / .*
nutriri,itcmoiiii,meduJlisaJii Probabilcctiam eft vcn-
Kciculumahquamchyhi^ nondiHn in (anguincm vcf- *
iaseft portionem fibi ad nutrimc&R^rcCinere> Uccc e^
•lmciflbpofteaiang^iac>ahhcpaceVbcrioce^ .
tioBcm. "-^ ^:]
. ' Qv^AisTio III. / \
Q Voniam vi caloris piatiui & aliarum caufarumfub- ' ' '
ftantia viuentisperpctu6diilipatur,ita nebrcuiin- Sf*^''"*^
tereat pcrpetuam elTe ciiis inftaurationcm oportct , ac
pr6indc iugem e(re iu viucnce dum viuit nucricionem;
aoa quodperpetuo ali«uid in fubftanciam viucnfjsada
COliuertatur ,^ fed cjuod faItcmaUqut<i quod adiiucritio-
.nem aliqua modo fye£tcM, viuence agatur : vc cum 4e£U
cieace^Umcoco'eaIor nacisi^ qoi in.codirigctido V
, xi &lcfiicirca^p<amamiiu^
que affijuoirciiiti morifti veilicac« Cillm voi-rappecic aU-'
mencum > tunc vis nucritiua circa illud occupatur, vel il-
lud attra]icndo,vel concoqucndo,veI mcmbracim diftri-
bucndofvcl in propriam fubftantiam conucrtcndo. Et li-
cet quardam animantcs longo t^porc ab cxtcrno alimc-
to '
ic^o taoica piopijccp uucniucucttc nutatio
a
V. \
Digitized by Google
\^#4i^.guia altmtiir-pct id t^pus pituita fcu concren & indigcfti
^*?"^"^ "^*'""''*^ ^n^ea coacemata,quam obincrtia
calor?*' lcntc dccoquunt. Et cjuoniam opus iftud totius
. ▼««^uiuiamcnrum cft^idconaturaviucnsabcocciTarc
. , nonpatitur. Etquamnisfacultas nutritiuainiftoopcrc
ncquaquam lafTctur, nihilominus camcn acoiitrariis rc-
paciendo debilitatur,pro§rcrsuqac«tati$ftangitur & h
^ bclcic. Licct autcm nutritioformalitcr&fnecisi fiimp-
' ta,rit ipfii tranfmutacio altmcnti prfeparati & c6nco^ m '
• . • ["*J^3ntiaih vmcmis,qua'i^ccW
- - *'"^odicitHradgcncr«io:tVul2^tamciiaccipi
om w fundionc ^getacrict$ aniniic «[usc ad nutriendum
- ▼Wcn? pcrtinit,ficquc non tantum poftremam illam a!i-"
. * ^^^^^ tranfrn^tationem , fcd pr.r*n;is ciufdem alimcnti
<^oncodlioncs & prapparationcs continct. Efl autcm con-
r«c^^ap^«. co^tioaKmenciiriplcx, primain vcncriculo, fecundain
' i^«»#W« ^^^^l^^^>^^^^^^ in rmgulis partibus membrorumjquas ante-
»mtut0. ^^^^^ *]"^ in orc fir ciafdcm alimenti prscparatio,
; :^ •^'^'^*]^'^ priJTium cibusorefuti5>tUs.dentibus .c6tcrit,iir,
' , ^ ^i»gu^^ i ibu.xque him caloris inibiextftentis bcnc-
ncio prarpa^atur ad canco(fbioncm,&: hacc^quidcmidbiia
i.<*»r.ff/#, ©rcnuftjicatiio,&on concodho/cd prepaiacioadcScoAtd-
# • . 'ncmdicitUf: Sccund6,pb^ ih hmicmodumpracparattts
V dcmittftur <^cra;fophagum in v&dcfifdm,qui immiiTo i
vicittis praecordiiscalorc ferttctjcxceptu^
^^^^^^^^^^^^^^^i^fit^^ue cx co cibo mafta illa cadida feu
'•^_^mor,qucm Medici Chyluin vocac,a quo prima illa ci-
^ -oi c6co(9:io^tv;^<wr/(;appclIatur.Tcrtioloco cliylus perin-
ferius ventriculi orificiil 7iv\u)^ov Gixd vDcaut,deorfum
r truditur ad inteftjna,duniqijHcxaofa intcftinorum circui-
. . tJonc deducitur , in ca pra:cctucftionc ycnacme(cntc«i
V ^uasmeiaraicas ypcanc,puriorcmchylipartepcrc3djgitt*
V €|ua:daforaminacoiiifcubunt,4cadicciirtranfmittunc:At
^ S^od%<*ua^ancum&cxiircmentiiiimcft,i»ii^^
& craflftora intcftina dcicftiim exnirbatttr : Et quomaia .
. Iwmor ilic i^enim & copiolus ^oo' chylqs h vcamcato
^ jperinteftiiia& m^ftoterilvcnksqiiafi vebticalo «d ie«
iariicdii^hDsed, nec aicaoo €orpori,ncc ad alia dcinceps
yiilMcft^pcrciuafibmYcnasjCjuasemulgentcs vocant , ia
Mfu^it,^ lS»CS aec^hitur,vndc mox in vcficam profunditur.
• ^ iam Tcro quarto Ipco vbi aii;ncatum iiiud r^urga-
tum
» — . ^ .
• . • ' ' * Digiti^ed by Googlc
Tract. II. De Anima Vegetante. 105
«mn in heparpcc vcnam,quain portam vocatttjintromil-' ' '
iilin eA,tiim in tenucs ramos (^c vmaeiruiii iecujrdiAua^
dinv^>vbi {ccund6concoquitur>veittt6rqDeiii cwenbm
<jiiendanibuinoccmc]nem Chymum vocancin quoc]iia- C^mm»
.taor£umores (imul vifttntucfanguis, pij^aicaifiaaabilis, '
.& i^clanchpliaySc Inec (econda concodtio vocantur tfjfjiit*
Tia^ti , quafi /anguificacio a nobiKori & copiofioti -ac
prd^dominanci humore,nempe{anguine. lam veroquod *
cx ijs humoribus fupcruacaneiun cll natuia fcgrcgat , & /7 . ^
liauaiyi bilcm in folliciiluin fc Ilis conjicit , atiam bilem.
ad fplcneni (cu Jicnem;])ituitam (Imul cum faaguinc pcc
yenas in totum corpus Hiffundir.
peniqi cjuinto ioco fTiiguis in minutilfunas partcs & j.<#M«^#t
exi les qiias Yocanc capiilac<?# cliftributus>ibi ccrtio ac pec-
fediiCmi concpquit^,dc pro caiulci» menibri diipoflcio-
ne innati ccmgcramcnti mocluin coctcrafqj di(po(ttiones* . ^
apcipic : ficqvtandcm in fubftanciam cei viuentis conuer- ^ - >
titur>jcaiiis concodionis excrenyejica fiinr pili,vngues»ftt*' / '
dores>YaporcSa^9i concinpo ex jcorpore (enfim fine tcnCvt
tranfpiranc. daecerum in plancis quae organorum defefttt
non poffunc hunc nm ritionis modum (eruare, cripl^x ca«
mcn concodio alimenti diftingui potcft,ifani prima pec-
ficiacur in radicibus, fccunda in crunco>cercia in ramis.
\ ' . . * »
Qj AE s T I o IV. * ^
Ij^ Raecedenti quxilione infmuauiqnus. chynittm qui in Cur ditan^
iecnnda co<flionc conficicur a iecore, ex quatuor hu* P^*""^
jnoribus nempc fanguine,'pitttica flaua , & atra bili con- ^*"'*''''
ftatCy qui idcfo primt ^icuncor, quod ab ipfis i n primis .
ffinis ratiotempeTamaiiidependeat:ynde£iicil£colligi ' \
poteft quataor iftds luimom i (blp jcin fblo iec6rc
€Oitfici,nifi dicas,quod valdc pf obabile eft, aliqiiid pittii^ '
tx^in ipfo ventriculo gencrari .Duac autem fuperfunc dift
ficultatcsde ipfishumoribus explicandx. - '
Prior eft, An rcd-^ aifignentur qnatuor fupradidi hu- 1. D]jpiuU
mores, itaut ncc plurcs ncc paucioics fmt. Rcfpondctur
ita cflc, tiim quia, vt ex ipfa anatomia parct, totidcm nec u^^t^^
plurcs nec paucioxcs in chymo vifuntur i tiim qiiia fa<^la
Ycnae diffedionc ij^eui quacuioc in vafculo dirccrnuntur: .
Addcprsclaiasconuementias^UftaMedicisftfliyficis ' ' .
t04 ' TbRTIAI PAkT. PHTSfCAB .
. . aiFeramQt a<l.«iaaceriuriiim tftam damecaiQ cem^nAI.
' danijvc quod^attuor iUi hiunoies quatuor primis qaa-*
iicadbus^teiii qaataor ekrtieiicis^mid^m aecacis & aoai
' 9ui 'df<rant J^^ottcrior difhcultasjCjuo modo inrcr lc diff-crant. Rc-
^mtffi» ^pondcciir probabiliusvidcri (juoH efFcncialitcr difFefmt,
, ncc incommodri erteexcadcm nia(ra,liccc non e;c eiufdc
• coinplcxionis partibus,effcdus rpcciedmcrfos ab eadem
• cauIqqquiuocaprocreari.Suntautepr^tcrefrcntialesdif-
ferencias^plcra:q;accidencarix qpac fiuu illatura vcftigia.
Sic cnim con{iftentia,colagrci{aporc,complcxioivc& ope-
' r. \ ' ratione feft cfFcdti difFcru nt. iSanguiniscnimconfift^tia
. tenuisc();,flau«biiisreuchoIera?cenaior,picaicsecrai« %
: yi Cc^Ct altquancalumjtatbe bilis veri ieu melacholise io*
ril tihrH-n ^^^^^^ ^ *® "S^ craffidr.Sangiiis colorc rubeoS eft,cfaeleil
dtgatntia, fiibflaua^icuicaalba,melancholia Ycro nigra.Sanguiyfi-
. porc duicis cll,choIera amara.melancholia acrdaipituita
•■ vcro,(]uia'naturam aqu.r imiratur,iniipida.Sangainis co-
" plcxi > cfl bumida &c calida,cholcra! cilida & ncca,mcla-
/ choiix ficca & frigida,pituitx frigida & humida.Dcniquc
. ' fanguis rcddit cos m quibus praedominatur hilarcs, bcn^
> . \ coioratos,& optimi tcmpec<^n£ct:qu^d C plus xquo abu-
< decireddicilapidos hcbetcs. Pituica vcro facic homincS)
.ibmnolcncos,pigros,obliaiofos)cholcra rcddit iracndos>
maciitpcpsiagUcs,ingpnio(as$nieiancholia^fi cu aliis hu-
snozi^as rice atcccmperaca fic »eonftaQces facic» folerces &
« , ingeoiofbsrfi Yer&debicoflauacbilisflrlangutnis^
menco defticuca {ucrit,ftupidos ic mcciculo(bs effisic.
^>WifHi Notandum autcm cRexfanguinc qui Inter quacuor
«'jcM^mm ^iQij^orcs principcm locum rcnet , tum vitalcs cuin aai-
• niJH^iiJ; malcs Ipiritus oriri.Namquc vbi conrcctus a iccorc lan-
guis pcr vcnam cauam emittitur, portio quxdam cx ipfo
purior pcr venulam a vena caua ad cor attrahitur, ibiquc
vchemcnti caiore cordis pcrficitur , atqueadeo in vita-
lemjQpiricuih Gonucccicui; Ca^terumcx risportio aUqoa
V y .per arceriasadcereb];am pcrdu£la , ibidcn[i,iHfpiritas
animaies coauert^^iir. C^daia liis (piritus nacuraies
ndnamerainc y qaos,camW i (anguinevix diicecni poflfi
«cbicnuaar : .&
C ' ' ' Mnmiliacci<IeQtariodifIerreafanguine.Stc igitur saguis
f. nutikioiu , fpiiitus vitaics vc2etdUoai&: palpitarioni,'
4 ' . . auima-
V
'Digit^ed by Google
TltACT* II. t)B AilXMA ViairAltTl. lOf
animaks dcniqiic cuiu fcnfuijtum ifiotui fiibfcruiunt.Et ' '
ouoniam haropcrariones pcr tornni corpus eranc ncccf- ^'»^,Mrt§^
fari;r,idcirco nacura tria fubminiftrauit vciiicula,t]uibus '■''•^•rw.
tum fanguis cum fpuirus pcr torum corpiis dcferrenruri ^
nempe venas (anoruini, arterias Ipintibus vicaiibu<t> ncc*
uos aRimalibus dcputauic : {icuc vcna: aiccore>arteri2e i
cpcde , nerui a cerebrocengruencifEmd orighiem dacc-»
itcnr. Sed de his piura apud Medicos,
2}i fiicultmihw Mdmmtfirk vihmikntttmittd.
QV Al S T I O V.' ' :
DVooccurrunr dc iflis facultatibus adminiftris Iioci. Dtfiimtm
loco cxpiicanda.Primum quutnam Imt. Keiponde-^f* J»«*»^
tur cfTe cjuatuor , fcilicct attracflriccm, rctcntriccm, con--'^'
co<flriccm,& expultriccm:quarum numerus mliuncmo- i ■ . '
dum colligitur i vc fiac nutricio, ncceirc eft fiimptum orc
alimencum iiiud accrahi vbiii coQCoqui dcbec ; dcindc vbi ^
in ventriculo » Sc poft luec iniccore conco^him eil, & in '^Unm^^
&nguinem verrum> cumpartetomnes peruitgari dcbe^tt, itm uik* '
ifcc per (e ac Vi (tia ierri queat^tiecefle.-dl n virtps aliquA^'**'-
membrts infit quise iilnd^ad & inuitec & alliciac > qoaoi
accrahencemfcuaccrafticemyocant. Prffceicacdmali*
siencdm nequaquam poflic in (fabftanciam Viuencis con-
ucrti,ni(iprius multiplici alteracionefi^cei fimile, idcir- .
co ad id recjuiritur vis concocjucns : Quia vcro eiufmodi ' .
CGncodio fcj altcratio alimcnti noa potcft moment^ .
peragi , nccclfe cft vt ad aiiquod tcmpus dctincatur aii- •
jnentuuiin rcccptaculis inquibus concoouatur, nc indi- ' ' !f
gieftum efiluat,ad quod vinus concinens lcu rccentrix re-
qoiracur. Deniquequia peniftaqualibecconcodioneiO-- ' , \
'porrct ab alinienco coficofto expeJii fordcs,& cxcyemen*
tSL aiicioni incbta,propterea r6]uiricur ad id ?ir cus e^ttC'-
eaibs iea expalcrix.Harum qi\acaor facolcacam hxc uxnst St^atpw
10 cornore inftrumenca (ea orgaha:Ardricis quidem vil* Wn» jfk^
11 ieu nbne loagiciidinales,re(^cdcis obliqua?, ejcpulcd*
cis tranfiierfalcs, dctiique digeftnck fimc vafa, in quibns ^'^^^
fit concodlio : Adde attra(5lriccm luuari caIorc& iicci- *
catcdigefi-ricem calorc & humore, rctentriccm frigorc & '
4u:cicacc,dcniquc cxpuiu jcem fugocc & hui^uic.
' 106 Tl5 K T J AB P A R T. P H y S I C A B
t. .I>ijfitul' Altemni €fi:>an pr£cer (las dcntur Jtres alix ab ipfis <li-
tsH mnslis flia^fae 9 ncmpcappetcns , cui felpondeat appctcntia ali-.
pr«'rf h-r meuti tn vcnifi & aiijs partibus corporis ; diflribuens^ad
'"''**'''*^*''quam fpe^ka^alirocnti difpcniatiopcr vniucHa corporis
^ mcmbraifecernensadquampcrtinct feparatio vtilts ab
inutili. Rcfpondconondiftingoii^ ftipradidis : nam
appcccns eA ipfa virtns acirahcns,ficoticccrnenf eft vir*
• •' • tiis ipli 'xpcllcns , diftribucns vero nulla vidctur cflc,
cum iic fu^eril^a pQTica la iliigulis mcmbris atciadiicc.
* • ■ • ■ • . v •
Qv^ A E S T I O V I.
u^fiemi' Evita {icuc&^de mortc nonnulia brcuicer expli-
i^, ♦ 4 J canda lURt.
fi$ (^i9^ i^itur fpcdat a d vitam , primum quaeritur qiitd
4tH. fit.Dejfatibtcur ab Arift.lib.de rcfpiratione» Permanw> «-
rumas vcgjecantis^om calido, tandiu enim ^iquid viuctB
dicituryquandi^fius^animacftjin ciu(3cBi corporecoil-
tinetur , ficc]ue vira non ejl anima , fed antme fbrmalis
' ^ pia tcntia in corporeqiram femper aliqua , licct nonnun-
f L cjuani valciojatens , operatio comitatur : c]U9 fic vt vita
i' ^ plurimiim accjpiatur pro ip^a animx opcracionc in cor-
pore. Dicirur aiitem anim.r vcgctancis,non cjuocl anima
fcnticns aut rationalis non lint principium vicx,fcci (]uia
* vitaiationon fcquiturgradum icnticndi , aut ratioci-
nandi , fcd v cgetaiidi. Addicur in calidp,co quod naciuus
calorfit veluti animaccutlos incorpore.
Secund6 quatritur , quot fint vitx jetates> feu qnot fint
t 'As,qMtfim humana; yit2cinterftalla»ih quibiiscor^ru^ coniplexto
viiMMtMiis. itutta naturaedecurfimi Motaoilitcr tmm4tacti£.Axiftote-
les i.de generationc t.ss^S^* duas fiiciclimnaaoitae par-
\ tcs, vnam vocat gcneratiottis> in qua vineni augmcntum
capic, vigcCijHc in iplb calornaturalis i altcram corni-
ptionis ciim retraclis viribus naciui caloris corpus pau-
r laiim marccfcit. Idcm alias trcs a:tates hominis confti-
' • tuit,ncmpc aiigmenci , confiftentiic> 6c dccremcnti, qui-
bus rclpondenc iuuentus, virilitas, & lcncdus. Adfum-
mum icx conftitui poiie vidcntur liom^iis actatcs > ncun-
pueritia vfquc ad annos pubcrtatis > hempc ad annum
' vfquecircicer duodccimun^ :adoleicentiaab hocv(<|t]e
ad annum vigcfimtt ^uiatum» ituKncni a vigefimo !]iun-
Digitized by Google
V . Tract. I.pa Anima VscgT. tor'***
IdWtrigefimiini qiiintum : virilis aecas ilte>^^<P^
5iragcfimumj&fac«itttr4 i]ainquige$i||©a^
; ilQili(U|ii|idccrepica ab hinc ad mortem vfque. Po&s cti5 . . /v
&llitt^tttO£<iuntaxaft4ai4'mittere , qvias qaatuor anni^
tcmpc!tttibl>8,accommi>dabis,ncmpepucritiainviJquarri . ' t \
pcrtinct infantia , vfc^uc adannum circitcr rlecim«m ' . * . - V.*
<]uintum,Vcri:adoIefccntiam fcuinLicnruccm ab hinc ad . ' ' "' "^ .
annum circiter rrigcfimum,i€{lati:virilcin xratcnia tri- - ' '
• gdimo ad quinc]uage!imiim> Autumnordcnique fencdu- ' . • *
tcmquardccrepitamcompIectitur>hincadmortcmy%ic ^ \,
Hyemi comparare poceris. 1'-
U^actidqua^ritur , quaenam fint caufacdiuturnioris& 5- OjjP «/fji
^bl^9P0ds vicae.Multas rcfcrt Ariftoteles in libello cjucm . -
deea rc confcripfit , hx vcrdfunt praccipux : primum t- f'^^^ '
btoldaatiahutai<Uvifcofi,&cbpiasaguinis;cpj^ \
i^rfftyeomaastempetatar^iatttraliscalwyyenontam " '
cm^fttmatbumidamradicate leH primigenium. Ex "
^aafactliracio reddi poteil,
cur diuturnioris vit.T flnt a- * t * ^
nimalia tcrreftria quam aquacilia,aut VGi«tiIia,& plaatx ' ■ 't
c[uamanimalia. Sccundo diuturnicacem vit.x conciliac i/ '\ ^
apcaprsecipuarumpartiumincerfefecundL^mcempcricn^
proporcio, vt in animalibus cerebri ,cordis, & hepatis; . '
Tcrcia caufa cft fobrius vidus in cibo & potuj Aiimcntt ' . \'
cnimcopia vimcalorisnatiuirccunditita, vtjct^ridicc-; " '
tatur,cx quo exiftunt«rudiutes & morbi , qu$bs ^hi " X'
Yitaeroburdcbilitatur , imijhalis intcritus aceiJctitur, ^
Quartadiuturniorisvitacaufitcftfaciiiscgeftiofuw^^ , 4#;
fiuilC4ttum Fcu cxcrcmciitorum ^iiue.fit bcfieitcio faculta* ^ '
m.c^ultri^b:mfiedmipfispatca(tliberiditas,putrcd /
' nem iadocent* His autem Qppdfitst Cmt cauf<t vit;c brc- - ^ ^
tti^risi^si^lt eft ex iilis colligere. ' ' V
Quarto quacritur dc ipfo vita: pabulo, ncmpe humido . oiffimi^'^
radicalifcuprimigenio.Migicur hiimidumil!ud,()uod<<i/,fmirf. ' ,
aprimo ritu viucntiineft , conferuaturquc inanimaU, V4<tf*4/r.
' <5uandiuvitacftfupcrftcs,cftcnimilluamcuibratSBper " " / -
totum corpus fufum,muaturautem fimul & aitgetuiridir " "
mencicio , quodcontinuauutacioiyciie» acjg^ii^aeioi^ *^
: acouiritur. Etlicct vnum |»tckYtt6qae,ui!ieii<itias ^
'"^liimitur idquodcftalimcncitium , qoia nontam ' .
tim^ fiibilantiaeviueacis,adh^relcit , nec ade^vnftoo-
/untefr : humidriftttcm qujc iw^
"1 V * t ■
Digitized by Google
. 2«8 TertiaePart.Physigae
ctlius euaporanc ac diifipantur, quo (it vt ad vltimum vi-
tx tempus«tiain incxtrcma fene^utemaneat fcmper a-»
iTtf^b iiquid IiumiHi r^idicalis.Deniquc notan(iumi^eft,licec ali^
mcntium liumi<liji><}uod per autricionem ^uotidie acc)ui-
ritqf,fic ciufHem natucK itc fpeciei cmn prim igcni», (]uod
per generationem infitum eft» non ^ode tamen alimemi-
tium cffe a:c]iic perfedhim ac primigenimn.
BimtfUt Quoc^ fpccflar ad mortc,prim6 quxritur quid ht Mors.
Rcfpoiulctur cum (it oppof^ra vita! , poiFe etiam oppolita
'i. Dijjfr»'- detinitionc explicarijVt tlicatur rccclius aiumx .i dcficic-
ta» «^uodjit, tgcalido,id c{l,a corporc inquo paulatim calor deficit.
* *Di/Rad^ Secundo cjuarritur quotuplcx lit. Rcfpondctur fprma-
, i<u .'V»t«. ^^'^^ ynam eaQdemque efle : £ft enim formaliter inflaa-
ftitt^ tanea (eparati o aniino: a corpore^Sr tamep caufas fpecbes»
^ ' vario modo diuiditur. In ^enerc alia^d poceft narara«
'> ^ Jis>aliariolental:Bclic^t; vul^ari loqu^dimodotiaciita^
Jjs dici tur qiise (enio Ve! morbo co^tingi t : violcnta ve-
^ ' r6qu9exalijsc^unsprouenit.Nihilominustaiiicnfiphy-
fici loquaimir» e'a (bla nacuralis dicenda eft , quo; extin-
dloprsenimiafcnc^^utc vitali calore , abfumptoqitc liu-
more rndicali obucnit. Violcnta vero qux ex qualibct a-
lia caufaproucnit;liuc interna, vr qux morbo contingiti
£ue cxterna,cat|iic vcl intcrius affumptajVt c\ux ex venc-
^ no : vcl cxtcrius mancntc cjux fuifocationc iit,vcl conti-
I nuidiuiiionc. Inomni ai|ceijfi gf:nete.monis acerbitas
quxdarti icnfus e(l > lic^r inali|s maior , in ali js minory
' . certi^in i js qui (enio cxtingutinhir ferme nuUa eft. •
5. 7)ificul^ Tercie. An neceflitas mohendi omni viuenti, & prae«
, ^ v^» ff#- (crtim faomini fic natui:alf s«Reftendecdr ita efle^eo qvAd
tefitm jmAm Yiiicuique viubnti it prslertim nomini fiis fiint > exque
fu^wMtUm ifiternascaufe pereutidi ( vt extecnas tum iatemas pcn4
* innumcrabiJes pr.vtcrmuLani )f in quibus cH: contrario-
rum quibns viucntia corpoia conft:ant,pujna : dcindc a-
.> iflio caloris natiui iiumidum pcrpctuo dcpafccntis:dcni-
qucin nonnullisratiotcmperamcnti minus diuturnijin-
tcmpcrantia cibi 8c potus. Ncqueobeft quodpcr pec-
catum mors intraiiit in mundum>v 1 1 oq u i tur Apoitolus»
• qoafinon naturae hominisdebita > fedipfipr^cetpce«
iiam mflicla videatur : Refpondeturenim primos paren-
' tesfuifiecondicos^cum dono immortalitatis fiipraiplb-
ram naturam , ea tameh conditioae vt fi peccacenc s do -
num
f Digitized by Coogl
iTRACT. II. Dfe ANIM A VbGBT AT.' lOf
num iiiud amitccreatjUccjue mrtriendi naturalc neceffi-
ra:c inccrrcrent, cuinuncomncs obnoxij (iimus. Vndc
iiliid dirciitncQ vaici&nocaadried , intcr beatos poftrc- jS^^f"*
rurce^ionempciiiios parctice$inftatuinnoceQti9>&J)0» JffMm
firiaes in ftaca asttiiex U^^fmtqaoi beati nan^ua mori fo* .
.tcrant>primi paxeiices pdtcrant nui^quam moti^homicies
verft in faoc ftatu natiirat iapfi^>aoa poflanc nm mori. '
V A* ^ T I o y II. J -
, cjuod tamcn minus probj
biie eftjfaineqi & fiom dic focmaliccr appccicioncs.Vi i»
gitux cem totam apeiiamiis,(ciendum eft quod ad iamem
pcrcincc,quinque na^c ad ip&m fimul concurrcrc, netnpe
• iodigenciam aiimeiici in membris^rporis, di^lfiooem
pamom in Temriciib ob inaiutacem;f<9i(fiim4iliuslcu^ ^
nis in cada dc pkanc^» delqiieqi cx pe rcepca larfione hi
.appeticn> deniqueMpecentiaih ct]>i4olore excicatam in .
eod^m appetka.ProDdiile anc^ eft fai^icm ficut ficim cfTc ^
formaliter dolorem)icavcqu(^pr^cduntfincipfius caufq,
appctcntia vero ciln <^nx fecjuitur ftt ipfius cfFciflus.Quia
camen caomuiaruiit runul conncxa,hincfit vc coru om-. .
nium dcnominationemfibi vindicet famcs. Icaquc fupra ^
aliatx dcfinitioncs funt finaIes,non formalcsjquia appc-. ;
tenriacibi & pocus func finis ad qucm ordinancur a nacu-
la ^amts ficis. Sic autcm confurdc cibi sppctcntia vbl
phantafia perccpit ventriculi diualhonem ex alimctt pe- *
nuria,cam apprehendic alimencum vc fibi conQcnienSiil- •
Iddquc proponit appeticoi fenfi|itto>qai confeftim pera'* ^ '
AmnappetendifermrinipfamYCvit^conildtat.Fi^|^a&^ ^rtfU *
tem necefiaria animanritms ifta cibi appetitic^non item nHttMtttr /4*
plantis:quia iftx radifcibuscxfuguncprancnsalimenc^m,
animalia vcro id ^uoerunt aliundcquare ifto appcritu in- " ~
dic^cbaiit qui virtutcm motiuani adqu^rendum mcitarec.
yamesigiturexqua nafcitur ifla cibi appctitio , ciim lic
fornialiter dolor,cftfubicdiuc in appcritu cocupifcibili.
^cicuc etiain cijfe in ea piirce (iorpori^ in (jua iic ^iuuliioj
nua
fani
iio Tertiae Pa rtis Physic ae '
ncmpe itv vcntriculo,& prapfertim in ipfius orificio, tan-
quam in co in quo eil cau (a & obicdrum doloiis.Sic igi-
tur^ poceft d^fiaiii famcs , dolor ex <liuaifiQnc irpochcali
excitatus appetendi cibtgrada. ^
j^Mik Quod fpcdat ad (ittm> nocandum eftitmprittiis potum
fcripu0. ad qucro ordinatnificis>per Ccnon nuctiiie» nutriti^nii ta-
^mtd^ inKeroirc > priiQuniii^tttclcm ^juaccnus yeiurh^ ali-
*'^^^\nitiXo vctiiseft>dcindequateiius camconiieodtioneRiitt-
«Mr. ' ' * ^**^ ▼cntricuio ; ciVm cnim ea concofti6'cii3ca-
^ ■ ' . tionicomparetur , Immori'; copiam dcfiderat : dcniquc
[uatcnus tcniperat ficcitatcm mcmbrorum & feruotcm
iguinis , fuBulquc cclerem cxtin^ioncm himudi pin-
guis a calidonatcrali rcmoratur.
Slu»m§d<} Excitatur aucem fitis cum co fucco dcficicntc , «^ucrn
*tc%mwh fi- f^i^^ animal pocandohaucire^ Aa(cicur diuuliio quxdam
' itencctculi perfimilis ci ^vm in iame conciiigit , aux qui-
' f demadoelophagum &fauces(ccxcettdic. : iVdacctiam
dolorem i nibi ctcitati cx intcnwcCic cariMidem partium» ^
. quks deiBfttthttittS httmidi aductitij yltra modom-dcfic*
Cantttt ^ inealefcQnciAddeccia iiondeScicnCc pocttficim
^ i|i6Qnttnquam cxcicariexnimio &incempcfttpo calorc»
yt infcbticitancibttSjaiitfalfbquodamhumorcqnomem*
^branaraut venx ventriculi imbuuntur , vt inhydropicis.
Ex quibus hanc fitis dcfiaitioncin colIigimus,vt dicatur,
• Dolor cx vellicationc fad^a in vcntriculo pociliiaiuiu in
oefophago faucibus appctcndi potus gratia.
OattetL^m Jicctfames & fitis in anuiiancibus cancum
zepcriancur,non vero in plantis nifi analogicemon camcu
gradum (bncicndi (ec]uuntaryicd gcadum vcgccandi, non
quidcm emnitto abfta^nin > (edpr()nic inbeUais£cho*
tmnibttsrepcricar. '
^ * ' Jy e dentibtis ^ CMpiUH, ' ^
.Q^AfiSTlO VIII.
QVoniam dcnce^ nutritionis inftrumcnta > & capiiU
cittTdem cxcrciiicncii'ltmc Tidcirco de liis hoc foco
- nonnihildicendttmcft.' . ' / '
DMii M quidcm Ijuod ^eftac ad dences> dc iis alias ftatui-
/mi^, ^tt^ eflcianimatos, & licctcx cadem fermc matetia
f^S"^'*^^^ S*^*^ 5 oiniimquc naturam imitcntur,
Aon tamen proptic fuac oila : Indjiuat autem i mandi -
Tract. II. De An 1 m a Ve g e t a r, ttt
' bitlis pauiatitn cjticrgerc ordmaric poft (cpccm menfes. ; * . ' *
^ciiauccm jaliomide deuccsrcrctrieUicadil9frar^jpla- \ ' \
ics,pauciorc»nonnanquain»Vadeor(uqein vcraque ma* ^bif «j^,^.
^ilia (cxdecim conttnentiii:> e qnibus in Tnaqaafuemd-iMfM
xilla quacuor fune in anceriori parte c]ui primores & in'» '^*
ci(brij dicuntur : tu!m Ycrtnquebini canini dicuntur^te-' '
(]uimcttrdeinde maxiUares dtiftinriDqLic(|uaeerm)Uip«
pellancureciagcnuini..Sunc aucem canini interprimoies ^
&m'a'xillarcsiiti , c]uia mcdiaminteripfosnaturam for- » : ,
riiintur,quntcnus & acuci fuiic vtpnmnrcs,5c lari vt. ma^ ' .' '
xillatcs.Pono dcnccs oinnibus anim.ltibus i natura dati . . . ' y*
llint communi cjuidcm offlcioad conficiendum cibum, \S '
priii.irim vero quibuf iam ad aiia muneca vt hQmiiubus , *
ad lQquf ljm,&plctiiquc bclluis adpugnam,
Qood fpcdac ad capilioSi^nc iili cx fuligino/a & tcr- ^«in^
rfna vc!uciexbaiaciont>^aflBcacis rp\raniefitis«impa<fla> 'vr^rtii^
ncc iacilc reiroconMncat,nccomnia6fbcaseuolac>(edfi-^^'^
. bi addcn(acur^&noua(ubindcaiccedcnceauge(pit.Abttit- ■ . ' ' . .
dat capillis humanam capat ^quiaibiipfiosinaEerixjsx-
cretpcnptiae ex qtia generancuieicaplili,fuppedr.Cx^er^in .
paaca bic rdm de caloicio ci^fnde canicicjquapiant ca« ^
pillorumdefeiflus^diccndafiinc. /
Plft ii^ifur caluitium,catcntiacapiIIorum.Vtcnim hyc- ij^wiftlt . '/
mc rrondcscx axbcnbus dtcidunt , fic a:tate fcne(ccnte ^*^^^*^^^
capilli dcfluunt, cuius iadurx caufa eft inopia calidi hu-^J**"** ' ' * *
moiis:hoc cnim deticicntc inarefcunt capilloru radiccs, . * '. <
ficquc diiloiuta copakfbionc fcnfnn dcfluunt.Calucfcimus i •
a^ccpotiifimum priori cnpitisparte,quiaisi caccrcbium , ' ,
pcominec, quod innaco frigof e calidum iilam humorem
^llit:vndceftquod hominiincercaetera animaiia maxi' ,
in^ caluitiumaccidit» quia videlicetampliffimum&hu- ^
imdilfinuim proportione cerebrmn hai>et. Pocr& non oifi
fenibos oKdioarie cooringiebilaitiuiniqaia non nffi^ea at« '
tate nobilis ille dcfedus a^idit. . • / '
Canitiem aioht gigni ab excremento putrelc&ie.Cilkm vnde ,
enim catbr ob fuam imbecillitatcm perfatum adcurefn'MrciMi»#«
cxcrcmcntum , vndc capilli aiuntur, pcrfcdc dccoc|uerc
jion valcCjfic inJc vt collcdhim puttcfcat. Albec vcro ca- ' •„ *
pilius,t]uia humiditas pollcllaab cxtcrnocaloie ob inna- * • .
ti dcrcdum vertiturin flatum,is fiacus intcrterrcum co- * . , V
M
Kiuu$icafuiiiloimt>uuui caiuxc. Quod auccincaaiiie$«
' * • I ^
Digitized by Googl
lU T t RTl A« »'A1t^ I S PH Y- S t C Al
putrcik) quictiam ac motbus capillorum fir, illuci inc?ici«
c(t > quod c]ui valctu(iinis vicio caiorc priuaci canefcunc^
vbi iamconualucrunc calofc augerccace«acqQc adeo cx*
ocemeiicaid exa^-^coqaeiiie^9«iucieiii exuMnt. .
V AB S f X'0 IX ^
fiS'^A'T^ E (anitatci8c moAoprimumquariturquicifint.Rc-
iMkm^ jiJ rponelcinus fanicatcm ciTcaptam quatiior priinarum
qualitatum tempcricm in aiiimali. Aptam, inquam, ad
omnia vitx>rcnlbs,& rationis/i opiis llt, muncra ritcob-
cuncia. Ex quo intclligis fanicaccm non efle vnum ali-
^ . ' qucm habitum a quatuorprimis quaiitatibus rc^c intcr
fe tempcratis didindum, cum cemperies» fi macerialicec
& phyfxce fpe^cciirffiiic ip(£ qual itates tempcr.ic«(fi yC-
r6forma1iter& mecaphyfic^, tiilulaiiiidquammactta
habimdo fea' relario eamndem primacum qoalfriicam.
. • i Vbi noca eandcm quaiicacem &cund4m diiiecl^&rma-
. * licaces pofle dici nacuralem faculcac^m,quacenQs eft na-
turale opcrandi principium , habitum quactnus bcnc vcl
malc afficit fubjcdam, & pallibilcm quatenus (cnfii pcr-
ccptibiliscfl:, vt patetin calore. .
^Xm *u lam vcru quid fic morbus facilc incclligitur. Eft enim
' intempcrics corporis qua vt plurimumcum (enfu dolo-
ris ipfius viuentis fan£lioncs pra:pediuntar , ficque haud
diftingdicur Drimisquaiicacf bus > a naturaii & coogrua
compicxi one (eu cempesie>fiae,p^ excedimi» (ueper de-
. fc^bimdcciinahtibus.
Un ikw Se^undd quxritu r,num dccDr in animaltjprae&rtim ia
^H^im ;Iiomine > medius quidam ftacas incet lanicacem & mor-
fm i^Jk^hxan^itSLVt honjo nonriunquam neque ianas»neqite argcr
•^i^ ^ cflc pofBc/^cfpondco morbam dupiicicer acdpi. Primo
mtwMtf* pj.^ quauis difpofitionc pcr (eimmediatc !*dcntc viuen' ,
tis operaiiones. Sccundo pro ca duntaxat difpofitione
qua: (cnfibiliterlcrdit : Si priori modoniorbuni accipias,
nihil dabicur niedium inrcr ipfum & fanitatem: Si poftc-
ftcriorijdabitur aliquid niedium,ncmpeftacus ilie in quo
animal nonnulla inccmperic at&^cui : qu«e camcnajb ijgib
U^^^j^ animaii non fentitur.
mm\ Tcrrip^dedolorequimorbum comitatur , qu.cricor
^ gttid£c}& (|QMca8fiuJliabea^ E&igfXmddotuicftO'
} • - - l' ■■ ^
»
. , * DigitizjBd by Goo^j^
' Trapt. II. Db Anima Vsget. ii| ^
' Ja:(ione ienfu percepca oriundus. Senfus aacem illc <jtto • \ • ,
.^mo:pcrcipiw.Isfio ciitlrao^^ , cftcadus praefcrtim:i - ,
C^re &dSiO ta^tus & apprchenfi» ];temca%dit^p^t;nc , '
• caSG^dolorispro^ima,Iariio,T^til^
i[cnitrahocum conliftit , ncmpc tcl iitdiliifioAe, ant fii- ; • .
tcm diftradionc continui, vt cum qui enfe feritur , Scc * V' • -
Tetin excciru qualitatis ta^ilis viokntcr ocrepcnti in^ '^" /
ca^ttin irjaiuipcntis. ' ' . * ' * '.'
» ■ ' .> ■ • . 1 * ' ' * -
' - Q^ AB S T I O X. w'
QVa^ritur primo quid rit,& quomodo fiat. Refpon- uOiffUitltM ,
decurefleattradionem aecis ad cor & cmillioacm. Slmd.fii,isr .
QuQrirca rc4iMCionis.4u« funt parccs: infpiratio , qua f^'"»»^ >
acj: attrahicur/aqiiratio qua cmi^tur. AttraKicur i^itur^*- '
. acrpcriurteriamvocalcm btcnicntu diaphrs^aia^s ad \
jyulntoneS) «im hi (t(t dxl^ando aerem cxcipmnt inftar r
^ ^Uiurc^ in ipfiim ^or dfiindunt,moxquc eundem acti .
acftu t^r^ cdc$ianm ^^^^^^^
Fuiiautemnonquidcmomnibus^fcdqiiibufdafl^anin» ' ^
libus inAit^ rcfpiratio , tiim vt cor vberi«ti fpirii;uamcO- . ,
pia,& nimio calorc seftuans rcfagerarctur , tum^^^tMral^
animales fpiritus attr^ida j^irit^aii hac fubilan^tia inor|i'/ ^
' uiliil inftaurarcwtur. ' " * ' ' ' "
Secundo quairitur , an motus ille refpirationis fit na- J*^^*^
tu^alis^a^ y.oj^nt^tiijs. . Hefpondemus liium partim cllc '^11*^11^^^
vbittacarium>parcim ftatucakmf iroluntarium quidcm;,
qtiaijmiwo^bicratunoftrOnijni:.C<flfe^ r^'^'^'^
jaunc tV<up^iViccclerius rcfpirarcpoJKintUf^ ;N»tu«j8<r '■^^^^ »
Icm vecd tua^<]aiafi|ieiUo Titafeoxacitl^^'^^'^ 5'^^*/ :
pulfllkotiis m^io i qua pdi^ct rcf^ifiiii^:noa^ft arbitra-i
' ria,tiim quiarvix ficri poccft vt c{aii4|NWlteadi«^ «
vfqucfpiritum inhibeat : Eftigitur moliusiU^atfrfcw^-,^ , -
iiaturalis,& fecundum quid voluntirius. , ''^ ; . J^^*
Tertio quorritur , quibufnam animantibus rcfpiratio j,z)iP«i.'/4#
conueniat : RcfpoAdctur lis omnibus»3c>quidem folis,i|Mi<f»/ii4»
quibus naturapulmoncs indidit , in iis cnim eft maior w^*^
Aatiui. caloris,& fpirituum copiajidcoque rcfpir^tio^e"^
ab.^4«M»rant.Cto:c Ariftotclcs mcrito negacpifccs.
r
/ f,i4 ' Tl tit j A B P A UT . Pk Y S I C A 1
4
\
.' t
YencricaltiTs ori proximt^adlM^rearstilLm^jaia vix cs^Hca^
ri pore ft quoinodo poflint ab aqitis acrcm rc fpi rarc: loco
tanncn refpir irionis aquam aclmittunt ore &:branchus,
>' ficque vifcen.m calorem tempcrant. • • * «
j^iunar»^0' CaJterum i]'jaE pulmoncm habcnt penc cxanguem &
fittfitn^i^ft^ nimis fangofumjvt bcllua: marinse, & tcrrcftria quordam
fe^M^t, anim^lia, quar temperamento funt valdir i-ris^ido, minus
, ^ ' frcquenti rcfpiratione egcnr , quia vbienrumpulmoae-
^ ' ' rcmiemeUmbibiCydiuabipforefcigerartpdirtmi^abf^^
, 4iom aeiis acceilu. . ' * *^ * .
I
V Pefa^ulcateaccrefcendi^
AJ£ S T I O I.
Voniam qude de ipia faculcate accrcfccndi qua?ii
pofi<uic>parcijm eX'ii€ qa^<ieiaculcatibus anim^ge-
. neratim fupia dideruimas^artim exiisciu^dc ip^^
, - ' £hi propriojtiempe ;recreti<^n6 di^&rt nxmuSj (acili ncgo-
' tm por&ntc3^1icari^^^
. " lite*fpiitati«^ncmtnWtU*m4»> ^ F»^^^^^^
^t^f^ ' hMxiaffix\^Qtt\t%:it gfcncr.c.f.niotus ad<]uantitatctn:
' ilffm prxexiftcntis quanticatisadditamcntum. Explica-
V tius a rccentioribus defcribiturin hunc modum,mucatio
, ^ fccundumquantitatcm,quaidenri numcro viucns ex mi-
nord & impcrfe<f^a quantitateperducitur ad maiorcm Hiq
nitura:dcbitam. Eft autem huius opcrationis vitalis clft-
JJJJ^^^^f^cienspraccipuum ipfum viucns,fubftantialc agendi jrin-
cipuum^anwibioiifnimentalc calor naturalts,obie<f{u (cii
/^mtena.ckca quatit cft quantitas,finis eft pej^fii^ viil£-
tis opcratioV.ci]iusg;r>i&ia mokm & bi «iebi^nt <^t|>ttir
dipilci.£tii«ir res ihanitaeuitife'n<li^t]^uath'augmen«m
t.. »- i
*. \ ^ • ' - .
" • . . . , * * \.
'Teac^. II. Db Aniiia .VHMt^.' * M|
ab iftogcncreaugmcnti diflcrc viuenciivn accrctio in tri' .
bus pra fertim:primiim quod iiqc fiat pcr intus rufccptia^,^
/ iiein,dQinde abexthfiic(»»dcmqueiecudum omnes par^t^;
reseuamadpeniti0imasT(^u€:atillaimpro^i:icdi^^^ ^
txetio fiat pet iuxta pQfitiQnemiitaceri2>ab.excr&n(ec<v& ' v ^V» .
fiicuodi^millam tantiim partemcui appoiHturm^iteri^f
' vJFitautcnt inhun^.i|lodtim accretio. Vbi (^nguis pcjc \ " %
▼a>as capillam in finguias partes deucdfais eftstixin a vi^i-
cinis p^ttibus pcr exiies aeatus,qtt05 vdcaniporosiexci* '
pitur, ibique in fubflatiam camis (anguineos ille humor >
conuertiturjCicuc & quccuis aliineinitia Inbflantia in eius
nacuram tranfmutatur, incra cuius exiles poros contme-
turificquc alimentitiailla partcaliifcjinouisrubindcmu- • ,
tationecontinua additis , fi plus exalimcnto fubftantiae . ^
coparetur quam cfHuat ^ corporcjdmul &c nutriri & crcf-
cere dicctur viucns,fin vero tantut^dem acceditquantCi
> quotidi^depQili^jiHN^ folaadgencratiofiet , non vero ac- ' \
xrcrio totiusvii|aiiiiS|&: viueii^ ipsii iiuttiri^ne ▼ecdcref-
cccc dicetut: Vbt nbtti non auamlibet <iuantitatis acqutfi-
ciondn dici proprii accceoonem > ied eam tanium f'tt . '
quam maiocem totius corpbris moiem acquirit.viu^tts^i- Nim»
* lioqui vittcns dici po(fo toto vit^ tempote cteica^.NjMn ^
fi quisattent^ rem cxamincCjvidebic vbicunqnefic adg^-
ncracio,fieri (imul acquifitioncm quantitatis,ciimomnis
alimcnti portio^quae pcradgcncrationcmcomparacur,fic
quancarquia tamcn quantitas nontantum fpecie, aut gc- ^ '
i iierc,fedetiam rc ipfa diffcrt a fubftantja : hinc fic, vt ac- ' ^ .
cretio omnis non tantiim formalitcr , {edeciamcp«Uitci; ^
' difiq»t ab adgeneracione quajn comit.ati^^^ -^l.
Vtrhm nccretU fiat fecundHm Qmn*s P0rM
Oy A£ s f I o IL ^
G^Vm in cocpore viuentis ^lia^^^nt partes pQro(ie,aIiiB . ^
fi>lidse,alia: hetcrogcuccE,aIi(^ homo2;cnc?,ali? mo- - . .
. lc nocabilcs , alixexigux , dubitacur vtrumomnes illx \- \
parccs vcre incrcmcntum capiant:qua de rc quid vetofi-
• milius nobis vidctur triplici airertioncdeclararaus. uyififti*»
Primaaffcrcio. Omucs partls viuentis nocabilis ma-
KU^^adiiiu fiuc homogeae iiotcragcnex inccemci^
>, » .* ? *- . s Digitized by Google
i . ■ • > .
ii6 Tertiae Part. Physic aI
lumcnpiunt, licct non acqunlitencum aJix tardiiis, alix-;
. /|. ' cclcriiis, ali;E priiis, alia: poflcrius augeanttir: nec adhuc^
a-quajitcrfecundum omncs dinicnrioncsifcilmaximcrc-^-
cundiim longitudinem. >
i,^Jftnt90 Sccunda afTcrtio.Omncs partes viuctis etiam minim^^
.• &lolidaf,qu.T poris carcnt,vcrcponunt diciaugcfcerc, ia
quantum cx ipfarum quantitatc & portione lijbftantia:
' ' adgcnitx pcr continuationcm fit vna maiorquantitas.
5 ySJJlfttt, Tcrna alTcrtio.Non omnes partes viucntis crcfcut per,
intus fufccptioncm , fed cx tantum quxfun; porofx 56
notabilis quanritatis. Illnc cnim partcs perporos fuccuni
alimentitiiimintus fufcipiunt fcu attrahunt:at veropar- ;
. * . ' tcs cxigux, qua: circunllant poros, quarqueporis carencc*.^
pcr iuxtapof.tioncm kn adiuniflioncm noux matcriac» '
augefcunt:id autcmminimc obeft quo minus rotura vi- .
ucns dicatur crefccre pcr intus fufccptioncm. Cxtcrum
• »• nota nullas cdc partcs notabilisquantitatis quantnmnis'** -
• • fblidas in viucntcqua: poris careant: cuias rci fidem fa-
] ' ciunt cxtrcmitatcs ollium in quibus apparcat foiamina
• '• humoic pingui opplcta. . '.
Vtrum accretio jit motds continHU4» , .
, ^ ' QvAisTio IIL \: •
t>3^^tttn ^ Enfiis propoCtafqua:fti©nis eft: An accrctlo quas fit in
'ntdm ixfU- ^ vnoquoquc poro partium viuentis pcrfc fumpta fit ' *
•^»r, continaa & fuccc/Iiua , non vero inftanranca, vt quidam ^
' ^ ^ arbitrantur: • ^
.. . ^ Cuius quxftionis diificultas nafcitur cx alia diiliculta-
, j tc,an videlicct adgcncratio > cuius comes cft accretio,
fuccc/rmd fiat,an vero in inllanti. Qui cnim exiftimant •
adgcncr^itioncm illamnoncontinuc fcufucceffiucjfed
; diicrctd pcr momcnta ficri , confcquenter arbitrantur ac- ,
<rctioncm non cffc continuam: Qui^vcro contra cenfcnc
, _ ad gcncrationem ficri fucccffiu^ & continuc, codcm mo-
do accrctionem ficri arbitracur.Quarc quid tum dc adgc-
nerationc ciim ilc accretionc proBabiliustcnendum ut,
duplici conclufionc ftatuemus. ■ i
fr^m^' Prior conclufio. Ad^ ^cncratio fitcontinu^ 3^ fiicccfliil^.
"^* Probatur,quia nulla datur prtma pars matcrix alimcnti-
' tiat in quam fimul coca inttoducarur foxina rei qu« nu-
• • •. - . ^ • nitur: r
*... « • * ^ .
Digitized by Googl(
k -
^ Taa€T. II. De Anima VEGEr. 117^.:
trifunnon enimformaiiibftantialis intromittitux inma"- i
tcriam nili adhibicis prxuiis difpoficionibus: atquinulla Tdnt£
ea portiu alimcnti qaanciiiiisexii;'ja,qux non fiiccciriue^^«f
■"rationc partium alrcrctur fcu Jilponatur,ita vt particula
vicinior fcmper priiis difponatur quani rcmotior. Ergo - \
tranfmutatio illa fubftanrialjs fubllannx alimentitia; iii • ^
( llibdantiam aliti nonfit, niji fuccclli!.ic-. Ncw]uc obPcaC
quod gcncratio cx fe fic inftancanca;CO quod formo: (ub-
ftancialcs in inftanci fint producibllcs-.hoc cnim non im- < ■
pcJitquo minus adgcncratio lit fucccfUua , cum pcn-
dcat a fuccc/riuadifpofitione partium liibicula: matsrix.
Polleriorconclufio.Accrctio titcontinuc 6c ^^^^"^^^^^'pyfjj'/,^^,
probatur.Nam vt pixcedenti coiiclufionc probatuin c(l,
adgcjicraciofiue mutatio ficcontinuc &i fucccfliuc: acqui
accrctio ado;cnerationc comitatur, cx co cnim t]Uod ali-
quid fubflaiui c viucnti deiruo accidit pcr adgencrationc,
fic ctiam vc a!iquid o^uancitatis fimul cidc accidat pcr ac- ..^
crctiofKm.Qucire cinn iLibftacia fuccclfiucacquiratur,nc-
cclli cft: quoi.]uc quantitatc fuccelfiuc & continuc acqui-
ri.Conrirmacur adhuc iftaconcIufio,qaiaaccrctiocft vna -•''/'''^^'
c.K tribusfpecicbus motus propric dicli, vt ex Ariftotcle
docuimus in prima partc Phyficx, & cxprcfsc docct Phi- v
Jofophus I.v.Phyf ca.i. Atqui motus eiufmodi eft [natura
fua fuccc/ltuus & continuus, vtibidemiuxta Ariftoteljs
do(fbrinam difleruimus. Eft igitur accretio continua & r
fucccftiua. • ^
. . V/rum aliquu pojpt t0toviu titnpore crefctfe. -V
• \
Qv_ A E S T I O I V.^
REfpondetUr idfieri non poffciquod tumcx ipfovi- ^Jfertio tf
tx noftrx decurfu,tum cx ca, qux per xtates incidit ntndM- .
natiui caloris immutationc fatis pcrfpicuurafit. Pcndcc .
cnim visomnis nutrijcionis ac proinac accrctionis a ca- ' *• \
Jorc natiuo taquam ab inftrumcntaii fui caufa,' quarc la-
gucfccntc iftocalorc,(iccen'c cft vim illam infringi ac dc- .
bilitari.Cur aurcm tum calor naturalis,cAiTi facultatcs & ;
potcntia^ vitalcs,& organica?, decHoantcstatc deficiant,
cacft,quod ciufmodi vircs& potcntiac quoad ftia cfteda * \
▼crfus maximum ab authorc naturac detcrminatac finr
{ liccc noQ omacs in fingulis viueacibiu cuLxd^m ccrmiau^ ^ ;
' ai8 T'e R T I 1e P A n T. Ph y s I c As.
\ ilbi vendicenc^) qao ^Civc vbi harum potentiarum^^iuelr
bec fumiiluin qocm pottfl efFedum fortira eft^ lion vlce*
\ rius^^meucac^iedpociijsdecbMt^ptcidat.
rkgmfentr Licet autem poft antium quadragefimom icpiofilam
^ ***^r ^^*s4inacilcnci$pinguesfiori,& iit molemafimlioxem
MmnifNfm, ^negandumtamen illoscrefcefCseo quddnon ift
longttudinfcm augeanrur^n enim proprie crefcere c]ui A
. t|nam dicitur.nifi eiqs quoc]uc ofla incrcmentum fiimant,
hxc aurem nonnili ad ccnfiftendi xtatcm auo^umentum
capiunr,co qiiod corum nutritio,ac promcic accrctio mo-
■ ' ' rofior &' diRIcUior fit : conftant cnim ficco &: frigido
^ tcmpcr.nricnto quod nuccicioni & acccetioiii non- #J^c*
*} diocriccc adueriacur»
Qv A E S T I
V.
Stmfm f». T 7 T proporitx ciua-flionis fcnfus intelligatur,animad'
V uertendum efl inpnmis ciTin primum animal conti'
picur & cfFormatur infinu matris , eflc in exif^ua admo-
duinc(Daaciuce> vc notum eft rdcinde tum caloris nariui
aAiuicate, ci^m iugi licct impcrccpribili efHuxu parcium
npnmediocrcmillius primigenix fubftantiae porcio^em
depcdrte«|lio fic tc fiiccedu cempoiis»oihtl auc parum ad*
modum de primigenla ilb fiibftantia fiipecfic i ^jed-iii a-
Itam qua^ contiQua nuttitiofie acqiiifita eft > fitbfbmtiam
totum animal imrautatiunefle videatnr. QuchI auraadt
animalibus, iiiemdeplantis debec accipi.
Quxftio igitur ert:,cum viucns fiucanimal,fiuc Planta
progrcffu tcmporis fubftantiam mutcr , an idem numdO
pcrfcucrarc dicendum fit, & quomodo.
Sit igicurprimacpnclufio.Iugi illocffluxu quarundam
partium & acccfT^ nouaruni in viuentc{cxccpto folo ho-
mine)fit mucatioquxdam fubftanti2:,non tantum fccun-
dum niaceriamifed eciam fecundi]^m forknam>hoc eft> n6
llqdeti ereoqu(>da]£flBd4
peaoimasTtuentinmqiibramcttnque ) cxccptaAkaiii*
ina lition^ ) ieire dioiitbUesjmaccrt^ ai{Bxas> dAimf»
V V \ co cxtcn:
Digitized by Cooglc
I
Tjiact. IL De Anima ViGix. . M^. i
mxtenias : 'Ex <]ao neccflarid reqoiihir partem Miiw
parct macerise relpoodere ^cikiii notta itfaterix porcio
pcr niKriftoaem corpori iriliencttradiu&gacury fimul itii- .
pfajijno cx ip(a vi fucultatis altricis nouarnanimsc por-
cioncm educi. * / ^ i >
iccunda coucIulio.Viuens per omne vicqtcnipiis idcm pfi^i^ .
mi[Ticroperk':jcrar:Probatur,quia illiid efliJcm toto tcm- ' ,
poris IpatJo q i^d in luigulis einfiic 11 tc ir.ioi ii partibus •
&: moment s : jcm numcro pcrfeucrat: atqui nuUa pirs, i
n iHn 11 ten poris m^menciii||aifi^^,nari potcd in quo dcd-
' nac viae^eifleidemnumcro^tiod facrat ancecergo cla* . . ^ /•
plbquouistemperi^aciovsjaens i<iemnumcrQ>{>erfi:ttC<t ^
rat, Dci ndc>fi cams>e3cempli gratia,el j^fis altqi^t annia
*ttoiv<flecidem nmnero ^ui fuerac i primo omi>(eqt|ere-
tiit cttm canem i nullo efle^enttttmsim6 nidki cempotb
eil^ coeptfle^ nfe^ueentm amgnaripofeftten)ipus.iaqttO
ficri aut eflc ccepcrit. Acide qliod non mHnmabfiirdum ^
cft dicerc,eum canem qm olim cdicus fuit pciriiflc , ci\m. - '
uufcjuam inortuus fuerit. ^ " " _
Tertia conclufio.Vcr^ dici poteft viucns idcm numc- v
ro toto vitx temporc pcrftare lccuadiim formam , vt lo- . ^ ,
<]uicur Ariftoteies ca.f.Lr.dc gencrarioncrSi pcr formam
ipfam viuentis c(Icntiamintclligas,quaccft forma Met^i- \ > •
pK jficajnon vcrd parcem illam ^yficam adhialem > quae
aiceri parciphyfic«po€e9CiaU,nempe materia: reipondet» pyil^^
Naqiqaancmnim par^esiil« Pliyucac fubinde mutencttr».
j&i)iper camen maactea4emnumero viuencis e(Ieotia> co! ^
ouod-c&m pernntricionemnouxparctstiim materi^>ciW*
tp|:m^ ae^cdimt > , oonalicmid dia^rXum fadttnt ab eo .
«^nod praccxtilcbat>(ed potius cum ip(b viaente nuitieio ' ' !
iilciuiiiccwcur, pra:(ertim cum alimfentum non immutcc
ipfum viuens, fed potius a viuetc immutctur.Cum t^itur
noua quaelibec tum niatcrix cum formx portio fiat v- ^
numquid numcro cumpraecxiftcnte matcria&forma,
vcrc dici potcft tum materia cum forma > cx qua conftat ^ » ,
animaiiMb^tcm vicae.eademnimieco.qttoadc(rentiam
& in ordjneadipfiiinviucns,ci^mea exiqnaconftabacin ) •
jpfis vitxprimoraiis > licec fi(ccunddm cncitatemphyiji«% ;
0m4cieorftii|..iPXpaipfilBi Yittcns
... , ; . : -
Digitized by Google
ti0 *r«gBLTiAB Paktis Physiioa*/^
'fif tondenfiuionem defordatnr»
Qjr^A* s T .1 o VJ, /
QVoftiam accrf tioncm rarcfadio., & decrctforicm i-'
mitacur coiidenfacio, idcirco rherito <|uxri poteflT
an (icut accrctione Sc decrecione,ita rarcfa6lionc, &con-
• dcnfatione verc qiiantitas acquiratur& deperdatur.
mu!uU^ttt ^^^^^ qua*ftionis faciliorem explicationcni fcicndu
utfitMi 0» cfljprimiim «juid fit ranusy^denticas. Aiiftotclcs quide
4'ii'Pby£c;^.<Ie(cribit raruin ,qiiod fub magn^ dimefione
^ .pai&ccmtmet maceri^*4)enfiun vcro,quod'fab cxigua cx-
teafionen^tuni matenc^iiiple^(^.Rit qttibns coiLU
erc eft>c[uoil certiffiihuni cft taritatem 8c dcnfitatera n6
a
diftittgulre^lfiter atjuaiiritate.Qu^dfi fermaUter fredlS- .
tl!lr,parrim ad catcgoriam fitus,partim ad categdri5<pt-^
, • Jitatis fub diucrfa confideratione pcrtincnt.Na q^atcdiis
arguunt variam parnu pofuionem in continuo>ad catcgo-
riam fitus pcrtincnt , sur^tquc modi ipiius quantitatis:
• ' quatcnus vero funt affcc^liiones quscdam rerum natura-
iiam,fenfu,pr«£crtim tadtt pcrccpubilcs, adcategoriaai
^ qaaiiparis pe^ncQt. '
•JfitA t«. Hoc pofito, ad qusBftioncm^ropofitam ro%oiidemus»
^^**^*. ni^Qepcr^atefii^oneni oonam ^uatitaicm accjuiri,ttcr
, quc per condeii&tiitnem^iepcrdi > fed pfet vtranmbct va-
rintn quafiritktijfmodiwi ac<]Ufn; £t^iMiam poci(fima
iMlBdmas atd^rarcft^iwrt^
phandumcft dfe condcnfatione ac dcipft rareraj^onc}
'Sl?? r probamus imini mis per ipfam non acquiri 'no\^anrt qtfftilr
fiffiifi^ tltarcm,quiavcIiIlanouaquantitas rccipercturacwcqua-
' tc in tora rrtateria,vel in aliqua cius parte quorum vtru-
quc a vcto abcft:prius quidcm,quia fic Anx quantitatcs fe
^ ilMlittsmpenetrarcnt in codcm fubieao:Pofterius eti
Monmimds'altfurda cft^quiaYciparsilla materiac dicetur
3' nantasvclTioo: Siiam fic()i^nc^>6ig^fi noua quantica?
iaduenirct,dafeturfioiili?crjpeoctratiodiAi^numin
cofcti fubiedfc6:iiifi dicM P«^^
, lioleri,vtflblittr©dlpf«iar,quo4'aiticiidi
cdim fit materiaf coxuaiilttquc perpetiio«lh«r««5, nott-
potcft hG€ modo abolcri. Quod fi pars ittafi«»(K«i»B"
•ifct quanta, aiiud non minusleue incommodumftqiic-
• TK.kcr. II. Bb Amxma VreiT. i«
•CCtur , ncmpcdari polle tocum aliqiiodcxtenrum cuius
parces omnes non cHent exccnfa?.Addc t]uod naturaliter
loqucndojnalla potcft cffc materia,(]uar non fit adlu c]iia-
ta. ExqnibLisconc!udimiis,per rarcfaclionem nul^amdc ' s.
nouo quantuaccm acquiri. Qaod etiam ipfe AiiiftQCclc» s^'
,vidccur (kisapcrtctio«tti^C4i*liyf.c.9X84. vWaic:l^ ./
tatcmiicri iuiUaxcdftxiouo acccdcQte. !.
Quod autcm vcrus & rcali$ modiis ^uantitatis pcr ft- , . .
ptadiclatn tarcfadi^icm a6juiratur<, probamus jQuia ^^'^
.pcripfam,partes(]uadtibtis vcrcalitcr &habfat quam rmwn*
aoteipfam quiavcrS mutatit^fimm:c)u&onimcorpus ali- ^rfinr.
qttod fitrarius,c6 parcci tjuibusconrfac tiunt laxiorcs &c
magis folutaCjhoc cfljmagis a fc diflanccs : fimilitcr qu»
aiiquod corpus fit dcn(ius,eo pnrtes c]uibus conftat fianc
m.it^is compadla: fcu miniis inrer fc d.fbantcs : Acvcro
maior vel minor diftantia partium a fc inuicem iu co/ti- » " *
nuo vcrum &realc4tt fitum atguicCua) i jicur aiiquid f^-
cundtim fc cotum rarc&i^ > oinacs cius particubt qua&^
tuniuiscxi^aB>fiunc extcn(iores,non quidem accicduno*
uarOmpamun^ quancitatisy&d quia quanticas i^xxcxiStk '
snatcciam magis j^hxat 8p pcrnctt duiii Cs&. m^a^ i^U-
cat &eudl0it,quodquantitati aSlHit^noQaddittOilclliKli
gradusi]pribnquaQi;itaici:i»lircrdiftindi 9 feisicccffa
nouae pcrred^ionis ac i^oui cuiufdam modi quo afiter fc
'•«abet eadem quancitas quam antea:qui modus cft tcimi-t
aus formalis i^fius rarefawliouis.
■'•'y . '■■ -11-
ify Dc facuicatc ffenexandi^
* Ov Ai' s r i.b L
• ' i • - ' , -i( . . f
TBJa fKCttrtkni: in. faac difputationt confidteitDida^
nempe ipfa (acultas/eu poccntia genciadiiicindcid
^UQ^diuLcimcdio opcracur lita faculcas, ncfnpc lcmcr^c:-»
' TeRTI AE PaRTIS PhY«TC AB
hi n^"^ *P^*"^ facultatts opcratio, nempe g^nerario. De i-
$^ltAt*itnt pfaigicur facukatequcsriturquomodo diifcrar a duabas
' wiriff prscccdentibus facultatibus animLr vcgc taiitis, ncmpcal-
fit» f tricc^C .rjftricc. Et qciiclem conllat hai(:c duas inter Cc
'ifftr^ cottiuti^fciffimas dfc,Ytpot4 qua: fmt f cctotttm corpus fu-
^fiaUuu q^atttinSoperitiones naturrfi quadlam nccclGtatc co-
iicx« fmt^ At' vcr^ ^ iiflem magis vidctur difcrcparc fii- ^
itMibm* ^„lcas proc?rciitrix,tumquiapi^tertimiiianimaiiba« pcr-
fc^lis pecuUarcm (^WfcScttrridctftr ▼endicare,nempe f -
bi fnpei fluanraltnicnti (ci|ii6a£iani vim accipitrtAm quia
110.1 adeo arda cfl ipfms dttm aliarum potChtmttmopc-
ratiejmbusnecclUcudo, imo hac fublatareliquxpoflllift
^ effe fapcrftitcs,vtconflatexpcricntia:tumquiapotentic^
geaeranticompcti: foimatio mcmbrorumA prxparatio
a4 introduccnAam Forma-nrqux tamcn operatio no con-
ueoit facttltatinutricnti, qua;idocjuidcm alicui abfcin-
iaturmcmbrum,noapotcllrc{litraaFacultaLenutricntc>
cum illud alias a,facuiwtc gcnc^aurc prioio formatum
/ foerity^Obiicics gencrationcm non nifi accidcntario aV
I4MI»« acrtTcnorationcpromdcqif e fac/iUatcm gencrandi nbnnifi
, accidcnt^^ diifi^t^ aiacttltate aggchcrandi fcu auticn-
. A di.RcfponflfctttE ai&cccdcns mim\s yfdcri probabilc:quis
IbM»* cnim non videat i(la toto calaxlificrrcmcnipc qiiippiam
. * fibilimilefcmiaisintcrucnttteifiC:r*fe,procrcarc,qaod^^
" ' facultatcm ocncrandi,&c airamtituih ihcus alimcntum,in
" ' fuamipfuis hibilanciam inyncdiatc conucrtere quoi ad
Cfnff^^. facultat^nutnendipcrtinet.Ex his concludimus^Etft fa-
' ^ * Ctt|tas nntrix npn dirfcrrct ab auvflriccrcaliter,vt quidam
/ \ ^i^IiiadjSttt , probabiliilimum tamcn cUcprocrcatxi'
- ccmabvtt^qucdiftingttircalitcj;. i
QVoniam vittcntia ritm nifimcdio ftminc^gcncraat^'
i(icirco nccctfc «ft jionttiUil dc breaitct &
tranlcurfim cxplicarc.'* - \'v ' . ; ' .
uOf^"^ Primiimquxriturquidfit,&vndeproctectur.Rclpon-
dctur illud in animali cllc lubftantiam fptritttofam fiilitrf
t«r. & bumidam,lpttmcam & alJjicantcnvFit autcm cx pairtc
Digitized by Google
^ Tract. II. Pe Anima Vegetante. ii;
quadam languiiiis ad tertiam cxa<fli(fiiTiflmcjue dscodio-
n^{U.pcriiudU , quae quidcm rciinquitur vc iuperilua nu*
mttoni,ie4eciain vcncccflaria generacioiiijqiue ijuidem
(anguiiuspoccipybiintoco ad (d deflinaco immucaca»
vim gcn.randi pcrfieiendique aliud indiiiiduu9i iiaiiie
in fpecic acccpic,renien appeiUcur^ i
Seciindo quasctcur^quxnain fit eios vi$,& an fit aninu* %.>DtJIM^
tnm. Rerpondecuc fczncn npn efle aniipatttm > ci\m fit tm^^nim
<5uippiam ab iolb vtaentefeparatu^Ti , ac proinde non a-^"*** ^f'
(^lu viut:rc, fed poccntia, c]uatenus cOt in proxima potcn-r '.
tia vc animctur , vbi primum ex ipfb 3c fanguin^ f(xmi-
neo fcrcus coalucrit. FJl autcm in feminc virtus form a- i^«'»<f»tit
crix iSc ^cncratiua, qux foctum cfformatac delineat , im-'*'^'**»
primituiquc virtus ipfa fcmini aU ipfo gencrantc, m quo
tanquam in principaii caula ineil aiia viccus formacrix >
& genecaciua>qua; eft vitaiis potentia, ciim ea qiue eft in
feminejnon (ittaiis,cantum ipfius; vicaria. Huius munils'' ^^S^chU
cft iion tant6m ex ipfa (eminaii materia cui incft, mcm-
bra (qecus ciFormare» partes cqsjpufcait (ecernere > (ed et- nimJH
iani animam tum vcgetantetii ciVm (enttentem exip(a e- ^»4
ducef e. Eft aotem ^anta ilia vis,qui a per illam viucns (e- f^*
fe quodammodo rcpnefeoltat in (eminc , quod ad id praj-^y**^*^
flandi^m viuiSco fpiritu& calorc perfundit.
T^rtio quaeritur, vtriim ca animaiia , quarexfcminc
procrcantiir , diuerfa fmt fpccie ab iji qux a putri matc-
tCia cfFormaiuur.Vbi noca,Iicct animal non nifi mcdio lc-
'inine genercc,picraquc camcn polfe finc fcmmcgcncrari,
vc ea qua: non eft nccelicgigai at> alio iibi Umili anim^ -
li>(ed ab aiiaaequtQoca caftfa t Tt a Soie»generari poirnot
^ cx pucri aliqua matena>vt Ant raox^ures>&c.imo non-
j naiia effc quar non nifi ex putri materiageneratur,YC cxi-
sua qu^da amoialcui^Diificulcas igicurpropofica intci-
Ugitiir de i i ^ qii^ ic ex len;tine ^fine iemjne ^eneraci pof - >Afint% b
funt. Cui aimcuitaci refpdndemus ea eile{etaf3tf fpeciei>"<*^«* , '
^m quia ea(<15 iiab5t naturq proprictaces ,cund6 motaro>
candc fignram,cundcm colorenircum quia id quod fit cx •
jiihilojoriginc magis diffcrtabcoquodfitcxabquama- ' '
teria , quam id quod fit cx diuerfa , ncc tamcn proptcrca
fpecic ab ipfo dilfcrt. Si cnim homo cx nihiio ficrcc a
i)co , eiufdem eHct rationis cum cxteris. Et cerce Ada-
inus , licet non cx fcmine , fcd cxccrra formacus fuerit^ •
^ lH>^tuitdiaaikraa#msaucnatai:«^(ttispofte^is. .
Digitize
114 Tertjae Partis Physicae
f X '■ . • r ' J)e Generatione viuentium.
>
J.
•i
A E S T I O I II. ^. ^
K Voniam de gcncrationc in con^muni quatcnus fl-
. crnificat proclud:ionem quainlibct fubftantialc cor-
ruptioni oppofitam,cli<fluni cft in fecun^ia parcc Phyficf^:
fupcrcfl hoc loco vt de generatione propria yiucntiuni
^ nonnulla expliccmus.
1. DifficulrM Primum qu<^ritur quid fit.Refponclctur huiufmodi gc-
^tdfit. nerationcm clupliciteraccipirv^io modo latc pro qualibct
•n produ(flioneviucntis a quocunqucquomodo complcilli-
' tur produiflionem animalium impcrfeclorum a caufis .t-
quiuociscx purri maceria : Alct ro modo magis^ropri^
pro vmcntis produdionc ab alio yiuc.-qtCjIeru^tis cjuibuf-
. ' dam condicionibiis.Priori ig;itur-modo fumpta ucncratio
definitur, Produclio fcu prvoceflio rci viuentis ao aliquo.
G*ntf/iti»nk Poftcriori vero moJoacccpca deiinirur : Procelfio viuen-
vtHtmtitm ^ principio vitiC coniunclo lccundum racionem fimi-
defiriftf, jitiidinisjfaltem in fpecic infimaiDicitur a principio vitq>
coniuncl:o , vt intelligas viucnsjcuius gcncratio hicdc-;
J[cribitur,dcberc cifc initioprodudlionis coniildlum pro- -
ductfnti falrem rationc fui principij. Siclco genitus fiiic
V-' in lconc generantc rationc fcminis,quia gcncrans c:< par-
s te c]uada'm alimenti dcfa:catiori foetum intra fc cftorma- .
* uit : Dcfedu cuius conditionis proccffio angeIorum,& •
" //MfiMe^^M.c|uarumIibcrcrcacuraru aDconondiciturgcncratio.Ad- C
tUnm ditur,fecundum rationcfimiIitudinis,&c.vt intelligas id
/ ;^ quodhacgcncraiione producitur , deberc circgencranti
* - nmilcfi non in fcxu aut ctfigie,faltem in natura fcii fpc-
— - cie infima. Eilautcni ha:c viuentis operatio tuni nutri-
, ' tione tum accrctioue Iong(^ mobilior ccnfenda , cum fit '
* * . ^ totius viucnti^ prodwdTio , & ad bonum totius fpccici , &c
'* V * non tantum indiuidui pcr fe rcfcratur , ac multo maior
'. JH^parcc miliaquam inaliis natur^e lolcrtia. > { '. .
i,DifuHhM/ Sccundoquxricur , Numgcneratio propric di^a fic
^^»<rdrf«fi;mpcrfccundumfimilitudincm fpccici infima?,vt poni- •
|r«/>r«y»f/?- tnriii fupradi(fla dciinitionc, itavt quodgignitur debeac
fimtUtHdtt^ ^^^^ eiufdcnifpcciei infimx cum ^cnerante. Gaufa dubi-
^ititt* tzviii cfl: , quod plcraquC animaha ab aliis animantibus
' . diucrfa: (pcciei piopri^ gcnerari poflc vidcantur : fic ge-
. J - -> *• * - ^ «^crati^
Digitized by GooglC
, TlCACT. II. Db ANIMit VSGIT antb. ii% ' ^ ' '
aeracio miili ex equa &c afinojicem lcopar^i exleacna Zc
pariio,lynci cxccrUa & Iupo,cft prepri^ gcrtcratio viuea^
i:is,& tamcninijs prolesdiiFcrtrpecieaparcntibus. Ad-
dc quo J congrcllu dnemonis & focminac vidccur poffe per y
Tcramgencrationcm humaua fobolcs oriri : quod ctiain ^ .
contigtifc olim cx illis verbrs cap.6.GcncCcoJliguac plc» '^. -
rique c fan£lis pacribuSifn^rp^^ funt filij Dei adjiluu
mmum, Vcrum tcncndum eft gcncracioncm proprianl
ficti fccnndum (imilitudmcm fpccici infimac. Ad priorcm ^jftftU^ '\
aocem objc»5lioncm rcfpondecurjcum di<flu;n cft gcncra- nwdd. . ^'-i
cioncm viuentis rcquircrc conucnicntiam in Ipccic infi* » '^^^!"- . "
ma,intciligendum ci\ dc gcneracionc ordinaria & fecun- " ■ W^-
ddm naturam , qua: fit cx congre^ru animaliuHi eiufdcm . '
nacurac & Jpcciei : impcdiunc cnim fcduorum animanciu ^ .
nacura differcnciu fcmina, quorum miftio in caufa cft, vc '
prolcs in ccrciam fpccicm dcgcnerct. Ad poftcriarcm ob- 111.1,^^
jC(flioncm rcf^^ondcmus, dxmones non poflic vircucc fua ^f^gg^^^ .
concubicu fcsminaru gcncrare,lic(}c probabile fic cos cor-
porc excrinfccusaifumpcopi)irc fcrminaraconorefru vir- ^ "
tuce fcminis virilis aliundc acccpci humanam fobolcm ^
procrcarciSic cnim da;mon fiiccubus poccft fcmcn a vira tr."
accipcrerdcinde facflus incubus in vcerum focminae cran(^
fundcre.Ex quo non (cquitur daemoncmpropri^ loquca- /^i
do poifc gcncrarc, ncque dici parcntc fobolis procreacx»
fed potiuseum a quo lcmcn acccpir.Ad locum cxcap.^. -
Geacfcos allatum, dicimus nominc fifiorum Dei non fi-
gnificari inibi angcios auc da:mones,fcd cos homincs qui
cx lan(fla ftirpe Scch cranc oriundi : nomine aucem filio- ^
* rum hoaiinum cas qux cranc dc familia Cain, iuxcflr ~
probabiliorcm fandlor^m Pacrum inccrprecacionem. ^
Plura hic a^i gcncrationcm viucnciura^prarfcrcim ani- ^^ff,^^ ^
tnalium pcrcmencia , quacri pocuifienc, vc an vccrque pa- ^j^i^ kic
rcns adliuc concurrac adgcnerationcm , quod nobis vi- trtmtieffii* {
detur valdc probabilc.Demde cx ^uaraaccria coagmca- »»'»'^'*
tecur foecus in vcero, an ex folo femine vtriufque paren- V -«^
■ tis, an prxcerca fimul cciam cx foemineo fanguinc, qiiod •
poftcrius nobis probabilius vidccuf. Quodnam niem-
brum m pcrfcclis animalibus primum cfformccur,an cor, ^
iuxca Ariftorclem , an hpar , iuxca Hipocratis fcnccn-
tiam : quorum aiccrucrum videcurprobabiIc,probabiiiUi»
^ vcre Ycruraque membiuracum cercbr^ efformari limui.
'^i . ... ^
116 TtKrtkt Paht. PHYiieAi :
■ Deniquc cnr filii parcntibus in cffigic prxfcrtim fimilc^
procrcentur , & quania lit ad id vis imaginacionis : Qux
. omnia & fimilia relinquemus medicis curiofis difcuticn-
«Ul ; uobis vero fufficiat hacc ijs qux pertincntad ani-
^a^vegetaacett pronoftromodulo ad majorcmPei vi»
'^At|c> ac tMtu titx foni:i$ gbci^
1 -
TERTIVS TRACTA-
' ' partis. ' V-
f»/» Voniam animac (cntientis namra , pcxpcdlis omni-
mttmm \^ bus ipfius facultahbus facis fuperque digaofcitur:
fmis» iddrco nobis propofituiaeft totpiioc tradbtu dc natura-x
: \. / libus (entientis animae potcnti jsdiflcrcrc. Quae cum iii .
genece fint tries, n colligerc^sft ck ijs qiiac de pptentijs a-
^Muna: gcnera(im fqkibit Ariftoteles x. ic anima t fenfiis
iicmpc,appetitus,&motus:deque appctic-ttdifeutSrtum fit,^
^ in MoraliboSjfupercft vt dc fcnfu &c motu Jitpntemus* ^
^*wirif4- Quatuor io-itur hujus tra(ftacus difputationcs infticuc-
jjrtiwrfj^» mus,trcs quidcm dc fcnfujcVd vnam dc motuiquarum pri*
^™'''* ' ma crit dc fenfu in communi, fccunda de fcnfibus cxtcr-
nis , tertia de fcnfibus intcrnis , quarta dc motu anima-
,\ liumpropriofcuipontaneo. Ex qmbusfccundam &ter-
ciam>u opus fuecic,lfi alicjuoc feraoties fubdittidemus,
\' ^P^Jt IM J Lt l S P rr AT 10
j ' V- hmutrfiBiaifti
, ^ '».^ y ^Pe&nfainc6mmuni.
, . . Anf$nfmfnfaculm
r
Qj^A* S T I O I.
^ % • ' cjttiinodi
Digitizeb-by Googlc
V
TrACT. III. De AnLMA SENTIENf fe. XVf
C)iilin3di ^iChimordinatLir, quarc]uc dicitur renftts, fe ha-
btac a<^iuc aa paffiuc , fi ue ad i 1 lum ai^um > (iue ad. ob jc- ^
dum tilis af^us:quacievt^ Philafopki magQ^ opintonttiii ^
variecacedi&ttcant. NosomiiGscbaccouerfiisfquidpco^
baKUiin-cedcndumficiequeactbttSa^iicluiiOi^^ v
mtnabimus. '
Fnma cohciufio* Sj^nfus non eft potentia pdf i a^iua^ i.tWMA^^ .
hoc eilicum exercetur afius rentiendi c]ua; dicitur renfa- AntaMr.
tio,uon tantum ipfum opGratur,fcd vcrd aliquid pacitur; •
tuni quia canc ab objccto fpecicm recipit : tiim quia fui *•
ipfius adurn ui fcipfa fufcipic y cjuod alicjuam in fcnfu^ \ ,
palfioncm manifcftc arguic. Addc c]uod nonpoffctcxpli- " '
caii quomodo poilet ficri iinfatiocirca objfedlum quod ^
oonnunquam rcmotiiUmum cft,nifi ali^uid ab ij^a ^fc- '
(floadpotcnciam immittatur,vtprobabiturproximaquf"' ^ • '
ftionc > ac proinde nifi facuicas ipfaab objedo lioaaihil
■patiatur. ' ' , ,
^cunda concIufio.Senrusnoii eft potentU merc paffi- xjciMkfiii '
oa. Proba€ur»primum>quiai! (bnfiis padiaiuncdm con* pffkMHr, i
^an?er€ncadadum(encietidi»(equfci^ecurpewatiasan J
vegetantlsycum cicracoiitrbueruam 6nt a<!Hude, lenfittttis
nobiliorcs e(Ic,quod abfurdum vidctur. Dciiide fi fcnfus ^ t
luiliuni cx fc acSum cliccrcc, fcd laatiim fpccicm nb ob-
jcdo rccipcret,»vc volunc aducrfarij, fruftra inditusclVcc
a natura : nam ad reccpcioncm (pccici furticitorganum
. ritc difpoficum, id eft , anima prardituju , fuife^uc mftru-
. ^um parribus. Dcniquc fciqucrctur faifum cilc,quod ca-
men verc dic;itur, nempC vifuni vidercattdicum audire» •
^c. Nihil enim aiiudu^ificatur his loquendi formuUi
^&m vifum elicerea^um iddend^»flcicadc.brtecis.
,Tetcia co^clufio. Senftts non^.&cttlcas a^oafifntti .ctatlujl^
^ paAia» epicnfiiqaonofliittlti incelligunt y Aetnpe *
.q^ttod &nfits in VnoqiiS^ orgino di^dici conilscpocciu.
^ ua,alcera palfiua ad iieciptenZim' (pcctem ab obj(^l!6;aiT frtkinufX
cera aifliua ad clicienduaT^m fenciendi,icaut lcnfiis no
fit vna fimplcxfaculcas,fed dupicx, quod camcn inaudi- ,
tumcft apud Ariftoc. & Pcripac1:ticos , nempc dari fcn- **
fum agcnccm apacicncc diftindum : Adde quod fcquc- *
rccur admictendos clfc dcccm fcnliis cxccrnos , c]uin-
que pallluos & cocidcm adiuos , quod a rcccpca dcxttrina
pcttic^^iilienum cit. JDcai^ue oiliU Yidccttc cfpugniiliC C
• ant TERTIA.E Part. Physicab
Tnam eandem^ue potentiaiti fimiil eminas ab objedo
/pccies r^cciperciac cis vtl, (imiliccr a^um (cnticndi cdc-
ilMbii iiere>eoiidimqiie m (eipfo cecipece. Si obijcias dari ia*
ulleftttm agenccm dtfttfifinm a pacieiite. Refpoiidiamus
. < iwbdt^dttm agcncem dici A AriAoc. in alio piani^ (en/ii
3oam^dicatUT fenfiis agens } vc paciebtc^x ijs c^u^ de illo
iccmus inpoftrcmomi^Cll.
4.CM^« Quam conclufio. Scnfus cft vnafimplcx facultas feix
potcncia , adiua fimul &:pafliua diucrfaconfieJcrationc:
' / ' Potcntia enim rcnfitiua tripliciter fpc(flari potcft : primo
quatenusrccipit (pecicm abobjc^flo > (ccundo quatcnus
. pcr illam fpcciem informata a<flum fcnticndi profcit,
tercio quaccfiascjuiinodi ad:um,vt pote immanentcmia
■ , * fei^cirit. Si' igicorpnmo vel tcrtio modoipe^Qr»
2
■
— — — J-— ^-T^-— ' — — ^ ^ — , — —
'Pf$htmr non panacur^ied operaor.Confiriiiactirhcceadcm aflcfw
t^^^^ ! ex piaicedcncibMs cQnclufionibus^pcaefeicim ex pcima
/Itfecoiida. Namtnfpmaeftenlukieft felitbmiioneflef
potcntiam pur^ adiuam/ed c(le eciam paffioam, lc in (c*
cundanon cflc mcrdpafliuam,{cd fimul cffea^Huam. Ec
s quoniam fenfi?s in eo diftinguuntur a plcrifc|uc alijs po-
tcntijs,quodipfi a fuisobjcclis patiantur,cum ali«agunt
in fua obje^a,idcirco hos Ariftotcles af^cUat poccatias
f^iKaas j^foluc^j non adiuas* '
A B S T I O 11.
^iUniMik A D^oaftidQispropofitae> fimulqoealiammqaac.de
M9i^fi*Jh^ /V'ipeciebusii{ceiitioo^l^os^ipo()cnc dttbitact
J^y^^^^acplicaclooeml, praeaoraBdum cft , quidodmine^ecid
' ^ iocencionalls incelligator ; nempe ^^eciem intenciomi*
lem htc tppellan fignum alic)uod formalerei (enfibits
objc<fla: , liuc quaiitarcm quandam quae nbobjcdtoim-
milla , (Scinienrn rccepcavim habcat ipfum objcdlum
tcpra:ientandi , iicet ipla ieniu mmmic Iit pcrccptibilis,
' Appcllatur autem intcntionalis , quia per ipfam icnfus
tendit in objedhim : Exempii grat ia cum oculus pcrcipic
\ ^olorem diftantem > aiunt plulofophi in oculo cfle iea
stdgi fiinilitwdinym cpiaiidate i)p&o$ coloxi^ » boc cft,
Qiialicacflfti *
Digitized by Ceoglc
/Tract. 111 D| AmiiA SiifT. M
«jualitiitem quantiaiii qunr ab ipfo colorc per intcrmcdifi
aerc propagaca Sc in iplb rcnfu vifus rccepta vim Uabcap
m
ihil vfquam icnfu* pcrcipcret.Rerpondcmus nccclfarii ^^nt# f#:
admittenil;»e(&.Pcobi^cur»pnmd,'iaia fic pc^ * 'l^*'' ^
concaftumi;<iao fe ▼« nihil a^ in diftanf nifi per ^H^^^CJ^^^^
mediumyVtidocuimusini.part.Phfn vbi dc a&ioiic
palEone : acqui objcaam (enfibite diftat i fenfu(fcnfibi-
lc cnim fupra fcnfum pofitum non fcntitur)& agitin (cn-
fiini,vt ex prxccdcntiquacftionecolligitur :Er^oticccfl€
cft vc pcr aliquid mciium agac ; illud autcm non potcft
aptius afli^aan quam fpccics , qune ab objedo ad fenfum
v{qiic pcrcingic : qu6 fic vc in tenebris rcs non vidcantur:
^Oia neol^ colores cgcot iucc Vc ftti Q>ccicin cmittanc:
hemres nimiiimdiftantes nonineuemur,quia(peciesab ' /
) cis trajeftaein medio dcficiunt, tu vt ad nos nequaquam ' . .
poflinc jpcmenirc* Sceundd om ne co^i tum dcbcc eile jn ^
cognofeente^af pcaittdeomnc fenfibile debeti^ aUqao
niodo in fenfii :-Cttisi autm fenfibtle non pdffit efle ia
ieniii fecandumie ipfum,cum ab ipfi» diftet»neceile«ftyc
iti illo ncfecundum(uiiimilitUd!iieiii»<}ttflrnihilaIittdeft
guiim ipccics intentionalis. Tcrtio probatur multis cx-
' pcrici«iii,qux non nifi admiilis fupradidis fpeciebus cx-'**^'^
plicari polmnt , vt quod oculus vidcntis , & rcs ab ipiius ' '
tcrgo pofitje in fpcculo videantur ; quod baculus m aqua ^ •
ilaiftus 9 & arborcs in fluminum ripis immcriac conipi* ^
dantut i quod ics in aqua majores apparcant quam iii<
a<!re; quod calculus injcdbis in aliquod vas cum in ali^u^. .
diftantia minim^ vidocnc l^js fcilicct vafis vifttm.itft*
texcipicacibttSMlHfii camcn aqua illud idep yas incipiac
apparcie'. Accc^ manifeftiffima cjy U-^— '
ternonim» nam tatenuaicsextecnisfeiifibiispcrccptas
etiam abfenccs poftea cogitatione recoHmttS > qUatenus ^ .
earum i maginei,quas afpcdu,audica, aut quouis aiio cx-
tcrno fcnfu haufimus intcrno ienfuretincmus.
Superfunt aatem hic nonnullac diificuicaccs ciicafil*
piadi<5las fpecics brcuiterexpiicandar.
Prima > quomodo fpecies ilix ah obje^ ad fenfiim /i
tfia^iainmt» BjJ^jUbdcciMEidaM
.1
V
Digitized by Google
^ 'j|^5o TertiaePartisPhys ic ab
. Rcm, quomodoia^kuiiaculatoreverfasicopumeniic-
' . , tituEi^edpercOiOtinuam propag^tionciT),quomp<!o^c:^l^^
ab igne aa rem calefadtoi pertieait. Bfiicct infl.intanea
i^tipfa ipecienim intefitionaliiaiiipropaeatio, nihiloini-
f ^ nus t^en priu^ natura concipitur dbi^otim Ibi fpecieiti
'^^ inpartefibiviriniqri^liilunderey qa^inceniotlori.
%» pudffim Seconda , quomodo fpecies iHac^diffcrant ab'o|>jcfUs
gtiCMiim dicuntur imngincs. Rcfpondctur differrc tum
f^*7* rcalitcrciim formalitcr : rcalitcr quidein cjuia rccipiun-
, tur in fubjcdis realiicr diueiris , exempli gratia, color
icft in parietc , at fpccics coloris tum in acre cum in ocu-
lo vidcntis : formalitcr vcr6,qi:i.i funt diuerfa: natura: &
/pecieiircs cnira objc^x funt fenfu perceptibifes: fpccies
vcro intentionalesoonitem 9 viaiiasqiiautiore^^diiic-
. xcntiaspr«termittam. *
^kimti^ Tcrtia i quomodofpccics illar rcpracfcfttctit^objcdla*
»i^4/SiiiM#Xeipondetur eam ciTcic (juidem Aupeudampenitus iiki-
fim &edenim conditionem » quod cdm fiht materiales
"^tppte iii ^bjc^ corporeo inhaerentes > modum taiii^
^iritiialeih in repraEf(eiicando /c^enc : Sic enim
- coloris alicuius ita ipfiTtn in toto fpatiopcr qik)d diftmi*
^ < ^^^^^ y reprxfcntat, vteuudcm totum in qualibet partc
" * Ipatij rcfcrat. Cuius rci ratio eft,quo(i qua^libct pars fpc-
' . cici aptafittotum illud reprxfentarc a quo producicur:
atqui pars quxlibet fpccici, vcl fpecics in qualibct partc
. , mcdi j feu fpatij a toto objcfto producitur. Quo Et vc fi
tontin^atmediam partemreiTifibilis vcIari,noniiifime^
dia ipfms par^ tideatuf , qux fi>la media pars cdincuixtt
e£Fe^iud a^d projpagandam iilam/peciem.
^mjfmlk'' Q»^ii9 Niiili conringacalt^it^
* t^fi percipi, yt quibilfilaiii experi^nrifs Tidecsr cbUigi, fic e-
f^*: nimquatcdnipiduii^urin^eculp » heaiaylort^aiudi--
concflr apparditcs , non taiit res verse qnim tenidi im^^"
gines cMc vidcncur : Nihilominus tam.en' iacbi^ranitf'
* Ipccies ipfas non efTc fcnfu perceptibiles , quia nihil a-*-
*liudfunt form ilitcrquam rationesfcnticnldi,&quia fub- *
^J^^fliuciniplis (cnfibus recipiuntur, nihil autemin ipfo
• ' fenfupofitum percipitur.Ncr cootrarium euincnnt expe-
rientix,uam ca qUiC vidcntur in fpccuIo,npn funt imagi-
lies, fed rcs ipfe, licct in^aiio loco, vel fitu fint , quam vt
^tftx&nt^taxif. Colotesvctiapfqi^eDtes-a^afMat fpe--:
Digitized by Google
Tllii«T/III.D< ANIuft SBNTXlNtB.' tft \
ci^iiKeQCionak$ > ciim nihil plan^ dfit^ auc ccc^^ a ittce
niinim^ diftinguantur.Eft aucem ea ris (pecietom inc^»-
tkiilaliQm , vc nonnunquani res abfences aut prxcericas
fcnfibusrcpraefcntcncquafi prxfcntes : vt ciim quistcnc- ,
brofum locum ingrcffus , putac fe vidcre colorcm qu^nv
paulo ante in luce poCitas confpicicbatjYcl cuin iinito for ,
HDeundcm tamcn fe audire cxiflnnac. "^.
Quinta , in quonam fubjediuc rccipiatur fpccies > v-f. fn^.
txuminorgano fcnfus, an vero in ipfofcnfufeupotcntia'^'». /**^^
qi^jn ocgano rcfidcr. Rcfpondccur in vcroquc rccipi,^*
i)«nnpeinorgaooflmul&fei|fu^inoisaitioquidcmji^ - .
iibn.videcurpodefpecies peitingeifiad pocenciam mfi
per incermedium orgamimJln &nfaTer&iqiuatton vid^
^rpocencitpofleperillam (pcctemfbrmaUcerdececmi^ V,-
liari ad perdpiendbn(immobjcdum,uifijb^(km^^
cic adiuctur & veluti informctur.,
, Sexta,in quibufnamfaculcatibus adraittcndx fint illae^'^»f»*»-
fpecies.Refpondeturadmictcndas elfc in foUs & quidcm
omnibus faculcatib. fenficiuis cam intcrnis fcilicet quam|l^.,j^^
externis. Et quidem quod nccelfarix fint in fenfibus in-y|^
tcrnis expcrientiafatis notum cft.ciim plerunqucrcs ab- • '
iciicc$in)agfncmur,quod (inc illarumimagioibus nequa* >.
quam fieri poceft, & clarius paccbic cx ijs quas dc (ii^g^if
fuo loco dicemus. Qgpd veri admicccndae (int in bmni-
tos£bn^u$C9cttniis hon canc&m in vifii^ auditu , fed
cciamio odoracu,guftu,ca&U|Cx progrcifu pacebiCi vbide
fiogiilis agccur* . . ^
QVA1-1TI# llh-^'
OB}e(flum (cnfus in gcnerc duplex aflignatur , alcc- ohitShm
ruinpcr &j^ccrumpcraccidcns, lllu<fcft,quod yc-fm mtnit^
,x6 ^ pcr fe immaucfcnluin , fiuc produccndo inxo Coc-^^'^f^
cicm i fiue ipfum modfflpando >i(a vc vcr^ cerjninct (en- ^ jl^'^^^
£;m>qaoiaodocolor,maenitudo,mocus diconcur fcndbi*
lia perfe, Hoc vetiquodper (c non ii)tiai|ucac fcnfuui»'
nec ipfum termimic» quia per & non producic ^eciemy ^ \
iiei: ipf^ immucac» iedcan^iim cum eo quod per
!fum :^fticic coniun^^um cftj c|[Uomodo fub^na rft quid '
.f^bUcpcracadWv >
t|ft Ti it T 1 A n r X t Fii ^ c t Cif s
tM/^9f» f jim T^ro fenfibi le per (c dtiplex cfti vntt propri u ,9 12M I
'fi^ifim* propri:' ab wnicn duntr.xat cicfdcm ordinis p?r fr r»riiii& i
^ perfipitur vr coioj a vifu quem rerminat ; akcium corn-
mune,cjuod per fe pluribus /enfibus eiufdcm ordinis per-
cipi poteft^.vt q^^antitas k vifu & tac^u. Efl autcni intcr r-
trumc]; dirciimen iftud, quod ien{)bile proprium imma-
Cmummi'^ tct prodiiccn^o (peciem : commu n6 ?cro ipfanti tluotaxait
^.^jfidmdo: Dcindc iJlud per fe primi^ioc vcro pcr/ci»
4c4 pon pri m o fc ! 1 fu m a f?ici at. Vbi obi ter n ot a di ui fion cm
' Jun^ objc^ fenfibili^ (pc dra ri maxi mi>t^(pe^ (enfbtim
"extenionim : Vnde fic vt (enfibiie propriortt pro q^rinario
, 'jaiimeroftn&aa^cxcerftorumfitqiBm^
'fibile,audibiic,olftftilc,g«ft!trite,ta^ilc. Scfifibife^Terd
, communc qinnruplcxquoquc ab Ariftotclc aftignatur»
j \ ncmpc magnirudo,figura,numcrus,motuS;& quics.
'^MH^i» Verum dubitatur , an rc<fle numerentur nb Apiftotcfc
qmtfi;' f«n. ^uinqueharc communiafcnfibilia , ica vtnon fint plura
fkf vt tcm* «ec pauciora. Suntenimcaufe dubitandinon Jcucs. Ec
a S^^^c^^S^i^^pluJ^a^i^JfJUircraridcbucrint^rte&tiscx
Stirf jJiM coniiincitur , quod! my I ca fint pt«tcr (fapira4i%i ip» i
A,:t / • R^Otibui renfibt^ percipi po0unt,vt aiperum, lieuc 5 »0.-
r^T , ^ tu]9><>bti(iii0 i muaitf^^^
' / f ' niimiii:proprium«aiftans :;ptan!i5rea tetnpof jfitq^iMuilio.
Qiiod veropaucroraadniitei ddwiaffit ex>:p ^figirur,
qtioclmotus cum fit in continuo fli<xti nonvKlernrper fc
caderc fub (cnfum,c^uinofi pcrcipic nifi quodprsc^ens cft,
Deindc numcrus ,cum fit opus rationis, non vitletur cllc
quidpcrfc fcnfibiIe,D^'Aiqi!cquies,cum4tpr^^atiomo-
tus,non cadit pcr fe fub fenfum.
Non eft tamcnpropcerhoc difccdcndum a communi
tuHia ' fcntentia.Vt vero iftis,aut fimilibus ohjc^ionibus fatis-
r^*^. ^^'fatiai$*hoUndom eft>€ikaiAtiftQtciesquin(]iiefet^
«WiiAir ^^"^*^"»^^^ enttraaraiiir,<i«m omnt^ (pectattni fttnn(cra£>'
'.i^^fcdrant&mgcneririliaveluticapitaadqtt
.^ocari debeant s fic dlitin-i^^e^^dBii^facQti^ dbta^
|ttm a^ figuram reuocantut , «tMans & propinquninal
magnitudinem , fitus parcimad figuram ,patttm adnM^
gnicudinem ; diuifio feu difcrctio ad numcrum , tcmpas
admodum.Relara vero,vt majus,minus,xqua!c,ina:qua- ~
lc,fimilc 6c dilTimilc fpcclaca formaliter vt ralia funt non *
vidcnw fci^ |ferc£f tU^iJi^ : Si yecd matiriaiiter confi *
* ✓ fc. ' , dtteftwri>.
)
Digitized by Gopgl
s
J
I
I
I
r
> I
4crcntur,tunc reuocancii crunt adiefifilHtiaf «itiflico»
munia,partim propria,qux r:int ipfanim telationmti fun- jg^^
damcnta,vc maius & minus : itcm icqiiale & insqualcad
mat;nitudineiu,rmiilcictliirunileaclc|ualitatcm:Acc]acm
Ijunc modum foluitur prior pats dubitacionis.QuoJ fpe- / /
dj«adpaftcriorcmpartcmpr?didi:^dubi:acionis,Ilelpo-
^ur motum cflc pracfentcm taciuqiporiquodurat , ac - /
p^i^idci«nJriii<j»iicickmtCitipori'coexiflit:Num vc- eiuniim.
«&iibBacdpitttrhfca4c0praecisc&fubtiliter,rcdacconiT ,
mockic^ ad tts pHyficas pro ipfa rcrij multitudinc, Quics
fcjcniq; no bic mcr^ prioatiuc accipitui- pro folii ccdatio»
nc mocus>fed pofuio^ pro ipfa rei imiBobilts confiAccia: . • ^
' . J$nfuf ivriuirca prppriitm obte^um. [ ,
■ ' ■ r' • ' . ■' . ' '
Qjr AE S X ; o IV. i J
CVmcrTor,t)ropri6roqucnido,rit iuJicij qnod in fen- .
fuauUiimWc.potcft,catfent!s ta^itumerrarc dicitur j^^^
lcnuis quarcnuscxip«>potCQtia fuperior ad quam pcrti- ^J^y^^^
WCittdiciiMn ia^m^rcm inducitur. Notand«mi.autem cft «^^{411««).
icnfibitc prpprium ciijufcme fenliis dupl iciccrHtonfidcrari ^ujfk
po^n^^vci Ikb^fatioiic cQhmtmi/ttalbum quieentts colb- v
x^ro>feiiu«ac€ittim qukcnus &na^^ iap^
quatenusfaporcm,&c. Vclfiibra&foijeJpcciafi,vtcolo»* < * 7-
rcm album quatcnus album,& fic dccaetctislQuo poiito, ' ^ ' '
Sicprimaconclufio. Senfns nunquam crrat circa fep- j^l^^^^/ig^
fibilc proprium priori modo fpcdacum. Ratio in prora-
ptu cft , quia nccjuit facultas cxtra proprij objcdi mctas
cxcurrctf , ficquc vifa^lionpocci^petcipcrc nifi vifibilc,
aii£riisiioiilila&iH^ » fc itafcfl^iilKliimde
1
■
i
I
l
\
c«rcris.
Setunda ooncfafio. Scaifiss nonnimc{iaam e|i!at drca i Cim^^
«flfibite proprium pofte»oriiilodofpcaiatam, ^?* V»- ^]'^/'^^ *
dm ervdr plcnmiqiie oikof €^4imta aUcufor. liartt^
triuan cottditioftiim , quaeirc^mrttBcnf vtobjeAra& talf ^1,^ fii^
pcrcipiatur qualc cft : Suntautem ha tfes-ceoditiottes ^ j
praecipux,nempc dcbita objctil:! diftantia, idoneaorgaiu/>i<Mi^
difpofitio,dcnique medium rcdle dirpofitum. Sicratione
diftamia! indcbitae-qu« fofca funt,apparcnt nigra. Ra»
tioac.iaefi aig«aiijs\<jiu fiifiufioAt oculorom iaborantj. ^
Digitized by Google
■ . omnia cruenta apparcnt. Rationcmedii qui per vitnim ^
' , coloratum incijencur, omiiia vclyc codein coii^e afFcdla
conlpiciunc. ' ' ' . . . ' ^ • •.
uX^teh/i4, Tertia conclufio.Scnrus erratdrca {cnfibilc cotnmunc
. ^ non cantiim in Ipeciali , fed etiam iacooimiiiii ft>cAa-
, pfdhmtMf tym.£^^uidtnl quod circa fcnfibilel^onimane in fpccia^
*J5^rtfji^>, lidccipiatijr 5 tonftatmulci^.cxperjcmijs» vc cCim folcm
j inagni^idine ve!utpcdateii|confpicic > cjSi^miudicat^*
eomi ngentis cu jut^am cprculi coc rei^Qm. > Quod vcro
* '<:ircaii&n {enfibU pacjecit^ '
cxpierientta , vt c^ Soleni qua(i cpiie(ceiitemificuetuc>
.'. c6m tamen rapi diffimo motu fenicur,icemeum naiiigan-
) ' tibusf^autcsialutore vidcncur moucritaiiiquiekanc. ■
P
Qv Afi S T X O y. .V
Rastercaufas ptcrafqne aduentitia$$qu«e inibecilUo^
rcm({cntiendi faculkt^m reddunt , yt funt ii|0ilius^
, £unes5 defiiecudo|mmia attentio> & difti^adUo, &c. noii.
rmediocre noeunientum pAe^ jtSktt if^m ^pfibiie-fi
f r ]umium~trehbncnsfiierit>Tt %. dea«
V mn!(ac.n. quodexinaniieftiffimisexpcijen^^
UtnflMi t/r- id autcm fieri contingit duobus modis : primo ralaone t-
rwm/ /«. licujus qualitacis adiun<5la: , qux proptcr fui exccflum
^^^^JccHitorganum lcnfus^tccundo ratione iplms lpecici,c|uac
im^ c]uia cxccdic interciLim vun palTiuam potentia: fenfitiux,
} ' idcircoilli non meciiociitcr nocct. Prior nioiius patet inf
lummc Solis prsefcrtini , ^uod quia fui reflcd;iopc calo-
) rcmco^ilca^ vcbemepucirm9(^os4|iaui^ridtdit/P
l^lerior etiam modus cx eo {|acec : ^uodk cibn (peQCs ia»
r ^ tcntiona^s iinc accidentia jea^y potKiit reaiefli imiau'
, cationcm ia 4N^d&ex0
l V/^ Jam coloi^ mbleftos
\ ^uodiionfitnifiintaiicattt^^ei, quaf>^B^
V / fnefitQim ca}o|$se)afikio^ qtki^ce&ft»betid Tdij»alia&>s^
V <; ' fici^ticafiun. ^ ■ .
I
• I
fiMC
Digitized by Google
J^- ' Taact.III. De Anima S^nt, i|5
r ■ j' '■' ^
QVxidto progc^rii djuas diffiaftbatps comple^itQr. ifnniSfi.
Quod fpe^tat ad prjprem. » Re/pondtifiusneniiis a-Mi^
lios cfle tnternos> ali^ vcro extecnos. ^Hv^icantur qui ^
exrrin(ecus apparcntfeu quofum organn funt in propa-"'^***
tulo : Illi vero oLri abflrufi in ccrcbri ccllulis ciclitefcunt:
& qiutuorad dimmum numcrantur,nempc fcnfus com- -
iimnis,phantaria,xn:imariaa,memr»r!a ! vcladminimum /
duo,ncmpe fcnfus communis, &phantafia : hi vci^o com- *
inuni conienfu cjuinquc allignantur , ncmpc vifus , audi-
<iitus,o] fa £his>gti{lus>& ta(flus<Q^ae diui(^o oinncs (enfus >
compie^tur, qui in pcrfedis aniniantibiiseflepoffiint» ^
iSc ad <]uos omnia femi^ digana > qua; i&x^itt aninMlis ,
iblerterefibrmatafanrst^rtinent; * c
Quod ^e^ataidpoi&riQreindifEciittatemy re%^ Vafn^
rhnsTenfum ejurdem appeUatbntSa ikie exceniium , fac^*^*^f^
internum euc eimdcmtatiofi» jrettipecijBi itt <}w>cum-
que animali, ita vt vifus verbi gratia, fei» facultas vidcn- u»n* in
di (i: GjuideLu ipcciei in homii^e,equQ,!eone» ficr. Nequc 9;*««»
obftac quod .1 diucrfis fnccic principiis ofia i^-ui \ rion e-
nxrci principiorum efticicutium varjcta^ Jrrcificam in " \ -
cffedlibus varictatcm fcmperarguit , vtratctin l|atore
abaltcro fibi fimili caIorc & a Solis luminc produ<
«prxferti^ cAm eiufmodi efie^s j|^adum requai);tuf ^
1' |encum, inqttoresaKoqnidiucrf^ conicntimit: A^yi
o(enitisie(Jauntiirgradun)i. fcnttenit communcm on^
jKbifeinimai&us ■% lepcncscitemanimaliai^fatnterlK
nondiArooc. UchautcmfiRifusdtiletfis luunundb^i
Ipede fta natoiak^ioyidiifferaat^ccideifttariis tamen ebQv
dicionibus malti\ n di(crepant,c]U£e acci^dentariae
^ ConditioncsfpcciHcain a.vfr^aUscmiC'
.J' '^ue rationcm confc<juutt-.
tur.
Diaitizc
kmr fi •ri9^
'^- ife«*f»# /"^S Vinquc clTc vulgatos fcnfus extcrnos , ncmpc vr
J^*/;»> V^fum>auditiun,clf:ii^tuni,guftum,6cta(n:umjColligitu^
tum cx quincjue gcncribus rcruni renfibilium , tiim cx
^ quintuplici fcnfus organo, qnodio animali ccrnitur. Ec
, ^iuidempriorutnquanitrfcniaaiil prgana fuaipoculiares^
. ' ^ in capiee fedes habetic , p^ftremi yer^ fisofiis» iiqttpeu*'
' clns ©rgannm proptcr ipfius neccfritatcm tbtO cbrpcfte
' :furumeft.Se4<lehisiii&ttSTWdeiw»gpH^^ \
kftf HUf Qi^^*^ fpc<Sat ad^ipfi^B^ uitet fc ordio^ > dupiex
finfm d>4- prxCercim orviointerillos ^rltia^rtalter iiece({itatiS| aK.
> (
fltse w4§ tcr <!ighitatis:Ordinc ncccf!itatis pracccdit Cadiis^d
guflusjolfadus, auditus, vifus : EcoiKra vcro otdine di- .
gnitatis prxccdit vifus,dcinde auditus,tum olfadus,gu*
flusA' tadlus : caeccros omnes longc antcccllit vifusrtuin'
ob admirabilem organi fabricam , tum ob nobilitatcnr
objcdi, fubciiitaceui txie^ij & pExiUnttiluiniWppiCr^inii
aiodum,vt patcbit cx prpgjcifil.
Sjf^iim^ Qg«ri tolct hoc loco qiio^nam animal Yno ^uoque
^iuitsif0 ex %£a4i4isfeQfiI>uspoileat : Cut refpondetiirpraster-
miilaomm tponteiidofte prohd>iir£m videri homi«
nem cad^ excellere , guftu vero aao<Mam inumat » quod*
protbgiiilmii voeant,liqufdiussittdire ca^s^aprM item 9c
anfercs ; fagacms oderari vulturcs , & cfarios vidcrelya-
ces & aquilas, licct paulo alitcr hoc vulgari diftidiade»
tcrmine^ur. * * -
Nos ^er audltu, linx 'vifUiJtmia gufiu^
^ j * Digitized by GooglCj
TracT. IL De AnIMA SENTl&jNXI.
^ • ' p ' ' '
DVpIc3c cft fcnfas propoficarquaBftioms/ Prior^n n p,,»;^
poffit fien(^n&to» dcbeatliecefllitio aliquid me-fiM/?#^
dLdmintercipliiitcr/en(ttRi & fcnfibilcitaut lendbilcvtyi»/^
pcrcipiatur faltem alicjuantuliimdiftarc dcbcat a fcnfu. . .
Pofterior:, an fcnlibilc pcr fc inimediat<} , hoc cft^ ^^i^a^
intcrucntu (pecici pollit {enfum aiTicerc. '
Si i?,ifur priori fen fucjuxflio inccliigatur. K.efpon4e- TuxtsfTi^
musjCLi n nicdium iliud de quo qu;critutpoiiii;,cflc iiiter- fffrfim
num fou adbdtrcns ipiji .viucnti vt cutif in aq^ih Aigi* "^fi <
danft i nfafam^ camem &a mufculos i vei efcteniaiii lea
lUiiun^am » ytsj^ inter coloreoi fit ocutuni;^ Rel^oode^ !
mus, i9qua»^lterutrimt mcdium in <mfms &afu( excc*
pto Brt^ fol6 ta<Shi> defiderafi» hpc eit Tel intcrnunif, yel
citerfium,ad hoc vt &nfibile percipiatur. Vbi pcr fcnfibi-
fc nonelO: intcUigenda qtialicas fenfibilis a corporc ad
(enfum propagata , nihilcnim rcpugnat cjurmodi quali*
tatem ad organum vfque fcnfus dci-erri , & in eo recipi, -
& tamcn ab codcm p^rcipijYC pacct in Iuminc,(bno,odo-
rc,fapore,& qualicatibus ca(^ilibus i fed accipicndum eft , '
corpus ipfum a ^uo dimanac cjufmodi quaiitasific Cfiim V '
cotpus luminofum^organo vifus appofitmQfn^npercipir
cur. £€ fan^ probabiie cft.fi ip(a corpora fonora^odorife-
^^at fapida ipfis fenfuunuoiganis immcdiat^ ^pplicoi'* i
Curmoii icntiri. Tadlum tanten ezcqiim^t QUta corpus
^dumaat fHgldum^ autalia quaUtateca^i af&^faim
cti^(enfiteripieaorganbtaftus applicatom pcrcipituc
^m-fifffil doloris aut i^luptatis, vt patct cxperientia.Ei:
fic >YCopinamur> iftud Ariftocelis diAum ex ipdus mencft
dcbet incelligi , ncmpc fenfibilc fupra fenfum pofitum
non /entiri.Pofrectamcn iflud axiomaetxam dc ipfis qua-
licatibus pacibilibus intelligi fccundum iliud fui quod
in ipfo or^ano fcnlus receptum cft. Nam licet lun^aad^. ^
oculos yfque diiFufum > & fbnus ad auris cym^nunipetw
Ungenspet<;ipiatur» noa aunen,fecundun|^ eam fui por-
tioaimfm» perdpioiria organojid c;|t> portio iUa dii&i^
Jominis qux cftiaocolo non yidctur V ndc ea £>ni por^
|M» ^ eft in tympanioattiis au^tm:» fidpars v|ciaa«
SECVKDA SEQTIp
dc Vilii. ' *
N . : . . .
Qu6dnAmfitoh\$cium AU^iuatHmi^ifm* ^ ,
' QiAISTlO IV,
V ' ^ . , / ' . '
R£(poiidemriUudd3e vifibile,idlcftiquicqui(Ipnmo ^^^^.
pet (e videri poteft,cuja(hiodi iSint laxnenj 9c cotors U4n!u^^'
r[uicquid enim Yidccur,aut quacenas CQiioratiim>autqua- >
tcuus luminofum videtur i vndc ca qux in tcncbris cer-
nuntur^vt fquamae pifcium, Hgna caiiola, oculi quorun-
dam animalium, vt fcJium,Iuporum, irem cicinde!x,Ia- " ^
pilli prcciori,&c. ad lumcn referuntur : \\xc caimomaia. "
jratione congeaiti luminis in tcnebris vifuntur. . a
■ Dc vtroqueigituriftovidis objedlo, lucc , inquarafic
)coIoiedcinccps diccnduincft h U quidem prius de lumi. -
ne > eft entm ium^ aatura prias colore,cumiumen fiae
colore^color Ycrd non finehiininevid^i qde]tt«
^^iAiftxo V, *
NOnnihil dc luminc,quateniis cft cocleftium corpo- HinimlU
rum proprietasjdi(tlnm eft in fecunda parrc Phylio- d>jfi4f^.tata
logix , vbi dc coclo, fupcrfunt adhuc nonnullae ikcis iua- ^
gnrmomcnti%difficuItatrs dc ipfo expIicandiC.
Prima cft,ouid (it. Refpondctur non clle formam fub- i.n^ij^,
ftantialem, cum vifu pcrctpia^r> aulla autem fubftaatia
pcr fc cadat iub (cafum : & muic6 niinu^ e(Iecorpus»qaui, ; . ^
cdm iumen ^rpasperfpicuam tranfinecft» iuo corpQfm' v
.fimol eSs$t s Sl caih trs^edo lumiais mpmento fiat cqr- .
pas>ta inftanti moucretujr l ncquc etiam effe .efHuxum
corpore huninAfi» > alio^uiki iam Sol perennt flttxa eflet
Wcfiia€xbimfttts>Mefleferniam accidentalem,n^
^uaiitatem patibilcm, ac proinde macerialem, fiibtilim- IMt fiui
mam tamcn ac omnium corporcarum qualicatum nobi-
Jiifimam. Vbi nocalucem & lumcncirc cjufdcm plane '^^£mm^^
fpecici Sc natur£C,fed appcllari Iucem,c]uateniis cil in ipfo f^ftptu! «n
corporc lucido , lumcn vero quatcnus \i\ medio ditfarum Pti^itunm
^.^Quarc meaco Ari^ocejes ituncn «^uaccaus alucc di«.5 i^i^.
f ' ' 140 Tfi R T X AS P A R T I S PH Y S I C Ai'
, " ; llitigaitirrpliyflcedtfiimuic» Atomperfpicui (jaatehost'
. peripicuum ef^. Qufi? definttta.ex ipfa pcrlpicut expli^^^^
' ' / tioncfatistntelligitur.Eftigitiupcr^picwuinhoclocofi-
' uc pclliiciciuin actranfpareiis, Gr<Ecc J^/6t:p£«vcv>iclcil:,il-
, ]udquodrct(;corccipitlumenjhocc{l,nontantum inex-
j • tima fuperficic, fcdeciam iii intimis cjuibufqac partibuf,
, ■/ -ita vcafpc£lu pcDccrari poPjt:Ect.]uiJcm iflud cflpcifpi-
cuum propnc did:um,quod diciturincerminatum, ad di-
V . ' , iUndlioncm peripicui impcopri^ di^i ieu termiuaci>^uod
) iipi^cfttranflucidum,{caquodnoti{etQtoi:ecipitlunicn,
ff-Ajgtmnt ▼tfunt aflra>& omnia colorata. Notandum autem eftcii
> perfpicuum proprie didtim duplex fit > t riam quo4 prc^*
pi i o lumice colracet,f^ ignis in fua iphaBr;^atrerum quod
. Alieno,vlt a^r»^qua, vitrum^c. qQQmm illud eft (etriper
, ^ f ttuftrattim,tioc vc^ non item, Airtftotelcm in (iipradi^a
dcfinitione pcrfpicuum iioc poftcriori modo v<urpan*ei
, C[!7nrc illud idcm perfpicuum dcH:.iuit codem c;ipite,
c]uo'l non pcr fc,(cd alicuo luniinc vilibilecll. lurc igitur
^ optimo lumen definitur , Adlus pcrfpicui : quiacfl forma
fcu perfeclio & veliiti complcincntuni accident;uii»m
corporis ciuf iiodi,quod nacura fua potcft liluftrari.
>. DjfW^ Sccuada di^cuitas efl , quale fic lumcn , fcu qu«enam
tm^^/l^&nt laminisprtQ^lctat(i$.Permulcxquidemiilx func,ve-
tympffm» rttm.lu6prarcipux.Prin90,<iuodfit (juaiicasc{i6leftie,idea'
y^*^* «Krecitiflim^ agat,i notl^ patiatutiin momentb prodoca-
^ . wr ^ elienicntares <}ualitat^$ emiiieiicei: compLe^bitQrl
* ^cnndo jnterquafitates materiatesvidctiy maximiilii*-
|. niatcrialis. Tcrtiiihabec id proprium ficut& fpccies m-i '
^ tcntionalcs , quod inccrdum rcfrangacur inccrdum rcHc-
. " ' - ^latur:reflcditur quidcm oppofitu corporisopaci^rcfran-
= , ' gitur vcrointcrpoficucorporispcllucidi quidem>(cdpau-
'4m ' *^ dcnfioris, & quod nonnihil opacicatis habct. Quario
. p vim caiefacicndi ioligniter continct» Qimno, punifima
^ x}iuaiitasctft>quarepencttatfimul & purgacomiua, Sex*
' . to,Iumenimrificc ^ratuna eft» ^ fcris duntaxacimiKiim.
7«' Sqxiq^io , €minia (ktcgic > eoque fubtra^ iatont omnia.
i. ' j 6<^biuo i^on hifiiacxtiflaaiupcfficie corpocis op^ci vi^
\ &>ne»itecmiQat. ' j
9» pi^^' Tertia Jifiicultaseft > quomodoproddcaturieu^jQO*
^,pM9 jnmlQper mediumpropagecur a corpore luctdo. Reipon*
i^^'?^<dctur grodudioncm lumini^ fcu iucis pro^agacioncm
• • • .
, ' * . Digiti^ed by Google
1« ^ «I *
»•% -
4
Tract. III. Di Amima Y.BOiT. • ±4t
fieri ia iQftaacijtiuiiqiiiaiiixiioa inuenit iarubiedoco-
craiiam,afqiio recac(ieciir> tttm qiiia id ipfi coogenit^^a*
tacz dignitasac pcacfbkntia poflbislat. Mon eft tamtn «s*
g«ndttm interduni j>ec,accidens fieri,nlaxper totum aU*
quod medium feu (patiam fiiccefliue prodacatarjyt ficoir*
pas opacum quod imus dirfafionem impcdiebat^pcfteten*
tim & fuccclliuc rcmoueacur, vcl fi corpus lucidum circa
illud corpus opacum fuccefliu^ moueatur , ficutin Solc * * .
(jiiotidicconcmgit , qui quiacirca tcrramfuccefTia^cir-
cumuoluitur, non uiu fucccilia^ viriastcrrt plagas,po- ' •
tcll illnftrarc. Quod Gl virtute diuma Sol poncrctur in >
mediopan^oQoftri iicmiifthaerit^ confeftim iil ebdcm
inftanti pec totum hoc k^oiifphaBriam lamcn (iiam qud*
quo fccias diflEundcrct. \^
~(Q^eadiAcaicaseft>i}oomodolamenTideacar. Ctu4 ^fi^
vcfaolfiac i doMndain cft lamen tribas modis (peftari ^^"Jj^J^
pofle:prtmo qoatenus eft ia corpote Incido t quadiftbn* •
' ditorifecundo quatcnus eft lii corporc CoMdo Sc opaco in .
quo rccipitur ac tcrminatui-,:crcio quatcniis c(t in medio . •
pcr quoddiffunditur ac propagatur : Et quidem non eil
dubium lumeu duobtis prioribus modis foedlatum pcr fc . * ^
videri acterminarcvifjm,ficque pcrmcdmm illuftratuin
vidcatur,vt cum intcrdiu Solcni ipfum con(picimus:fiue
pci raedium obfcurum , percjund res lucida folamfai
ipeciemjuon ycri lucemdil^ndic, vc ci!im ocuius cx cc-
' jicbcofo locoluccrnam acccnfaniemiiiii$con(picit. Vc- ii*dm difr
tim tocadil&cttltas cft de luinineqaatenus eft ia medio:
St qoidem li miedittm illud ONCCUtreAte corporc opato - ,
, cerminatnrsconlenttunt fermi omnca Ijpwn in iflo nie-
dio Tideci quidcm,fed n6n terminare vifmii>eo qajpd vi«
;ius terminetar ab ilio corpore opaco,coiorato Sc illuftra*
. co. Quodfi fupponamus mcdiumilludi nuIIoCorporc ^
ccrminari > maiorcrit difBcuItas. Rcfpondemustamca
probabile effc iu ifto cafu lumcii vidcri terniinaciuc,Iiccc
miniis perfcild , modo tamcn ipfum lumcn peningac
ad oculum > fi enim lumcn intcrmmacum non pbrtingac
ad 9Cttimn>non vidcbituc» eo quQd pcopccr fai debilica-
temAonpo£cfaiipecidn a4ocidnm ^uetrai^^ "
• re. , . ,v . ' ' '
ff
.>s.
f
m
Digitized by Google
r
Qyjkn 8 11« VI.
^ . Icuti de lamiiie » ita de coloce occonimt (atis graues
^j^iffitulrMi, Primar dificttltAseft,^d (it.Defiiutttr ab Ariftatele t.
j^jK^ ' de aiiifna>e.t7.id qttod inoaetper^icttttin:afttt:& l.de
'\ ia&fen(yi c.4.terfiiiitosperrpteuiitt'e^
• vln prieri definitione indicat ArtflGte)es colotem alio
y ihoflo immurare perfptcttom fto medium quamfucrkii:
haeccnirafacit vcperfpicuum fit a£lupcrrpicuum;illc ve-
' ^ ' . ro fupponit cjuod pcrfpicuum fit acflucalc vc poflic illud
mouerc,hoceft,immifnonc fpccicrumimmutare. Inpo-
, Hcriori fignificac PhiIo(bphus aliud difcrimcn inccr lu-
- ccm & colorem,quod lux non in fupcrficic mod^^y fcd in
^ incimisparcibus praefcrcim mcdi j iic afpc^abilis >.color
auccm in fuperficie duncaxac videatur »qiiamttbtionin
€^$fm nm fola fuperficie in$t«£x c]uibui»colligere cft exm^eA»^
^J^I^ *^ riftotclis colorem oon cileluccm , vt plerique arhitnii
^^lf^ £iiic f. Ittmen enim per & foium vifibile eft: at colof non
nifi per lomen ^i^vLt > qttia non'poteft fiii (peciem pKo-
pagarej^rlmiedittm quod non fit a^u pcrfpicttom: fit au-
xem medium a^. perfpicuum bcncficio luminis. Deinde
lumen in corporcpcrfpicuo,at color in folo corporc opa-
v . corecipitur. Practerca colorcs funt inccr lc concrarij,at
. * vcro luminipropric contrarium nihil : Deniauc rcmiflb
lumine colores non rcmittuatur,fcd cantiimnuncob{ctt«
riores. Non cft tamcn difficcndum pro varia luminis te»
' fiexione&obie6lidi(poficionevarioscoloresapparences
. . oriri,qui nihilfuac quam ipfalux reflexa: Ac non idci^
lentiendttm de vcris 9l natiuis coloribus qut fubcra^
ceremaaentJtcetiiunqQainfinelttce videantttTtqiue ne-
• ceflaj»aeft>nontantttmtacionemcdij>.lU^
id eft>non tanhlbnaer^editts ?erbi gracia>lfid etiam co*
. «tfiMMiiiirloripte debet illttftraii vt videri pomt. Caetenim ex his
ailirirdi^otnni^us h^cpaulo accuracior colorisdefinicio poceft c-
•fw» lici, vc dicatur , Qualitas pacibilisincorporcteriiunaio
vim habens immucandi perfpicuum adlu. I
- '%,T)rfftemhM Sccunda dilficulcas,quocupIex fic color. Refponderur
:4jwr»f4«| fQlocumalios4ci cxtxcmos p alio^ mcdios. £xtrcmi i
>
V
Digitized by Google
M
v4
(wtyimtzxzt » candoi^tt nigror : ^110x01^ iUe tt
Itorei^^qaiama^iHhddicad luctirm a qaa coloies dcge- .
ncrantjliic vsro detcrioris condicionis ^ vivlctiir cflc alcc-
rius priuatiojlicet fir vcfumcns ciim pcr Tc moucac \isn,
Mcdi j Ycro pcnc iunt iiinumcri,licec non omae:; inter (c
fpccic diftindli , h« vcro fcx prxcipuae eoiorum rpecics -
numcrantu/, nempc flauus,rubcr,purpureus , viridis,ccru- ,^ .
lcus^urcus: ex(]^uibtt$flauusadalbe(iinem» fUrcus ad lu^ ' '
^grediaempropiusdc^l^» reUqm verd vcrttmque excre^ i
f^utd mcaia catione pafticipa6t. Quemodo vcr^ wihoB iftif/t^jl^
reliqui omncsreCerjRicttr;vide^a{^adlttl. Scalig. exer;)fa; i^mjg^
dift. vbi jioca mcdios colores non tam participactonife ^'"^
ouam negacio^eexcr<moium appettariyficq^
^rre ab excremis. Quod vcrp fpeftac admixtos colordB
(|ui fiunc a pid:oribui > probnftfe e(l intcrdum (pecie > in«
ccrdum vero accidentario &: fecundum magis ci:minus
taiicum .ab iis di^Fcrre cx quibus componuntur. ,
Tertiadidiculcascfl vndcnaoriancurcoIorcs.San^hqci ^[ffltuttM
deoriginc colord quqftio dubia fempCrfuicncc hactenus ^^«*»3b ^
fa:is cxpJicata. In gcncrcquidem dici pofTunt prin.^pia^^^^^t
colora efiici«itu^Ue.in daplici di^eiici^> quaedaftl le- ^
'mocafn^l^pmen^^ict^ kha Drosdnia
fciIicecqmC|l||6r^{l|f^ quaiicj^» cmiiilod« tepcracae»
*vbi pcr lamcn incelligicar,coa||^ntta trikictttQue corpptil
quedam tacidifas»per opacitacem y^&.^c ^er^pictticjtan
2i%damqttalicace$^u9in corpMtMu'iiiixtis extem^crie
rcandanim vcplurimuia orittntut.v ExqiubaseoUimfd
eil nct^ c€cIos , ncque elem^nta(ccaiidum ie, (edlolar
eaque omniamixta deberc eflTe coloraca.Quod vero fpc- SffuMi
iflac ad fpeciales caufas variorum colorum 3 nullo: certae «•/•r^
ac decerminatx polTunt airignari,cum & iidem fpecie co-*'^** '
lores cx contrariis cauds , &:conttarij ex eadem (pecic
caufa fcCpcnumeronafci vidcantur.Quo fit vc m corporib,
jCiufdemj^Qciei > imo invno eodcmqaecorporeparces /
icpcriancur non miod^ diuerfis > /ed oQinino concrariis
Jcolonbttsaifcifla; , vtpatetinmaniiorc diucrficolorist
<Cttitts tamen idem apparet in omaibus partihps tempera-
mcAtum. • B contra ubpenttmero ia corporibtts diuetfit
natonB idem plaa^colof ceniitttr»vtin o(Ie»nitte» iaipidcy
&c.in cortto>hebeno>pice, nigrcdo : in quibus tamett
^ Hcrf^ func omaiuo ccmpcramcnca.
V
SL
Digitized by Google
•<lT*"»ij-.l^r VIL,
FVit ri/m agita4Jl*a i Philofophis cddiris qwflip,
Ttram ▼tto «e* Cttiiffii A <?cvik> radiis , aii pottAs
«jTtft* «»r rcccprisabofcfeaoimaginitaisjteufpccicbuim^^
•«^^ , libas Primam partcm a&ifcbtill^oici J&^^**^^*
: poftcafcciitiruntquidamOpcid. Ikjfto^^
f ftotclcs adcoquc Psripatatici omncs funt mflmjfwm
a^ nos vtpetclongcprobabiliorcmfcquimur. r
' ' Quodigitur afpcftus non fiac cmi(honc radioium pr#-
• ' batur*>^Quiaincrcdibilc omnino cft tantum fumintiaut
fpirif uum ab oculis cxilircf oifcjTt ad rcs tam varias tam-
Jiici feinuiccm difTicas quas fimul contuemur poflic
pcrtingerc*' Ddndc ficri non potcft vt tam
> ^ . ^ttcs iadij4icbusa4modamdiftanti^iMiV«^^^^^
* firmamcrtto in quoftcBiw tonfoicimus, ado^l^ft
videntisrcflca»nte, cum W nrfi)fo^<^«9^«^
xcfledi i tcrra ad mcdiam vi^
vcro admictcnd^ fint imagi nc$ ftlS ^
' quibus non tantum vifus , fcd ctiamtMfcri l^im^pjf-
ncrttur ad pcrcipicnda fua obic(fla cum praccdcntrdi^-
• ^ tacionc dc fcnfu in comniuni,tum & in hac difpuwacionc
fcdione prajccdcnci q.i.fub fincm docuimus. _
^ Superfuncnonnullarobicaioncs qu:E fiunc ab aducrfa-
.y!£rXriishVc loCQ^^d^^^ Prima,non vidcturaha ratio
^ kd4i poffc oir rcs pupill^^appofita non. *iicatur , quam
\^Mii^^, ^qiiawdiasvi&rius impcditq^ qtt0.mmutfbfcxff^
' Refpondctur aliameamqucvcfAm caufamcffc ^,;^
quoLportcatinuftnrri mfedtem , ^^^^^
. ' adocalumdcfctatunnoApotdBkaatcmtfliw^
vifibilis iplioculoopponitur. • .^lv! \r^'r^
^OMif. 5ecun k obieftio.Si viUofieretpcremifltotfMlW^
' rumabobicais/cquercturvariasearqucpen*™™^-
' * .bilcs rcrum qiias vno idu yvdcmus iniagmcs iimaHae-
' ^ cuiumillabi i. atqui vidctur impofhbilc incxiguaoculi
- . '.tupilla tutam occurfantium imaginum turbam hmul rc
. PM^ 'tepi,quin faltcm fe mucu6 tUrbcnt,& impcdiaut.Rclpon-
; - ' d^mbilmiruiTifiineodcmoculototrcrumimagines
* iwipia#wr i c^iyyaliliccpiutt ditt|>hani fett m
^ \ . . . , Digitized by Go^gle
TrACT. 111. De AnIM A S^ENTIENTE. 145
pecrpicui repeciantac > nequctimcndum eft ne^ibi inui"
cenximpedinien^ofiQt»cdmnpniuiccoq>oraneccontra* ' ^
rittBi hibeantjlicet linc cjualitates corpoce^^ i centra-
tiis iioniiiinqaamproficifcantar,aat ne fe perrurbeni: ci\nt ^
vbtcnnqae exiftant (iiam propnani repcarfcntandi^ obic- ^
atytmab aliadiaer(amretiiidint. M ^ ;
STectlaobieSto. Qai feintaetnr,in ^ectttoaftierfaih^ ohitak^
fui imaginem intucmrnignum igitur eft i nobis ft^
profiGi/ciifienim ab aliquo imago proficifcerctur, profc-
<516 a tergo vidcrecur.Refponcictur in fpeculo non videri Soluti:
iniagincm,(cd rcm obic(ftam pcr imagincm,qu2e quidem
imago ad oculum reperculTa ita nobis rcm reprxfentat vt
ab ea prodiit , cumque iUa fit imago faciei , ideo faciciTi
ovL yeri tergjam repnrfenuttquia tameotflam nobis ad- .
iorfam lea oppafitttli cep^xfentatiidcicco dextca pacs tji
Ipiecolo apparet heoMlc c concca.
QaacuobiediaC^nftat Donnnlio^ folo ocalocit^
tintn aliis lUMiaiAe» Iffdbos apAiiIacem intecdim^
ecaIo5coh(picece, quat&fimiliaTOilpoflttntexplicaii |.
iHfi per emiffionem radionun» aat (pirituum animatiam
cxoculis. Rcfpdndetur non cflc diffitcndum ex oculis^i^*^
honnunquam aliqoid luminis cxilirc ad partcs aeris vi-
cimorcs , quodfit vbcriore fpiritupcr mcatus ncruorum
opticorura ad oculos confiucnte , inddquc cxterius emi- • .
cante: Tranfmitti etiam ab ocuiis interdum noxias qua- -
litates alibi docuimus, quas tamcn ad vifionem <]uicc|aa \
conferre negamosr ficat ac illos exiiesMdios (eai^iii^t^
ibti 1 i tcr admodam enucantes irt^ntm ptcafli pcomoae*
'cc aflecinins. *^ • ;> --^-v''-'
■ » / r j . . •
QV ABSTip VIII. : ' . V \,
HAdenus de obicdo, dequc a<fhi huius faeultatrs di- Dijjicuhm
dum cft,fupcreft vt de ipfa facuitate,d\;juc dus or-/rv«ij<W
pnojncmpcoculoaliquiddicatur. '
Vnumde facultate occurritexpHcandum,in cjuonam, i
(iibie^o fit ^cibiienimdttofiat pc«^i[>aa vifionis inftm-
incaa^nem{>e neciias opticos <mo ipicitas animd^
Hcki|Aun Tifionem oco^icij i ccvebfo defecantuc « 9^'*^ ^
Oigitized
^ ■ f Kumor cryftallinus,nu2C eft parsoculi meclia& Yeliit
• r trum: quorum in alccrocft vis (ubtilis & ignea , in alrero
. V '* pcliucitiiras nirida & aqueajJubitatur anin eoiftm altc-
ro,an in vtroquerefi(ieat:& Ti in eorum altcro,;aquonain
infit. Refpondcmus prirao non rcfidere in vtr<^uCr^tiU
vt. fciibit .Ainfi.|,dc ^^a«kjboD.aU|^^ 1^9, f^alibi ,v iifus
gpt i%nipB j^d«^ 'y quiaQi|eudmR^^
npcr fimilcm. Sccundo diciiims rcfwcrc,te i^TO
iM^ri parct Imiiiore.vitreoyccafe^
• j ^xieti-^cipicn^m) iiin61quc ad rccjpi^da^^:gj^^
\- iet^armn fpedes:ncque tamen proptesea iicga^u^ e£^
CcrumnopticUJJi imprimis efle necciTirium advifi^jcffi
cliciendam.£t Iiccrcuni duo fintocuiidijplcxcjuo^Kiifj^
. in vnoquoque aniinali vidcndi facultas, duplcxque circ^
rcnn candcra fiut vilio:res tamcn obicda uon ap^arct da-
plexjcj^ma fpecics intcntionalis in vcroque ocuforcccpt^
tantui^.apta,i^em numcrp Qbicj^at^rcpi^i^^^ .
Ql^i^^at ad ipfius fa^ufcaifij tw^
■^. Jttmj^vimm qiioque de iHo pr^fertim cxplicandiim
v.^ feinen3pcquq,fit;cksfrudtttra|fu£abrica^^
.co^ftct |aitifcus.CQ^^^
5at?i^uei«yiiicii5,tiibn$lui^
fcptem Jiiurculis vnus fiirfura , ^trde^itOBi^ dja^^
^ ' ^''ttrorfum &finiftrorfum moucnt , alij duQ.ci^lip^da^
fSPf f- fepti mus fuftinct & iUigat.Ex ciinicis intimii dickut
cuIaris,qiiod vt fpeculum niteat,& etiam ob fubtilitatcm
' * t^nicx aranea::fecnnda huic proxima rcticularis dicitur,
quia venulis & artcriis intexta retis cfKgicm exbibct^ .
/ tcrtia.dici^ur vueaiiijujj fimilis cft vu« folliculo : cjuarta *
/ diciair cotneajii^li tenuxffiniae cornu buxfhu^ |»tiiimilis
. eft:quinta4iciluradnatffisttjA«rclccns^
^ _ ^cio ocdns pmxMl^oili^us a^haercrcit. ' ^
f!**BW*^ r , Ifcl htw^oribns^iinpili 4iiciW <?:3^ftaili^^
qimiMi^ molhs (it > huic proxun^s d p^e {hQ^ttEmt
* ^ kflinor vitrcus feu " * ' ' rr^-t''
, vero ^nccriori certius;
• • ' tudinc. '* .
^Dcniqucncrwus opticus a ccl^^roproficifccnsdcfinit
^ ia coxumi xctifouncii^ doplid^iic membxan;» indui tur;
. , .^^^. . iotciiU
Digitized by Google
Tract. III. De AnimaSent. i47
internatcnui,cx qua ortum habet tunica vuca:& extern^
dura,cx qua oritur tunica cor!ici.
Cum icrituroculus invjlobi fignramfitcoformatus, in
cius medio fen ccntro rciidct h jmor cryftallinus , quem
inuoluit tunica arantsx : hic huingr cxpartepoftenori
immcrgitur humori vitreo , ex parre anccriori aquco.
Deinde humorcm vitreum cx poftcriori parte ambit tu-
nica reticularis.Iam vero fcquitur tcrtius humor,iicmpc
aqucus , qiii (lat a partc antcriori humoris cryftalUni,
c]uem propric ambitvndequaquetunica vuca , incuius
tunica: antcrioripartccft rotundum foramcn pcrqaod
humor cryftallinus fcu pupillaccrnitur,& ab huicf! tuni-
cx colore qui varius in variis ccrnitur , oculi varij colo-
ris cfTc dicuntur,vt nigri,cacfij,glauci,&c. fitautcmhuiut
tunicae procclfus quidam ad latcra humoriscryftallini,
quo vclur interftirio fecernitur humor aqucus a vitrco.
Hanc tunicam proxim^ fc^uitur alia tunica durior,qu«
totum oculum ambit, diciturque cornca,& pcllucida cft,
Dcniqucvlrimum locumtencttunica adnata fcuadhae-
renscolorc alba , fubftanriapinguifatis & crafTa ,quarc
ne vifum impcdirct uonobuoluit totum oculum,fcdrc-
linquit foramcn rotundum , pcr quod ccrnitur non tan*
tum pupilla , fcd etiam pars vucae tunicac diucrficolor
pupillam in modum iridis circumuoluens,qux om-
aia patcnt in fequcnti para-
digmatc.
. 4
.Qui finxit oculum non confiderat? PfsL^}.
Tunif'* a-ran,4
humorcs ?. .
3. vSctTei/ ni,afHtftt^ .
V NinnuUi reetm-
tiores fextam tU'
nicMffitenuem md-
modum^ fuhiilem
- \retiformi proxirrSrn qms
i ^vit e$is humorvndtquai^
z ^^ftmo ambifttur , admit^ ,
^ ^ ^unti (tifnm profteren W-
'^r freumAppeHMt. N^svtro
I ^/r Of«/i fnbricmm mx
cf^mmuni fententia dt'»
firipfimui*
^ T E R-
Digitized by Google
TlLACT. III. Db AjriMA^ftH^TIlKf t# t49'
TtKtlA •ECTIO>
. DeAQdicii. \ , '
QVAJSTIO IX. . -
NOnmiils di/Eculuces de fono Ggi\hwfk expUca»- i " ^
daefunt. ' " ^ * ' ' •
Prima cft cjuid fi^SonUs.RcIpondctur fic optim^ dcfi- i. Oifi^
niri pofTcvt dicatiir, Qualitas patibilisauditQm ifficics.
. Ncquc obcft c|uod Ariftotclcs i.dc anima ca.g.dixcrit ib- f '
Aum e^Ic motionem,loquicui: cnitn in fciifu cauraiiji aoa ^ ' • ^
formali quafi dic^ibnumex motu refuhare.
Sccnnda eft,quomodo&tt CniUS.|U^ondctur «x Ari- ' *
^ ilocele loco citato fieti pgrmoautii Idcalc achttadis qui- ^^j^
, bMfiiwi cfwdittdiiibas^ no^ quod aLocn$ loicalis ca dc al- ^
.cerad^ qaa imniediati ^ ven|t feniia^iteff £>aas proda-
^Morifim cfMaftaotie caiois^ >
^ttealis fbtti prodiidio , dici debec (bnacio: CcA qaod es
Jnotulocali corporumquaead (einuicem alUduncur ^c-i, J
quatur ronus.Vbi nota ci\m interea quaealliduntur fits^-
pcraliquid mediiim cjuodillorum allifionc exploditur^
/bnum cx hac intcricdli corporis expulfione& elifiotic /
immcdiatd (cqui. Siccnim aetinterduo corpora attritus
primum fraogi£ur><lieia4e ftaftus fonac : £t ratio quate •
^otpom dnriora,^ttSfl!iinas vehdtaolentcrcolUd^^
iorem <SrpcotixkM:em fbaiiai'e%aic,eft,^aiafaa dusitied^
, fauitate aietim auys ftat^nnttCQttdiilwiitf awfcin quati^Mf
db^ Ariftotelelooq dtamt^ taai m6iicS£A^^^^\ ^
juntvt abfiilaci loQttaedi^
f ior,aut prolixior fiac. Vt quod plura fiac corpora qaac alU-
'^tfontur a quibus id quod cliditui fcu fraagitur fit diucr-
'^^lam:ho(; cnim non cft abfolut^ ncce(ranum>TC patet,cuna ^
cx collifionc partium aeris>attC fada acris pcrcuifionc e- . *
dicur (bnusideinde €juod corpora finc dur^,pr^cerca guod
finc lazuia, quod eoium alteram faiccm fic cauum : deni-
^e quod fincfrijjdMlia. Appeliacttc aoBcm cc^
. pcopm id quid in minuciiiimas ^arces itiftii^poccftyvc .
vitnim:Iu)€locovecdfiiabtledicitflC,a|i» ,
Digitized by Google
* V eft inrintinabulis: vbi noca ,1ic^t fbnus vt fit , ab(blQt£'
. pcndcat ab illa corporum^Ufione & elirionc,non t^mcn
fcinpcr vt ficwaior vel iiiinor, fcd faepiflini^ id ptpu©|ift
' y 'P^^ corporum quaiitatc ac difpolitione. ^ -
'^^^X Tf ttiaailficdtas , quofkiam fic foni fubieatt^ io aM|
. Amv ^ quo<lfnter alIi&co«&itt*Se|»a^
^ ptiubrcr^HuAin ifto cojpo««Iite^^
. . * *>fl!O corp<i^a^oli(Ui^^
foijtt nbfijti fdidifc eorpenMrt,
.1
ll^pl^ ^^^^^^. €5onli«naturhxcaircrtio,tum<lIita
i«r, , iittibediat^iftcx fri(f^ionc & coprcfiionc mcHij corpous>
^ 'ffis9tndcquc in eo potins quam in rolidis corporibus rcci^'^^
<' , ^cbcr,tinn quiafi in ipfis corporibus folidispofTct reci-
V, pi )onus,niluI obftnrc viricrctur cjuominus invac^pof-
>^fct ^ri fonus , & ccelcO-ia corpgra conccnmm face9^|tfb.
\ V Corporaautem cmx (bnum cdunt -^pp^UaiOTr^t^fiiro^
tioii vt fono alFcaa,fcd vt (bnon» cficiciiria;^^::'?^^^^^
4. DiffirHltM^ Quarta difiicultas cft , ^nodnam fit mcdiu«ip«t ^jtt
^dnMmfu foAtis ^feitur »d Jittditom.IUifKiiri^l^ '5
^hnL f^?^S>^^: Stt«<fc»*dc s«re «ertum cft^dc a^tti^^^
'^** quod pcr ipCim fonus intcntiortalitcr faltem pro^etoti
conftat cxpcjrrentiarnain fonum in acrc vicino editu piC*<
' xcs fub aquts pcrcipiunt,qQod non poiCrct ficti nifi ad ipfiis*
, per intermcdiaiti aquam cditi foni fpccies peruetuttti
m\ Quod vero etiam realiter in aqua fonUs ficri poflit» pro-
♦ , b^r,tum quia pertica fcrrea jmpeta in fund&ra^juaB >i*^
ieda allifione fkda ad filiccm fbftttH edititunt ^ttta. r^nie ^
coaxantcs lait^ isl#a^ audiantur i tiobts jUi acre ttiSA^
v riMsidcbcufiifgo^at^Hlet^^
iut ipcpies pe^ ^t^wi:tiAt»o& perttiliUstJd
, ^jt^iraiijfpcaatiprefciWtetftadaliqttJii^Tfquepi
lei^ci^rn foni iti iila pr6paeari,non tamtfii fonum ipsS^
quia obftat nimia illius foiiiitas: id^raquc diccndumde
afiis corporibus folidis,ac pratfcrtim de coeUs,ncmpeper
j iprosfoniunpc^iCkinleittiOinaUterpiopagaci f ^fkonyptb
realitcr. ^ % n- / ^ '^'
5. Di^cJr4i. ^^grf^tfi^^ f^rftora^ medi&
Digitized by Google
9d y0tmi ^fqiie t/aiiciatflr; Rcfppndeii?&tinj*JAisab^^^J^^
ea paitein quaprimo fonus recipitur, continuo fpecici9' ^n^,
cmirti, alioqui nonpoflemus dignpfcere vndciiiim fbaus 9
. venirer. ' - v ' ' " - *
Quofit vt licetfonos in ali^uadiftantiaanobis editns ^J^rtu.
ad iios vfqiic intcrdum realiter multiplicetut , tanquam ,
difcans tamen pertipiatur, quia nempcprxualct fpccics . V'
f^u^ab caparceemtccicuriti qua primdfedas'«ditur,€juta
.e(^afortioriprind|iiGr , cA<n fonui ibi vebemc^^ ,
^am propcvnos:qaamuisnoai|^ftcgancKtrrfn6hnihil fi^^
ni in viciniorib jparcibos projpagati percipnctooTjfif v^dtoa
camexafti polhmilr^iftat^^un^ foiiipip^
&erc. Rc(pondecnr (ecdndd>Tic|c iJlnus ad^l^^fib|^r-^^
ttvt\ ihcdi j &candum cflc realc multiplicctur,YidiiOT?i^^
inen probabile eo pai^o diffiindi ad omnem (^antiiim,
ad quam cius fpccies deucniunt : nam fonus breuitlJino
temporisfpario procul auditur. Non vidctnrautimpro-^
babile fbnumpofTc adtancam diftantiam realiter propa- , ; r
gari 5 (^uarcncccffe cft vtpcrfolam fpc^em iiluc vfquc ^
pcrueniat. Rc(pondct"urtclitd,iicct {bnusUtt4iufolum
du^ct) quam diu dorat motus ex quo nafcitlk i<sm & i*^
p(b pendeat in fieri «cp>n(ernarl,a J^naius tamiti^'*^"^'*
, c^cpcnenc^
Pot(Q , qHiafimuBS a.^^c9itinim (en iticcdliad Inotui d%^^«M*
f endet! hfne fic Vt hijiKiifi (iflceintte prbducaturs ac pro-
indc cius {pccie« cx^accidcnti fucceflfiu^ ad aurcs noftris
pertingant : quo fit vt intcrdum multo prius i(fhim vi(us "
percipiat,quam au^itus (bnum, qui^taniCiaidliiimabl^ '
yllaiata:rupti(^c fubfcc^uit^^ ^
Qyodfpeftatadyocon, ea WtiiaiiQiti vtofthcR,'^^/^
nbn quidem qpinitfet,(ed coru» ih^uibns ot^na .
cam €&rnismdamncceiIaria rcperiuHtur.DcifiniriJpc^ >^ * ^
tcft in huc modum:Sonus otc aoimalis piolju;u$ in acxc a •
/
r
y \ ' . 'eft itirindnabulis: vbi nota , Hc^t fonus vt fit , sSSmSf^
i^cndcat ab illa corporum^lifione &: clifionc^non t^cii^
fcmper vt fit iMaior vel minor, fcd faepif&m^^id^ldl^eait'
' ' CJ*: ipfa corporum qualitate ac <lifpoi(itione. ^ '
M^tl^t T^^"^ dirticultas , quodnam fit foni fubiedliini in quq
/«Mr. '^^c^^pi^^^i^jf 9 corpiM li^fits ^od alkditar /an v|r^ iitiid
' quod^nter alliKa €cn:piMl&^fn^
" pi ittWeftiuatiR ifto ccfpofi ij^be|$e#fi^t^
^ : ^ duo cnfrporxfolidaifetctilptaacfc vci aqu^ Mm
«
Cf! . fra^one & c6pre(rioili«icdij corporisy
^ . protnd^que in co noriits quam in rolicHs<:orporibttS rcci^-
^ pi debcr,tnm qui a fii n ipn s corporibus foJidis poffet reci-
V pi fonus,nibbiI ohft.irc vi^^rctur quominus in vaciippQft'
> fet ^ri (bnus , & cxIeOia corpora conccntum faccrenti!'
*• Corporaatitem quc^ fonum cdunt appellanturfoiu^ida>
uoii vt fono alFcdla,fcd vcibniim eti&cicmia.>k ,\r
4.o#r«/r4|i C^arradidkultas cfiy^lBodnamfit mecH^^
pj^dnMmfu fonusdc&rtiir »d aa(tttiuti.Refpond<^^ ^^^^^
^'^'"^^/ ^^M|ttam ttoff tantbm tntcntioiMUta^kl^j,q9M^^
a«m:fenimcikmfe9iiter>J]M)^
« |)ropagari; ' It qu i dem de ej^ ^um cfl^ a<
quodpcrip£milbiiu8im««^ ^
• tonftat cxpel!cntia:nam (bnum in a^e v icino cfitu pif*^
* ' ' rces iub aquis percipiunt,qaod non ptSTet fieti nifi ad ipfbs
. , per intcrmCdiam aquam cdiri foni fpccies pcruenirct*
Quod vcro eriam rcalitc# in aqua fonus ficri poffit, pro-
" , btM«r,tum quia pertica ferrea.impctu in fundii aquae iti-
ieda ailifione fad^a ad filiccni ibnum edit^um quia nujucijy
coaxantcs intr ailM audionftar a nobi&jft amei^ftl^
V ^ alM^s^debuit^rgdjfeAOili tlte^tsef^
2US fpccies piil^^jp^ ad nos v%eperuetiUet. Idaveelb.'
^Hmu i$nc c^liMllttf^ttoddeMtt .eft.Qaodi|dt
i^6rraii^i|>ea4r,^p^^
fc fpcci^m ilitt ^ ilk propagari,tioiti^^
quia ob(hKr)iiitiia ilUus fotiditas: id^m^ diocndbmi^
aKis corporibus folidis,ac pracfenim de CGelis,ncm pc pcr
. ipfosfonumpodeintcauoaaiicerpropasaci % non?ec^
V lealitcr. v - ' ' V /^** / -
-> (. *
ciufihpdt fotnl^ noftjnlblidii dnpofjteft» 6sA)ktkr
Digitized by Googlt
cmitti) alioqui aon po0emuSv£gnip
yenirer. - \ "'ijL
Qnofit vtlicetrQtiasinaliquadirbantiaano^c^lf^jli^w» •
ad aos vfqiic intcrdiim realiter muUiplicetuc tftwf^tti^
difcans tamen pertipiatur ^ quia nempe prxualct fpeci€§
c]u<^ ab ca partc cmittitur in qua pnmo (brkus editur,<fu!a
eft afoidori principio , c6in fonus ibi vclicmetitior fic ^
quam prop^ ao$:<)iiamuiiiiioQi|lllcgandur#honnih
m in vicinioribjpartibuspropagati percipi:quo fit^^^
tam cxad^ polnrau^ diftatiam roniprimo cdisi-d^a- V.
fecrc.Rcfpondcturfccfind6i^c|tflSu5adaliquampar-^ y '
ceni ihedi j fccuodtkm cffibdale ikultiplicctai,ttolx cft ta*'*^
mefprobabite co pa<fh^fcndiNd^*nn*^l^&^^^^^ . ,
ad quam cius fpccics dcueniuit : nam fenuFbrcttifiao • '
temporis (pauo procul auditur. Non viddturatttfeitpww ^ ^
babile fbnum pofle ad tancam diftantiam tealitcr propa- , '-^^^^
gari , quarc neccfrc cft vc pcr folam fpccicm illuc vfcjuc ^ A
pcrucniac. Rcfpondctur tcrtio, licct fonus tandiu folum j.. .^*
auict, quam diu durat motus cx quo nafcitur , cum ab i-
pfopcndcatin ficri&pon{cniari,acfmaiustamenlpatiu * *<
■^bfexitllinqqaqaeextelndic^pan^ij^e ' ^
cum probabilit^railliimqs,ttequc%i|n ilMd l4la nacdf»
jQiciacauoneauttxpcllciiti^pto^ • * *
r 'PoqiQ^qHiafGlli&a..^^
pendccsjfficfic^vtiif^
^^ade eius 4>e»i^ &itdt^rf rucccfbuc allwieill^^^ ,
■ pertingant : quo fitvtinterdum mult6prius i£b«ninflM''
j>ercipiat,c2uamau^itus fonum, ^uyamcjQ idunxj^i^U^ .
yllainieriuptiQ^efiJjfcqiiit^r. ^ ' * "^-
•' ■•»>»♦.■.•-- ;',-n:v»T- -.c - •••• • 'w,
Q' Vodfpcaacadyoccm^ ca^itti^
noaGuidiem ^pnifti»i(cdcoriua.ifli^uiDig or^na ™* .
a4 caaidwniiihdaim qeccflaria rcpcriaaturTDOTtmJp^^ /
"tS^iaificim^dumzSoaus^brc aa^ * /
Digitized by Google
14^ ^ iTERTI AJ^PaRT. PhYSIC AB
cft in tintinabulis: vbi nota ,1ic^t fonus vt fit , abfolutc
pcndcat ab illa corporum^lifione & clifioiic,non t^^mcu
fcinpcr vt {LCiBaiorvel minor, fcd fepiftun^ id proucnit
^ cx ipfa corporum qualitatc ac difpofitionc. ^
• ' V ''^* Tcrtia dirticultas , quodnam fit foni fiibicdlum io quo
jWi fnbu r«cipit'ir,an corpus fonans quod aj|iditur , an vcro ulud
Simm. cjuod/inter allifa corpora intcrcipitur.Rcfpondctarrcci-
" pilubic^n^iu^in ifto corpore intamcdio,vcrbi gratia, cu
" duo corporaiblida intcrcfepta acrc vcl aqua fonum educ;
eiufmodi fonus non in folidis corporibus, fcd in intcric-
/J^^ ' * Tm ^*^'^^^P^^^^^' Confirmariir harcafl'crtio,tum cjuia fonus
prA pf9 M i;„,YjcdIatc ftcx fr.i<flione&c6prc(rioiicmcdij corporis,
proindcc|ueincopotiiis quam in folidis corporibus rcci-
pi dcbcr,tam quiafi in ipfis corporibusfolidispofTct rcci-
. pi fonus^nil^l obfr.irc vidcrctur quominus invacijtopof-
fet ^jcri foniis , & cccIcOia corpora conccntum facercnt.
Corporaautem quiC fbnum cdunt appcllantur fonantia,
non vt fono afFedla,fed vt fbnum cfficicntia.v,
4. Dtffirt,lts4 Quarta difftcultas cft , quodnam fit medium pcr ^uod
Si!i*dHMmfii fonusdefcrtur ad auditum.Rcrpondctur fonupcr aeraii
•^**^'* '^^*** &aquam non tantum intentionalitcr,idcft,quoad fiii (pc-
cicmivcrum ctiam realiter , hoc eft, vcrc & fecundum fc
^Y'^ ' pr^^P^g^ri. Et quidcm de acrc certum eft: dc aquavcro
'^3^^' quod pcr ipfam fonus intcntionaliter faltcm propagctur
coiiftat cxpcrientiamam fonum ina|£c vicino cditu pif»
ccs fub aquis pcrcipiunt,qQod non poflct fieti nifi ad ipfos
per intermediam aquam cditi foni fpccics peruenittC4
Quod vero etiam rcaliter in aqua fonus ficri poffit, pro-
b4C4ir,tum quia p^irtica ferrea,impetu in fundu a<juaQ in-
ie<^la allifionc fada ad filiccm fonum cdit,tum qma raiwr
coaxantcs intra a^am audiuntur a nobis in acrc cxifti-
^ tibdsrdcbuit crgo fonus illc realiter in aqua cxiftcflfc Yt c-
ius (pecies pcr acrem ad nos vfque pcrucnirct. Id aacefh.
iirra, de ignc clcmehtiri q uod de aere fontiendum cft.Quod
tcrrain fpc<flatiprobabiIc cft aliquas vfque partcs pof-
fc fpeciem foni iti iiIapropagari,non tamdi fonum ipsCu
quia obftat nimia illius foliditas: id^mque diceadam<ie
aliis corporibus foiidis,ac pratfenim dc coclis,nempc per
ipfos foniim polTe intentionaliter propagari > non vcrA
rcalitfer.
i.Diffi€uitm» Qmnta diificultas cft,quonam pado fotfius pcr mcdia
ad aU'
Tract.III. De Anima SKiif: ' \^ ;
auaiwm f feac traiidat^^ - ,
ea partiinquaprteio ronusrccipllur, conimiio ^P^.^^^^^^^^ , ' ^
"'%v,Ucit^^
ad^vfqueinterfaiiitrcarufermSlapli^^
ciuqabcaparcccmictiturin ^uf primoflP^<^tu ^ ,
cft Afortioriprincipio , cum fonus ibi tellwnWOTJ" <
pfo pcndeat in ficri &confcruarUcRnaius tamcttW^- ^-^
.fcfcxiliainquaque excendit quam ipfe motus , qUod
tump£obabilitera(rcrimus,nequccnimilludtUaneCCi- , .
(ariaistfioncautcxperientiaprobaripQtcft. * * .
r^otiQ , quia fotus a cont inuo feu fuccefTiuo motu de-
pcridct: mnc fit vt n#nifi fii^fcffiiic prdducatur, ac pro-
s idbim vi
^od&eaatadyocem, eaammalium proprtiett, ^
^wiidem «pn«to,fi!d eorun» in quibus organa . .
wi «.a rffcrmaadami^ccffiuivep«iuatur.Detiniri;po^ f
'<teftiAUicBin4iim:So«iiiH>ic4^^
Digitized by Google
14* V ITerti ai^Part. Physic Ail^/'-<T^'
\ cft inrintinabulis: vbi nota ,1ic^t fonus vtfit, ab(blu^d,
. pcndcat ab illa corporuinflUrione & clifioncjnon t^mcn
^^ifficuu^ Tcrtiaaifficiltas , ^uodnjun fit foni ful:»i«atoi|n
^'Mmw ' quod^arer^H^Sitorpoxiweccipitur.Re^i^^
. ^ dtfocorpormlidai!itcr#pta'aei«velaqii|im
"^/ ' - eiufmodi fonus non in folidis corporibus, (cdlii-ittSiSs^^
^^'''^^cipimr. Confirmarurhxcaflcrtio,tuniquia foni»
im mcdi.i tc ftcx fr.idionc &:coprc(lioncmcdij corporis>
^ * ' proindcquc inconotiiis qinm in folidis corporibus rcci-
► . ^ pi dcbcr,tLim tiuia fi in ipfis corpotibus folidispoffct rcci-
,^^0K ^ pi fonusjnil^^l ohftarc vi^ltrcrur quominus invaciippoC'
^f^^ > fet {btiUs > & czicfHa corpora concenoim (ac^|^;|Ei>
^ Cori^raautciii quac fbnum edunt appeliatihtt&^^
' • uon vt (bno afft-ita,(cd vt (bnum dficicntia.v . ^
%i^ftdt4^ Quarradiflcidtasea') i|jpodiiamfit m
Agi4lMiiS|gi fenus defertur ad anditimi.lUilfKttA|^
ijaquam ndir tantam tnteiitlonaliter^kkft ^qu
. " • ciemivemm emm realiter ,hoc eft>verdSr^i
^APTif.' propagari. Et ^uidem de aerc certum cft: de aqiia'
quod pcr ipfam fonus intcntionaliter faltem pr6|jj^ctur .
conftat cxpcr:entia:nam (bnum in a^ vicino cdttiu piC*
* ' jCCS £iib aquis percipiunt,qQod non poirct ficri nifi ad ipibs*
per intcrmediam aquam editi foni fpccics pemQ|iu^i
(go4.vec^ ecuMn realiCfl|ipa a^oa font^ fieri poffit» fs^
' • . bnetrytum quia ^rtica lefrea.impetaJnTando ai}uaMf^
iefta dllifione ad 6iicem (bnudi cdit,tuiir igpft^r&uf^,
' coaxantcsintf/^pirtn aiidiitgw
y. 3N&:ddmil%rg6tona«iikfe4i^^
ins {pecies jper a^reniraidiicis vii^operactiifcet Id vmi^
ihtmd. de igne etem^ii^iiod^aflre fenticndnm ^Q|K^|il
rcrraiT^ fpc(f^atiprobabile cft ad aliqaas vfque pailiffpft'.
le fpccicm foni in illa propagari,non tamtfh fonum ipsfit
quia obftat himia illius foipitas: id^mquc diccndomdc
aiiis coif oribus foiidis,ac pracfenim dc coclis>ncmp^jpcr
. ipfos fonum po£b intcaaeiiaiicttr props^jaa t ^iipf^.WE^
realitfer. ' . . »' . '
5.2)iJ|eiJk4f» ^QigHtta tifftfftlf m ofljigMintt pitoitiOUi^f^ medi&
J
Digilized by Googl
ca partc ih qua primo fcmtik recipitiir, 6Mjim6 ^aim. *
cmirti) alioqui non poflcmus dig^nofcci^fec^fcini^wiPfc 9 * ' T
. vcnirer. - 1 i»^ X ^ '
Qno fit vt licct fortus in aliqua diftantia anoln#cflBtcUS ^Jfjj^
dircciiis catncii pertipiacur ,'quia nempe prxualcc fpccics * ij^.i
cjuqabcapartccmucicurin ^ipnm6ronuscditur,c[uia '
eil aforciori principio , ciipi ^onus ibi vcbcmeatior fit \ '
ou am propc noS :qiiamuiii lioii i|l flcgandufiWdnnihi l Ib:.
in in vicinionbjpartibus propagati pcrcipiiquo fit vt noa. •
um cxaft^ polltnia^ tUftatia{n, fotuDriilio editi^ii^ia^
ii:eic. Rc^ondetur (ccBnd&/ttcj)^ fHlras ad aliquam |^r^ 7
Uii^ihcdijfecand&toeflStfc^fe^^dtipUcett^^nafccft ta»^^ "
tnenprobabile eo paifh>^lundi*Sid omnltn j^j^aati^»
ad quam cius fpccics dcucniunt : nam fonus breaifflbEiO •
temporis (pacio procul audirur. Non vidcturautimpro^
babilc fbnum ponc ad tantam diftnntiam realitcr propa- . \
gari , guarcnccclTc cft vtpef folam fpccicm illnc vfc|ue ^ .
pcrucniat. Rclpondctur tcrtio, licct fonus tandiii fblum
ou^ct, quam diu durat motus cx quo tidfci^ ,<ittn ab i*
pfo pendeat in fieri &;ponfcruar{,ac{^iiaiiis tamen ipatii^. ^ «
icfe-ctilMnquaquc extendtt <{aanafi]de motus , <|uoo taftiJ' ^ '
tum probabiliter adkimi^,nequc %|q ilhd-fHa.iitcef*
Xaria xatioQc aut expeiieiiti:^ pfobdKpiteft. . ♦ •
^l^sn^ectliKe fic yirn^^ifi fflllsffiii^ ^i^ucfttur» «6 pr0- *
imle eius ilperiet &accide&ti (ucccffm^ ad aures tioAitl ^
pcrtingant: quo fitvt intcrdum multoprius idumvifus*
pcrcipiat,quim aii^tus fenum, quyaaic.a i^Uigxjtt)fi|UC " «
yllain5errupti<jficfubfcaui«fr. ' * , ■ \
QVodfpeftacadTocoii , cattim^am or<*p*icft, J^*^ ^>
nbaquidcm ^|uiifc>icd corlim itf^uibu^
Adcjuiidmmu^ ,
^tminliuc inodum:5oau$ orc ^uumalis prolacus in acre k ^f^^ •
Qui finxit oculam non confiderat? FfsL^j.
OCVLJ D£^CK/f XIQi^t
^ • . - . , \ cpticos. ^ ,;. ; ;Xv M . . '
humorcs ?.
NtnnuUt recen-
^ ritfr^j fixtam tu-
nicMmtenuem ad-
modumdr fMbiilem^
t \^^fjforwi proximMrn qus
1E !^t eui humorzfndequaqf
P g •^''//^0 amhUlur , admit^
i^unt) quam propterea vi"
p /r^tf Appellat. S^s ver^
I ^/V Of«/i fahricam ex
cnmmufii fententia de-»
# . , T E R-
Digitized by Coogle
T|LACr\ II1.DB AHXMA^BN,TXlNt «# X4^ *
TERTIA •ECT.IOi
^ DeAadkii«
I
4
Prima cft nuid fieSonUs.Rcfpofidctar fic opaiili^d^- V^?*'
niri poircvt dicatar, Qualita& patibHts aaditom afltocs.
Ncquc obeft quod Ariftotclcs i.dc anima ca.S.diieetit fo- ' '
numcfrcraotioncm,loquitui:cnimiiirc!ifucaufali>noa^ ' • * .
formali quafi diccns fbnum cx motu rcfultare. ^ IHItiJi
Sccundacft,quomodo fiat fonus.Rcfpoiidctur «x An-^^^Jiiiik
ftotclc iocodtatofictipctmotumlocalcadiunaisqui-^jl^
MMUdtfn cfKidttionibus, non quod aiotus localis ca fit al- ,.
tcratib qiia immcdiati vciiit fbrqiaUtcr fonus produ- '
dtw^ficttt c^ifcfa&iotifj caloi?«*s^^
%ltttdt8fontprod||^,dici&b^foii^^
saota locali corporam^OflB cd fc inaiccm alliduntur fe-
4jaatut fonus. Vbi notst cAmititcrcaqtiaaUidttntur fit se-
pcr aliquid incdium quod illoraia tllifiotw
jbnum cx hac intcncdi corporis cxpulfionclf cllfiptit
immcdiat^ fequi. Sic cnim acr inter duo cbtporaattrittes
primum frangitur, dcindc ftaiilus fonat : Et ratio quarc •
corpora datiota,quaBminusvchcmcntcr colliduntur,ma--
iorcra &ptoB«JcH:cmfoiium cdant,cft,guia ^
lcuitatc acrcm ms»;is ftcttguntX^adkioncs autcra quae Sjm mm
\' ^ Ariftotelc loco citato reqiiifQamrinoii tam acccflari<^
funt vt t&foluti fi«»^«dsw
r ior,aiftproIbdorfi«tVt quod plurafintc^r^ora qu«
'^ontar a quibttVid qttod flitoac fti ftaag,itur &
fiun:hoc cnim non cft abfoluti ococffinwaivt patet,ctti«
ex coUifionc partium acris,attt fafta jwfM^p^waiiBoae cr • . .
ditur fonus:dcindc quod corpora fint du«i,pr?tercaaud4
fint Ixuia, i^uod corum altomm faltcm Uc cauum : dcai- »
quc quod fmt friabilia. AppclUtur auicm corpus frubilc
( •Mdpri^ i4 quod ia minutilUmas partcs infringi potcft, vt
vitramAtKlocOTcri friabilcdicittB:,cttius partcs omncs
ib^atquepMM
Digitized by
■ , » I' » ^ • "•' ' . T»"»^ - , . , .
Tkact.I1LDiAmima.Swt. if^* \
ail ai^icam f (^ue craiiciatllr. Rcljv>n<failWfc\}tifllI$ab^^^J2J^
Cja parte ili qua primo fbtius recipxtur, comni>& i^GM^
c^jiirti)alio<jiiinonpoflcmusdignQrccrcvndiiiani*fcftttS c
. Vcnircr. '
QjK)fit vf licccronusiniliffluadiftantiaanobis caitusw^^^ • ^
ad iios vfquc intcrdtiin realicer mulciplirctui' , canquam' . •
dilcans canicn pcrcipiacur j c]uia nempe prxualct Ipccics • *•
• <]u^ ab ca pactc cmicticur in qua primo (bmis cdicur^quia ' • ^
cft a forciori principio , cii|n fbnus ibi vclicinciitior fic , '
ouainpcop^ no$:quamuisnoni|fcfteganduit^n6nnihil fo- * *' - «
iH in vicinioribjparcibus propagati pcrcipi :c]iio fit vt noa
tam exadl^ poffimus diftaciam foni primo cdili^i^iN}^
iSrere. Rcrpondecur (ecnndoyttcilt (ftnus ad aliquam par^ ^
ceni^mcdi j {ecand&m efliueale nuddplicettthttatt cft^ . • ^
IfieH probabile eo pa^o <nSaiidi^ ad efmiem «Mjkantiamy
ad qudm eius fpccics dcuenimit : nam fonus brcmlfiteiO
tcmporisfpatio procul audicur. Non vidcturautimpro^ , ^
babile fonum poflc ad cancam diftanciam rcaliccr propa- . ' •
^aci , quarcncccfTc cft vc pcrfolam fpecicm illuc vfquc ^ -T .
pcrucniat. Reipondccur tertio, licct fonus tandiu folum j^. \
aurcc,quam diu durat motus cx cjuo nafcitur , cum ab i-
pfopcndeacin ficri&.con(cruari,acKnaiascamenipatiii * « *
fefe-cifkuncjuaquc extendic quim^i^ motus , quod tan- , ' "
tum probabilitera(ftrimus,nequee'ni|n
.£u:iai»cioiieautedtpeiiehti:^probari noteft.
pci idcc: mhc fic vc nmbifi fiiteeffitt^rc^dupitart ac pio- \ .
indeclasl^ieicfx^acc^^ ^
pertingant : quo fit vt intcrdum multo prius i<fhim vifiif * h\
pcrcipiat,qu^inau^tus fonum, <jui^umcni^ua\abfi|Uc * *
Yllaiutcrrupci(^cfubfc<juicur. ^ ^ * 'i ' •
Qyodfpeftacadyikcm, eaWmaUam prcfprt^ ^
non quidcm qpahfia,j(ed eerum iifi|uiDtu oi^wi '^*
4d eam CffiMmandam neceflaria reperiantar!Deutn(pcH , /
mti&ii&c modum;SoQus oi:c ^iumalis piolatus in acie k ^f*^
r
♦
Di-gitizoij by Goo^lc
I
\4
lyx! Tertiab Partis Physicae
A^V- pulmonibus attra<5lo cum quadam ngnificandi intcntlo-
nc,prac(crtim in hominibus. In qua dcfinitionc quatuor
caufarum gcncracomprchenduhtur , acrcnim matcria
V f©cis cft, animal cfficicns, fonus forma & fignificatio fi-
nis.Quod autem Ariftotclcsi.dc Jinima ca.g.dixit clTci-.
«flum acris,id accipicndum cft in fcnfu caufaliiquia ncm-
t»firHrwtftt4i. pc fonus cx idu acris pioucnit. Inftrumenta auicm ad '
j ^ voccm cdcdam nccefiaria,funt pulmoncs,afpcra artcria,
t cpiglottis fcu lingiila qua: afpcrac artcrisc aditum vcrfus *
os,cum opus cft;OccIudit & rcfcrat: dcniquc mufculi in-"
tercoftalcs, & diaphragmafcu (cptum tranfucrsucondu*
r ^ cunt ad voccm cftbrmandam , quatcnus illorum opcra ,
^orax dilatatur, & ciiam cijm ncccflarium cft coprimi-
^.'^^"^^^^ ^"^c acr yalidiiis cxpcllatur. Vt autc voxfiat pcr-
; fcdtior & articulata fcu apta ad animi fcnfus cxprimcn-
.* dos,pr^tcr fupradi(fla rcquiruntur ifta quatuor pr^fcrtim:
ncmpe lingua,palatum,labia,&dentcs.
M^h0. ^^HP^J fpe<flat ad Echo,dicitur cfic fonus rcflexus,fiue
S^t*modM ^cfle(flatur per rcalem propagationcm,fiuc, quod fxpius .
ncnetw. contingit,per iiitcntionalem duntaxat: fit autcm quando
occurritcorpus aquo rcflcditur fonus aut cius lpccics>
> • proindc atquc occurrcnte corporc polito rcfledlitur fpc-
- ^ cics rci vifibilis: ficqtic vt aliquid vidcri , ita quoquc aii-
' > . - quid audiri poteft,aut dirc^c,aut pcr rcflexioncm. Tunc
autcm fonus aut cius fpccics fzpius rcflcditur ( quofit
V;tipfcfonus multoties audiatur ) cum occurrunt plura
corpora coucaua rcucrbcrantia fonum vel fpccictn fon'u
quorum vnum celerius, alterum tardius iropcdit, nc fpc-
r ' ^ cics vltcrius cffundatur,ita vt cogatur in cam partcm rc-
liire vndeprofluxit. Ex quointclligis ad pcrcipicndum
talem fonum rcquiri concanitatcm loci alicuius diffiti:
ibi cnim fpccics quafi conglobata fortior rcfilit in audi-
tum.rorio non audiuntur m Echo nifi vltima fcr^ rcrba,
quia lic^t fiatreflcxiototius vocis , tamcn priorcs cius
partcs a fubfcqucntibus continuo prolatis tur-
^ bantur:quarc folae poftxcmae partcsqua*
. % lumrcgreilus non impcditur, i
r M ' v nobis pcrcipi confiic-
••••
•
Digitized by Googk
TnAc r. III. Di ANXM4 Sintieh. ij|
NOnnulit arbicraci funi^tuin fonfi percipi cam rccc- ^*^***^
pca cius (pecic jnoueciuiur o(Gicains quidam in aure-^' ««^m»
malieoitmilisypcrcuccrecquealcenim incu(it^(iniii5,qaafi .
vcro peieumo illa cOcc au(iichi,Vcrom1l flicia cft kmc o-
.piaio:iuuii incmt iiiaofficiilofttcn conra&> {bniemrni
percepu^hcm impcdifentte^jettiGwdt o&ttU ct ofE*
cio i nadcanKTepttcaiitar.Qiiare prdbaHlM» altf ftmittat
aiiditioiiem fieri,cam (peetcs lbni|>er mcdittm tefem ex«
ternum diffafa pcruenic yfque ad aerem i nnacum in pcni«
rilTiina aurium parcc rcfidcnccm in qao fic Ibni pcrccptio -
co modo quo in oculi pupilla fic vifio.Icaquc cxigaa iila
ofTapociiisinfcruiunc ad formandum & confcraandum
ipacium illud concauum in quo aer in%us coadaccuc»Sc
TC^/^^ecicsiQaaocgtattmmclittsrccipiaQcaf.
Di iffa f($CHltMti ^ itMi orgsM.
D£ip& iaculctte qdkcicQf ta ^iQiiaiil fifti^So fi^*^^^
Cofiftacquidmiiinprganoattriamcaoj^piaiitinfiib-^^' ^
icfto rcfidere. Vcn^m cummalcz finc ptrtct haius orgt- ^rittT' ,^
ni>qu£ftio cft>in quanam pociilimum rcfideac.Cm vc (a.
cisnac nocandum cil>quod fpe^ac ad fabricam huius or«
gaai , in flcxuofa concauicacc aurium c(ie membranam
quandam procealam Sc pcr cranfuerfum obiedam fora-
OEuni aariumi^iuc quialeais eft>tenilis>ficca,dccenfa ficac
flMimbranacymptni^idcirco focacnrcympaatun audicast
kti|icftabiUimccciaQ(ficuia,quorum vnum incudisValce» /
itimiiiaUeotiiterriiimftape(L»figariittferc. Incrai^fiuft
coi^enictts (|udam aec ftmtcnr,qm aan e^.cittiHem 1^^
taiaecQm etemcncaii 9 fti pacsmixca co^cisaaiiiiaci»
ptotndequeanlnutt[.VcaQccmoeaIbinaaanmTiibdi& ^
dc(inic,fic cympanum audicus ncruo cuidam affixus eft d
cccebro dc(ccndenci,pcr qucm cum (piricus animales ad
^cympanii d-fcrutur,cum loni fpcciosad ftnium commu- p^^^fif^
ncm tranfeunc.His prxfuppoficii: Refpondcmus faculca- itfficmitMtk
Ccmaudicadi cefidei;e inacrc cohynijtQ
V7
Digitized by
t ' T E R T I A » P aVt »f/P^ S I C A E
iiitra tymnanam autis continccur: ibienim relidctfacuU
tas audicatlii vbi fic aaditici: atqui auditio fit in illoacrc
congcrttto,Yt canftat cx prarcfcdeati quxftionc. Eigo ia
' QOcicm ^jcifiiuc reiiict ficolcas :/»^iccc flcro conceda^
> • • ••
" ' (CijLil k T A S E C T IvO»
* * Qyab.^tio -XllL . ^*/.
/ , ■ - ■ . - , X
it^l<iuaikrciriterdcfiniri,ncmpcfli>4litas©dbi^
^ * fibilis. £x qiia Moicionc inttfHtjgerccft odprcmnd^dSe
fiimtdadm fiioftjlhtiam^ift nonffaJ|li«rbitrati.fitiii:^ : neqtiC'
^ oitm (abftaiitta cft per ic fcnfibitis, fisd dH^ Tcraai acci*
' ' dtns de gencrc paatDilium quatitatam.
^ ± digtcultM Seciindo qu.xrifur,vndcnam gigaatur odor.Rcfpondc-
'wnidnAm turoriri cx catcmpcric pnmaram qualitatu^in qua prq-
f^nmm, dominatut^dccitascalore humidum dccoqucntc & cxlic-
cantc.Nafci odorcm cx ncciiacc liquct ex co, quod andi
& fcruidi tcrrarum trad:us,vt Arabiac ^ Syrix opcimorii
edoruifk funt fcraciilimi , licpicraqae corporaodorifcra
t Jii(i€rcmcticur,^iiiiic^mc3makuioiimfi>l9antur,odo^
icm aallum emittunt : non quod ih corpor/bus odori^-
li^mii debcat elfe aliqqid humidi, fcd dcbec '^iai i^&n^
. ^ ^ ^ jco rupcrari»6c pnetcrei i cali^ dccoqui Sc atccnu^i>qQ0
Uctmsfin odorata oMmia cak»c abttndeat: Esc liis iMmc nio»
9i9rk i«/(f/.li»or^i»AensdcfoiptioncnuK»Bigec^ > vt dtca*
ftf, tui^qualititsejcpriniaraAllipmmiftionereiultans doau*
nance (iGCo & cahdo,acquc olfaclum moucns.
Tertio quscritur quoruplcx fic odor.Rcfpondccur odo«
h^w*f^*x\im qnidein Ipccies varias circ, nobis tamen propccr hu-«
jl^^^ ius fenfus hebcciidincm magna cxparte ignotas: quo fit»
vt horum dilFcrcntias non nili tranfiacitiis faporu voca-
bulis exprimamus. Vc enini rapores,ica & odorcsacutos> ^
, acerbos,graues,& (iijU2C^.diaratta* Nctcaiidti
pS^9 ^fiiateodikHec^gMosiaQidiw
gnftom
Digitized by Google
f V
gnftum duntaxat , quo fit vt cum cfurientibus placcant,
fatiatis naufcam af^crant: quofdam vcro pcr fc & finc (a- , • '
porum rcfpcftu jcatos clFc , vt qui afHantur cx odoriblis;
jiequecntm cibicupidicateme!jcciuhc>*(cdmtni|uac^po* . ' ' .
' tiAs.Rurrusodprum alijdicuntor (implicesqui iiiacura i -
iKbusobuenicmcyalij.verdcompdiiciycraosexiiipKamTa^ '
xia commiftione ars piginehtariorum coofidc.
<)aarEo ^aericur quomodq diSlmdacttrodorper nM-*;^^
4ium : cm vclacfjpmitprjniocWumeftmediumaptam^^)^^
, Odori propaghndo eflc tiim aerem ciSfm aqUam : l>c aetc «i,^, .
^uidem conltac,dc aoun vcroprobacury^ia pifccs ctiam ' f, \a
iiod:u fubaquis pofiti ad paftumoccurrunt,quod nonnid ,
odore ailevn:! Ficiunt. Qao po{ito,ad propofitam qua:lHo-
ncm refpondcmus , pnmo , odorem vt plarimiim limul •^^''•f* . '
cum ccnuiofib. fiuc fubtilionbus parcibus , qux p.- mo- ♦ •%
4um exhalationis ccorpoce.o4ori&roeiEaunc , ^c* v rri,
td manifefliiiimis experieaci is facis innoccfcic.Rc{i>/- t««^ii#«M*
lus (ecundoodorcmcciamab(c{u^ liunniidarubftancit > *
JMfiin^ifecaad^ C0e tocentionalc^ poflc ctiam incer-
dum difBiadi (econddbii efle tcaX^LCfVem adqtctonis pdor ^^^t^^f
parspacetexeQquodejUiifttmeasVapGarnequeatadfc^ ^
caftmQtiffima pr6pagari,alioqm oporcerec rem odortfe»''''*
ram iA fttmam penttus aMomi , & camcn odor i qiiibuf*
dam animalibus vc a coruis, canibus, &c. in locis valdc
4 diflicis pcrcipicur^nccclVc cft vt iilic odor communicetur
(altcmlccundiimcHc iQtenciona)e,{cu qiiod odoris fpc-
cics iliucpertingac. Po1|crior parslicct fit magis dubia, prtSjivrf*
nobiscamcn valdc probabilis yidecur : nihil cmm ^^2xi^nt jfmu
j|ttomiau$odorcorporis odorifcri ffinikai fibi odorc^ni, '
*in pedio aere procreec^ ab ifto altas in vicinil& conci^
' aoi parteacrisadaiiq^aaidiftan^iam.reaiicerprodiica«
tttt > iicec ylcrd coqcedaitius odbrem non ad tancaidf dt- .
ftmtiam di Aindt lecandi^m cfle reale , ad qaancam dif<*s
foadicttc (ecttnd&mede - - '
* Qv^Ai s T I o XIV.
DE ipfo adki odorandi nihil aliud diccdum occurtit
^uam tpsi^ 4«xi recepu ijpccie odons iiue laccMoaar
Digitized by Google
♦ •
litcr fiuc ctiam raifiter propagccur f nip{ifacui^^te^i||^ .
' * \ randi: dc qua quxritur in quonain fit fubiea6,(cu qil!q#»
' nafn fit eius proprium organum.Notanaum igituc cft m
. rKjriii»» A-£*„pgjiQji.c^cmitacc nariuraextarc duas carnofaefub-
, ync*. ftju«i« 0Ot^ili|«liAS , qiix a mammillarum fimilitudinc
' ' ^ianct£ mamimllarcs fcu papillarcs vocantur, quibu^
' V ' ' fobiaiosmultisforaii^nibuspacctts^^aodpropter fpott-
. «ae fimaknAiicm fpongiofum vocm ca$iAiiiE,^4 ilc^
X wWiJlrftW^4taduo?habccinfigtiekl^^
•i^Ui^uJ &carunciilanim vfpscftmpIjW^»^
cicndi,& purcTandi ccrCbrum.C)blernandumctWl»cft^
hos meatus deriuari a ccrete^ncilios qu«rf«vn pcr ip(Swi
4 u nafumdiffbfos.Hispofitisdubitawrinquanamparcete^
Krr«4^f^f^4^^t facultas odoratidi ,ciufquc adus chciatar,an m ncr^
' uis narium , an in olfe fpongiofo,an vero m illis duobus
■ '^: • cubcrcuUs fcucarunculis maminillaribus.Rcrpondcmas
. ^ --jBdidcrc in catunculis mammillaribus. Probatucquia vc
' V - ''fiacibitAriftotcIcs,idciccopcrfc(ftaanimaliacgcntrc%irf
' yatione ad olfecicndum , vc atcoliatur ogerqil^m fupcr«r
■«jfituihorMni>ol%ft«».Ofetculum^^e^^
> liud eft qa£ncm^ws.dttan^
crao ip fx mammiiUies cttanailg . fiptt ai>y
lia^JcolfadlusA^cindcl^fratttettallp^^
pcndcnt ill? caruncul<j,non l<jfis nasibuA^dttaf facollik
odorandi.Deniquc non apparcc ad quod alind munus na*
. . ') tniai qa« nihil fiw&* cwUciu , ciufmodi oibcxoila is^.
• ftityiem. '
' . r
• , V. ^QxAaxia x.V, ; ' .v--
' ' ' TS^* pr«ciju»JifEculcacc$4ciaporcocoi^^l^tt*^
J^pUcai»daMie»pequidfit>^^ ,
^ I C^odadprioxtmdiS4duceinattinct,bxeaitte
^ \^ ^ufi^ ri po??ft,Qialibsi^Mhi fcnfibilis, Explicaciikf^.
fcribiturex AriftoteIedes£ittft,(enfi,€.4.qualmisie^
patibilis iu.Uu^d^ a(}uco a ficcota^^^ ^ calorc oria-
Digitizsd by GoOQle
aOOgle
<3agaftfim aScicnsiia ^ua dcfinicionc qaacuor faponim
caura:c.<primantur:forinalis cft ipfam gciius>ncpequali- . ' '
t.is Gcanda pacibilis:maccrialis cft humi(iiim,aqucum,3c • * *
liccum ccrrcftre^ifftcicns calorifinalis guftum afficcrc.V-
bi nota ad procreandum faporcm, humidum dcbcrcficco NHi^
<lominai:i> quiaiTC odor magis in ficco quam in huniido:
iu Qifot magis in humi do qtiaai wxo ^nfiftic. £t . * ' ^
q^pniainaifi hiinitdiim^ficcamprxuiaconco^pne^^^^^ «
ptii mi(ceantalr^oii fbilet fapor Prici» idcirco ad fapociil^ \ ;
procieandiuii^dore opus ffft>$ue tittufo»&ie tniiusD^pcc
qnemapci hiimtdiftficci conco^io pcragatut. Botri
notaadttmUladndnvi<kriprob9^1e>quo3aonf|\iUie-» ^
xtftimant eundem faporem ie(pe£(a diaerforum efle di-« ^
wcrfe fpecici, vcrbi gracia , candcm hcrbam boui dulccni \ s.
cnTchoinini vero amaram. Ncquc cnim id contingic vn-
c|uam,vt quod vni dulcc cft,altci:i lit amarum,mod6 fub-
lata lint omnia impediinenca,quibus faculcai dccipi pof-
fn ciica propnum fcnfibilclic^t po(litfiwi vc illud duU
ceqaodvnigratumcft,alcelificiaittcuadum&m(alubj:e> '
•neque ehini Omnia dulcia omnibij^ graca Cftta,,
Qgod ad pofteriorem difficuidlem fpe^t 9 o^ (iint
prascipuac raporam^cics quas Ariftotdes eitt^erat z, ^'-^^
deanima c.io.nempedulds,vtin meUeiaiti^iBniaab- J^j^^jJ*^
(]!riichio>ptngat8 vt in buthyroy&iTas vtin miri,afor vt ia ^
aUio,aceTbusvtinpomisiitfmacusi5iaeatiisvtinQleis>a* . .
cidus vt in aceto;Pod[ent:(uccni plures afli^nari, fi niagis
rpccialitcr diuidantur, vcl pauciorcs,fi ad prima fua gc-
ncra rcducanuir, vc fi faporcm dicas in gencrc alium cftc
medium,aliumvcrccxtrcmum. Circa quam diuifioncm
quacritur,quinam fintcntrcmi faporcs : Rcfpondetur cos SuifidmfMi
cflc quos Ariftocclcs aflienauic , ncmpedulcem Sc ama- A*
cam>qttia iftiinracioneUpbrum fimc maxiind oppofici»^'^/'*
cijfoi maxtmd cdntta^rto modo rcnfiim aficianc , vt con-),^,
ftac experientia, quemadmoduminter colores ij «en(cn«
tur cxtremi qui maximi^ coiictacio modo vifiim afficiuc»
nempe candor difgrcgando > & nigredo congregando.
Quodficonfidcientariapofesratione primatum quall
tatum ex quibilsoriuntur > a#rbus feu ponticus, qui ex
inccnfo frigorc , & actitus qui ex fumino calorc oritur,
* crunt cxtrcmi : fcd ifta conuderatio non cft faporum vt
. ^porcs fanc^ fcd prouc ad cprporis ccmperamencum ipe-
' y OjS TeRTI AE PaRTIS Ph VSIC AB
dant:lxcct autem quidam ex Riediis inter fe auc cum aU
tcro cxtrcmorum atfinitarem quandam habcanc , fpccii:
iMfw miK' tamcn omncs diftinguunt.Porro cum plura corpora (api-
^ N da pcrmifccntur , probabilc cft non ynmpfaporem pcr-
cipi , feci multipliccm ,(icque& ciufmeali permiftionc
r ^ nullumraporem diuerfumafaporibus permiftisrcfiilca-
• . rciquamuis nihil repugnct , adhibitapracfcrtim.conca-:
. ' . ftione ficri rcalitcr permiftioncm , Yt (apor cfrcntialiccr
V diucrHis a pcrmiftii oriaiur. ..
Qy_ AESTio XVI.
Slutmoio t^^K Voniam fpe^ac aft a^ioncm guftus hoc duntaxac
luSlatH moncndum occurrit , ctiam hcri rcccpta fpccip iti
organo g'aftus,iclqucab{quc cxtcrno mcdio, in quodif-
fcrt a prjeccdcntibus (cn(ibusi& cum ta^u conucaic^noa
camcn abfque intcrno , ncmpc cuti , & force carnc {pon->
giofapcr quam intcrmcdiam (apor incentionalitcc im*
% mutat facultatem guftandi, «
<SiVfWi7 Quod attinet ad facultatcm & cius organum (cu obic-
»fi Uniua, ftum , probabile cft quod Ariftotclcs innnuat i.dc parti-
biis animalium ca.iy.g^ftum elfc in lin^^ua, & quidcm a*
criorc vim guftuseffc in faftigio fcuculpidc lint^uae, qua
ad eius radiccs : quiancmpcca lingux pars mo^liorcxi-
fticciufque ncrui liccc minores,func tamen molIioces,id
faporcs pcrcipiendos magis idonei: vcro finiile ctiam cft
candcm facultaccm nonnihil cxtendi ad palatum in quod
r;— guftatorij ncrui aliquantulum cfflindutur.Eft autcin lin-
irua, guar,qwx cft prxcipuum huius icnlus organum , naec ra-
" brica.Ipfa ad radiccm quai faucibus coharrct, ofle valido
* ' , , nititutjtunicacingitur pcrtcnui , qua: toti ori communis
cft,noucm conftat mufculii» quos media lineaad dcxtram
lcuamquc diuidit ,vcnis duabus maiufcpIis,totid6mquc
artcriis,duobus itcm ncruorum coniugiis:aIceromoIIio-
rr dienofccndis fapcribus dcftinato, akcro duriorc mo-
r tui fubfcruicnte intcxitur.
^ujlm qui iis vntelligcrc cft guftura non effc ta<flum, fcd ab i-
d*ftmM^ pfodifferrcfpccic, quoddifcrimcnpatct , cumcxpartc
tmOm. obie^i,cum cx partcorgahi. Obicdiquidcm,quia liccc
. omncguftabilc fit ta(5tilc , non tamen c contra omne id
' quod tangitur,guftari potcft: cx quo intelligerc cft aliam
' ■• ■ ' ■ ' • jcITt
Digitized by Google
Tract. III. Di Anima Sent. i;^
cfTc rationcm formalem guftabilis , aliatn vero tatflilis:
Organi \rero,quia licct in ca partc in qua incft vis ^^uftan-
diy tangcniii quomic facuitas rcfidcat , non tamcn^c con-
ucrfo, vbicunquc hiculcas tangcndi rcpcritur,guflaadi po^ .
tcntia cernitur.
SEXTA SECTlO>
De Taau.
De iUitii Qbit^to , quodneim fit^, '
Qv^ ABSTIO XVII.
OBjc(flum ta6lus ingencre dki poteftjCjualitas guac- 'j^Mli$gi,t
uis tada fcnfibilis.Sunt autcm (jualitatcscjuimodi ft /itiles "
primx vcl fccuntij?: illjC funt quatuor vuIgares,calor,fri-/» i ffrimd
gus, humidicas, ficcicas : hai vcro decem numcrantur ab
Ariftoceic i.dc orcu c.i. c]ua!cx primis oriuntur:graue 5c ^**'
Jcuc,(iurum & molle,lubricum Sc aridum, a(perum& lc-»
ncjcralfum & tcauc: c quibus cjuatuor poftcriores adfcn-
fum communcm vidcncur pcrtincrc , cum hon fblum ta- ■
(flujfcd ctiam vfupcrcipiancur. Obfcruandumctiam cft
primascjualitatcspeculiari quada rationc icmagispro-
pric afficcre fcnfum quam fccundas, ncmpc immutando
realitertcmpcricm fcu complcxioncm infitam cjuatuor ,
primarumqualitatum. Quarc non immcrit6 arbitramur
lccundas qualitatcs non uili fccundaria ratione ad lcn-
fum tadus pertjncrc.
Eft autcm hic pcculiaris dilficultas dc voluptatc & do- Hmnugd
lofc,titillationc,fame,& fiti,num tadu pcrcipiantur. Ec dtffitttltMt^
quidcm cjuod fpcdtat ad voluptatcm & dolorcm;Rcfpon- 1. ^fylu *
dctur,liccc vulgo dicatur fcntiri voluptas 5c dolor, id ta-/''^^'^^ r
menpotius intclligcndum clfc dc objc(flo voluptatis
doloris , quam dc ipfa voluptatc autdolorc : Sunt cnim
volupcas & dolor propric adus appetitus fenfitiui , vt a-
Jibi ciocuimus : At vcro iftorum adluum objct^la , func
ctiam tadlu pcrccpcibilia. Nam objcdlum voluptatis c-
lus cjuac cx tadlu nafcitur , cft cjualicas pacibilis natura:
niaximc conucnicnsfcnfuiapplicata : objcdum vcro op-
pofiti doloris , qualitas natura: difconuenicns fcnfui ap-
plicaca.Pcrcincat auccm lici^c ad ca(ftum ^^accnus tan^^ibi-.
Digitized by v^oo^Ie
id« T E
RTXAi Pahtt sPtttsrc A
^ Ha fiinc > ficque eius a^mn (eincfRaj^ s^uineqiie::^
^ ' efl » ncque f olupcas i A6 apperici^tero foifit^
^anc (iib caiionc boni 6c tt^i p0S^am feipsiidAtt a-
Aom propnam dolorif & To&i|tcad8<^4'^ trfill^lHiF'>
a^AfMfa* Qgoi ipcftae adririUactooc^i, fi^iiiiii i
1Mb tit^fauioaecorpoQiim^cric&ii^^
& jqpbis I^caKs » al caftum camen md^s f^i
nens: fi v^r6 pco horrorrfen fiiga afcreAat!"
dain voluptire.-crit adusappcricus ftflfitiui.
!• Dtfimt Dciiiqi qaod fpcdat ad famc & fitim,tria in TnaGflisa(|s
^JkU iliarum confidcrantur,in fame quidcm primo diuuiaj» in
^ ■ TentricuIo:(ccundodolorcxcaortus,tcrtioapp^tii5#ca-
lidi & ficci Jn fiti vcro piimo intemperics exnimia|id|li-
: cace«(ecando dolorexc#orcua>tcrrioappccicioiiamw^lc
" ; SApii.Ex quibas dolor & apperitto p^incnc ad appeti*
tum fentiencemidiuaifio ad cadam vc fcnfibile^Mni>
' f aCidkfit^ incempcries ad eaiideiiiiTCieiifibile f r^lpd^i^
TdXmtmiU j D fibipcculiare vendicat idc fcnfes, vt nullo indileac
m*4i$ ii$du j[ mcdio, fiuc cxtcrno, fiue intcrno, quo fuum ©bjcC
percipiat. Et quidcm quod nullo medio cxtcrno i
• ' geat iicut nec giillus^expericnria facis pacec i cum VlA
mis excerna cofpora vc aquam > le uHrcm immedipcd
^^Aas qualitatcs agcic in CpaCosinm tafbos r&A " ^
' ac(bmbiii(craffeerecoqR!^ m^ l^^i
efUktm cespos animalis mbil fic iiicci)cAofli. ^uilnra||io fion
<MMsficiitfccnoiiied(o'prolM^ciuri qcua orgutnin nijfti
eft tam caro qoas cuccm coinpledicur, quam oenfii^^^
ceccaro allquo modoUia pofiit mcdium inCbrniHMlP
(pe^a ncrui. Cum itaque (enfatio ta<flits fiat in caro^s^
pra:fcrtim inipfa cutc,c]ua nihil cxcimius cRin animali,
lcquitur non rcquirimedium intcrnum ad adlioneni^^.
{tns. Quod autem nonnulli Ariftotclis intcrprctcs aOm-
manc duo corpora folida non pofle immediac^ fc u
^e>(edaliquid a<!ris incerHta{em]^rincercipi,^xc<
mnemfpe'ctcmprobabiliCari|i.Qais enim fibi pernii
glpbm 4(pjBiifiib>*Uica maAkia explofuarpmecer
p(«CiM# ant dawmi BMHmtm li
Digitized by GoogI|
ti^ fiffinu Ti infigicur & i Qtip tan^
Si oojidas inde (cqni > feiifioile fupra XbnfiiniiL pofiotni ^^^**^
lcndri, quod repugnaccommani Peripacetics (cholc^» 8^ > <
ab Aridoccie accepco i.de anima cap.ii.axiomati)(cnnbi«
Je ruj^^j^fenfum pofitiim non rcncin.Rcfpondcturta^umiiAu^,!
ab irto Ariftocclispronnnciatocxcipijquodetiam dc gil-
ftu potcft probabilitcr aflcri. Et ccrtc abfurdum fatis vi-
dccur quod aj unc oppofitx partis alTcrtorcs , parcciiv cor- ^
poris calidam non fkum>reJ viciuac partis calorcm perci- . '
{ei|iirequerectt|eiiin|i»extremispat;i|>us nihiifMirj^ > ^
Scpeipeuionos decipi,cumplttscalorisinqimUbecfac- ^ . ■
te corpcnris caiid efle arbicraremuryqttam veri i^>non c« • ;
xiim iiium > ied iacenfiorcm ncin»panis calorcm percx* '
per^.Addeqaodincer.vidnamiUamparce^^ ^ ^
ibitj||ip(ll|RcaIor^>del^mefiealiquap^ * <
^ caloir non fincirccuc>)uod vald^ abfurdum eft. ^
• ' Qjr Aa ST f a XIX-
IStud prxfcrtim dc facultatc ca^us occurric cxplican*
dum , an fit vna fpecic faculta^ rcljpc^u cuiuflibcc ob-
jcAi : Plcriquecnim multipiictmincodcm animali ca* ' *,
^um, cumquefpeciediflindum admitcttncjieoprjclejb»
cim dtt^ aigttmenco quo Ari {^oc. t. de animacit. c 107^ f
ad id comprobandiim vfiis cft : Videiicec quod nntts ipc^ t
cxeicnfiis dickTnamdttncaxac fimrrariciarrm vccficnr»^
taftps anccm.ycrfccttrcircaphxcesconcc^caccs^ qoaB*
doqtticicm peccipic calidtmi & ftigidttm/iccom ^ httmi*
dttm, &c. Probabiliortamen alioramiencenciaefty vni«
cum^ecic ac numero caAum inefTcinynoquoqueani-
mali.Racio huius (cnccntix e{l,quia huius faculcatis ob- Vkicm
jedum in rationc formali fcafibilis vnum cft fpccic infi- tii& nm^
ma , fcu habct vnamfpcsic rationcmformalcm : Quia"^* '^*^
qualicaces omncs prirao &pcr fc.cangibilcs,habccvnum 'V^JJ^JJJ^
xttd^m9»modumimmutandiWsuittm>noncancu , -
ifflMyii.cwy nr m^dijBm.nipftm xnimitt»t v^Mscttm
jquia (^o^ig^niimii. ^iia Cff^ya^MW wSim immucajoi*
iii:, acgwvBtMn opppficum re^onjccttr > bcte obu^ '
fiBmut/B^%imimu^ fil mi||tiplcx>
Digitized by Gopglc
m4 ' .■^■XTiA#Yiirf>J^'4^«iA#^:
Hr^^i^^J. fenfiis communis, 6bie<fta prxfentia percipcrc dfi
^ ' ' fibus externi<; apprrhcnclunrnr: at nullaren: ratio cur non
, V ' pofTit idipfiini phantafia nrarftare : C\ enim potefV eas rcs
wpcrciperc ac digno(cere vbi (enfibns cxtcrnis tam sut pcf^ .
r ' xcftstf€»t non potcnt cafdenrdigQiilcere du ietf (ibm i^t^'
. fttiiisa|r|^hen<bnt«r |ldett^^
mnneiti perci pcred^Honcs c^tefomiyi ftn6iM^ji0f^^isd^
iit <]uod anterioces ilh» cerebri portione^ili (criinin^:^
' Quattaallertio.Eft vnica faculras intcrna apprchcnfiua
itu vnicus realiterfctifus inret'nus,r|ui nnminc phantafi^ i
' vf'-- generatim fumpto fi^nificari poreft. Cuius quartx afler- \
/^'' a tionis veritas ex pi^pcrdentium airertionum probationc
' fitisconftat. NcqHe obdat varia^c multiplex opetaiio
e iQde promahat:ho6-eiii«i non argUit di (lin^ttynem
ftatum:fiqmdeaf ^ vno eod^imteinteUa^u^Qerfie
4^iitoduniopcrationcs profluuQts Qam€f^^ *
^«i^fiRn; brcnon adienfuum<iifllfi(€Hopetii>feddkVc^
dfjlS^Z' ^^^^^ * "^^^^^ pofttnm cft. '^^ * '^-m ' -
" Notandumautcm illudcft,illamvnam reipfa facuttk-
tem appreh^fiuam virtute ciirc vcluti quatrupliccm > pro-
ptcr quatuorilla munia infignitcr intcr fe diftincla>qu*
oe^ fci^fiim communcm,phantafiam,aeftimatiuam>& me-
t^riantfigniftcantur. Quared^ iiUsdcinceMit^^^fiafi'^
. i qi|att#t diftindis facultatibus dincfemQ9>yi^^i^eb»a
T cxtcrnus>itaintcrnui t^uoque fcnfus obic€hipe-
, cic indtget vt ipfum percipiat, & quidem: eo magis ^
9ptiu4tHfef. quod vt plurimum ol>ic<fli prarlcntia non iuuetut cani
fopenumcro circarcs abfcntcs vcrfiitur. ''■ •'^"^
JiiiMi dk^j 5m|j amcm fecdeareiiifiBodi duplicis flfinerisioti^dam ' ' %
Trtm 5m|j amcm fecdeareiiifiBodi duplicis jpneris
dmiicnpC'
Digitized by fcoogle
TikAckML IH^AHiitA tfiTMiiliT*. iifiS
diciinturrenrata!,iclcft,rcpi«felitai^«r€CttaiBqu« fenfil _
aluiuoperccpta lantialix non {cnratxjHcft, rcprarfeilta^^t^. .
tiiia.' alicuius rci feQlibilis fub aliqua ratione qux fcnfif-":^ /• •
uon percipitur,vt cum oui repr^^fcntatLlr lupos fub ratio-
ncinimici. Rarfus fenCuarura fpccicrum aliae funt fim- ,
pliccs>alix coinj#/iwe-il*^'^ dicumur cjjuacrepijjj^fentat ob-i. - '
leda codemmodo quopcrccptafunt, vtcumfp^ciesho- i v
*ficimA^«^<iitat:ha|7C£icxfe^^^ " .If o^<?.:
s quidcm pcrccptas fcnfu rcprxfentant,fi:d aon ' * ^
i<]aofurtcpjefccptj||YCCikaiiiftrsi^coman^s^ .
'cnfiipofitas>n ci\m qt modte tt amdhrtfis im^igm^^o fibi • ^
rcpracfcntat montcjn a&ccQiti nulqiiam ¥Hbm;: . vni»H4m #-
Qnaeritur autcm vndcnam' oriantur,& quombdoiilin- ^^^^^^^
tcrno Icnfu fcu phantalia producanturiUae fpccics.Rcfp6- i^sts^tcvt^»
dctur primo fpecfes fcnfatas fimpliccs a folis obicdis o- ' ' " . .
rin,& cfFcdiuc produci, ita vt fpecics rcrum fcafibiiium
m fenfibus cxcernis rcccptae bcneficio fpijicuum auima- *
.littm pcc fiCQios icnforios dcferantur ad cerebrum quod
cft.i^Mgi|niim Interni fcnfus feu phantafiae , & ttmc appel-
il^;i|{}phantarraata. Rcfpondctur fccundo fpecics {cnCi- u^fi^
t^scompo^^l^^^U^ abicais fl^ \
•cx qaH»iis^9cdm^oimQt<i^ vt intcnieitmopcrai^ '
tio ipfios phanufiiie ^icci^U^i ki^ Sk c«i^iieiitis.U '
qao incelti^ (pccies compofifas tioa tfh diffiiidasA fim-
plicibus fimul iundiiC Rc^ndecar tcstio ipccics neH^^^tfM».
lcnfatas dTc omnibus aHimaniibus naturalitcringipnitis,
^on vcro ab ipfis rcbus acceptas.Probatur>quoniainin a- •
nimalibus natur^iHs qMXi^a n fvmpathia & antipathia -.
cernitur, ratiofic cuiusqua^dam aaimalia facillim^ inter
^eibciantui: quapdam vcroctiamfi nihii vnquam detri- ^
tmcQti fibijumicem intulcrinc>na^uralicci feiugiitnt.Noa
ppceftaaiem-f»tt(i»oib mntio appMt^ ab^oe
prima aliquaapprehenfioncfcnuis itttcrni>(^« jSc^^mt*
siicalopaBffittm i%umm ^cieram
£
Tfi vnicum intcrnum fcnfiim,ncmpc phantafiamll
Digitized by Google
\
VMXt flib>4iuerra coii(ideratioae> ncmpe ia ordlMltMfe
rras fii^ttoncs, v&as qtlbquc fortirur appcljationcsrquo
fic vt modo fenfus c6munis,modo Ipeciali rationc phan-
tafiaj modo qftimatiua,m©d6 memoria dcnominettii^Dt
ifto igtturinccrno fcnfu fub ciu*druplrci illa confidel!Sin^O-
ne dcince|$ dkcmtxs» ^at qiiidcm liocti^
tur fcn&s ifioii|9in|ii^ ' ^ " ^
"" •"•"^"'^•^ijTf'- Tr ir irifTimniiiiii i ft iii iiiiiiliiiii iftiaifitiljf
tum c^ia &di^\^M tiakmM^St^
^ ' ^:^idiMCUca ipfa j>ercipere:e<b^
' • *li«rad vllumcx quinqucfenfibuscxrcrius , cum nuUa
pocencia matcrialis pQifit fuper fuam ipfius a^ionem re*
iicdi, necclfc eft vc pertincat ad aliam aiciorcmcommu-
niorcmquepoccnciam,adc]uam non tantuaiobie6bonini>
• fcd cciam fun^ionum cxtcrnarum imacyines defeaiiwir,
qucc nihil aliud#l\ quam phantafia fub cactone (e^K
commfinis. Secundum munus eftdiuerfbrurn fenAtai
. obtc&t|l^erfter^ & diiudicarc',<]uod nullus exte|Cl^||Mi
'£uifixttai.pra:ftare potcfty aiil»¥attiqm^Ocifca{r<mtij
. ( . flnnriTiT nliirili \\iff\i\ niii i uffi nj ffif [il|iirinii|liii
^ ailnmtt.c4ndidaiii|fim
|iiip.^|ommttMB«lfiiifttt^ vetiK MUtiiaiitc
<r ^isjkeiiKTmiiiin nntauseft iibpcrtiri fcnfib.externis vim
ad fundioncs fuas obeundas prf communicationem (pl-
^ . ' riiuttm animalium , quos i#.vclu$i fonte acprimario
( • featiendi inltrumetito effiindit : vnd^ cum obftraiturvia
' illacerebri Ybircfi4ctvisiftafenfuscommunis,perquam
ptsedidi fpiritus egrediuncur,vt in fomno acci£t,neceiie
eft feciaxi externos f^nfiis, Yrnim liir ln[,iiijiflil>u|gt ir
/d|^ioim^>^ikvigiltt .
V ' • *' ' • « - ' ' . I .'Si'-
• QviiMxif o^ '
t. Btfjp^' 1) Rim4mquamtqrquid(intfomnus& vigilia.)>efiid-
if^fH^^t 1 vi^ilia omnmm excernorum fcnfuu auc faitem a-
liquorum Tolpcio &libcrtas.Somnus veioyqui eftvi^K*
>yy<bmf ywwWa^icfiwuri^^ omnmm fonfunm cx-
V tcroonim
Digitized by Googlc ,
ftniotum ari animaiuiam^ qinctcm S^alutcm in'(ld^a|. '
Ex c]ua tlclinicionc inpclligis non forc*foifinitm fi vtl y-
nus fcnfus cxrcrnuscuigilccrdcincicr cum non projgricdi- . /
' c{ (omnum ciim vi morbi fcnfus obtorpcfcunt f vt coQ« ^ ^
tingit in I:pot!iymia,epilepria,pra:focatioae,&fc. .
Secundo (]ug|tcu^udty>db comingac fommis.Rcf^p- 1. fiifw«f«^
dcAr cdm c^iidngcrCcum « ccrchn (^^t>bniiiiBur» cx ^'"^^g^
oua vcluc cx commulS ^tiQctlni fc^t« lolcnt animalcsif""**^*
ipiricusadcxccrnosfbtftt{pcrncrtij|srciifoliol4cn^
ObftfiniQtur -«ucent c<ynmattia e^ecnos
'oftia>vaporibusifenmciA^c»iiclM^dentib^,q(li* * ^ ^
bus Q)iri tu s graues torpidi teddumnr : . ' CiMi enim (e '
qnieci daPali cjuis,refrigerato moxaliquantiihirtlccrcbro ^
ad<lcafantur vaporcSjlicouepOTldcrofiorcs fa<fli paulatim
dclabendo obturan: mcarus per c^uos (piijcus animalcs . . ; <
Sflcxternos lcnTus d^fercndi crant. Et i|uide:ri \\xc ob- ^ J
ftrudiqnon folumimpedit ilcfccnfum fpintuum anima- . '
iium c ccrcbro>(cdcciam aiccnfiim vitTlium e corde ad *
id cm cerd>nifn,cuiuskcommerd j^c^aciocjuandau diu^
Uiiditt{bmnu^pci:(ctj^ac.QgodAp^Ripp)pn^^ . S
.iiDCerdom*ndnciapiad^foninas,cm obpoituna^^ ! . '»
cctqr, prou^ittexqnibuflamiinijtMn^ria^y'^ ^ci ia,
ireocricuio etyapoAci AlemfvAn elit«)>cd Ti^m
' #ecioncm iniiibec. C«cet&miit qiBB ammum cdll^jlic^ *
Sc i(en(buiiMtlhaAioi^4ilf^uiil^)quaHa/^ *
do,fuauitas>cantus>tenebrs> (ilcntium magnopflrefem*
iium iuuanc, quia tunc facilc (piritus animalcs incGs dc-
tincatur,& vixper quas exeuncfacilius occluduntur.
'Tcrtio qua^rltur, quo finc animalifcijsconccirus fucrit ^<«*/f»id^ ♦ -
anaturafbmnus. Rcfpondctur fincminftitutffomiti cife/'?'**'^ * .
commoda quac animalibus cx ip(o proucniunt.Tempore '
cnim (bninicoiledladinttclis funiliiy ^ at|ima , flc
uocato intus caloct aniir&lis potetttia in cerebro (pici> * ^ '"^.
'mammales^l||ilcat,^calisingHrde&L|j|^ i
ittftius eld>0cat9*&: aaturalis mnkm tnrStinencMecib *
<ftioiiem ,& todus cbcp^cis ituuitioifcn iApenios tn<' ' . / ^
cambk^fieiiltediisbeitefidb-ii^^ "v;
idu^Pi Yires i)iflanrantur,quo4camen
tato accipi dcbet ; Nam immodcratus (bmttus non mc- ^
diocritct {aniuti officit ; fiquidem laxat membca , calo-
rem rtfl»nam hcbetac j yauat cagucj te|iidQS > fococ^ , • ' ^
Digitized by Googk
, ' mcn fub diucrfa confidcrationc, ncmpc in ordine a<lva«-
, , riasfiidioncs, viriasqutiquc rortiturappeilatiQncscqtlo
fic vt modo fcnfus cojgnunis,modo (pcciali rationc phali-
tafia, modo ^ftimacitra,m©d6 mcmoria dcnominctur,D<e
igiturincerno (enfu fub qufdruplici illa couiidc£i?dii^
ne dcinceis4ic4B»(^as9 4i^ qoidmhoc^^
* * tur fcnfus ifibQililuiiis^ * . ; ^
A»^'(M^ £ai^itin;|»t#it#pha4N
MpmiMMii ccnnmunisiCtiamietfidflmi prat{|aiie:^pni$utr|
Cibi4|^iaret«lpjp^fed<^
, ' ^aAwMfkcaipfapercipcretliji^^
rcividcre,&c. pcrcipiant , harc atitfem cognitill^bn piltf»
' * 'ncat ad vllumcx quinquc fcnfibusexrcrnis , ciVnrlbiolla
potcncia matcrialis pQlfit fupcr fuam ipfius adlion^tttie*
flcdi, ncccfic cft vt pcrtincat ad aliam altioicmcommu-
niorcmque potcntiam,adt]uam non tantumobic^tonim,
* fed etiam fun^ioaum extcrnarum imao;ines dcferanciir,
• H|U9 . nihil ahud l|ft quam jj^antafia fuo rationc (e^hs
communis. Seosn^m munus eft diuerforum {eafilfeiQi
.^^f. . obiedtaf^{teiiier^&4iii^c^»<)uodnuIIusixteil|
'laifimmpra;(buetilfi!e(l> ciiiiȴiwfquifc|u6eifea'||
fum communetfil aiiiflt cffeicietefonsm vclnt uhitiipilfc
. <^ < ^ iudiccra.Tertium munus cft impcrtiri fcnfib.extemis vim
ad fundlioncs fuas obeundas pcf communicationem fpi-
\ ' rituum animalium , quos iftycluy fontc acprimaiio
fcatiendiinftrumcnto cffundit : vnd^ cumobftruiturvia
■ * iliaccrebci vbi refidct vi$ i fta fcnfus communis,pcr quam
pcafdiAiigicioss egcediuntur,vt in fomno acddit,neceife
eft (eriari extemoa ^foiifiis, Verum hac lopxs^oMKttm
i^ fiimno 4c de TigMkiiDfmihil ^i^aiiMM» * "^- < iiKK*
. V ♦ • i I ' ;^i>-:t9#'
t, Btffiiul* 1) ll.imikmquaEhturquidfint(bmnu$& vigilillDcoid*
1 tur vigilia omnium externorum fenfuii aut (altemar
l%uirum lolutio & libcrtas.Somnus veioyqui eft^igiUx
lyiydagifjciiiarioadcfiaiitttcj^^ oiiimttmiciifuiu9^-
Digitizedt)y Googlc
tcrnoruni ad animantiunv qiiittcm &falutcm irffticuta.
qua cicfinitione inpclligis non forc Ibmnam fi vcl v-
niis fcndis cxtcrnuscuicyilctJcJcini^'' c jin noii propricdi-
ci (omnum cum vi morbi fcnfus obrorpcfcunt vccoa« . ^
cingit iti lipoch jni|||epilepfia> pcscfocaeionc>&:e. ' • ;
3ecund& quffei|^ud^yMb concingac fi)m ntis.R^(h5-
^lcAr cditt ^ticingcrCcum ca cerd^ci i^ir^t^bftwsSwr, cx ""^«'«^
^oa veluccx oommi4lllM^ttn fimtc lolcnc ani^malcs^T^*
4^iricu$ adcxtQ:nQ$iiidi(alpernci^
Obftruuncur auccm cc^nmunia hStc iSifiis extembs
''oftta,vaporibusd ventrittAc^ifc»ucj|feei;idenn^ '
bus (piricus graucs &rorpicli ccdduntur : Cii!^ cnim fc
quicti daf aIic|uis,rcfrigcrato mox aliquantulum ccLcbro " •
addcnlantur vaporcs,fici]ucp6ndcroriorcs fa<fli paulatim
dclabendo obturant mcariis pcr tpos {pirkus animales .
Sdcxtcrnos fcnfus d^fcrendi crant. Ec ijuideiYi hsec ob-
ftrudia non folum impodic dcfceiii^m ipicicuum anima-
liiun c ccj;ebro»Ied eciam afcenfiim «vicaUum corde ad
idem cercbrui^>cuius commcrcij,cffiacioc|u^diudu|nit;
tandiu fomnus per(cu^c. Qtiod apccm»ptpiic!^omaciib
. stoCjBrdmii ii^i^^Maimtbm ijtPFMDrcunalipc^^
tecur^>ro^ir^^bi^Qamt«^^
vcni;riculo c^aponiciAicfinfvcfbi c^lr^^r^
#pcionem inhibec. Cscccr&m^l!» qux animum cdmgunc,
& i fcn(uum^diftraAione awiujcuii¥,qualiafunc lallitu*
do,fuauitas,cantus, tcncbrac, (ilencium magnoperc foni-
jiumiuuant, c]uiatunc facilc (piricus animaies inciisde-
tincfttur,& vias|icr qaas cxcunt,facilius occiuduntur.
'Tertio qtifkrftur, quo finc animalibus concciTiis fueric ^..^'fmd^
a natura fbmiil|U.^ef^ndecur inft|tuti fomni eife/'^*' ^
commMfalh^uar ainimalibus cxipfoproueniunt.Tcmpore "'^''«i**^
cmm lbiiifircoliea:i.ad inter^ianaioiK aipma , & a- t
uocaco inctts calofe^iniiAiisiNK
'CiisanimaksKi|||B^tac,^caIising^^
xaAm elaborac; flf aamitisftincai^
dionem & todos ^cbipocis ittiuiiioillpit iApciifiis in*
cumbic,(lc^c eicis beneficfO fanitaci eorporis donfulitur* .
ciufiiTC vircs inftaurantar,(iuod.camen dc fomnomodfe^
rato acdpi debet Nam immodcracus fomuus non mc*
iHocritcc (anicati ofEcit i fiquidem laxac mcmbra , calo-
fmoaiittamlMbccaCs ^tauac caf utj ftttp&dos > focoi-
mdii Ab^diuerfk cohfiderationc, ncmpc in oidineadVa'
, rias ffidioncs, vSrias qiiljquc fortirur appcUatioties:qao
fic vt modo fcnfiis c6munis,modo (pcciali rationc pkaii-
tafia^ moflo ^ftimaciua,m0d6 mcmoria dcnominctur.Dc
^ iftoigiturinrcrno ftnfufub quadrupnci illaconfidcKaiSiii.
ne dcinccps eUccmus, ^ 9ttidcmhocl|toiqpi^€llll^^
tur fenfiis communis^ ' ^
*mfi»».ttM«^cmin|Miis>triapotiffimu^
(um*^buaretfiKl|a^fed<tlm
; JttaAllicUcaipfaperciperestt^
i^ycrc>&C;pcrcipiant , lii^mtUfemco^
V • *«waJ vliifmcx c}uinc|ucfenfibusexrcrnis ,'cumnulla
. » potetitiai materialis pQlIit fupcr fuam ipfius a^ion6n(i te*
fledli, neccfTc cft vt pcrtincac ad aliam alriorcmcommti-
. I niorcmquc poccntiam,adc]uam non tancuaiobied^oruin,
* fcd ctfam fun^ioaum cxtcrnarum imagines dc£eraiiciir>
• * qua? nihil aliud 4(1 quam phantafia fub cadonc (e^bs
communis. Sccundum munus eftdiuerfbriim &iila
.u;.l . obie£Ufii(Sxnierc & diiudicare,quod nullusijKf
4imiiiiim pracftare p9tei\, cum Tnufijui^uc^ciifcirj
. r 'AlMucsKd»iedtdiffcrcntia$^(^^
<f ^ktbcmiitJtmdfuA ntttiuiseft iinpertiri fcnfib.exi
ad iund;iones fiias obeundas pef cemmunicationera fpi-
^ \ . ' ritu^m animalium , cjuos a ft^cluj^ fonte acprimario
fcatiendi inltrumeuto clfiindit : vnd^ cum obftnucurvia
' illacerebri vbirefidct visi(lafcnfuscommnnis>pecquam
prxdidi fpiriais cgrcdiuntur,vt in fomno acciait,iiece&
/ c(l fedaci cxtccaos fenfiis. Verum iac lofiis^ojftiifailiVt
• • dlf iiMmio&deTi^aiioii^
t. Btffliul* Ty I(imAmj^9iBrttqrquid fiitmmnus& vigi
i^.fm4f(H 1 tur vigilia omnmm externorum fen fuu au t faltem a-
H^orum lolutio & libenas.Somnus vetoyqui eft vigihx
^i|affda9ifji;tiuii^
/ v taTOXUftt
Digitizectt)y Gopgle
f »••
TrACT. III.Dl AniMA VECIT. ,
tcrnoruni ad animantiuirr quictcm & faluccm infticuta.
Exqua»ticfinitioncinrclligisnonforc {omnumfi vclv- ^
mis fcnfus cxrcrnuscuigiletrdcindc cum non propricdi-
ci fomnum cum vi morbi fcnfus obrorpefcunt i yc con- ^ ^
tingit in lipot!iymia,cpilcpfia,pra:focationc,&:fr. r
Secundo quqTitur,quomodo contingat fomnus.Rcfpxi- 1. ^•wtrf*
detlir tiim continjjcrc cum ca ccrcbri pars obftrul wir, "^'^^^ ,
quavclutcx communi quodam fontc folent aninralcsJ* • *
fpiritus ad cxtcrnos fenfus pcrncruosfcnforios dcriuaru
Obftruuntur autcm communia ha:c ad fcnfus cxtcrnos
cftia>vaporibusc vcntriculoin caputafccndcntibus,c]ni- • ^
bus fpintus <Traucs &rorpidi tcdduntur : Cum cnim fe
Cjuicti dac alK|uis,rcfrigcrato mox aliquantulum ccrebro •* • ; y
addcnfantur vaporcs^ficrueponderofiorcs fadi paulatim
dclabendo obturant mcarus pcr quos fpiritus animales .
adcxternos lcnlus dffcrendi crant. Er i]uidem h^c ob-
ftrudiQ non folum impedit dcfccnfum fpirituum anima- ^
lium c ccrcbro,fcd ctiam afcenfum vitnlium e cordc ad
idcm cercbrum,cuius commcrci j c(^atio quandm duiat •
tandiu fomnus pcrfcucrar. Quod autcm plcno ftomacho
interdum non capiatur fomnus,etfi opportuna horacap-
tctur, proucnit cx quibufdam impcdimcntis, qux vcl in
vcntriculo euaporacioncm, vel in ccrcbro vaporum con-
crctioncm inhibcr. GiEterum ca qux animum colligunr, '
& ifcnfuum diftraaioncabducunt,qualiafuntlalfitu- •
do,fuauitas,cantus, tencbrac, filcntium magnoperc fom-
numiuuant, quiatunc facilc Ipiritus animales intus de-
lincntur,& via: per quas cxcunt,facilius occluduntur.
Tcrtio quscritur, quo fine animalibus conccifus fucrit : fK» /^«liij
a naturafomnus. Rcfpondctur fincminftitutifomni eirc^'«««'jf^^
commoda quac animalibus cx ipfo proucftiunt.Tempore ^^^^
cnim fomni collcda.ad intcrnas fundioiics anima , & a- ' ^ -J^
uocato intus calorc animalis potcntia in ccrcbro fpiri- '
tus animalcs rcftaurat,vitalis in corde fpiritus vitaics e- .
xadius claborat, & naturalis facultas in alimenti dcco- * ^
dioncm & totius corporis nutritioncin impenhus in- /
cumbicficcjuc ciusbencficiofanitaticorporisconfulitur,
ciiifqac vircs inftaurantar,quod tamen dc fomno modc-
lato accipi debet \ Nam immodcratus fomuus non mc-
diocritct fanicati ofEcit i fiquidcm laxat mcmbra , calo-
icm natiuum hcbctat , grauat capuc, ftupidos , focor-
- ha funt , ficquc cius aiiam tcrminant , qui ncqac dolot
' eft t ncquc volupras : Ad appctitum vcro fcnfitiuum fpc-
^nc (U> rationc boni & nYii prsefcnus fci^und^ a-
; <^om propriumdoioriS & voluptaris. " .^^^ y^-'^-^-.
iTAiWb* QH?*^ fpeaat a4titiUati«n«p, fi fumatur pro ipfaat-
tlt^none corpoiis , tunc crit fenfibiie commune, c&m
$t im^ iocatis^» H tadum tam^ majgis ptop^r ^ — ^
hmi fi v6* pro horwcofcu fuga attr^datiomi
4ani voluptite:eritiiatt$amncc» (dttfitkit. ■^■^^^
^ fih ' illarum conhdcrantur,m Huneqciiaeill pBW
/ ' Ycntriculo:fecundotlolorcxcaortu$,tcrcioai_ ^
lidi & ficci.In fiti vcro primo intcmpcrics cxnimia afMi-
: tatc>fccuniJodolorcxe*ortus,tcrtioappctitiohumidilc
^ ; fiipdi.Ex quibus dolor & appctitio pcrtincnt ad appcti-
* . ' 'tttm fcnticntciHfdiuulflo ad ta(ft um vt fcnfibilc commu-
[j intcmp»c«,ad«ttndciQ4jticnfi^^^
D fibipcculiarcTCndicat ifle Hll|pll:> n tti«0&dtj|cait
mcdio, fiuc cxtcmo, fiue intcrno, quo raom 4A)cctani
pcrcipiit. Et quidcm quod nullo mcdio cxtcrno^lidi-
• . ' gcat iicut ncc gullus,cxpcricntia fatis patct *, cum Tidca-
mus cxtcrna cotpora vt aquam , & acrcm immcdiati pcr
' ^ ^dluas quaiitatcs agcrc in fenforium ta^fVus , fcu immutarc
" acfcnfibiiitcrifScrccorpusanimaiis: |icct intcr illa &
epmfrn^ ccipus animalis nihii fic intcrfcftum. (Juod vcr6 fion
miUiKifl^ omis fit ii^emo mcdio probatur , qoia ot^am taatt»
^ — ' eft «sMii caso^ttae ctttem compicditur, ^am ncwntt^^JB-
cctcaco aH^uo modoilici poffit thcditfm int(csfiitei^-
^cdaoertti; G&hicaqttclcn(ktU^tajhxsfiatinim
pncfcrtim in ipfii €tttc,qua MllTlcxtiraiat^fl^
fcquitur non rcquiri mcdium intcrnulnid^aftioanMp^*
Aus. Quod autcm nonnulli Ariftotclis intcrprilil limtf
mant duo corpora folida non poIFc immediatc fc tange-
rcfcdaliquid acris inter illa fcmpcrintcrcipi,cxccdit o-
mnemfpccicmprobabiliratis.Qiiis cnim fibi ^crfuadcat
glpbom iencttiTi b^^llic* machina cxplofum parictcm noa
^muKBMiiiii^ att»oiaiiumaimtaAC|ec€U|piiuii
Si objidas inde fequi > renfioiie fupra {bnfiiniii pofitaiii ^**^**»
icntiri, quoi repugnacccunniaiii Peripacecicae (cnQlr> Sc- ^ >
ab Ariftotclcaccepto i.dc anima cap.ii.axiomatijfenfibi-
lc ruj^a^fcnfum pofittim non (cncin.Refpondcturta^umi^Ai^^j
ab ifto Ariftocclis pronanciato cxcipi,quo€l ctiam dc gu- • ^
ftu potcft probabilircr affcri. Etccrcc abfurdum lads vi-. -
(dctur qnod aj uut oppofitae partis alTertorcs > parccm cof* ^
poris calidam non Auai>ied vieiojBpartis calorcm perci-
peciifcquere(tt|ea^aioememispac(ibMsnihiirmi^ ^
& perpetlio nos decipi > cu|n plus adoris tn ^ualibec par- ^ .
te corporis calid^ efle arbittaremur»quam ver^ fii»DOA t^- i
nim fuum > (ed iatenfiofcm vicina^pactis caidrcm perci»
perct.Addeqaodimer.yictnamiUamp«ttetii,ICiBamqu^ ^ ^
ibiC9KipfltecaIorem>del^ietc((e aliquapatsiB^^ * >
IHS calof non fcntirccur>^uod vald^ abruidum cft.
• . . t
Qjr Al ST 1 o XIX.
IStud pracfertim dc facultatc tSL^kns occurrit cxpHcan*
dum , anfit vnafpccic Facultas rcfpciflu cuiuflibct ob-
jcAi : Pleriquccnim mukiplictmincodcm animaii ta* ' *
i^um > cumque (pecie^iiftindum admittont » eo pt^iefi*
tim dufti argumenco quo Ariflot. i. dc animaCpit. 1. 107^ ^
ui id comprobandiim vfus eft : Videliccc quod Knus (pc*
c>c fimfiis citckynam dnnrayar conrraricfatcm ¥ctfetw»^
taftns aucem,yerfetur circa plnrescontiyietateij quan-
doquiAm pcrcipic calidum & frigidnm^ficcum achumi«
chwi> &c. Probabilior tamen aliorum (entenciacft> vhf« .
cnm^ecic ac numero ta£lum ineircinvnoquoqucani«
maii.Ratio huius fcntcntix eft,quia huius faculcatis ob- phicm fit^
jc^m in rationc formali fenfibilis vnum eft fpecic infi- n»-
ma > (cu habct vnamfpciic rationemformalcm : Quia'*''* '^****
qualicatcs cttnncs primo & pcr fc.tangibilcs,habct vnum ^*'**^
cudimqimodum immutandi or^iim»non canciim i^uiaj^'^
lliaU^ii^e^ciliQ^^ ioifiincsnt : jUseitm
quia cpngpfiimiit^pfii^ te^e^^ realitcic immutafl*
i^i:^ atfomfiitMlii oppoficu^ rc%M4etiif ».Usit 6b\fr
«IfaitttilAli^qHiieriauterf^ fil mHiciplex» jkv^
:rjN^cwes.^plc<UtUi;; fojw^f U^icn jip
•4
. irarietatis cxpcrs- . ; . - ' ' ' -^^. •
COmfHOius .disidem (ctiientia Philofephoym cfl
or^anwn tmtis nvilliparti comorisiiflixum,(eci ber
pfimm omnla eiiis membhi (bram efle.Q!!pdnam autem il^^fic
^gttm i«i»'Mitfgitur : diVm nonnulli carnem» «H j ftemdm ilhmlll
ftf^i* /ii»ic#iirendunt. Nos vcro valdc probabilc cfle arbitFamuc
iicq^ (olam carncm,ncqi folum neiuum,fcd vtrumq; cffc
organum (eu inflrumciunm tawlus. Vbi nomcn carnis la-
t^accipimus quatenuscwtim, mcmBranas, So^Haidgc-
alBffll-
nus complcditiJi . Prt)batur autcm hax aflcrtfo^
|na hac rationc.lbi (cnforium eil vbi fit lcnfio : atqui
ieiifio in fupradidis oinnibns partibus cum in ijs pecci*
^atiir ix(io>vt contlar experientrawConilac cannen rtia^d-
^ ■ jtkh vigci^c t3(ftum in cxKCcnia cute,ca namcjuc pij^^m
. .^aaficactimdi&r^ malc6melius go^iiq^lia Cjj^q^oiii
iiartc dignofcimus. Ec idhuc-fc ipfa ctf(c f4|iar$ magi^
inrit > quaeirolam marlti contc^it> quod^l tiaj;utficuf4*
\\im fttit, (]uiamaniis commune eft reimm tamgeawtiii^
& prehcndcndarum inftjumcntum. Scd harc latisd^ fca-
ttbus cxccrnis: dcipccps.de incc^nif^dKcn^Ui^f ; ' -
• ■* • • .
^ V • :,.r!7r. - . i 1.., '
COmaraiifo^iiid^fldk ftnieiitiaiA 4rtato«f efle fenfiii
incemteteft fiatora^aerfts:»^^^^^
' »cm,phanUfiam,jatftlinatiuam,& m^nilp^
, '•' / aliorum cft (^nio- tres tantum cffe > ^ilhtiii ncmp€ qiA
i ' ' «ftimatiium a »k)Mkafiaii»adiAin^ Pxpbabilior
l!)i9itize€l by GooglQ
jidhac&magis AriftoceltttdiiMdimttMriei^ v^-
ternos,ncmpe (cnfum communcm & phanca{lam,ci\m " > ^
illistantQm mcmioncm Faciac in lib. dcanima , ica vci " '
J^haucahareUqui minimcdiftinguancur.Vcrum probabi- yfticuifiM
ifTima omnium fencencia nobis vi^ccur, vnicum danca tt^f mfmm'
xac eilefen(um intcrnum,vnicum inquam,rcaliccr3c nu- ttmm^
|ncce»li^a)iquomodp>&»vcioquucur,vLicualicccmuUi- ^ !^
: piex eflc videatu r.Quae fenrentia (cquencibus airertionir ^ ;
^BMls declaracur,(Imul & oppodtae (ehtenciat rcfutantur. - *.
\ Fffima adertio. i£{limacitta»iiucoogitatittanon eft f%-t,uifSi|^>
cokasdiftin^ a phaiicaiia.Pcobacaff9iluiaea otBciaquaB
Cffiimiumff acftimaciuae (cu co^cactici r nempeffesnon . .
£en(ataS)(eu (en(a adkta minimi cognicas percipere, e^
«oe ti^m inter (e,cj)ini cum fcnfacis vari^ coniungercpojf^ ^
(unt commodc ad candem phantafiae facultatcm rcuoca-
ii:licct cnimrcsnon (cnfatas pcrcipcrc nobiliiis fitqu.im
xcs iam fcnfu pcrfpccflas dignofcerc : non tamcn cf\ ne-
ccflc ad hacc duo rainiftcria adhibcnda plurcs afcifcerc
facultatcs, cum vna eadcmquc alias magis , alias minds
nobiles adiones pff^(Ure podit. Addc^uod ciW A^t^ <}\^
tiioi^eitJhiJ||§in cerebr* y > & duac aiyesioccs vi^lgo fenfui
commanii^((rema mell|jM^i|^tctpir : vnica fupen^ih^ t
media»vnic«fiMMacaddc|fM^ i
Aima€iaac^:^#ftin^Kti|«ihpi|^ » ^ A
fia^falccm iaaccacoigni llnccnciafii , quiftn^s M^c^cnos ' ' :^
cx ▼actti ccttbri iH^ilii colhgunt. t^^.mk. . .
'Secandaaflertio. Memoria non eddidindla facultais u «^jSffifs»
ieadiuer(us^fenfus aphantada : ^uia nullum aliud olH-
caum memoriar magis proprium vidctur clTc quam fpe- , • *^
des (itteingcnitas,(iucpcr fcnfuscxternos rcccptas con-
(eruarc,quod non(aus efl ad (cnfum conftituci;i4unaupi^ oMSki
iidcs proprium ede memoriae tes pffaeuritas recordari.
ILd^adccuff ilhid tSc opus^hancanaii nequa «liim taa- Sdm^*
tmis ne^oti) eft ffcs ptxccritas <)uam abfcntes imaginaci»
qaod fola praeftat phancafia. Adde qaod ad iccii^das re-
«im imaginflSiniliit opuacft otgano cwattino4iq«rfafc*
4ift9n{tao|gMp«tc^ux paulo 6^90: fitjAc ptaindc^cc^
Tctcia aflertio. Senius co mm uni s no% eftfacul tas di-
jftinfta a phantafia, Qijpd cnim fcnfui communi tribui ^.^^vT* ^
fplcMQU yidctttf dcncgandumphantafut:Aiunt propriu '
Digitized by Google
' *^ ,4^4 . TlRTIAB PaRT. rHYSICAl • '
cfTc fcnfus coramunis, bbicdla prxfcnria percipcrc du s^-
fibus externi*; app^rchcnHuntur: ar nr.lla^efl: rariocur non
» pofTir idipfum phantafia orxftarc : G enim potcft cas rcs
. *. .perciperc ac dignofccrc vbi fcnfibus cxtcrnis iam sur pcr-
ceptae,curnon potc^it cafdcm dignofcerc dCi fcnfibus ex-
. ternis apprc^ifnduofir ? lictiam cjuodaiunt fcnsucom-
munem percijicrc a<^lioncs cartcrorum fcnfufi, non vidc-
turphanrafise dcncganda Adde f](3od non videtur proba-
biiccjuod aiunt phantafia»^-' rcfidcrc in portionc cerebri
cotinua rum ea in (]ua refidct fenfus communis,ca nihil
fit quod anteriores illns cercbri portioncs dlfcriminct.
'^'jijirtic, Q.uartaaflcrtio.Eft vnica faculras intcrna apprchenfiua
ftu vnicus realitcr fcnfus inrernus,rjui nnminc phantafit^
gencratim {iimpto figiiificari porefl:. Cuius (]uartar afTcr-
tionis vcritas ex pra?crdentium nirertionum probationc
fatisconftat. Ncqtic obftat varia& multiplcx opcratio
<|usB indc prcmaftat:hoc cnim non arguit diftind:ionem
I facultatum:(iiiuidcm ab vno codcmve intcllc(fla diucrfx
admodumopcrationcs profluuntj nam flmplcx apprchc-
fio multum dilFcrt a iudicio,iudicium itcm a ratiocina-
tionc , & tamen non admittitur propterca multiplcx fa-
if*5«74ert»/-cultas intcllc^iua.CclIularum aurem difcrimcn in cerc-
*r>4rf ^mm bro,non ad fenfuum diftind:ioncm,fed ad alias vitac fuii-
diflmau, <aioncs a natura pofitum cft. • #
^tandnm, Notandum autcm illud cft,illam vnam reipfa faculta-
tem apprahcfluam virtutc cffc veluti quatruplicem , pro-
' •. ptcrquatuorilla munia infignitcrinterfe diftincla,quje
pcr fcnfum communcm,phantaflam,arftimatiuam,& mc-
moriam flgnificantur. Quarc clc illisdeinceps, quafl dc
Suatuor diftindis facultatibusdifleremus,Iic^t vcrcnon
nt quatuor fenfus rcalitcr diftindli. • - * » * '
' tVeJ^icUhMintentiontihhMfinfuuminternorHrni^
f T cxtcrnus,itaintcrnus quoquc fenfus obie^li fpc-
' -cic indiget vt ipfum pcrcipiar, & quidcm eo magis '
tp^uiintgf. (]uod vr plurimum o'bic<fli prarfcntia non iuuecui , cura
9ttum -f€n^ ixpc numcro circa rcs abfcntcs vcrfctur. ' ' '* " '
ftkm dkj,U. auicm fjpccics ciufmodi duplicis gcncrisjcjui^c
V
lam
nciir
■ •*
aliquopcrccpta funtialix non (tnrat!E#d cft, rcpr«faita^'tVri . ^ ^
tiua.* alicums rci feijribilis fub aliqua ratiotie qiuc fcnfil^^^.. -^" .
tton percipitur,vt cum oui reprfjfcntatdr lupus fub ratio- jjjj^ y
nc inimici. Rurfus fcnfatarum fpccicrum alia: func fim-
f iiccs>alix CQmpofux:illac dicuntur qtiac rcpr^fentat obr > ^W, ^ '
.^edajepdcmmodo qttopcrccptafunt, vtcum fp^cieshoi vj^j^^^^^^ ".^
Wid^ rq^fipgksat: liayfcsi c^f^Tnfatis comf ;
jpificx ycs tjuidcm pciteptas fcnfu rcprxfentant, lc d noti ' " -
co.modo CiHt peccqMtdHTerdm inctr^e coniundas
"cnmpoijStasyTC ciim modce It anri^ifis^imagiA^o
rcpnseicmat mooMim mlK«|o ftufquam rifom^- . • : j^^^,;,^^ . ^
Qtmittiraiicemnidcdairfoi^amttri&quomodo fUntnrfrM*
terno fenfufcu phancafia producauturiU2Bfpccics.Rctp 6- iigs^ia^\
detur primo fpecfcs fciifatas finiplices a (olis obic£lis o- '
xlri,& cffediue produci, ita vt fpecies rerum fcnfibilium
in fenfibus externis rcccpt^ beneficio fplricuum a;iima- *
liuni pCC ocxuos fcnforios defcrantur adcerebrum quod
,cft.ofgaiiominceciii fenfus feu pkancaiiie , & cuuc appel-
ji^tttrj^hantarn^^. Rcfpoodccttr-^fejcundo fpccics {cn(a- u^fiftki
!^jiif[iik^^^ tamcn vtihcipiifiiacopetiii^ '
ciQipfiusph»ca£b^e4d#Ubsi&c^6 /
qaOHiteliigis fpecies cpo^ias hoo^^t^nd^
plicibus^moiitt^is;; ^USfoakitik^^^
icnfacas c^fe omnibus aftimantibus nacttmlitec ingpnitis»
^on vcro ab ipfis rcbus accepta£.Probatur>quoniaiii.in a-
nimahbus nacur.iHs qaxdain fympathia & antipathia
cernitur, rationc cuiusqu^edam aaimaUa facillim^ inter
ic Ibciantur : quardam yeroeciamfi nihil vnquam detrl-
menti fibijmuiccmintulctincnaturalitcr fc fugiiint.Non
poteftaocem-^oim^mQCioappccicusexdcari 4bi<t«ie
^rima aiiquaamreheiifioaefcnftts ioccrniff^ ficAimi*
iJaiIoprx£srCimi%tfim^cicnim
'5.
.i •
£Tfi. vnicum intcrnum fcnfumincmpe phantafiaorla'
t^famf to nominr pj^orafig: dlf <UjGciiu)u»^
Digitized by
A
,* UMSlftb^diiieiiaconnderatioiieynempeiQ^
j , ' J^ffi^Honcs, viriasqt^bquc fordrurappeljadoncsrquo
, fic vc modo fcnfus comunis,modo Ipcciali rationc phati-
tafiaj modo ?ftimaciua,m©ci6 mcmoria denominetur.r^
ifto igitiir i nterno fcnfu fub quidruplici ilia coafid^atio-
* < ne dcinceps diccoi.iis^ quidem iiocMb^qiM|Ecitii8'4^
' tur fenfus coQifiMi^ " %
«fi^iMl £%iri» ft^xi^ phflii|rit,q*atdfttt^4ianirlMb
mii»iai commitfi1s,tria potiffimumprae{bx^^pdi|Uliii^^^
; V waau5cimip(a|»ercipere:dlif^«itttt
ayider^^acc. pcrapiant >^luecatii^m cegnitio non pcrti-
k^ii vHttmc^quinquefenfibusexrcrnis , cum nuUa
V poteiitia materialis pqlfit fuper fuam ipfius a^lionem re-
fledi^nccelTc cft vt pcrtmcac ad aliam alciorcmcommu-
^ . niorcmque poccntiam,adc]uam non cantuaiobie^^orura,
fed cctam fun(3:iosium cxccrnarum imagines dciJcrantur,
• qua^ niiiilaliudift quam phantafia fub ratione fenfus
communis. Scom^m munus c(l diuerfortnn fisnfi^n,
. obiedU^pci»et);^4iiu^<^e>quodnuiIi^^^
4(mfiiiimpracftare p^teil» cum Ynufqui^uecitcaproprij
r . , Ai#ixaloi»ieat <fii^entias olra^
. atnun lc.c4ndyoiii|iiimlit%tt^^n^ Sa&y UmAi^
; £ii]i.^cu»flAm0i jiiunt cffi^
V ^ . ^ittdiceipKirerdnm muaus cft impcrtiri fcnfib. cxternis vim
. ad fundlfoncs fuas obcundas pe^ communicationera (pi-
. ' rituiim animalium , quos iitbVelu|;i fonte acprimarif
, . fcatiendi inftrumcnto cffimdit : vnd^ cum obftruiturvia
; iliacerebri vbi rcfidct visiftafenfus commnnis,per quam
pratdifti fpiriais cgrcdinntur,vt in fi^mno accidit,Decefie
cft fcciaxi externos rcnfiis, Verufn iiic Inpil^wiffiilir vc
^ (omqo 4 4le tig^ iiOQaiiii «
t. •«jfSiu/* 1) l^^ll^^^^Blttiturqui^ vigiiiiActoi»
^y^ftf^^ ^ tur vigiiiaomnlumexternorumfcnfuuautfidtcmai-
iiquorum lolutio & iibertas.Somnus Ter6,qui eft Vigiiis
V tctftoium
Digitized by Googlej
Tract. III. Di Anima VECir: , 117
tcrnoru.-n ad animaiuiuni' qiiictcm & faluccm infticuta.
Ex qurtfticfinidonc intelligis non forc (omnam fi vcl v-
mis fcnfus exrcrnus cuigilccrdcincic cam non propnc dii ^
ci fomnum ciim vi morbi fcnfus obrorpefcunc ,* vt con- .
tingit in lipotii7mia,epilepfia,prxKKationc,&e. ^ . <^-' .
Secundo quqritur,quomodo contingat fomnus.Rcfpp- u ijmwtU
detur tum contin^crc cum ca ccrcbri pars obftruiwr, cx ^'^^^ .
qua vclutcx comiTiuni quodam fontc folcnc animulcsJ*
fpiritus ad cxtcrnos {«nfus pcr ncruos fcnforios dcrinari^
Obflruuntur autcm communia harc ad fcnfiis cxtcrnos
c(lia>vaporibus c ventriculo in caput afccndcntibus, qni-
bus fpiritus <rraucs &rorpidi tcddunuir : Ciim cnim (c
quicti dat aliquis,rcfrigcrato mox aliquanrulum cerebro •
addcnfantur vapores/iccucpondcrofiorcs fadi pauiatim
dclabendo obturant mcatus pcr quos fpincus animalcs
ad cxternos lcnlus d^fcrendi crant. Et quidciti li^c ob-
ftrudiQ non folum impedit dcfccnfum fpirituum anima-
lium c ccrcbro,fcd ctiam afccnfum vitnlium c corde ad
iilcm cercbrum,cuius commcrcij.ceflatioquandiu dorat
tandiu fomnus pcrfcijcrat. Quod ^iutcm plcno ftomacho
intcrdum non capiatur fomnus,etfi opportuna horacap-
tctur, proucnitcxquibufdamimpedimcntis, qux vcl m
vcntrkulo euaporationem, vcl in ccrebro vaporum con-
crctioncm inhiber. Cxterum ca qux animum colligiint,
& tfenfuum diftradionc abducuirt ,qualiafunt lalfitu-
do,fuauitas,cantus, tencbrac, filentium magnoperc lom-
numiuuant, quiatunc facilc (piritus animales intus dc-
tincfttur,&via:per quas cxcunt,faciliusoccluduntur.
Tcrtio qu^iitur, quo fine animalibus concclfus fucrit x cuif.miii^
anaturafomnus. Rcfpondetur fincminftitutifomni e^^c ^'«'^«^^^^
commodaquac animalibus cxipfoproucAiunt.Temporc "j^''"'' '
cnim fomni coilcda.ad intcrnas funAiofics anima , & a- ' .♦^
uocato intus calore animalis potciuia in cerebro fpiri- ' '
tus animalcs rcftaurat,YitaIis in corde fpiritus vitalcs c- .
xadius claborat, & naturalis faculras in alimenti deco- ' ^ ^
dioncm & totius corporis nutritioncm impenfius in-
cumbiCjficquc eiusbcneficio fanitaticorporis confulitur,
ciufqiic vircs inftaurantur,quod tamcn de fomno modc-
lato accipi dcbet ; Nam immodcratus fomuus non mc-
iiocritct fanitati officit ; fiquidcm laxac mcmbra , calo-
rcm natiuum tcbctat , grauat caput, ftupidos , focor-
^cs,oBliuiofos,&ad vitia procliucsredditiad laborcsau-
'|i ^ ♦ tcm 8c rcs arduas ^ libcro homiQc dignas furcipiendas
pigros&inutiles.
ii^r^iT ^^^^^ quarriturquibusanimalibus compctat fomnus.
t^M^!nm. ^^/?o"<^utur probabiiiflimum cfTc omnibuscompctcrc,
cjuia communis cft omnibus ipfius vtilita^. Vbi notandu
cfthomincm ipfo infantix tcmporcplufquamcxtcrosa-
nimantes fomno dcdicuin dlc,quia incrcmcritopartis fu-
pcrioris cxupcrat,at<juc adco vaporibus in capicc affluic. '
In co aurem ftatu a quo vitam aulpicamur in matcriis v-
. tcris,ncquc vjgilia,ncc]uc fomnus ell/cd torpor quidam, «
*■ - f]»'0'a(d vicriliam tranfitur. \ ,..
f. ^nmft^tu ^L'J"f9 (]ux-ruur, an in ftatu innoccntioe fomnum ca-
9f»e^ntt* pturi fuiijcn: primi parentcs accius pofteri. A^rcrit &
e^nujusjttif- quidcm mciito S.Thomas,& pcrmulci graucs Thcologi,
non quidan quod fomnus ilic cx laJfitudiuc aut moroo >
'^ * orirccur,icd(qtiein pura& fynccra alimeti cuaporatio ad
• oblcdationcin pocius c|uam ad ncccfritatcmconciliarct,
<5ui(]uc proindc faciJ<^ folui poirct^Qno circafopor illc
primo parcnti inicd:us a Dco,rcucra fomnus fuit,ncc ta*
mcn in co fopore folus fomnus , fcd ctiam cxtafis fuit^
quatcnusco tcmporcmcns Adami adldiuinorum myflc- * ^ ^
riorum contemplarionemdiuinitus cucdaeft.
ff^iupttsfu Hantafia, prpij^/uo rnodo diftinguitur ,ium t fcnfu *
\ mfyr^f li CDmmdni. cum ab ;acftimatiua &racmori^.;dc6niri
• * i ' * potcft J^a vis aQim£ quli rcs extcrnap cpmunicaiSlc {cnfU
'pcrccpt^ coQcittyintur,fiuefintpr5^nt^
ius officif^ funt nacc graccipuaj j^rimiitn (pccics pcc fcnfUm
communcm 4^1atas al^uandiu retin^^ Sccunduro,pci
I.
V ciufmodi (pccics/]ua? (ficuntur ptiantafiTiata rcs obic^as
^ - ctiani aUientcs ^^nofcerc.T€rtium,(pccies ftnfatas fcu
* i icflfibus cxtcrnisprimum cyepus«tumpqfc^n(um co-
"^* . inanom ad(edejatasinter (ecompoiicrc9& etiain^^tin
fcu diuidcre^Et qua multiplici fpccicrunxfabriqa iiulu- *
** mcra cflSngi poiTunt fiiconcipi : quofityx qui phantafia
. « ppUc^tjAngci^ofi..fiat^^^
1'
Digitized by Google
.»1
Tract. III. DeAnimX Sentiin. i«y
^proB^ii. QuarcuniL^ft regercipiiilii iii|p||f>vf emi?^ ^
liCMnincs irartonc , (ic brutjt aiifnanrcs imagmacidiic 4^ ' \j . •
cancur^ vnde inflindlus nattitaiis||B bruds dlg^ ^
xam asiHmatiaam cQmplefticur: ^ * ?L > ^
ProbtbilelanHiem eft inomnibua4S pcHcftls^timimi
ipa:(cdis antmantibus iaiieflie phahc|fi^tn AmlRrrtilkine^t
etmcnrquod in impcrfclH? vt in apIcpssYerniiDus , zoo. Jf^» ■
pliytis,&c. pliuncalia4uoqucfitiniperFe^a,^cocorpor© '^.y.
fiifa^a (enfu coinitiani nec|uaquaiii dilliinfla, vtpoce quac . /
'folas rcs prxfcntcs pcrcipiatiin pcr^dlis vard pcrfcdla, *
organica,in ccrta corporis partft ncmpc ccrcbro colloca- - ^
ca , &(cnru communi pencs nS^nullUs €bipcculiarcs • ^
fuhdHonesdiftindla y 5c;idHti£in libmtniiihsperfedlioc f ^ ^ . -H'
• Quiniinbrutis^imantibus:^atn qaiarationfsparciceps . - " ^
atiquo modo dici p»ieft,qbacclius IHius imperio Aibiidr
m,cnm«aianda'cantAmde.ccbttsprorcqucndisvelfa« > '
gten^is>{cd cciam dc iis quat ad (blamf coacem|^ciaiiem
pcrcinenc,e({e poceft.E5 anccm pn#ancior cft iif lioftiline \
phantada, quo ccrcbrum humidiiis cft fi modo fpiritibijs >i
animalibus abundct nec cxccdac illahuiiuditas. Quarc ^
accidit vt qui foelici funt ingcnio proptcr ccrcbri moTli- . ^
cicm,fint mcmorisiabilis^pioindfquc/acil^addiicanc^
^dificil^mcminchnt. _ ^
Q V AB $ T 1 Oi VL f * *4 '
PHimQ c|tyeriturxuius fint facultacisfomnia,anphaca«> ^ xtiiiiitUm ^ '
fi^^aa Y€co^ftimacipa;.In quo non niuicu nobis labo>^yI^j|j^|ni^ '
iandamcftiqa»Tcnmquecadcmfacttictccme(Iearbicn|..#ii^^ *
mur > quia camen TttlUii ab altcra viccocc didinguimusi JSiMNAj
Rc(pottdemusib(nniae(rcll|Mimdpropriapkanca(i{,tcft >
tamen vc ab (ftimttuui %cnameco dependeaat»cdi maU
ta incerdocmiendam imttin€mttc»c}uq nonifi per (pecka*
non (enfaus , qtiac fiMC ab#ftimaciaa,rcpraeieilcari po(tl
func,vt cum quis dc pai^entibus/vxore,libcris (bmniac. - " •
Sccundo quacritur quid iint.Somnium optime definiti t^OiffitultAt,
poteft, Apparitio cxhibita pcr ihtcrnum fcnfum in iis qui q^d fiai*
dormiunt:dicitur(apparitio)vtintcIligas fomniumclTc a-
^lum qucndam feua<ftualcin rcpr«fcntationcm: additur ^ ^
(cxlubiu pec jinemttmieafiimj, vt fcias noticias i&c eUe^
Digitized by Google
w hon propri^vocari fomuia : llit»ninginir ( in iis qui dor-.
• miunc) ad rcmoiicndanmriia phanta(ia: lpe(flra c]uac rola-.
tris pcr v^ilisim fcnljbus contnigiint,c]u.ilia :imeucibu$
^ phrencti c!s acci du nt^lif c emr^ Jk iiuuUa ucqua<]Qaj|^<lM '
cuntur fomnia. f i t'»'?.
Terci$it)u2^icur>^omado c^^iteniur & fia^K^miii^
rW,9i<«'««4l]^e(pon^C(^r cuni j^eft velicfl^ auc fahem nf^|;Di;| ex
t •«liffMiCk partc iWariiKiJlillponini agMbf o in cc3rcb]gBN:^c^j||
iiihuc medlbu^^ttibas loimtts.aairoales^gUnS^
* \ ' (|tiiintnm|cumde$Wtt} niMe ctjam
V • ' ?cu fc oftcndunr,|iurc ancta hij^ueranc imagi nes pcr quas
fcnfus incerni opcrantur , i^^nc clarius& obfcuriusprq
' ^ vaporum var^ condicionci Dum autcm yaporcs funt ad-
liuc cralliorcs > & tuibuicnto nimium motu agitancur iri
* ccrebroiaut imagines pcnicusobrutatdcUccfcunc,aacnoa
Diii curbulcta,molcila>& prodio^io{a ?i(a cxdibcnti qU|a-
i. iiaaicid^C tnelaochoticis & fcbri laborantibuS.Ex^nua^
' inteiiigis non opas i^ adcxcicaada fomnia ciuod^na-^
calinata reii ima^i nes reruni a phanjcafia adktniitt^^pii^,
mun^nn exc<i{ft«)t94 quo priniam4icepca(aat^Iic^
Y ' ' fic negandadi comtntantibus Itutf llluc fpiririftu^ iifiagi-»
» nes ipfas feu phantafmacaflmul cum illi^^icaiif ncc iji
cadcm ccrcbri partc fomniacxcicari. ' ^
4. ^us fmt Quarto quxiicur , quatnam fuit cau& proclcrcim cf{e-
tMuftijfr^t' ^liux lomniorum. Rcfpondctur caufam fomniorum ia
«M j$rmM' gpncre dupliccm cile,intcrnam vidclicet & cxternam.In<f^
« ^f|y:Qaauccn^efttriplcxinac^aiiso<mpM<'^
tfjrfuM'^ s;^|.NamraUsieItipfa c6iforis.teiilpc «^cs ac
difpoficiflb
/ \ :<}aoficv(meIaiicboMci tri^fii^^eni» cholcfiiaica»-
& ittrgia,^c»' niTlnitlit rfti||^niKfrnfu fir rrmm nflirff
^ ' ' iiacum|Kercepcio » eaxttniqucaffi<lua,<8cfec^ucascoj^^
tiojfitcniin earuinserum quas inrerdiu vKlinms>aii^.
t ' uimus,aucanimo agitauimusflmutachrainterdormieR-
^i(fff</f- ^"^^ occurrantrMoralis funt animi af{c(flus>fiuc bo ii, li-
uc mali : quarc anibitiofi 4c honoribus, auari dc diuitiis
fomnianc. Extcrnacaula praeter communcm,vt cftccc-
lum & acris di(pofitio,triplex c|uoquc pcculiaris adigna-
DcuSiboni Angelii& datmoncs.Dcus quidena
yd iBffpf iiiitiii^.ljif ticijfiij^ iciMibiifff 7
* - K jdi)y Gooale
TitACT. Irt. Di Anim ▲ Sifit. %ft
vcl componcndo & coordinando cns c]ua: nobis antcintf-
ranc & infupcr intclligibilc lumcn comnmdicando , d'
ica opus (ic : Angcli vcro & doeaioncs non pofTunc pcc (c,
vi fua cjiiiciqnaiiu Guc lumeti» iiiic &ecie»iiii jtQipaaiU';,
cransfundcic^ fcd canciitii Q^irtciis antmales agtcare » iilif^\
preiTarque in ipfis fpccics excicarc,& appoiit^ dtgcrere ail
fiagenda femnUilicec diuetib fiae i bp^ <]oi<|eni AngipU^^' \.
■""inOjiii^Ji vc^o maloidagant; . A -^^^ ^l- "*
Quinco c]u;cricur> quot fint^tieralctainiorum;
tcrmilla fjiTiniorum diuifionc pcncs varia caalafQm ge- ^^^^*
ncrajvt quod aliud fic nacuralc,aliud animalci aliud ^^o^^^^^^^g^ , •
ralc , (]uxcx antcdictis facilc poccn: incclligi,traduncurjfffiif,
«[uinque prccipuqiliorum fpccics cxvtriis modis quibus ' '
contingunc, dcmmptx , ncmpc prima fomnium, Graecc ^ . \ ,
«KMjpt^ilccunda viiio ip^fjiA % cetciaoracnium ^iiMtrtV' )'
lu^^qtiartainfomnium ti^u^ryi^ qainta phancsUina. ,£ac
his ioagfpoftcriorcs nihii incerprccacionc dignam conci>
neiic«< i^,eiiim infiimi^amtUttd quod vulgo concingit*,
ciiitts cai^ eft nacai^ii>vel ammaUsiaatmoratfS.Pliant^
ti.
ta^i <;oiitingic quand» qui domitr^ edeptt » (t adhuc^ W-^ : ^ '
j^lirc j^xiftimac , videturquc a(picerc irhicntcs in (e vcl
panim vagantes formas,aaclaecas,auc vc farpius curbulcn-^,,
casjvcl cciam cumulcus,autclamorcs horrcndos audirefc^^:"
arbitratur.Rcliqua cria,nempc vifio,oraculum,fomnium ^
aliquiddiuinationis contincnt. Vifio continjic cum id
quod vidcrat aliquis inrcrdormiendttm codcm modoc-
ucnic,qttpapparu^a£. Qracolam cara in fomnis parcns, ^'•'•^•v
¥el aliagraoissioaque pcribna, vel cciam Dcas ip(c ali- >
^d cucncaram auc vxka ^nctttum denandat. Somniu ^•"«♦j*»^
aqte{ncftiqoodTerboi^mttakibagibu5yatttferamfimtd%^ V
clicisjcegicar,nec abfqttttincerprecefaciMpciteft incclligi.
Scwa^ An Rceac ex tnfomniis afiuid pr^fagire, Rc ^^J^^'J'^^,
(pondeo td quidcm liccrc in fomniis, qux a Deo vel An- f^^^in^
gclis pcculiari Dci pcrmilfu iminictuncur^qaando id coii-
flacjncmpc immitti a Dco vcl Angclis ipfo pcrmi:ceiice.
Supcrqua rcficuc &dc ipforum inccrprttacioue confi^-.
lcndi func viri,quorum iidcm do^ina, morum ptobi-»
tas commcndct.Exiis vcro (boiiuisi Yjtue cx aiFc^ii cor^
porisauc coclcfti iniluxi»orlancur , licetaUqitid (|iiod
i^dcc ad nacuraics ciFc^lus pcobabilicer ^niiccnf^ : fic
inedici cx, fomniisideranicatcft morbo iadicanc» Ocni*
\) " ' ' ' / ■ . ' ' Digitized by Google
171 . Tbrtiai Pa rtis Phy stc a e ^
cjttccx iis qiuc a dacmonibus iniiciunrur , auc quonim
cauCa cft naturalis , vcllc aliqtiitl coniicerc , prxfcrtim
,<)UQci (pc(flatadcoseucntus>qui pcndcnt ex naturali ora-
ifiam voluncatc , aut ad ftacum (upcfnaturaicm. animas
pcrcincnt,vanum cft ac (upcrfticiofum.
* • ' D* 'A/!imatiuA feu cogitatlu*,
a e s^^t I 0 VII.
Vo ^ccurfunthoc loco cxplicanda. Alccru^jul dif-
rac arftimatiija hominis ab a:ftimatiua brucoru.
1. D f^*'^' p^od a i prius fpcdit, licct vcraqucfic vnus idcm(^uc
irf^^f-^i «'.'^- fc ^■us inccrnus , non camcn iidcm dicuntur aflus phan'*
fMtdff't9r^f' ta«ice &c xftiinaciux : quo fic vr muici ccnfeancur Iiabcre
ii4<' imaginandi vim optimam , qui Facilc concipiunc 6c pro-
, - \ ^ pcc cxc.igicant,rcftimandi vcro pcllimam, qui intcrcndo
. " iudiciofacilc dccipiuntur, Triplcx aucem cft pcculiarc
t/ilttmgttM itiunus ^ftimaciuae : Primum cft cognofccrc pcr fpccics
munmjrt-fi non cenfatas,ncmpe cognc^fccrc aUquid fubracionc ami-
fitm* yj-i inijnici,vcilis,vcl inutilis, noci vcl ignoci, iucundi
vcl raolcftijconfanguinci, vcl alicni, cnumcrancur cnim
hx quinquc coniugationcs fpccicrum non cenfacarum.
Sccundum coniun^crt fpccics fcnfatas cum non (cn(a-
. tisieciciuni cft dc rcDUS,fuic per (pecies (enfacas , (iuc pcr
noh (cnfacas pcrccptis fcrrc iudiciumj & dciis cciam fuq^
* mododifcurrcrc.
Dtffiml' Qoodad poftcriusfpcifljit , aeftimatiua hominis oon
dtf- differt (pccicab acftimatiua brutorum, fcd accidcntario,
idquc propccr racionis viciniam , hinccnim habct acfti-
nh Mfttmdti' ™2itiua liomini$,<]Uodpollit pnantaliam lcu imagmatio-
««4 htmti» ftcm dcccptam corri^crc,qu6d imaginationi non fempcr
rmm» tobIcqUatur,fcd pocius rationi : dcniqucquodcomponat,
, diuidat,propoficioncs coficiac,& circafuigularia ad ipfius
\ ^ 'obicdum pcrcincntia fuo modo difcurrat: quae omnia
ftimatiuae brutorum noacompccunc.Nec tamcn indc fe*
, ijuicurasftimaciuam honunis diftinguifpccic ab acftima-
' • tiua bcllux, quia ciim ciufmodi opcracioncs nonpcr fct
ticcperid quodcftpropriimi fei^ficiux parcis,fcd cx acci-
dcncc,& altirius bcncficioci compctant,ncquaquam in*
• dc natur« diftiu^o dcbct arcrui, ' .
TiiAeT. III. D* AnihX,S«nt.
r
^:Q^ABS.TIO VIII.
Dl V« cjuoquc difficultatcs dc tnfiiioria oceoixtefl. _
. explicafidae. PHof eft > qaomodol difierat me>
inoria a reliquis ftnfibiis mtemis. Re^ODdonii oontC-fi^^^^tmi ^
A lenfiim rc ipfa diuerfum a phantafiaYcl acftimatiiiat^^*.* * ' '
Efti5 autera peciiliarc muiius quztenus ab ipfis virtutc ^^:**^^ ^
<iiflinguitur,ccnrei:ur cilc {pecies fcu imagincs,quastuni . ' * *.
cxtcrni , tiim intcrni {cnius a rcbus ob)e<flis hauferunt . .^li^;
diiitiflimc artcriiare , & prxtcrca rcs pr^tcritas quaccnus ' '*
prxteritas recoidari , pcndetque cius vfus pracierdm a "\
ppdEcaiacaqupdurioripartecercbri > qux.cerebcUum. - . .
apl^cflatur ; quofit vtnqp^uilimemoriapoileanr'» iieC ^ .
tamen fiibcilt ingenio > nec iudieio ratisfirmo fintfiqttp^ .
nimaltcnmighantafis» alterumaiitimatiiueYiril^ .
ccnfetur. • ' > ^ -
Pofterior , quofhodo differat n^poria.a reminiftca- x DiffcMi *
tia. ' Vbi noca mcmonam nonntni|bam: accipi pro iplb tM^^^^f* m
adii fcu aftuali rccordatione rei praEteritfiEj quomodoin/'?'^**^^'
hac difficultatc vfurpacur, Eft igicur cjurdcm faculcacis f^^H ; ;
vtraque aclio : diffcrt tamcn yna ab altcraj-^uod memo- ■ - ^
ria liomini cum bclluis lit commnnis : rcminifcentia vc-
xh ipft pcculiaris & pro^ria : Vt enini jncminiirc dica- • • .
mur , faris fiftremanm cognitam fcu imaginacioneap-
prchcnr«miiermn'appreliendere .» qlliid pi^ftarepi^
runcbellux: vtver6rcmim(cidicamur,necefreeftvtsfeni ' ^
o&UaioQipenitniditam > vtdiicQr&s noUs in memo^ .
riam reuocemasr^MHl pficftareneqaeant lieHttse><}«e
|iinisratfocinatioms,fiQearatione/iue£d>2^Ainf^ ^
cogitatiua fit, func cxpertcs. Vbi nota adum ipfum rc-
imiiifccncix verc eHc a«tlum mcmorix 3 (ed tamcn-pr«-s - . *
fupponcns obliterationcm fpccierum , & ctiam '
adkumracincinationisad illasfpccics excitan- i
C das> aiioqui nonappcllabiturrcmi-- /' .^*
' mfi^encia. £t de feii* ' ^
V. .fibQS in(crnis. V .
■ f
a
Digitized by Google
»74 'tBR.tlAB PaHTXS PhYSICAB
ART A D I S PfT r AT i o
De mota aniniaUuiiu
, y$rkff^ddmttin4*fit facfiltof m9trixin MnimiUihtit .di"
V AB S T I O I.
• T\ Oftrema hxc huius tradlatas difputatio inftitiiitar
i cie motu peculiari fcu proprio aniinalium,c|ui vulgo
nimis fbri<flonomine progrefrmusappellatur, aptiori vo-
cabulo fpontanciis <iici polfet, comple(fliturque non tan-.
tuin progrclUoncin quadiupedum » fed aautioiiem pi-
icium>volatum auium.
Cii^ db- Q^iturajstem vtrj&m aiimitcenda fit facultas aliqiu
Ukikmf m motrix in animali > c)ua? fit prtiicipium ejuraiGdi morus^
Gania dubitandi eft^quod ad eom motum pra^ftandum in
animatiiudSccrevid^turti^maftns-pIiantafijecdmadns
^Ihti4 ti» &ndcntis appettto$:Nihilominus tamen probabilitts efl,
ntttdd* praeterphantafiam Sc appetitum {entientem,a quibus mo-
tus ille pra:cipitur,dari faculcatcm motiuam fcucxccuti-
uam,quaccundcm motumcxcquatiinomnis enim motus
cftadius potcntiae motiuae fibi corrcfpondentis : atqui
motus ifte eH: motus localis : phanta(ia autcm & appeti-
, cusnon fimt facultates perfe motiux: quare alia pra^
' iftas ai&gnanda eft. . Adde phantafiam cerebroHddi^aiii
' c({e>appctitomTeroin corderefidecc':at faculrasmotrix
iMiginemtrahensa pofteriofiparte cerebri » finmlcam
nerdisomnibiispertotiimcorposdi^undittir. '
> Bxq^ointelligis&ctiltatem hanc otigitiem crahere i
cerebro : nuiiam veri fi:dem fibi pcculiarem in corpore
vcndicarc. ' ' ^
§lti0ttmn tntdfi fiat mottftfrtptjfiutti MtfitnMlittm.
QjLAI^T X o III.
PRaeCeniiiffi> motu ^ontaneo tum pifcinm in aqui^
tum auium ia acre , dcmotu tci:xciUium prsefertim
^ui
Digitized by Godgle
Tract.III. De Anima Sentibnti. £75
qui progrciiiuus dicitur,hoc locoqu^ilioinftituitur.Gir-
caqueqAmocum tcia fun^impriniis obfeccutione digoiU ^
Primum cft,quod quicquid progxeditttir , aliqao qoie- f^g^i^
ieentc nicitui;»adc (aitem aiiqao> qiiod tardiiu moueatan u
ficquiercetttecerrapes mb^^ftf» ^cibia crurc.quiefcea* « .
te , fic bracbio quiefceace <manus t ttjcabico qtiic(cea^e
br^chiunimoaeciibadqttenrTfimimaximicoac^fuAC ' ' ')
animalib)i5arcicaU>8( membroramion^arat 9 Vt ftiiicfc
vna pars moucri poiHt altera quic(ccntc. Vbi nota id ^
quoacardius mouccur , cui ahud inniricur quod cicius
'mouctLir,haberc rationcfcn quicfccntis rcfpedlu iftius.
Aitcrum obfcruandum eft, c|uod omnia animaha mo-
tum inchoant a partc dcxtra.Id enim obferuatur in homi-
nibus : quo &c eciam vc claudi hberiiis inccdanc li crurc ' . ^ ,
iimf^ro quam.fi dexcro c^attdiceiv.Deinde cumanimalia •
V6luntinchoare mocttmprimum , firmac(iniO:ram par-
tem^qubdindicat- motus inicium ^uci i pactc dexcta.De-
liiqiieab.eaparceijiehoari debec mbcus > qoae Scrohu^
itior eft ac nobilior> cttiu(modi eff dexcra fi1»m ke»>
^ tia comparecur,
Tcttium obfcruandttm cft , quod omne animt! terrc- it§Ultiim
ftrc inflcxioncquadam mouecur : pcdatac|iudem , inflc-
xionccrurium;(erpcncina vcr6,finu vcl accrad:u parcium
corporis : Qux fnm vcuncur,Ycl ad latera folum fcfc in- .
^ fkdunt , non autem furfum feerigunt: vt pcrmulti fcr-
pcnces quivnapartc hrma aUam Hcxionc pron^ottcnc;'
Tcl fiiperne fefe erigttoc» vc eruofe > qttc ibca prtma parce
cocpocts reltqttam in modum arcus accollunt ^ obaifixt
poftremapacce anceriorem prqiendunt. Qua^ autem at*
tra^ Ttttncttr>vt lttmbrici>parte pj^fiedori ftajnlica pxio- ^
xem ^enduiic>^aac ipfcj niotu ceoaior fic^ exiiior>ctini
'primApatceiWmocaadipikmcndiampofteiiorim^fic- '
que mocum continuo peragunt. £x quibus patec incel^
(umomniumanimalium quiccc & motu conftarc relpc-
■^hrdiuerfarumparcium , cum eciam mcmbrorum inflc- .
• xioncahqua.Sedhxc de mocuanimahumracis>acqac^ad«*
codciisquac (pcftanc adaiumamrcalitiuam. . Vt*
- ' ■ ' ♦ • - • . ._ » . ijl'.
AR T V 5 *T R A Ci^ii^
/: j : ■ , rv::S k V o s-.;'
POftrcmus hic totius Phyfiologiac tradatus de
lilTana omniu formarum phyhcarumj ncmpc anima
• ' • tationali inftituitutjde qua proindc accurat^ dillcr€dum
. cft^s tamcnprxtcrmiirisqusefuse fatispro noftroinfti-'
' . ^ tOCO de YoIantatCi Ubcroarbiuioj» & humatiis adtibus ijk
' av#/ fci^inoraliphilorophiapcrttaaauimus. Eniitfi^t^ h^
§mg»kms. fpi&sm^ fiibftantiaiiium««itiqiiAiis,ybi dc kifiils(^.
gine,immonalit^e,5t tiatura ^(Ieietur:fec&ik^ ii| fsfi^
Ijpcdant ad ipfius facakatcs,vbi pracfemm ie i$z^^Sb(x
fus^ difputabiturjnamde volunt.itc (atis fupirque aftulQ
eft in MoraUbus:ccrtia dc ftatu animjE feparatae , -vbi 4c
projf ria iplius facuicate mociua cx infticuto agccui:,,^ f
. hHius trAlbiMs. . ' . V^^
Dciisqug fpcftant adfiibftaatiamanthiil^J^'.'.
^ > •'. xationalis. ' .^'
1>$4rigme mhuUamMn 'V^!'
jAi.a:T I o ^J[. ' '>/J
s»
>
* . ■
ANceps admodum fui^ apud vctcrcs Philolofophos
piopofita ha:c dc ayiijmanim otiginc.quatftio ; Vcrfi
jncilljxccifefcndisvatiis c<>Kmi%crliac rcdogpj^^
. jiiiimoisenciiii;» ndlxam ^ntenti^m iiiperliaiixeapwcinvi
(cqnenti6Qs conclufionibas, / . • • ^ , .
iff^H^ik Prinia conclufio. Anima raQonalis iicutjyiW»W^*
^ . jiali virtutc procrcatur, vt inter alios fcntit Tcttulliamw»
trobatur h«c aircrcio , quia virtus corporca non pocdfc
attingcre produdioncm rci rpuitualis : Acqui virtus f«-
ounaiifi cft cotpocca^ y&^otiWscaa? f eoLCu» addi^a:
•%
Tract. IV.Db Anima Ratiom. trf
ni m 51 V c ro rationaUs cft ipiEicuaUs> Ytpot^ a matctia in-
dcpcndcns.
Sccunda conclofio* Animas acctpiunt cfjp a Dco per i, Cmtfi^
€reacioncm.PcQbatur,quia omnis fubftantia qnaepcoda*
citnr^aut gcneratnr ialtem per accidens>attt aeatar:ac a- j
ni^na rationalis neque per u gjenerattttt com n6 fit G<^m-'
pofitumphyficttmmequcperaccideiBiCttmitonexiemi^ *
iie per Yim ipd congenlbim ptocreetttt more caBterarams
Reflacigtcur vc pcr crcationcm prorlucatar. " ^
Tertia conclufio. Animx rationalcs non Fucrunt am- J« CMwliiJlft;
fics fimulante corpora produ^flx , vtplcriquc vctcrcs& •
intcr illosOrigcncs arbitratifunt. Probaturiftaconclu-
fiOy quia cum id quod cft fccundum naturam & per fc, fic ■ .
prius eo quod cft jpx^ci nacaram^lc pcr accidcns: fic au» ' ^
tem valde fecundum nacnram & per fe , vt anima tatio- ^ ^
nalis vniaCttrhumanocorporiynoncicbetanimapomeX'^' ' :>
tia cornus ancequam ipfi vnita fittrit. Nec eft quod fia- . ,
ganc Piatonici & poft hos iurretaci animas in lcelerani - -
pcenam iil corpora decrudi>fcqaetecar enim vnioneiti a- \
nimjr cumcofpore e(fe malsmpQenae , cum ramcn eon- ' ^
flet cifc bonifilk naturari (pc6lat cniui h-cc vnio ad confti-
tuenduin incegrum homincm. - * A ■
Quarta conclufio. Animarationalis k Dcoinfunditur ^**^*!!^
fimul,& vnitur corpori in co inftanti <mo primum matc-
riaorganis ac difpoiitionibus ad cam fornwm fufcipien-
4Umrequilicisinilrudae(l,qaodaccidicinmacibus circa.
4iema conccpcaqaadragcfimumiin foeminis ve0&»o^<*
gbfimom ; quo fpc^acprsBiictipcQsiUenamerusi^eriuii.
pttigacioni^ in Vfccri lcgc pro maribus ^idem » ^o.diC'*
ram^pro/ceminis verd|8o.C«ceittni co tempo^is fiiccefiU
ad fhi ^rmationc» non indiguft corpns Cniifti, «im' in J
«fo concepcionis momento diuina Tircufc ac Spidcus
Undi opcra pcrfcdlum abfolucumquc fueric.
\Qyabs.t^p II. .
ETfiiacioiiale$ ')uiima$ feirtcnales elTe ac^nmorta*
ies non liceat homini Chriftiano dubitare>cttm id .
#(aram pa2inariimoiacttla»ConciUoittnidectc«i9icfiui« .
TiRTi/n Parti$ FHt>ieAi:,< .^^^
•jSotumPatrum aiithoricates apcrt^ (atis rcflennir,&fu!>-'"
^.kjyAM» ^*^^ aniinac immorralitatc riianr pr«cipua Chriflianaei^/^ ''^
'^gH^^^ fundamcnu.Nihiioivinuspmcn ad maiorcm fid^:
^tffci- AOS»potc ri t hoc 1 p fn m phyficis racioiiibuSiCmn6rQt^ii ^
flff'» «juonia fi fcmelconflccanimanirationalcmcffc^lrf'?.
. lcm 9 £iicil^ erit eandcm effeitnitu>rtalein deuiajtiftra^j^^
, ciim conftct (piritu^es fubftantias natura GjfL^f^l^r
4 • . ^ortalesioftendehdfum eft imprimis ratioiralem lifni^ili
cfle (piritQalepDjlioc modo. Tali5 cft euiurgue rei hatura
, \ qtraKs eftcius operatio,namcjuc opcrari fcquitureffc>fcd
©perationcs anim^ rationalis func elcuata' fupra natura ,
& conditioricm corporis ac matcrixiErgoracipnalis ani-
ma non eft m itcrialis ?t corporca ; led immortalis (cu
fpintuahsrMinor propofiriojdc qua dubit^ri poffet, pro-
ifpirs^itnti jjatur cx panc tiim intcUcdus.cum voIun|:atis, ^pacte
'^^'If^ inulicOiiis', quia intcllc^lus noftcr percipic natb^l^
f^^d tnmts & abftra<flas isfztcvh ftngulari , dcindc fo^|t
^mMmitm eohctptvLS Tt(6m ifatttHlerialiumjvt Dei & fubftantiisifinn
urftrstM fcparacarum, percimtq^taliaobieda onmi ^ncnfiiHp^Br
jkisfM^ ' bera,fiae figura^caiorei auc aliacorporeae mdPi^alBSB^
' ^ . .' nejhi conceptus triateriales non fimt ; quarc oriuntut i
potcntia & forma immatcriaIi:c|unE anima rationalis.Ex
> <■ partc autcm voluntacis > quia ftudio folius honcftatis
- fcnticnccm appetitum rcprimcrc,acipfi imperarc, libcrd
vclle & nolle quarumdam virtutum, vt iuftitiar,{pei, pi^-
tatis,acrcligionis adus cxcrccrc; haicinquara,&fimilia
&iit fii^ra uniiim & appecitumi ac jproinde yolu9t<}$ jtf «
oueadcoanimacuiusefth^cpotentia, (unfatteri^^*
^ dinis ; immaccriales ncmpe ac fpirituates.' ' ' "^ -
^/fMm ! ' jBx his y ero ^am faci Id^ cft demoriftracf atuisbii
imiBnMim natemedc immortalci^ ii Iwnc modomViQupd eiti
^JLfT'' tualciUW eftimtHoirtaler iitcoriiiptiBilct AU^
mvffraw^ ma racionalis ex antc didlis eftfpiritualis:Ergocftincor-
'^' . * V ruptibilis feu immortafis.Maior propofitio confirmatuir»
<^uia cum fpiricualc litindcpendens a materia:hinc fit vt
a materia lcparatum pcr fc fubfiflat : dcindc ciim noa
conftec partibus phyncis , nempe matcria & forma^ qu«
ife inuicem funt feparabilcs > icd tantiiin mctaphyficis:
i Mmpceenere diftercn&i » mz 1 ie rddicer non di£.
Diyiiized by Google
Tract.1V. De Anima. RAr. i7f
ferunc : hinc fic ycaoq (it nacucalicci didiblubilt leacos^
xupcibile.
Pnetercafuppeciuicali^mioncs^quibuseadeinanim^
immqitalicas confirmacur : vc^uod ijpfiingenicuni£c itMtfff
natiira asternicacis defideciom f tpod non miftrinclani: f^imm^fr \
^od iencfcenrc coipote animus noti (cneCcac » ct\m po- ^^^^^^ * '
t»s rarioin dicsobnrnicciix:Qiwdcommttnisillefic oni*
nium ^eiom & populonim conicnlac : quod <|Qi in^ *
tcc Philo(bphos rapicncidiini kabiti funt, ita fenfcrint, *
rationaUs Mnimd fit fdrms vtri informMS,
Qv AESTIO II,
FOrma» quod fpcdlat ad prxfcns negoti um ,(iupliciecr fg^^ '
dicitnrincmpea(ri(lens,vcl informans, Ai&ftcns ^<^^jflm^ff^
nir,qua(mottcndoicuagtcandocorpQriprxeft,auomo- \
do incelligencidc » qaas moucndis cerporibns mlcftibttt
plerique prpbabilicerpr^cittnc»ab ipus appeUanctttfer-
maeafliflcntes» lc hoc genus fermse impropriumcft. In- ^^^^j^.
fermans vero dicitur , qu»incimi k. fiibftantialiccrTttt-^**^^
tur cum (ubjet^o iprum aduando,& ciim ipfo vnum pcr
Ic compoficum fubflancialc conftituendo : ouomodobel-
luarum animse dicuncur formsc ipfarum informanccs , &
hoc gcnus forma: proprium eft.Quacftio igicur eft,vtrum
anima rationalis iic hoc poftcriori modo Jorma corporis
Iiumani,an vero priori c!nntaxat. Refpondibtur animam jgfif^^
rationalemefle hoc poftcriori modoformam.QuodipfeMMliil
Atiftocclcs non obfcur^ fignificattit lib. t. deantma:cum
enim dcfinittiilct animam in genere > aftnm corpori^ of«
ganici» pattldpofthocipfttm cxplicaosfiibjungttani**
mfincfleqtta vittimos, lcncimnsft inceUigimtts: vnde
iacild eft colligcrc animam qua intelligimus , hoc eft a-
nimam intellcdiuam fcu 'rationalcm cdc adum corpo- .
ris , hoc eft formam propric didam fcu informantcm.
Nec defunt racioncs adhoc ipfum comprobandum vali-* CffifrMtvtt
diflimz y qux pccuntur cx incommodis quaz inde {fLC^t^ f^^Mim^
rcntur> fi anima ratipnalis elict tantum am^cns. Prim&i^'^*
fequerccttrlieimincmiionc(reYnamper(e > fit^noa
clle vnius eflenti« 5c naturn^ : anima enim tunc Miiiift
Jiaberct vt pan; , icd vc fubftantia ^oaMlampcr 6 com- ' ^
\ pl^oi V WktSnfi,vjit!^ &mc tnnm pcr itWK .
% 4
Digitized by Google
w
•3
(
a|6. TSRTTXB ^Partis
alio , ac proinde4jomo c|ui cx anima conftat & corpor
non eflet vnuni quldjcd multa: quodvaldc abijir '
: & inauditiiag,5caind6 (cqucrctiir hofnin,eni noij
► gcre,ratiociriari,ycU(B,&c. fed folanianimariiM
idpra;ftare: ficilt cmipinlus folaRLincclii^<
aliqiioilrcadim moatefc
in affumpto corp<Kc j qii0d«ittcfhi^mtildw
tbfiil^inbcft Lnam lifechiqmoper corpQdimnlbfelfig^
ati^^tociiietur , fcd petanimam : adlio tamen ipia non
wkax vel corporiXcd toti fuppolito, ncmpc homini tri-
buitur. Tcrtio, fccjurrcrur opcrarioncs proprias animac
non pcndcre vllo modo a corpoic, ficut operationespro-
prisE darmonis inalTumpto corpore : vteO: intclJigcre,
monerecjuippiam Jocaiitcr^^^c. nullo modopcndcfatab
^ .ijpT^forpojte aiTulxipto : Ac^uiabfurdtunei^ lipodw|piii|||
jr^inamma rationali:liceCeniii^eiiiSMpuQiUa>M^
nes fincfiipxkilenfiiin.^ corpus,non ttmeniuitt,i»ncil£ii^
iieii£aiam.Arcorpotis iiibac vicafi^n p
peijn^CQos ncm.iaceHigeci^ut r^bcia«s»fifie
I Vtmm omnes onimA ratfmmlH n^tuTA^ di^niuu^
Q^V A E S T- I
f» IV.
T.,
J
. ^ Ouj^^C quidciti asqMalcs c/Te rationeipeci^ayiqit^pv;^!
' . \ji om«e$.pc acquo pamdpam^Qusiicttr ^temLH^fO^^
gm^cs fecjiwdum pcculiarcm icunumeric^m.fc^
Hfmfiflticqual^Sfiea «icqiiipejfe^^Citius quff^^^^ t-^
iriiq(icp^arsyidccujrsquepfdbaib^ yid,|>miwtiii^^^
$mc^cari^ probabclia^ c^lpidQici, fic |cqaeAcib)|s^||^^^
J tioi^us cicclaratur. - ' -^Sf^Jf
^ ^jfitti», Prima aircrcio. Nihilrcpugnat animasrationalcs.(6^^v
cundum quidditaLcm numcricam,feu difFcremiam indi-t
uidualemcircinrcqualcs , uavt dilFcrentia numcricaftpj;:^
indiuidualis vniusanimxlit nobilior difFcrentia indiay^,
dufdi aitcrius , proindcquc potentiarfeu facultatcs.ifi^!^'-
'* afMadoafjiMioimii^biiiores poce
^H^gtm ^^^'-^^^^^^^W^^S^^^^ ^ ratiocinandi fictK^Coijflll?
^^W^Jt Vf^Qv^iAi^Im». £t fiuiiiipj»l>^ili(cfte(m^2a^u^
Googl
TiTACT. I¥« Db ANiiAk Rat«' /»8t /
argurre opcrationum non tantiim materialinm leu <w- I.'
^.tiucaiuin : (b<1 ctiam immatcrfalium inrcqualicas : tum
<]uin qu.Vii.uTi animx fortiuntur corpora pcrfc^^liora, alix }*
minus pci fc^ta.Eii^o cum loi ma i\ix mitcria' i]uoa;i per- ^*-'
fcdlioncm cQaim^l4ceui|Mnclicio ed animas alias alijs ^
circperfci^^iore^ :$^^9ia^UiHcile^uis
intauto diifcrcnttarumindiuidualiummiracrcro, cum
omncs &m inter fe diSstcaiH^ 9 omne^ fomctt fwavA cHe ^
dignitate arquales. * AdAe qu©d raajot<m afFert vniucrfo ,
v^nuiVa^ difparitas pcrt^onis (ecUnium ndiir^iA
<]aam xqualitas.Ec certc non cft diflitcndum inter angc-
losciulclfm hiciarchin^S: ordinisjfcu ciurdcm (pecici a-
liquam pcrfcdioiiis in.cqualitatcm rcpcriri , o^uarc lilud
idcjn noflris animabus non crit dcncgandtim.
Sccunda. iflertio: Ratiodilparitatis cjua: iiuerdiucrfa- t*JJJirtio,-
rum n Mmarumfundioncs ccrnitur^nonomnis pctenda
cit ex inxquxlitaitcpcrfe^ionis numcricae ipfarum : fed
nonnunquam atque adco faspifTime ex inaiquali di fpofi-
tione corporebnunorsanorQm^.quibus animat indiget ad
ruas6ui^ioncs.rit(i oSeiiadaf^: Exempl; gratia, quojpv*-
nus promptiAsctu^ipiat,aut expcdit{ll^ratiocinctur,rjc-
cocdpeur fiaelieiiYs^Q cx (bJa nobiliori animsc conditio-
nc oritur>(c4ctiamac potiffimum plcrunquc cx ipfacor-
^oris prarfcrtmi cerebri meliori difpofuioncrpoiret cnim
heri vt vtriufquc anima effctarquc pcrfcda fccundum fe.
NotaiuiLim autcmcft diligcntfer , cum anima: rationalis
potci.tia: qua^ Iam fmt orgaaicae, qua: omnes fqnt matc*»
riales & corporeo organo aflfixsB, vt funt cac qu« leqimiti^/
tur graduuj^^ vcgctandi & fentiendi : <]|jQidam vcro nott'
OilgaQic^u immatcr i alcs ,qux non corpori fc^ foUxani
Kiac inRircnt,vt ftnt intelleihis & voluntas : exnbbilio-
^odo operandi, rcaiijuidcm colligi maj orcm nobili*.
^t^^f'** potcntijc orcanicar, tion tamen potentiae immatc-
xklissquia inxqualis difpoiitio organi importnt ina:qua-
I^potentiac orgaiuca: nobiliratem , non vero porentio: ,
immatcrialisrpolfetcnim fieti vtintcilciflus xqualispcr- '
fedionis cum alio intclleclu pcrrccliiis opcraretur pro-
ptcr mcliorcm difponfioncm cercbri. At non conda*
git vifioncm meliiis ficri in vno quam in alio , nifi & or-
^anumfit (ncUus difpQfuQm>& fimul vidcndi facultas Qt
^Sfcgctior,
ait Tertiae Partis Pyhsicab
t
. S E\C r ND A D I S pyTATlQ,
Pe ijs ^tiae rpa^iit facii[taces tii^ndkt^^
ybi de int^featt. -
< • * t
'l • QV AB S T I O I. ' ' .
DVx funt pr.iecipuaE facultatcs animsc rationalis >de
quibus lioc loco agendum eirc vkU^bacur,neinpc.iti-
tclledus & volunrns ( namqiie mciiiori^u^m non^U
adduntabintclicdhiminim^diftinguitur: facultas tlife^
' i90crixtipfi proprii^» nutlum habcc vrum nifi poft iepMf»
j ' , ^oi^ntttorporewdeQCjuedeitlain (cquentf di(puta
iie dicamus)'atqui de vbluntace fiitis fiipcrque dixiimiiii
Moralibus: reftatigitur n hicit (bfointelligeitdifitfft»
tace difleramus. * •
Jtfinku^ Et.quid cm vtabip(iusobje6lo ordiamur , quxrimns
^tn^ Wcquodnam fit ipfius facultatis obiedum adaequatum
ad quod adi€quate fc extcndat intelligpndi potcatia.Rc-
fpondetur illud non cfTc vcrum, vt plcriquc contcndunt>
tphdtuu fcd ens quaccnus intcUigibile. Aatio eft>quia prius natu-
ra eftinteiiigereens vtens>qiiim verum : ^uiavcrumeft
paffio ieu proprietas quxdam entis : otm^ autcm pro-
, ' ; prictas vt cft natura poftcrior , fic aatura DQftends.iml-
lidtur am id eains eft pr||«i^^ Adde5inNlettr#'>
fclligwle'iatius.patcaf quam ens verum i dm liBrfftl*
fm^ttAm^mmoi^ intelligibile , &cei|kcAspfMI:
abftraWt a vcio^falfo^intclligibilccft. Ma^i^tur
cns intcIIigibiIcefIcobjc(flum adarquatum intclIcCTUS.
dt0Mt.t£€ Girca quod notandum eft in illo fubjedlo duo confidc^r
^ Z^^U^ ^^^^ ' ^^""^ vcluti matcrialc , quod cft cns alterum vc*
«nrdMb/ ^"^^ formaIe,qu©d dicitur intclligibile,itaut intellioibiR-
tas ( vc fic loquar ) fit ratio formalis fub qua ens dicitui
^ objedumf adjcquatum intclIcifhiSjquiKl non debet iiiii^
dpi> quafi n^cefle fir yTnrinfjpjiTnr r — 'f' ensiTno»
co&dpereimelIigibihtaten|^%d quod etis idco intclie-
* i»teconcifiatur,quiaeftinteili^ileJficatcdoxiid^
' ftper^mtiir > q^ eft vi$bilis > ricts viftUitis ^::
• iMM-^mtiiibvifiun. In quo tamea difbtc inieUcfKlf'
kju,^ jd by Google
TRA<?r. IV.Di Aniha Ratiok. ^«5
a ^cfu^quod intelkaus pofTit pcacipcrc c^imlilmcri^.il^S
formalem ratioucm fui obiedi, nempc intclIigiJliUtaie,
quia ipfa cft aliquul intclligibile:nuo(l noa poteft prqfta^ . ^
jc Was Jiat^ viUU4Ucas,^ci})i caufa,u5 cft qutd i^ilibil^ . .
Q V Ai s^T^i o itlL
S EAfiisdu?fti0fiiscft,vtrri rcs particufarcs pcr fc fcnfi- -^l^^^;;;^^
bilcsjintctiamintcUigibUcs/ettlubintclIcaualenQ.^^^
titiam caderc poiTmt. Conftat quidcm rcs fpicituales Uui ,
vniucrfalcs fiuc particularcs,cflc pcr fcihtclligibilcs, lii-
cct 111 prxfcati haius vicse flatu fortaflcnon ttifioWcurc
ab humano intellcc1:u concipiancHt.Gonftat ctiarcsma^
tcriales,&: fcnfibilesper accidens tam in communi quini • '\
iuparticulari.&prcccrea fcnfibilesper fc incommuni c(-
fcintclligibiicsifcddifficuitas propofita cft dc rebus pcr
itfcnfibiiibus inpaqiculari,vetl^i caufa,de hac albcdme,
magaiiadinc,&:c. anper fc fit percc|»tibili$ ab intcllcau.
\ Ncgantpleriqttc praelcrtim veteres , iiquemagni no- ^
minis Arift6t.interpietes» &'quidcui l^tis ad mente phi-
Jofophi,qui cxptcflis vcrWs i.Phy Cc.f .t.49. fcribit intcl-,
lcatim cfle vriiucr&littm , fcnfum fingulatiamt iliadqae
intcrcartera yi<4eturcflc mtihius agcntts inteilc^^us vt
fincrulajiafcnfibilia ad ordincm vcluti vnjLUCrlitiam 9t ^ - I
intelligibilium transfcrat , vt fic poflint fub intcllcftum
cadcrcquod Anftotclicae dodlrina: valdc confcntancum
eft. Vcrum quicquid fit de mentc Ariftotclis, vcrifuni- ^*'^ '
Uus cftfingularia fenfibili^ proprio acpcculiari concc-^JJJ^^
ptaaoobisintcMlgi , tum quia intellieibilcreciprocatur ^ ^
' C^cnteiquarc cum fingularia fcnfibilia fint cntia , fani
«rantintcIl|gibilia:tiunquiaintcllc(5Msafiigttaci^^^ -
mcn intcrTmajM:(aIc«c fingdarc fcnftlwlc pcr pofitiuas *.
Vmu^oe Jififercntias>quod ncquaqdim pratftarc pofiet»
infi vtrumquc pofitiu^ cognomrct : pun quia intcUc*
^us cx multis propofitionibus fingularibus lioUigitfVm-
ucrfalcm : non poteft autem intelligi quomodo cx antc- ,
Ccdcntc fibiignoto aliquid confcquens iufcrrc poflit.
Pcni^ue non cft vilo modo probabile Angelos fmc bo- l\
Ao$ i ttoc malos fingalaxia fcafibiiia iguoiaic ^ <^ tamcK
ft'
. TerTiX PaRT. PhYSTC AE I
illanonnifipcr intelleduac fpccics intclligibiles pofliint
' ^*^' ' agnofcerc. Mitco hic cjuod per habitiis tiunartiscum
prudentix intcllcaiis dirigit plcrorquc adus cxternos &
^ L^^tm MrtP ^^"^^^*^^^* '^^" potcftautcm illos dirigere nifi pcrfpcd:os"*
vc^^nimr. "^.^^^''^.^•Locus autrm Ariftotclis fupraallatus hc folctcx- -.
plicari, ejuod illud i\t difcrimcn intcr fenfum & intcllc-t
N$tMndum ^""V^^*^^ fcnfus (ingularia , intellcdus vcro v«iuerni- '
$ gn um etiam & non rantiira fingularia pcrcipiat. Ncgamus •
^ , ;^ ^'iccmncccfrariucireilliulpr-rfatum munus intcllcdlus
agcntisjvt fingulariafcnfibiliapolfint intcIIigi.Cxtcruin
!^ Jiorandum cil alicerintcllc(5tum,aliter fenfum co^^nofcc-
re iingularia fcn(lbi!ia:intcllc(flus cnim illa cognofcit co-
gnitionc immaccriali,&: pcr fpccics immatcriales: fcnfus
''V«6cognitione matcriali,& pcr fpccics matcrialcs.
■ fiffefenfibilia.
Qv^AE S T I O IIL ^
"^nulU Q Vbftanti^ matcriaics tiim ipfarumpotcntix & habi-
%j tus matcrialia lurc appcllantur:quia funt matcri^ an-
• "^' ncxaEjncc taiiicn pcr fc fola fub fenfum cadunt.Quqritur
autcm hii: quomodo cadant fub intellcdum.Notandum ■
u ^^^5!"" ^^^"^ huiusjtum ad fcqucntium difficultatu
faciliorcm cxplica{ioncm,Prim6 non poife aliud incclii-
fiabfqucfpccicvcl propriavclaltcrius rci,quac aliquam
abcat cum re intcllcda ai!initatcm.Sccundointcllc^um
poffe multa concipcre , quorum non habct ^roprias fpc-
cics : itaquc non cftnccclfc , vtcorum ommumquoruin
formaftturconccptus fcu notioncs ab intclled:u,pr^cxti-
tcrint propriac fpc^ics fmc in ipfo intcllcdlu, (luc in icn- ,
fu.Tertio npn omncs fpccics quae funt in intcHcAu paci-'^
biji c(fcab intellcdu agcntcipfi imprcflas : potcft cnim
intellcdus iflc paticns fiu^&Dalfibilis vidifcurfus cx ira- '
prcllis ab intclledbi agcntc ipecicbus alias rcrum occul-
tarum fpccics cliccrc. Qu^arto intcllc^mn agcntcm non
nifi ca^rum rcmm {pecies poffc clirerc,quarum przcxil|ut
phantafmata fcu fpccies in phantafia.Quinto phantafiam
hominis quatcnus habct vim €ogitatricis.icuacllimatiu^,
poflc vi quadam difirurfiua circaparticulartacltccrc ./pc-*:
«ics fcuphaniafmata tcrttm quaruadam raatcrialiura ii-
- • •-•^•r --^- ■ gct noA
^ tct A6 fitit per fe fcnfibilcs,id c(l,nu[Io fcnfu extcmocx
fc perceptibiles.Quar omnin licct non rintadmodumin-
dubitataiattamen vt valdd probabilia hic fupponimiiSi;^-
His igiturpofitis , Relpondcmus primo fubftaDtfas-*'^^''^*'
corporeas pcr proprias ipfarum fpccics ab iticeUe<^a coii» .
cipi: arbicramur enim produci Jb incelledu aEcnte ibe*
cics fubftantiarum corporearum e6ac|toienco guo nihil ^
obftatquominus formemuseorui|^phaniafmata,vtpatec ^ •
^cx quinto notando.Eftaatem hsecm^po intdhgenda ma-
xim^ dypfis.compoUnsuiam quxdani corum partcs , vt
dii&renllK ,«^m niihiftm abftrufiefint , non caduat fub
notitiamphantafix ac proindc non polTunt ipfarum fpc-
cics imprimi ab intellcclu agcnteipolTunr tamen per pro*
prias ipfariim fpecics concipi , quasi%ceUedaspaIIit>ilis
vi difcurfus in feipfoclicit. , j.
Refpondcmus iecund6,rerttm ctiam aliaru maceriaiiu Jir
nonfcnfibiUura,vcpofcnciarum, habituum,a4tmmr&c *
proprios conceptas formari poOc ab inceilcdu, nfiquod
carumomnium^rerttmlpcciesproducipoffiQtit phanta-
fia vcabintclleauaic#*Wfedquodquodmharepu<rne
inteile^ Droprios concepcus de ifs tebus cSbrmare,*d[if-
currendafolicccciipcxcbus Aotis ad : addeouod ,
plcrat<jue exillif fenA'etiam extcrno funt pcrcepcibilcsj
acptoinde ipiStum phantafmata habcri poifunt , & fpct
cies dcipfis infclligibiks ab ixuelicdu a^cc^docu "
Qtai tT re IV.
Dybiwtur aPhilofophis nrim ia nottta intdledl^
dentornunc fpcciesi?(pumimmaterialium feu fpi-
iitaaliam,aa vcro abfque propriis fpeciebus vi foluis di-
iottfusiniiotcfcant. Verum quicquidfitde lilacontro- '
licrfia, cuias partem vtramque vaideprobabilem iudica-
mus: Refpondcmus ad propontamcjuaraionem., ia^clle*^^^ u
aura mhocpra^fentiftatunon pofle foiimarcclanwi &JSZr;
diftindum conceptum fubftanti^uiim feparatarum: tdm .
quia non pollunt cognofci pcr fpccie«* impceijSis ab intefc '
kattafcnK, ^umflttUapolfinccflicawmphantafmatt: '
tt6 TeRTIAE PAR.TI5 pHYSIjC.A^^- sJJ
^ lyigffjjgi ^U''^ ^u^^ nlmium didant i rcbus pef fe reniib^
' fe£lo cx illis difcurfn poirinc clarL" & diftin^i ]
Uc^c intcne^us paOTibilis pofTec aliquas ipfbru^ ,
/pecies elicere>ilJae tameti lioniitfi fnbcwil^
lllas reprxfeitcareot 9 4efnde illa pcr t^&ii repr^t
tio ocairfh phancafinatum non mediocrftcK^incerri
tur : non tamcn ^xlcirco diffttenclum eft nos pofliri
cui lum formarcaliquos conccpcus ctiam c^uiddicai
vt Ioc]uuiuur,fub{>aViriariim feparaCarum cx antccc
t notitiarcrum fcnfibilium aut materialiunij^uxaliquam
habciu cum ipfis atfiaicatcm. Et (]namuis ciaflpK^di
' , cepcu^ non fint adeo pcrfpicui ac dilucidi>po(]j(inj||
die cerci ac nece&nj,ita vc i.Iipram certitudd aC t
ta*; non tam c|^ra&^pereiLappreheafiofii»t«^
diicurfus nece'daru qu^dain v^comprobetjbif.
\ E S T I O y.
^ftftU u* V T Aldc probabilc cft anima in h^c vita no intcHigcre
mtrtds* V fc per fuam clfentiam, ncc pcr fpcciem immatcru-
' lcm fui ipfius, fcd intcrucncu fpccierum intelligibilium,
4f uas abftrahit a (cnfibus > id^ue noQQifi a^ KQcmic
■ . mcerpodto difcurfa , yxo ex a(lianim rQcwn perceptione
tmmfk inii)! oociciain deducicuc : Exempligratia: Animapri-
iMtfMvr» mdm per iitcelledam toncipimacaram homiiiutAiiba^
manl , ciiias (peciem fibi in^pite&per iacdl{edam*agea-
tem<jui fpeciemillam abftnadt h. coadiciQaill|H$ iaSoi*
Jaacibusi tum reHcdtitar ani ma (upra fuani a£tum,eiim-
quc percipitjlimulqiicimagincm feu fpccicm,atque adeo
potcntiam per quam aduiu illum cxercuiti dcindc quia
^ouic fpecicm rei commu its & abftraflxnonpo/I'e cllc
quidmateriale &: corporeum, fcd deberc cfreomnis ma-
tcriae cxpcrs>atque adcQ nonnifi in potencia Ip iricuaU|fc
fubftatia incorporea, vc ia fubicdio relidercjpercjpic can-
dem k vt fubftantiam quandam imtiuteriaiem iacelii-
^ieacise & rationis participem.
^ycDiMb his£^ili c&inteUiecre quomndo tntelleda9> dam
iSSi^firtHk ift cofpocc % noa iiiodo& ^iedpcoprias quoquc fua-
, • ' <tioncs>
ud by Googl
ffiones , atqo^ habims (ibi inhacrentcs dignofcat, nempc ^ft^ M
pcr difcurfum & adlionc reflcxa , idque iutcrmcdijs fpe- J!^^
cicbus rerum circa quas operando vcrfatur. Cxtcrum a-^ff
nima liuc intcllc(lhis pci luosadus cognokithabitusf^ir«|iiil,
quia expcritur fc cum facuitate & promptitudinc , qosB "
habituum propria eftjopcraxi. lam vcro expioprijs a(3:i-
bus & habitibus i n fui ipiiiis notitiam Kc reuocat. Quo4
vcro i^edat a4 voluntatem & ipfius adhis , licec vix per
propnam (peciem ^ognoCcancar» nihilomuitts camen di^
icd^ cognition6 pcrcipiuniur. ft>rro ea nocitta^quam a*^
nima fuie dircaa fiue re£exa cognitionc M fe fuiCj; po- *
centi}'s & haUitibos & afHbus fibi comparat, non taiitum
cacft,pcrquamcognofcituraliquidanfitifedctiamqui(i
fit>vt.patctcxallato fupra cxemplo : quamuis vltro fa-
tcamuriilam quoad prxfcncem animx ftatum eifc mul-
td ccrtiorcmifta,<jua^ nunp habctur valdc impci&da*,^
TiBri^fimfMnMmTmiiiftimimtiUgm^
* • *
Qv^Aa $ T t o VI, • ♦
PRopoficat ^uarftioni feqoencibos aflcrtionibus breui*
ter4c tam^ fortallc fufHcienccr fatisficc.
Pnma afiercio. Intclleiftus prius cognofcic rss alias i,*4Sirtk*^
qoam fcipfum. Ratio cft , quia ratio dire(^a prior cft
quamreflcxa :inteIle(flusautera cognofcitrcs aliasafo
dirc(fla cognitionc : fe ipfumvcidnonnifireflcxa, Yt pa-
tct cx prc-ccecJcnti quaeftionc.
Sccunda alTcrtio. Incelkdhis priiiscognofcicfiibftan-*.*<|W
tiasmatcnalcs,quamimmatcriale$&(piricuales. Rado
«ft,quia cum nihil fic in iocellcaa qudd prids ooiifueric , ' .
in (cnfu : ca prids ibnt ia intellcau,qua: prids fiienuit ia
lcnfu : Atqui fubftantijc matcrialcs priiis fuo niodo funt
In lcnfu cmam fohftantist %iritualcs : quia ncrapc maj o-
icm habeilcaim accidcntibus fcafibil;bus , ^u« pci fc in
ienfiis tncurrunt,aiHnicatem.
Tcrtiaaflertio. lntelle<flus priiis cognofcit compofitaJ«^/-w«^
fubftantialia,quiiTi ipforum partcs aut difFereatias. Ra-.
tiocft,quia cognitioconfuladiftinaamantcccdiciiplii
^ccm^omj^ofiu cogaoifonititt psjuii& coAfHik
Digitized by Google
• ' "* tionc , partes autem nonnifi diHintia. '.:^''/^'^
,ju*4lftru*' Qaarraaircrcio. Accidcntia prius cognofcuntut 4«*«^
* rubftantisE. Kacio cll,quia accidentia icQfibus pate»fc^r!^
Elurimuin j fubftaniia: vero latent, nec funt per (c fcnfi-
iiesjidcoquc nonfikmcico ncc tani facil^ cognofcibiles.
^^fiii» Qui.nta a&itio. 5iogularia prius fognpfc^i^ur qu am
tniualalia : tion cnim intcUcaus pojctt aflii^j^ijti, jcq-
. gmtionck vnitwrlalium ^ifica priiis abfka^ml^^*^
gularibus :^uatq W^ffcd^fVtpriAsfingularfaip^^
. rit,quamvniucrfalja. ' a ' - ' \ a 'r-^^^^^Mk^i^
A ^JMti. SexLa aiicrtio. Mihis ▼niucrfaUa , l^f^cs
' * fublatisomnibus impcdimentis 5 & pofitiS^ttlo^Q^ip^
quifitisad elicieudam noutiam , prius cognoIci»|iaf;c*-
' - ''^'"gnitione faltem coafafa,quam raat^is vniucrfalia^ n^pe
quam iplarum inhmaium fpecicrum genera* Katio cft,
qai^ rcs mimis vmucrfalcs minpri indigcnt abftra^ionc»
^lTrtk» Scptima aflTcrtio. Pofitaaliquo impedimento cx partc
^ * potcntia: vcl cx parte b^] cdH, Vt gkrioium contiikit
t, fingulatia fcu incliui<iua prius cognpfeuntur fub viu-
&rfiIi|rirarioucijtta«fiibftacialiori^ Katiocft, ^i^ijr
pofitis c j ufraodt impcdimcntiS , ca fi>ium wA^Mz ^
\ ' currunc fenfibus, cpx funt conimiliuojit ;«cynl^6ggif
lem natura: gradum confequuntur; CoaStftU^c^^
plo Socratis , qui fi cx loco valdc diftanti yidc^r , ,
* «tionc duntaxat corporis cognofcctur : fi vcro gx mi-
ms cliftana>cumper fcmoueri loco dcprchcndatur, fub
satione animaiis cognofcetur f quo J fi ex propinqutori
locomnc fub rationc liominis i,,tand^m fi cx vaide pr6^
pinquojfiib mionc tali? hoimntfj^nctt»?? Soaatj^,^^
• ^J^iiii r\ Vemfidmodum ad adum fcntiendi fpecics GstiSki-*
"ISST Vj.k^incccflario rcquiiuntur,vt fuo ioco docuimas, i-
ta^oquc ad a^umintdiiigcndLneceaanx funt fpccics
inccllimWbijqw funtprincipiaimciliftcndi inftrumcn^
Digitized by Googl
'Tract. IV. De Anima RaTj 1^9
2ca fc habec incellediis ad fuam. Confirmatur faac (bli* Onjkii^
difrunaraciohe.lDceiledus cft vclucipurapocentia&pei:'*''* V
fe differeAS ad hoc veli^dpercipiecidufii > ide6c|iic ca^ *^ ^
buke ra& in qua mitibM0c iicripram eift.ab Ati(l6ice)e ^ /
coniparacur , quarcfdnScadbuaridc decerminari priiiiC* '^^ > . .
<]yam poflii: circa obje^um opcrari ; A6^us aucem pcr* -,
quetn incnntecc inccllcciiis adiuciirac deccrminaciir,eft
fpeciesinrclliinbilisj iiit^ (e habct iii inceiledu vclutifor-
malc priacipiam a nuo iiuclli^j^eiuli a(5lus exerit it. Nc-
c]Lie enim id pr.tlLjre nollunc phantafmata,tum quia non
jiili iingulacia repr<clen(anc , intciled:us auccm pcrci^ic . '
eciam VQiu^rfaUa : (]uia non funt inciifii conjundta.m^
tellcGhii> ciim orgino corpbreo adha:rearic , nihil auceiii
operecuc niii per vircac<^m qu^e in ipib e(^; Di fcrimen au*
tem iilud nocandfim eft inter fpecies (enfuum excecno^
' rum>incernorum»& inislligibiles > quodipecies exccmo-
„ rumnon nifi prscfcnte objedlo & diirantc fcnfioii j ma- . ,
nent : Ipccics vcro icnliKini inucinuium ( exccpto fciifti ■
communi ) pcrada feiilionc «Sc rcmoto obs^ ra pcrfcuc-
rant , & tamcn cjuia m or^ano corporco infunt , randcm
diuturnitace temporis obliccranrur : Deuique ipcciesin-
tuiligibiles,qma funtimiria^crialcs, ^Sc in ibbjcctoincor-
poreo iufunc > idcirco vbi icmei ei adfaxrelcunt 9 pei(pe« .
cuoe func>& indclebiles. ,
yr;^utfmia^iligacur> quonfoda fpecies intelltgibiles im^^titd^
ptdidir^il^ ininceiledu, c(k in ^rce ani- «««m ihffHii
maiirattoiiai& cognofcTtiua dupiicem inccllecnim'at{i-/<'«»4te-
ghari , alterilnfi'i^dntem, altcrum paticncem fcu paflihi- ^^**"'^!
• icm ^iSvtjuidcm polleriorcm imnc ma{^is propri^ appcl-^ * ,
' lari intcllcdum , ciim l:c vcrc faculcas intcili^cudi, c|ujr '
ipfam incelle^llione.m clicic;illum vero nou poffc propric
dici facultatemincclligjudi , fcd clie vim cjuaudam
ma: fpiricuaiem mc J lam inccr phancalia n ik inteiiethiin**
' paticncchi,quq intcilcdioni cxcrcendxfubfcruiaCjinuxqj
ipecies inceiiigibiles ud inccilc^onefn tfecciiadai kbii-
ccr. C^niam igicur pra:cipuummuuasefti{tiu$inc<!l-
ledtas ijpccies incdUigibiies tabricarc .> quod eft.opcrari
leaagere 9 munus vero atceriusi^^ceiiecras ell ipfiu$.lpe-
cies rccipcrcxticque pcr iplas abobjcdlo aliquivl u ui di n
• ipfius notitiamclicic : hinc factum cit, vc liic agcus,atc
padcns ab Aciltoccic uuacuparccur, ' "
* r
X^O TSJITIAE PaRTIS PHYSIGAt
9atMt9» Quod atatem neceflkrio admicci debueritiiicellc^kiisit'
^iT* ' 4^ le agens> probator., Camxnim intelle^s paffibilis finc
^iSiindMm P^^*^"* abiniciovcluti tabala rafa , vt lupra montii-
nius,ncc vllam habcatcon^cnitam rcrum imaginefn,cu-
jus intclligendi aclum eliciac,nec vcro cjufmodi fpecics
fcu imagines folius phantafmatisminiftcriogigni qucar,
quia fiMit alterius ordmis,ncmpc immatcrialis,ad <]ucm
nacuracorporea vi fua pcrtingcre non valet > neceifario
admittenda eft ipirituaiis quaedam poceiicia» qaac id prar-
inhUt^m ^^j.^ p^i^jj . auterti eft |ntelledu$ agens. C3cteri\m li-
^^'/ ! '^'l^c^taliudfitinceliedusaeencismttnus» aliud paciencis: •
fiuUht$. ytnimque tamen eUe eandem reaiJter«hiciutacein acbi- !
cramur, c] i; i quatenus yimiiabec eilbrmandl (pccies> di*
ctturintellc^us agenstcjuatenus ?et& eas recipit, diciciir
j)aticns.His de intcllcdu agcntc pra:Iibatis,facild crit in-
tclligcrc modum , c|uo fpccics i^ciligibiles ab inteliec^u '
agcnte procreari arbicramur. •
^ntmU* Dicinius igitur inrcllcdri agcntcm concurrente fimul ,
jptfttftnteU pbantalia per fuasimagincs liu phantafmata corporea a-
^^Mms-^ li^s itttclledlualcs imagtnes puriores & fimpiiciorcs eli-
gemu ^ cerfc>eaCq> fimul intcllediri imprtmcre.Et quia pliancafia
mMim* non concunit ciim intellcAu nifi opcrando (ca ima*
. ^ ginando > aoomodo ex imprelfo phantafmatc expreffiim
clicit:hincnc vcpliancafiaconcttrraccttinceUe£kaad|)ro-
duccndas (pecies inteHigibi!es,iion tantiim per phantaf-
ma impreflum,quod cfl nabituaic:fcd maxime& quidem
. immeffiat^ pcr cxprciTum , c^uod cft a<ffcualc : cum cnim
multa func phantafmata imprclTa in phantafia,& intellc
<fbus fit indificrcs,vt hoc vel illo vtatur,dcbcc determinari
pcr adum phantailac liuc pcr phantafma adu expreifum.
Quae aatem a non nu 1 lis dicimtur de i Ilnftratione phan*
cannacum ab intcliedttagentc, non admittimus : hxce-
iiimfi^ciaeirevidettCur»ttecfacisbcnepoflance!xplicari.
j}MkiMi»» Siquacras» inquo generecaafiecumphaacafiacttmi-
' pfitts phancafinaca concurranc fimoiil cam incelle&a agen*
te adelicicndas& imprimendas(p6cie^ intelligibilcs in
^ patientc, an in gcncrc caufa: matetialis (cu di(poficiu^ca-
tum,an vcro in gcncre caufar cmcientis. Refpondctur v-
irumquc valdc probabiliter defcndi polfc : nobis tamcn .
priorcm partcm probabiliorcm vidcri,ncmpcphanta(iam
^ jpliantafma noa c&cicoux attingc^c pcodu^ioncm
^cic-
Digitized by Go^^s^.
L
Taact. iV. Db AntiiK itKTi6v: kfi
ii fpccicriiin intclli^ibilium,ro c]iio(i rcs corporca non po- ^
;:!r tcrt crticicnccr actin^crc pruJactionciTi rci rpiritualis,red
tantiim Jirpofuiu^ lc habereacl illam produclioncm, ira
54 vt plianc;ifia circa proprium obie^um operantc, intclic-
^ {i\xs agens iaterim ad prxlcntiam plianrafniacis Cttin xm- ^
preilLcamexprd&iijpccicm iateiligibiicminiprimacid
li paticntc. • ^ '\
d . Porrd earum tan tum rera9i dancaxac fpccies intelli^i-
i biles produci poOanc ab incelledu ageQtc^uarum haBo* *
i mus pbanca^macajquia nempe iQcelledas a^c n^ non eli*
0 cic [pecLesvnifi coneurrencibus phancafiiiacibtts > U prouc
iL abiis dctcrminatur. ^
^ Et(]uoniam probabilifrunum cft dirc inintelledu no- Hsi^pum
1 flro fpecics aliarum rcrum , c|uarum non habemus phan ^'j^"
^ ta{:nac.i,vtgcnP:umircnim etiam ininiacerialium:idcirco ^y^^jJJSl
^ lenciiJum cll inrcllcduni pollibilcni habcre vim produ- jg^i "
ccadi ciufinodi Ipccies > praErfuppoilto dilcurm > ex
aliis (pccicbus iam ipfi impreifis ab inceiie^u agence.Eft
igitur id di(cnmiuis inter intcllcdum agentem & paiC*
bilem quo ad produdioncm (pccicram> quod inceilcdos
agcns iitas praeruppoficis phahcafinacibus &a6hipbail«
zoAdK duQCaxac pcoducac: Ac verd incelledlas pacie&s noii^
ntfi acceptf s lam quibufdamipeciebus i n intclleclu agcn- '
te , & adhucintcriciflo difcurfu fuas peculiarcs & niagis
abftra^lis l*pecies jui fc ipfo cliciat: Et quonui^i incclic-
chis palTibilis antcqua imprimantur ipii fpccies ab intel-
leclu flgctc,en. in pura potentia,idcirco aon potclt fe ipsu
ad a<flum reduccre, fcd aho mdigcci nempc intcllcdlua*
gen€e>vtponaturin a^uprimo ad clicicnduol adtum in«
reliigcncii : ac vcrocum iain in a^ cotiiUcutus ellpec
ipecics ipfi impreflas ^inreillr^u ag^nccynoncftmirum
n ex vno adn > vi di(cur(us ad^^m aftum (e ipfiun re- o$'M
ducae. Obiicies^hiociiequilncell6^mpa(Ebilem piolftMKM.
diti agcnccm.Re(pondetuf licic aliquo modo dici pollit,
nikilominus tamcn intelleclum agcntcm propri^ficap-
pcIlari,non tantuiii quia fimpliciter fpecics intelligibi-
lcs producit , fcdquiaillas primo producic , &:pra;cerc^
i]uia conftituit inccllcctum palfibiicm in primo adlu: de-
niquc quia nuUam habct potenuainrcccpciuanviiCUC Ixa*^ .
bcc inccUe^ius paifibiiis.
Digitized
4
9H*
^ > Qj: AESTI0. Vin. ^,.
Vonlim intdlc^ cft aAus no|i a gcneisvaipii
'tf !r W licntisintcBcaiisaadrco deiaidlc^ pat}«lce.ri!^
S^^wT ' tandum eft cum cffe proprii fiicnkatem amnue rdl^fli»
' lis cognofcitiuam omnis luminis, quod in bomine hacii*
' ralitcrincftjatquc adco fapicncicC, inccUigcntiac fontcm,
.VoluntatiSj omnLTquc appctitionis voiuntaria: duccm ac
modcratorcmidiuin^ legis,pcr quam omncs a<flus huma*
ni iegubiitllurapi^^coACm.Et ficut yaria funt i^fiu s officia,
ttm ffffi» ita vaiits nominibus qnafi totidcm titulis inlignituj. Ap-
neUattir iiiiprimis fimplicitcr fit abfolute i|itcllca«s
. mcns><}aatcnas res fimplici intuittt apprehea<ii tyaof qui-
* tenns ad ipfum pertinct prii|K>run^ ac ihmmoruim^pm*
* tijJiorum intciligentia,vcrfimpUcitCf quatcnu^ aA^fiim
^ ' pcrtinec inteIli<Tendi munus,in quo diftert ab agcntc.Sc-
. . . . ■ , cundo dicitur intclleaus pacicns feu patibiiis quatenus
patitur,& in fe rccipit fpccics ipfi imprertas ab intcUcdtt
agentc. Tcrti^ dicitur intellcCius poliibilis, quatenus cx
*^ «fe & natttra fua eft in potcutia,.yt ics obicdtas intelligat,
Vcl ctiam Tt aduetur pei ipecics leccptas ab i||telledu
4. ag^nte. C^it&apj^cjlatuiiatioquatcnusperdifcurfuni
V TAutn ex aho coihgir > &)quidem. latio (uperiorj4icitui»
ciim in conlulendis aut cpntemplandis rcbus (l^ttiAis Te&-
fatur , vt indc rcgulas accipiat,quibus'vt^tu.r mttblisa-
gcnaisVratio ver6inferf©r,ciim humano duntaxat cond-
Jio vtitur.Quintodiciuir mtcllcdus thcoreticus, cum in
rcbus , quxad folam tlicoriam feu contemplationem
pcrtincntjvcrfatur ipraclicus verociim occupatm iniis,
qu^pcrfeadopusi^upr^ximrefcruntur.
InttUfSi» His prxfuppofitis , afTcrimus inteik^tib^em non cfle
ntn^ ''^^meianilp^^Kfrumintclligibiiium rcccptl'onpm,icd cfle
W®** a^HoAcmd^welligcndi facHlt^tcelicftam co^currcntc
anima tanquam pri||icipaIiof i cauiV c\icz iCA^inve/Uf^ibi-
. lem . In quo conuenit cum icnfione t4m- eXjbnii|ia>tum in-
^^^!ut ^^^"^>^"'^' ^^^^ receprionc {pccielIcnfiDiUs,iede-.
iftn- ^^^^ 3C prifcrtim in obicdiperccptionc pofita cft. Di&
fitim$ »- fcrt camcn ab cadem fcnfionc pra:fcrtim interna,cum qua
iflMii ;iidcwj^agi$coAueaiie^Aoamodoi:ationcfui> icdccia
xaciooft
Tract.I V.p£ Anima Rat«
racione obiedliciroiquod vcrfatur , racione principi : i iw
qiio profici(cinirj& ratione fubicdi i n quo recipicur.Ra*-
tionc (iii><{uiai»laribus fit modis>cdm adipfumnoncan^
tum fimplex apprehenlio>Ied eciaiti iudictum &di(cur(iis
pertineant: ac in renfatronc lecundum (e (peAaca, neque
iudicium,nequc difcuifus rcpcricur: prxterea intcIIeAia
in fcipfam coniicrtitur,fcipfampcrcipit,obic£lum acon-
ditionibus anncxis abftrahit,c|uocl non facit fcnfirio.Ra-
tionc obiccf^i, quia intcllcctionon tantum circa fingula-
ria, vt fcnfatio, (ed etiamcirca.vniucrfalia verfatur, ne-
fjueabohic^o lxdicur,vti nonnunquam renracio.R.acio-
ne principij» ijuia intelle<flus cft fpiritualis facukas> po-
t^ftque percipereres (piricuales : lenfiis Yerqmaceriaiis>
iiec nid res macerialts poteft percip^. Oenique racione
iiibieAi, quia intelleftio rectpicur in anima pcr incelle-
Aiun:(efl(atio rero in corpore per fen(um.
Cxterum cum intcIlc(flio fit vcra a«n:io,eaq;immancs,
per ipfam aliquidin ipfo incelleclu vcrc producitur: nc-
^ pe {j^ccics cxprcfl'a,c]uac appcllacur vcrbummccis, dequo
f romde ic^acnci ^uxCdonc ^Qnniiui diccndum ell,
Dfi.verho mentk.
Q^ABSTIO IX.
NOnnulbe difficulcaces circa verbum mehcis fi^illa? ^
cim!explicandaB (unc. .' \
, Prima dimculcas cft «jiiid (it.Rcfpondecnr eflfe idolnm i. oifictu.
vel fimulachrura,cjuocl a mencc fcu inteIled:udicento,id^4r,yiii)Ji
eft^adu intelligentc exorimitur,ad repracfcntandam adu
rem obiedam. Defcribi ctiam poccft inluuicmo-
dmn : Qnalitas quzdam fpiritualis , in ^ua rcs intelleda
canquaminimaginenu^&expreiraobicdiud continc*
dw.Quod YC faciiius intellig^ttnr>no»adum eft quod fic-
UC in ignecalefacience quatuor occurrunt: nempc primo
ipfe ignis calje£|ucien$ : tecundo caUr» qui eft priiiicipiuni
cale£KiAdi in ignc:ceruo calefa^OiQUse eft adtis.Mc&-
4iis:quarc&caler produ^bis in ce calefi^a, qui cft ceimi'*
ii^s calcfadionis:Sic in intelledu aftu cognofccnte qua- itatU an
tuor inucniuntur. Primo facultas ipfa inccTledliua feu in- t^fu^funu
cclledus poffibilisifecundo fpecies intcUigibilis, cjux cft 4- «••^w»»-
Bfin€ipi^min^Ui£cndi ^iji intcUc&uucwo incciUdioj 'T*
Digitized by Google
• ) -. ' *
ciijx eft a^ns fecundus ab ipfo inteli^iflu:qcraii|t^4Mi^
liientis fcu fpccics cxpicfla ab intclle(ftu pafTikiirpef lii-
{ellc(5tioncm,cfl(]ue tcrminus incriTirccus intelleciionis.
tftlAHdd» ^ Excjuo nonnulla dc veibo mcntis ['citu di^nacolli^u-
• tur.Primo vcrbum mcntis cilc limtil cum ipfn inteUcClio-
nc,& cflc quici poflerius rpccicinceUigibiii imprcna, qua
; prarCu^ponit. Secundo vcrbum nieatis elTe vcfuti foeqim
' • h)fiusmtelleaus,acfimulfignumeius reiquai^abi^tiie^f^
^^concipitunquaie dupliceoiK inuoluitr^lacionciti^l^-
^ jram ^e^^e^u principi^, nempc inceUedbis i qvLs^ tA cflft-
. ^ ^ €tas di cauiam : alceram refped:u obiedli , hempe^r^^
}elle6be qu^r efVfigni ad fignificacum , ficifa^ ▼«itjiiifrO-
ud nfientale ctfi rdpfa vnum , rationc tamcn duplcx efi,
ncmpc vcrbum ii^ntis a qua exprimitur ,^ verBumob-
. ic£li , qeiod per 'plinn c:^primitur feu fignificatui: , ficuc
vcrbum vocalc fimul cft vcrbum oris quoexpriniitur,&
fimul verbum rei quam cxprimit fcu lignificat. Tertio
verbum mentis dici pofie cohce|>cum ia f^^o e& f SiiCMt
■ < intelleftio dici porcn: concepois infieri. ' ' , Vj-.'
r . Secund^difBcultas clV ^ vtrum per qiiafilfibct^mfea*
tis operacionem prpducattff iftud verbum* i|tei|i0olecur
^ |u eile» tiiVerbun^^encis faci fumas, tim prd q^plexo
^ guod fequirur (ecundahi^ tertiam mentis opcratTjiiiem»
^uam pro incompIcxo,quod (cquitur prim^m, quodque
hiagis propricdicitur vcrbumquam illudprius. Vcrum
' < ' cum prima mentis a£lio fic duplex, abftra^liua , qua res
abfentcs cognorcimus:& intuitiua, qua pra:f6n^csi arbi-
* ^ , tramurnon cantumperabftra(fliuam , fcd ctiamper in-
taitiusi,m ( qtiod quidani n^^at^t ) j^roduci vcrbum' Itteii^
tis.. *\ ' ' ' V*^''' ■ \
yV^UMy 'j.crtia difficultas cft , nuornodo diftineuatur verbtsh
«^ctis tum i fp^einteiligibili cum ab inceHe6ttoifc.Rc-
pA^r fpodetur pnmYverbQmnLds ififting^i iLCpedeinnl^
Mi4|^inffl^grbiii ti\m realicer>cum fiif maHter.Realiterquidehi^^iji
MWi»- , & potcft reperiri fpccics intclligibiiisfine verbq^inctiSr,vt
i.nASntt». in qui non adu cogitat dc rc quam nouit: &:'potcft c-
tiara rcperiri vcrbum mentis,ruic fpecic intclligibili , vc
. • _ . ciim formamus conccptum. rci de qua non habcmus pro-
priam fpcciem^vc dc rc pute (pirituali,muiti probabilitcr
^ C^nfcnc : formaliter vcro , quia (pccics intidligibilis eft
fl^cieffa tt plorlmfim ab iiitelk4^.a^te ^ ? isibitoi tii«
' ' cemm«-
Digitizod by Gc)*..wtL
Tract. IV. Anih A Rat. i$s
temniciitis eiifemper cxprclTuraab iotelle^upaffibili:
ilia eft principium inteUlgendi,hoc Tero tetmtntis intei-
leftipnisl Re)^ondetaci(;cundo vetbum metitis oofi dif-^^,
fecterealiter ab intelle^ione , cjuia|ieque poteft eflc in- -
telledio abfquc vcrbo mcntis,ncc verbum mcnti^ ab(qur .
aclu intelliorcndi : & ccrtc a^dib non folct realiter difrcr- ' i'
rc a fnotermino intrinlcco, cujufmodi cfi: verb im mca^^'^.
tis rcfpc(ftu intcIIc(5lionis:difFcrrctimcn formaIiter,c]i!ia . ;
intcllcdiocft conceptus mcntis in ficri, at vcrbum men- " »
tis efl idemconcepcus in (a^cde. Adde quod intcllc'
^io cfl de genere a^ioni s , ac verbum mentis de gencre
"qualitatis : cft cnim veluci habitus quidam tranficns,qui y >i
ceflSmte a^ dcDarit i in qoo ditfert tAm a rpecicintel* ' "
itgibili cilkm ab nabitibus pemunendbus, qui ceflante
penriofieintelle^s perfeucrant.Quodfi dicashabitum, g^^^^
^ui pcr frequentcs adus gignitur , c(Tc illorum aifluum
tcrminum,&tamcn ab ipusrcaIiter;iiflingui:Rcfponde-^<''*^
tur cjufmodi habitu.n cife vclut cxtcrnum & faltcm re-
motum terminum illorum a<ftuum: nos autem ioquiinut ;
, hic de intcrno adlionisimmancntis tcrmino.
Quarca 4iflica|c^ cft v an pet adum voluntatis pro- ^-^iff^^t^
ducacur aliquis cefminus inttraus >>qui fic idem reaiiter
cumip(a4P^lt|Mie» ficucpera6lum:ntelie^usproduci
tut f etbttm meiiti$> quod eft leipfaidem cum inteiiedio*
ne. Re^ndtftor ita efiefqttamois nonfint intlenta?oc^ 9frmimm
biilaad efisfaiodi incamos terminos figniflcandos diaer-^^r""^'^
fa abijs quibus aftiones voiuntacis (igntficantat>ficexti-^
flimamus peradum amoris alinuidin voluntate produ-
cieodera vocabuloamorisfignincatum , qui fit terminus
internus illius appetitionis. Notabis autem rcm amatam
cflc in amante nonjper cflcntiam » cum rcs cjufraodi fit
excra animam ( niu fcrnto fit de amorc proprio ) ncc pcr
Cm finiiiitudinem > ciktn vofaifitas ndn agar pcr fpeciem»^
(ed pcr ipfius voiuntatis inctituuionem : qui^ in volunta-
tohabicualisquasdameaqoe dnaturacon^nica inclina-
doeft a4 eam rem anu|n«^.Itaqi quod in intdic^bi cA^
^edes intelligibilis I hoo eft in tolontate habitualis ifta
natarae incUnario, £t quod eft in inccllcftu inteliefttOt
hoceft in voluntate adualis mclinatio fcu motos yoIun"«-
tatis in fuum objcdlum. Denique quod eft in intelledu
vcibuu^ mcntis 4 1m9mc cft ta voittauce cermijius quidam
T 4
Digitized by Google
TsRTr AE fPARTIS PhYSIC A£ '
inrVrnus ex illa adiiali incjinationeortus , Qj[ji adoiMam
• ■ ' \ ■ <• *
l . (n Enlus quaeiliotiis cft , ▼rrum ciim aliquis intclfe^lu
O rem aliquam,fiue vniucrnilcm,(iue parriciilarem con-
' ^i<^crat,necclVe fit eum fimul pcr phantafiamcirca alicjuid
fingularc& macenale ohi:er vcrfari. Ita alfcrit Ariftote-
Jcs 5.1ib. '^e anima c::p.8.t.;5>. Ncccire eft,ini]uic,eum qui
%4fftf%htt' contemplatur vnacum phantafmatc coiitcinpiUri. J^ ia-
memddttx inhocvicaeflacu ordinariekaacctdi^qubdpxpcrieti-
•f^fi^. tia Atis compertum cft.. jBa aatcm ncccflitiis conucrtendi .
ie ad phantafin^ta dum conccui)>latur hoitad^j illi obu^t
natarali «onnexion^ intellcdbun cum pbantafi^ % Aim
aniinumrAcur in corpore: hiqc enim fit vc Alt5ordiiit*
rid nottpofntintelleftus vllius rei caperc notionem c]itin
ipfum phantafia comicetur , ac circa idem objed:um pro
JV*M. ^^l^ captu & facultate infiAat. Addidimus ordiuaric, vc
Prt0r ^(i^- excludcremus contemplationem , c]ux fic per ecftalim
f*.* pcrfedam feu rnptum,in ea enim tam intcrnorum,quam
d' cxternorum icoliium mcmia cciiant : quafc tutic phanta*
ylt^lS^. jfi^^ulAchranc^ttaquamammoobucr/bitiir. Diximus, .
'* V eciam dum aninuifve/lacar|n corpere,: niHnpofl exce(^
iSim apimi i corporie non remancc pixaQtaiia^proiiiddque
liaikL id animo sefident pb^^^iinata. .
j^^tfitlit inteUeHHi difiin^u aturk yoluntate^ m
ipji pr^JieiLf, . .>f.
• Qjr AESTIO XI.
DVa^difHcultates de iaccilc^tt* poftrcmo loQO^Ii-
candaeproponunt|ir* ^
' QiJpd lpc(3:at ad priorcm. Refpondcmusprobabiliffi» •
VaBfQt nobis videri inccllcd^fd^ding^rcalitci: k vttlunca»
V f Ci^jtambap iitQC-^bcali^s rc|ircs> quartim tiia ncMveft
jificta, ciim yna alteram n^ueac tfc aliy^ra ^ai;^ itxmiti
^ . iP9(«ntas n. ^ouec intcliedri,&incelledhss dijri^c vqtaa-
r |!!at«lh.Ec (ane poccntia ifcu faculcas inceHigendi eftcnii-
-w* tas amm« fepcxaddicj^ dii^/f^ iPi¥ietjU
lcuai>
Digitizoa L/y <j*.}<^.i^i<^
, ,ijr*AcV. IV. D« AiiaM.A ILjblfV ' *i7v
lcndirEiSimpconcIuderc cft, intelleclum tam ay^^
quam abeffentia anima: rcaliccr cii{ungui,Q^^ci autc in-
tcllcdlus 3c vo? 'iiuis ro:ma!iter intcr fc Ji{lin^uantur,fi-^
ue c[uod Unt ciiucifx rationis ac fpccici,fitis licjuct ex iis ■ " •
quxgcncratim docuimus dc diftin^ione faculratu ani- . /
. mac pcncsiidas&obicda,inprim6tp<flatuhuiiiipartis ' > ,
' Phyfiologiicdifp.pofleriorijCj.f.qu-t i!iH'*poniintrcpcti*
. Qupd Ipedat adpoftcrioBem : Rcfpondcmus, licct in- P^^itif-
telledus ^rolanta^i, & voluntas intel!e4ut diacrfa confi- yf^l^^^*^
deratibneprxftatmihilonvnustamen ab(blute & fimpli- voiUnmi
ciccrlocjucrfdo' frltellcftum nobiliorcm eflfe v6lurttate. ;»r*/7«f.
Qvrod igitur voluntas aliqua rationc iiirclledivii digni- VHmttsiltmm
raccfupcrcft,mulcis rationibns fuaHeri potcfl.Prima quia
datur in voluntatc aliquis habitus > ncmpc charicss , qni •
cxccra omnia charifmaca ^uae eciam incclle£lui infundi
fblcftt > vc donum (apicDCis ^inteUig^ntirB* aobUicacc
▼incir. Sccund6>quiaa<^us amoris in praerenri rigl^J^^ ^ ; ^
cuilibcfradlui coatempkccicis pocentix long^;i^|Al^i^^ / \,4
ji^duseft ) ciim j^ri^um apinla ifdius rnutur cum >
I)ea^ Pcniq*|e;!i:pmi^;^^^^^ > quam !•
it^tle^us 9 cdm ^b ipfa maxim^ pcitdcac : immo in ipfa ,
pofitum^fit domiiiium, quod habet homo in fiio« a(flus,Sc
ad ]pfam pcttincat mouerc tcliquas ananx potcntiasj
immo intclledum & fcipfam, • . '
Quod tamen incellcdus prxftantior fit facultas quam '»"/'^«'«»
VQluatas^probacifx. Primo,quia intclleclus cft lucis fcjc- V^^T*'
cundiifimtts:atvolaacas|xrecaecaeft;Yfi4cihcclle<^us^ '*
voluntatcm ficut cxteras animc pot^cias ac {eipfum fua
lijUce,dirigic.Secundoimo4us agendi iatclie&tts eft nobi* ' /&•
. lioc quim fic mbdus agcndi.voltm&aris , quia ii^^cAas
rcij^pbieftas per caraniiimilitadines^adlp crahfc: voiaii« ^
taiTvero obie^ bohi (pccic trahitur.Ter^o a^us volUn-
, tatis praffiipponit adum intclledus , ficque ab ipfo dc-
pcndet, non vcro c contra adhis intclledlus prx(upj)onit
ad:um voluntatis: vndc nihil cft volitum nili cognitum: ,
at vcro multa funt cognita qua: non fuat volita.Ucnique . .
obiedl:um inteijccl:as,.c|^mplicius &vaiuerfalius obie* r
6)^ vQluntarif; i^udcnjun cft^eas quatJeiMis iaceljjgabilc, .
lioc vero boaam^uatcruis (cqaendamr& fpatum quate-
nn^fugiendam.Mitto hk^qiiQ^.pleriq^^ tc
f^im icnptxvtst c6ngiM|ieatec ai<i|it £cBlic>C|t(|||n^ altpiios.
Digitizod by Coogle
r ' - »■
TlRTlAK PaRTIS PyHSICAB
yitCQ in clara Dei vifione pofuain fiffe , & doourn
quod intcllcaiii infunditur , longepobiliuseflc i^^s^
^ i|!Lopsj^quod Yolunuci adbaeret.
, TMJlTJji DISPKTjiTjO \
' . . huiHS tracbitHSm,
/• ^ Qv Af S T X O ' 1.
ETfi ^ftatyhi ^ corporibus excefletant» tSsmmhi^
r7i.»M bpantcum aiieclica mtfxt^ coifftnfionein > diffimint
mtnd^ frfj talneii ab jpfiis edfenehditer > ita irt natorx cBgmtate fioe
kmtf u 'angelis in(eriofe^?cdm qnia animae feparatac Smpcr lunc
partes totiils cfllcntialitcr diftin<fti ah angelo, ncmpo ho-
minis:tum quia animx (cparara! non funt intcgra fuppo*
fitatotaHrer&oinnimodecomp!eta,vt fiint An^cli : tum
cjiiia anima c|uatninuis reparata,rempcr cftaptainforma-
' xccorpi)s,oi(]ue(ubftantialitcr yniri,nonit^ aogetus,
y^^H™ ^^^^'^^ locodiAculcas t|on prxtere^odat
' PQ0it n angelus & anima' fcparata difi^ip^
fentiaB> dignttate , cum ipfit inteRif^iuM aot^iKfliina pro-
prietate cpnueniant : neqoeentli in^detor intcUdftos aiH
' g^icos cdlentiatiter.difilrK ab huniaiiOi(ed tancom ficot
; ' perfe^lHH ^ impcrfc^to : quod fi proprictatcs cflrcntiali-
> • ter conucniant,carum quoq; principia cfrcntialitercon-
. iieniunt,id efl, crunt ciufciem naturse & fpcciei. Cui rc-
fpondcmus', licctconccdercmus vtrumquc intcllc£^:um
cfle ciufdcm fpccici , nontamcn fcqui eorum principia
fpccie conucni re:quia pxoprietas iiia noprt^x proprio coi«
• ^oe,fed ex coiiimoili: TCriquc fcquitur giadoynimirum ex
- ipfi» efle i^iricuali) ^od^naiogic^ lalccm angelo 6c ani-
^ mae ratioliali commone eft : Sicoelicet fkciiha^ Tideodi '
tmilMhm tqoofit ejofitem ratidnis coni^ea qu^ eft itibbuc^Qoi
hiamMmm cdamdealijs vit«ibi9&fi)ue propriis afiedibfsdiopo^
t^ : -nontaiticflf fequitur earum principia fpecie conuc-
•'^^ ^ aire.Addimtts ptobabiJUiEmum nobis yidcri iaulU^^um
bun^a«
s
Tract.IV.D5 Anima Ra?'. i99
IraoMuittm (pede diflcrre ab angelico >^Qia iicHfcp^'
t^Sj mancfc ramen (emper apcus corpori viiiri; 6t per con» .
aeHionemad phancafm^a tariocinaris^od npn compc-.
ricrintetleftui angeltco; Adde oood fnteltei^i I\(lman6;
lepataco (empcrnarurale eft dilcurfu fcii ratiocinationc
vri,non itcm ancrclico. llhui criam dici poccft,diuerfam "
cueoacuralc lumpa vcciquecongenirum. c--^^
Q A B S T I O I^I. \ '
Enfus propofitsfc qu^ftionfseft^An /ic conleouneum
animx numanx , illlque opeibile feparari a"corpore>
aireparacame»ftere:frc^eftacasillcreparacioms^^ ^
nacuraHs, ' ^ St t mit
Rerpondsmas , licit fecund&nHioid ftams ille a^mae j^^ ^
opcabih'se8e videatar^ablbFncicametiSe-^mplitiMrlo-n^,^,.^/^ .
quendo non vidcri naturalem. Probaturrcum enimani-^«ir4i»f.
mx rationali maxime nacuralis lit vnio ad corpus , fim^
feparatio c)ux illam vnioncm roilK , proindequc fepara-
cionis ftacus , qui eidem vnioni aducrfatur ; non porcrit . ^
vcr^dici animcB naturalis. Deindcquod in torius com- *t
pofiti naturalis pcrnicicm cedicynon poccft dici natura}e
formse ipfius: fed iija animie (eparacio ifiae in Heri fiae io
fafto cffe, cedic^npemiciemipfiushominis: Eigonon
poceft effe nacura!|s anxmae tfast eft ipfius fornfia. Delitq; ^ '
iiatmale eft amii^fle raciooidihcxercere fundimie^noh
<ftnci\m iftitdlediaft p«tis r ^Uremm &ntienf is & vegc-
tantis: quod tamen haud «ijuaquam pracftare poteft a cor*
porc fcparaca : quare ftatus illc extra corpus non eft ipfi \
naturalis.Nec tamenexillimandum cft ftatum illum ani- ^^W*****
mx propri^ loqucndo violentum eflcrfcqueretur cnim a- ^^^^^
nima: in co ftacu naturaHter dcberi rcunionem eum cor-
pore:ciimenim fic immorcalis anima , nedarecur violen*
tam papetttmQydebetec aliqoaiido cQtpoii teomn: qued
Mmeniiaturae lcgesexcedit. ^ , ^
. Soteftftigtcur ciim (eparatio rattonaUs aoim^ i cor-
pote^lliie in fieri fioe In fafto efle (pedetur, nec fit nata- "^'^^J^
tf^ytiec tam5 violenta: vt proprii dicatnt cffc pr^ccr na- p^li^^
toia. Qu5fic vc anima in eo ftatupoHca natUraI5 habeac tui
procliuicatem ad corpus, ciufque focietatem non tantum uifm* ^
inoaco j fcd cciam clicito appcticu dcfidcrcc : Racio cft»
Digitizea
quod partesafplrant naturaliter ad bonu totiuscompofi-
ti cuius fuut partes: vnio autem fotmx. ^um CfUL mUi^M.
cft bonnm totius compofiti.-rquarc Vjcragfiepacs naturalc:
habet propenfionem ad ciufm^di vnioijcm, acpioinde
i^c partcs ilf« mutadappctuiKt: Hinc pacctair aninue
bcatormi ^x^mm t W«cfpcrf4cfidcr^nt.
VtmmM^m^fhiiritiM, nmiu nrum tnttUigibUtum J^e-
'\ ^ cusdcqmrAtf(^quomodo. '
,i . > .^tV AE S T I O III. ... . .
'^. Ertum e(i animam cum c corpore cxceditjtum tic-
V> tiarum liabitus cum rpccies intclligibilcs, quas fibi
'^^" ^ ^'^'^^c Vit^comparauic,fecuma%owc. Vcruipdiffii^
' ' \ /, ^^^um v^ifciuf^aa cfta coxporcj i>oqa$rcmmi-
/nagmcs feu jlpcc^es acquiw, ^Qclij^il^i fcie^cik noa
contr5ucrtituu : conc^diinc cniiri, yjtro ammas fcparatas
niii infcrorum poBnis addv:antur, jnfiifisdcnuo fcicntia-
^^^^.^ «"n»^hwtibu$ a Dco cxoW^
nimiiu ^^^^"^cmus igituradpropofitamdifficulcaccm opus
, cflciiouisfpecicbus inanima feparatajcu coin ftatuno-
Uas rcrum antcafibi ignorarum(vtangcloru,Ycrbi cauiit
quibus cum cft: conucrfatura)n«tionc5 confcquatur.
^ijfUulm Qupd vcro fpcAat ad mo4iun,quo cas fibi poific c^m^
* '^*^'- Frarcarbitrarpur adm«iilin|M:d3abiie cflfe aaimas fc]^a.
. ^ f qbicdis %icics non^ttr jJietffyf^ k fttjaeai
a^cipcre eo modc^ <|uoangeli ^ i jirimoortn iibi ^iui-
nitusin^$babeiit; t^roWi» autcn^^hate^ioftrafd^
' • • ^ tio>quia aQicnarepalrata nequp a corporeis,ncquc a {piri«
' -4 * ■ • tuaiibijufiftf^tife cas-colligcrc yalct.No qoidcm d cor-
poreis, quia ciufmodi /pccics funt nimium craflir & ma-
tcriales:oporccccnim ciufmodi fpecics prius in fcnfuum
c attcnuari, vt ex ipfis intcllcdlus agcns aiias fpi-
^tttfio. ricualcs cfForjnct.Non ctiam a fpiritual|^ obiedis^quia
^dlat ab ciufkiodi obie^is effluMim:%iricualia enim cMn-
liis cxternj^ niQtioQis practct quam locaiis fanc ^pcctia^
y Maneac igicqi^animai ncionali fcparacse nc^ttas rctMBi
\- ^eq^$ feu fimilitiKlines ^ul.a\m fcientiaram h^bi-'
.vu vim^k O^. iaftindtyqitilms inceUcftu» cum libucric>Yti-
•WL-fl^lJip-ofcieftji&cognofQc^^aii V-^ *
' ••■ *
f
Digitizod by Gc)*..wtL
» « •
Tract.1V. Di Anima Ration, jotf
flHomodo miimafif AWiiint^U g^i*
^ Qv^AB s T I o IV,
C;% Vm nihil in rcrom natura fbbfiftat,mfi Tti^ff tur>
> conft^tque atfimam a corporc feparatam fubfiftcrc, ^4nsmit
fcquicur cam a corporc fcparatam operari. Sunc autcm a- f^M^ mm -
nimxfcparatx tres pr.rcipUcX operationestncmpcintcllc- "''«"•"^i»^ '
<fVio,volitio,& laciorquarum potiffmia cft intcllecT:io.ln-
tclligitigituranimafcparacatum perfpccics,quashinc »
dcfcrtjcum per cas, quas ci confcri Dcus : ncc in co ftatu
indiget ^mplius.vllo corporis concarfu»ficacit^geb»cin Dukiutk^
ftacu informationis. Quaeres fojiao»nuii(i anima!^arata '^i^fi^
difcurfu adhuc vtatucjfi^^ JLpfc
ponderiiritaeire rcmnemm in^^^^ animas fcparatje!
£t (pcciediucrfus ab intclfcftu angclico , vt fupramo-
fiu^mus , modum (luoquc habecintelligcndi diucrfum,
ne'mpc cjuod difcurfu vtatur, angelicus non icem. Ca:te-
rumnon cft neganduin animam feparatam multa nolle
difcurfu, ciirn cciam in hac vita nccfimplicium cermino-
rum a pprchcniiones^nccjp/imortimpcinci^iocuai adti^^
iint difcurfiuar. . * ' .* . «
. Nocandiim.aut<^iieft obitetdirctuf^m,quoamma fc^
paratii vtitnc , eflfc promptifXimum » Itinbtiliflimttiii ac . ^
ptQpe inftantaneamj idciuc proptcr (pecies fubttlioces ac
purioreisji&fiiblata&nfiiamcorporebrumimpedimenta: ^
Ifc^t enim illaj animx (cparacac intclligcndi modus fic *
*£;a!Ctr naturam,vt colligerc cft cx iis qux di^dmus de il-
Jo ftatuanimx fepaiatae,nonfc(juiturpi;optcrcinaturali .... • ^ *
detcriorcm c/Tc. ' •
Quxrcs pra:tcrca,YCrum anima leparata i^nquaiiil ceP yid4Mil$
Jfet ab adu intciligcndi,Rc(pondctur, Etd anima lic^^^
aMclus aliquandopoffit afuiipfius a&ua^i cognitionc
. ceflare(quod pleriqaelicripoflc neg^) cikknfit m agen^^
4o JUbeca, ficquc po$t ^Aom intelk&ionis pro libito e- . ' \
xcccercyvel fiiipcndere,nanqaam tamen ab omni pro r I us
inteliigendia^u otiari , fcd fcmpcr in aliquam ccgnitio-
nem incumberc : ficuc viucmia dum viuuuc, fcmpcr ali^
quod v^i« opus cxcrcgut. , w
Digitized by Google
p
•Qv A E S T I O V.
Roporux quxftipni fequencibus aireruonibus faciC-
ficc.
g^firtk-^ Prima adcrtio. Anima fcparata diftindc co^nof^ftrc
yalcc can^rcnribilia>idque pecipecics corii inteiligibir
j^J^j^^ lcs fiuc acquifitas in hac vica,fiue in illa infunei: Ah vcro
^StbtfM* ^aHeat infufas a(5lu omnium fenfibiliuni {pecies ficque
^ > poflitcciamciuiilibaeric > ouxlibetcognoiccredabturi
po0kt,£xiftrmamas aut6 inraiidi animae (eparaccomnes
omniam renith febfibifium tdinio geiierc,cam4n (pecie
imagincs,& animanl rationalcm periraaginem vniiis fpc-
' cici infimic cognofcerc quarlibet eius fpecici indiuiiiiia.
Excmpli gratia pcr fpccicm fcu imagincm imprclljm ho-'
minisin Ipccicjpotcritanim.i feparara q^ioflibct parcicu-
lares hominps at^nofccrcconim aLtus cxtcrnos lUim ex-
vCrcencur > niiiaiiquid aiiud obfuchtifieri enim poced pc-
CMliari Dei prouidentia» vtantmx non omnia > fcH certa
qaaedam apadnos gc{lacogno(cant:j(ic probabileefl Dea
' impedii^ lie animx defunaoram>dumin purgatorio de-
cinentar>iingularia qux apud nos gtnintur>^ogno}caa>9
qaia iftord c«gnitio ad illaram ftatu nequaqua perdnet.
jiSkrti» Sccunda adertio.Anima {cpatatatnm le fuolque a<flus
* interuos ,tum veroalias animas diftinde porcftcogQO- .
fcerc: hacc cnim omnia ordinem ipfius anim.c non excc-
DuhiUAtt, dunt.Dubitari autcm poteft vtrum anima fe ipfam intel-
ligat & fuos acftus abfquc fpacie. Plerique aiHrmant: eo
cruod anima fibi ipfi iic fnlficicncer prxfens > quod etiam
rrtt«ltfgir ^ P^"^ adtbus dici boteftjcum unt immanentcs. Prd«
ft^9nf§, babilii}s[tamen alij negan t vllam.expre(Iam & daram cu-
iu(caaque ret qtiantamuis prje(entts cognicipnem fiert
' * pofle abfqu^ aliqua ipfius (pecie:ncque animam QAfjbxa!
luoCqnc adus & pocencia^ perptoprias ipfanun^def
acquifitas velinfufaspercipcre. ^
y»^jfk^0 ' Tcrtia aifcrtio. Probabile eft animam fcparatam na-
turali diriintflaquc cognicioue angclos noflc , eorum-
que naturalcs piopriecaces & operatioaes ( cxccptista-
^nencordium cogitatiouibus)idque per fpecies eorumrc-
pr«^.cacrices a Deo acGeptas^vc camipfis poilicincom»
moni
Digitizod by Gc)*..'^tc
imuni (bcietace viuere:neque entm ca qua^ fped^ant nfti an-
gclorum ellcntiam & opcrationcm adco emiaenc fupra
rhunc animo: rationalis (latum , quin poilinc fupra pec£e*
^am eius intclligentiam cadere.
An vcro polfic anima feparaca noffc emnia qux fupcr-
jucuralicerfiufit » difHcultaseftTiaeologocam propria:
jprobabile autem eauftimamus aotmam fcparatam nun
iioimiilla»nec tamen onmia (Upeniacttralia afleqai^ *
Vfrhm MdmitimdA fit ffCMttm mtfbs m
tmim^ fe fsrms*
« «
Qv^ AfiSTXOVI.
QViericurvtrumanimaracionis a corporc (eparaCa 'PtihjAnup
poffic proprijs viribus localicer fc mouere.Nonnul- Afftrutu»
li enim exiftimarunt animam noftram omni mociua vir-
cuce dcflicucaoi oonmii alitao impaUa cx ¥ao ioco ad
alium dcfcrri poflc. ^ ' ^
^ Pcobabiliustamenvidecuryptecereimfaculcatemmo* / ^
ciicem quae ab antmaeft > hon camen ta anima > jfed in
ipembris refidet > cikm fit oi^nica»qujcq; fimul cum cor-
pore deperit , aliam admictendam efie ipfius rationalis
animsepropriam fptritualem & minus organicam , aua;*
quc fimul cum i ntelle(flu & YoIuncace,a q^uibus non lecus
ac prior i Ua a phantafii a appecicu rcalicer & formaliccc •
diftinguitur , in ipfa animx racionalis fubftancia inhac-
reat,fimu!que cum ipfis poft obicum pcrfcucrec.Lic^c au-
cem eiufmodi£icultas motri]^cuc incellednis & volun-
casanimse iprimoeiasorcu congenica fit : eius tamea
vltts non niu poft exccflrum corpoce ipfi animac concc-
^cur : anima enim pcr vnionem cum corpore eft vplact
relegata > ne^ue pland fai iuris eft > (ed cociv^compofitia
nempp kominis : Vndedimpec refiirredionem anima ''f^?**.
cum corpore reuniecur, ipfiim per pocenciam fibi propria JJ^^'/* ^**'
iion nionebic ab(qucnouo Dei dono. Quod autem ad- j
inicccnda fit eiufmodi facultas in anima , probatur , q'jia
nacura non deeft in neceffanjs , eft autem neccfrariuiii
• vc ani ma inllancc morcc c corporc cxcedac , ficcjuc loca- . '
liccr moucicur,& aliqao fc confcrat:debttic igitur natum
iiippcdicarciUi nacurale iiiftmniencamtaUs mocas^qaod
Digitized by G(.A.wtL
^04 TeRTIAE PaRT. fHYSlCAE
nihil aliiki circpuceft prxterfaculratciTi illam motriccm,
cjuain aniin.i: adfcribiinus ci perrimilein quam alijs fub-
liaiuijs feparatis,nempc ano;elis commufii confcnfu ajfi-
i^rx deyur- g„^T,^t Thcologi.Et fanc pciabfiirdum vidcrcxur a:iimam
Ipiritualcm adco forc llupidam infccliccm nacura , vc
cjtio in loco poncreciir,cch nulla vi alicna inibi detincrc^
tur , cx eonunquam fe pollcc excrahcre : immo cx ipfo
corporcinrtancc liccc morccncquacjuam egrcdi poiTct.
FatultM porro arbicramur non cancum cam vim inelle animx
l^uonsm ^^^^ ipfmirfcil ctiam qiia rcs a fc diflindas pro viribus
fetxtendat. ^^oucrc pofiic: vcrum(]uc cnim adeandem pocenciain (ca
faculcacem niotiuain pcrcincc:hinc fic vcanima: (cparatx
non fccus ac angcli pollinc airumere corpora , eaque pro
libico moucrc : ficcj; cciam linc miraculopolfinc hoc mo-
do ad viuns rcnrrcdi,^c pcr afllimpta illacorpora, appare-
rc, & etiam cnlloquia , licct non pcr vcras voccs cum i«
pHs mifccrcX^iod camcn non fmc pcculiari Dci pcrmif-
fionc ficri cxiltnnandum cH: : non enim fmic Deus ani-
inas linc iulla alK]ua rationc c fuis lcdibus , pracfertim fi
Dffunfl,. i'*ifcrnodctLncantur,alio commi«>rarc. Nocandum au-
fumappaTt' ccm clt noii raro ciulmodi animarum apparitioncs ellc
ttir.et. talfas & apparcnccs duncaxac , pJerumqi cnim dxmones
proanimahus iplisapparencfqpc ctiam (cnfibus hojftrisil-
ludunt, &: fmc ciufmodi vt piuiimum apparicioncs mera
Tr» 4 dem ^^^^^ fomniancium dcliramcnra. An autem ea Samiielis
fnmfmjft ^PP^"^'o,c]ua' dclcnbKur i. Kcg. i8. vcrafuenc,an vcro
dapmonis illufio , Thcoloijis dikuciendumrclin(]uamus.
^omodo habgat anim^ fep^imta ad motum ^iocum,
.*•,•' Qj^ AESTIO VII.
N
OnnuILr dubitationes occurrunt hoc loco cxpli-
candx.
uDubitAtic, Prima eft , an poflit anima quantalibec celcricatc (c
/lei^nfi9, vcialia moucre. Kcfpondccur:motiuam anima: vim de-
tcrminatam lcu dcfiniiam cilc , lic<]uc praricripcos habc-
rc fua: acfliuicacis ccrminos , quanLumau celciicaccma-
gendi pcctinct: probabile auccm cll vim illam in quibuf-
4am, quam in alijs cfficacjorcm clic, cu n ( vt fupra nio-
nuimus ( uoAiic abfuiduu^^acci anuaas luxqualicacein
• /alic^uani
r
Di^itized by Google
' Tract.I V. D€ ANf^M^LllA?^ Ji»;
aliquam umiiencamadmitccrc : ncque tamcn proptcrca
cxillimamus vnam pofTc moucrc aliam, nifi fc fihac mo-
'ucri, aucniii Dcus rantum'roboris .rupernacuraliter cri-
;buat vni,YC altcri vim inferar. - " ^ ' • ^ .
Sccunda cft,in polVit anrma feparara quodlibctmobis" \.
Je quantumuis grauemoucrt-. Rclpondctur vim anim« '
fcparatae hac in rc adlnic definitam ellc : ciim neque ipfis
angclis conccirum fit,quancumlibct corpus mouere : non
tancum Dcoid.proliibence proprcrbonum vniucifi , rcd
ctfrini quia adidlc non extcndit iploruMi nacuralis po-
tcncia:t]uod pociorc iurc dc animalibui fcparacis ccnlcn-
dum cft. Si quccras an dcfatio;ctur aiiinia m mfuicndis
corporibus. Rcfpondcturaninias ficut anorcios non ciuf-
modi dcfacigationi,quaMnanima:uiba5 pioucirc c\' de-
fcClu fpiricuum qui abfjmuncur, obnoxias : ncque cniin
iLibftaiiciaium (piricualium faculcas motrix indi>'cc ciuf-
modi l^iricibus auc organo corporco. ^
Tcrtia cft.quomodo anima: lcparat.T Cnt i:i loco.Rcf-
pondctur idcm fcntjcndiJm cilc in liac rc d.c anim.ibus fc-
paratis ac de angclis^de quibusquoadp "(^fc^rtccm difficul- * ^
tatcmfuscdiircruntThcnlogi.,Cen!cmusiguurammam »
lcparatam lcfe ad puhti^um loci pollceoiligcic : non ta-
mcn ad quoduis 1'patium loci fc polfc c.m^ndcre , fcd ad
cercumacdcfiuitum : m^uo noux:ircumlcripciuc lcdde-
finiciu<^duntaxat co.itinctur,id cft anima non ci\ in ioco
ad moduin corporum , qux tocum locum implcnt & oc-
cupant, & quorum parccs fiugulis parcibus loci relpon-
dent : fcd ad modumangclorum cfl ica in toto loco , vt
toca hc in fingulis parcibus loci , ncc adhuc iliud occupct,
cum non Iitimpcdimenco, quommusaluid quippiam in
codcm loco inhc.
Probabilc autemcft,ecfi nullam habeac dcrerminatam
figuram,cam camcn vcplurimum fcruaicin ordincad lo-
ciim a quocxcnniecedccerminacur cius pra:icntiaiquam «^"
iiabuit in corporc,&: fortafie nou maiorcm. Sicquc non
absrc(vtaLasrationcspra;tcrmittam ) animas huma-
na figura dcpingi confueuiilc. Sunt autcm pra:fcrcini
tria loca in quibus anima!' fcparaccC nunc detincncur:
nempe caclumfuptcmum , quod vocanc Empyrcu vbi
foehcitcr dcgunc anima: fancU\ lnfernu$,in quo aium«
diimjiacorum pocnii «cerais ciuciancur: dcniquepuri^a-
fo6 TlRTlAE PA.RTXS PhySIGAS
torium, in quo animae fidelcs pocnas peccacis remillis df*
bitas adcempus luunt. ^ •
Vero hxc deanima feparata pso noftro infticato dif-
(eruilTe iit fatis > reliqua enim ad Theologura pertincnt:
Atque adc6 vniucrfx Phyfiologijt noftr« fincm hic im-
ponens : fimulque Deo rerum omnium auckori 6c
confummatori gratias immortales habebimus,
^ CUi fob laus omnis^honor, & gloii^i
in perpetuas artcxnicatcs.
Amcn.
>
/
•A
INDEX
■j Google
mT^BX ^ ^ IT Jhf ^3 BTf-
. crS RE'RVM QSty£ I N ti AC
Tertia Smnrnix, ^PhihfiphicA partc do rphns natU"
y
r{] B flEXerno creatura incorruptibilis potuit eile»
non vcrocrcatura corruptibilis > dcmotttS
Phvficusiiiififbrianiaeiocircuiaris 8>
^ Accioentia qaomodo accingant prodadtoncm
{iibffantianmi ^ xt
AcdflentiacorporealbKjil^terWiormijit^^ 15
Accretio viucntidm albtnaaimatotam accrecione qtto-
modo difFcrat , - / ai^
Accrctio quomodo fiac ' ^ ^ * ibid^
Accrctio lccuiiclum(]uas partcs viuencis fiac ai/
Accrctiofir couciiiuc & fucccffiuc ' • .' 118
Accretio non duratper totum vitae cempUS
Accrecionisquaedam dcfiniciones xi4
Accretionii qa«naii| fiAc.caa& i^idw
Affio crsmfiens in paciencs recipicor» noH in ageaite np
A^tts&pocenciaiemperopponuntiir i9
Ams pfofe^i a potencia vna (ecandil^m ^edfem,^oomo-
doincerieipecieconuenianc 17
. Adamo fopor a Deoimmi{rus/uicX€6era Ibmnus^&cx-
171
148
14^
ibid.
14»
150
%74
cafis
Aer cur nonnunquam deficcare videac^r
Acr natura fua clt calidus
Acr cur nos rcfrigcrct,& cordis seftum tempcret
Aeremeiic primum humidumprobacur
Acris mcdia regio cur frigida
^£ftiniaami non c& ienlut diftin&us a Pliaacafia
• r *
lyitized by Google
. ; ^ N D E X.
•JEditnatiu^ koriitfii$:4^omodo dt£m mjimum^, ,
,> brucoruin ' ' , V'"'^^
■wflLftimariua: munus triplcx • " t-imd.
^^cns fupcrnaturak, naturalc & auificialjB ^ux^modoia-
tcrfc d^ftrant ; * '^-^^Ci*'^-* ^9
Agcns non agit laribi (imile ' * ' IJI
Agctts ^uomodo ih {cipfum poffic a^ere * JT .^id.
Ageiis qaomodo, da^ d^it rcpa^iacor
in^gCACe^ttblilet naturati duplex^hdi frincifiittuo
AgereiiiageDCe<^utd . \ - . ' \^ ^ xC9
An geueracto fic Antinu^ &tuccefnu^ . ' aiS
Alendtfaculcaisquid^iafqttehecei&i!^ • aoi
Alimentum dup{ex,proximum & remorant ibid«
Alirnentum dcbct enc partiai fimilc^attim d[iflimilc,rci
' viucnti^quani nutrit ' ' V- . ibid.
Alimcntuni non poteft cfTc purum elcmentum ici
Alteratiopotcft dici continua tribus modis 159
^ltcratiQ^continilatur luccclfiuc raci<\ne fornue iSc ^bie-
ai . - \ ' ■ ir-' 140
. Alcet4tio9i$<kfinitipcau&ii8c<cet»^^ \\%
K$ Amataeft in am&nce pcr ipiius volulQitacisincJtitiiU^
ncm ' , ' ' 1^1
Aiiimataciaiiatts nonp€det a materia vt c6nferaccur 14
^ Animaracionalis quomodo pendeat k iniateriitvt proc^u-
catur " ' " ibid.
Anima eft<ycnus formae diftindum aformisrciumina-
nunataium. * * ** * ,
Aniiiiceft fubfcantia&noncft corpus ^ " r 177
Anima cft adus totiiis corporis ' 177
Anima nog cft vnita toti corpori (ccundum otnnes^uas
facnicates^^operacioncs ' 2)>id.
. Animaqaofnamcarporisparces infbrmet ' 178
, Anima parcium omntum concinuicacem, in c^9iede£i-
derat ' * ... * i8o
Anima nobilior deterioremcontinetemiaenuuriimfot-
malitcr . ' ^ • i«4
Anima rationalis cft indiuifibilis &inextcn(a • 188
Anima impcrfedi aniiaaiis^ noaYcrg pcrfcdi atoco fe-
,• , itin^la cur remancac ' ' " * 109
Animarelpcctu luarum potentiarum triplc.x gcaus ca^l^
^for^cuif^nempc m4ccri^ia|;eatis iSc ii^aii^ 1$
•1
Digitized by Google
1 N D E ^x:.
Aaima Kacionalis akcra^f oceil cflc^ aolHU^x/ccunclurr^
qaiddifacctn n^imcricain -
Animaqromodolc»fiiaquc cognofcat ^ f8>^
Amm:U<^p^dCa Ai^elo di£&c .eflrcQtfalftcr ~
Anima (cparata non cantnm appecitu innato » fed «tiant
. elicito fiii corporis focietaccm defiderat^ . 5<'l
Anima feparata nouis rcrum imelUgibiliiim ipeciesa
Dco accipit ' ' * '* ibid.
Animafcparaca quomodo intelligac ^ ^ J®l
Anima fcparata fempe^ inrcUi^ic ibid,
Animafeparacapoccftdiftittftc cogaofccrc omnia fcnfi-
bilia 304
Anima feparata fc,(dorqueai^lusiiiccrnos>^alias ampia.s
diftind^poceft coenolcere ibid.
' A^imaieparata pottft cogno&ere Angelos>corum adus
: diptonriefiacessnocitamencordiiimcog^tacipii^ ibi4^.,
Ammii leparatareipsa,& alialocaiiterpoteftmoaere )Q5
Amma ieparata cH: dcfinitiuc in loco • ibidT.
Anima: duplcx dcfinitio & vtriurqiic cxplicatio ' tjf
Animxomncs matcrialcs,furit ciiuifibilcs&cxicnf^
Anima: potcntigcjxi//^ Potcntix anima:
Animas sl^xo per quam poc^i^ciie ab ipfa emanaat (^ual is
Anim« racionalis qoaenani £t origo;- * ^^f>
«AflimxfepaKtftae ftanis nec eft natttfalis 1 nec^yiole/itus>
fcd ptjcternaturaiti . i^i
Ammae lepanttac f irtus motiua eft detecminata 507
Anims leparatae prae&ccim in wk^ Ioci$»aanc detinoii-
. wr . $07
in,AnimaH multa partiumgcnera I7f
Animali intcrcuntc non rcmanctforma corporcita^^aiit
fiicccditforma cadaucris -1^7
•Animalia fmc fcminc procrcatt funt ciufilcm ipccici
cum iis quc a pucri matcrit ciFormtntur * zis
^Animalis moctui corpus qut rationc iit vnum 1^7
-;Anima in generc tripiicc cflie coUigs^uc ex txiplici^ gra^u
' V QUo^usopecatioiicsiiipii^Mateciam,cleuancur i|c
.Ammam in Tnp^u«quc tittence raitiun ellc probatiic
.Aiiimam ratMtoalem efle ffiritaalem ic immoctalem
» - , pcobatar : ^8 i
.^Aiiimaiuraciontlccircfoimainformatem piobitUC aSfc
I N D EX
pijh$AtMS qpe inter cUaer&itni imiffiftnim'
Aii£Hones teperitar plervuiiqae cfl pctenda
quali di{pofitibnc organoram corporeorum" \
Animarum apparitioncs nonnun^ua funt apparcil
Animatoram quat^orgcncra- * . T \
Antipcriftafiyquid ^ * "Jv^J*
* Aqua cftprimum.frigidum ' 't'/*^°
Aqua fimul cum tcrra globum vndm cfficit . " lyi
Animalibus curneceilariacibiappetitio ' ' ^]^
Aqnx gutca po: folas (pecies yihi confecrafii j^^ch^iii-
ftiannvinamconuerti potcfl '
S^i^uac jluentcs cttt|ionpittre(canc '■f ^ 'J'
At^i^natara duomodo interft conaeiii^ Sc ili&tar^
, Aflfra (unteiuulem ratiotliscam lais oxbiUs ^ /'
Aftralumcn ifolemutuantur ' . * *^
• Aftra in^natum lumcn habcnt * ••ftM.
Aftra fixa & crnntiacur fic dida ^ ' \ ^bi
^ Aftrorum numcrus „ • Jbid.
Auditio quomodo fiat ' ' ,
Auditus facultas rcfidetinaerecongcnitq i^tratympa-
' numatuisindafo * ^^^^
^]|e9t«rdmftnin#liimre3cs , t P7
CAdaucrisforma«iim«iioii<ucceJit -^*:^ » lijr
Calor natiuus in animali quid,eiufquc abigneoet-
• lorc diftinario • • - ' - • W
JCalor ^fcitius in animali quid * ; -4^.**^
Calor febriliscurnoxius ... ^^^^'
Caluitium ^uid,cius caufa,&cur foli hpQiini accidat 115
Ciantnes <](ttid,^ cius cauf^
Capillorumqa«fitmatciia>leeatin (lumano capite a-
^bimdent . . V
Papra£dtftnsqaomodoitiiiefe)^todiieatot: * 155
Ca(ti$ definkio ' . 4*
Xaiifflc pcr accidenif nott fiint y«fi cSwfie '47
Caufac pcr accidens in gcncrctribat modis^KaHtt 47
fcaufx triplcx acccptio,lata, ftrifta & proptia "
Jbaufae dennitio • ' *'
Caufalitas caufaciaquofitpofita • ' • * ' . .
Cattialitasqai^ '
oglcj
J N D E X.
Catt&rani mulciplex diuifia ^ 57
Caafarum nouem proprictatcs 58.59
^ Caufas pcr accidcns dari probatur 47
Cholerz conii^lentia^colorjiiipoi , coniplexio & c$cclus
aflflgnatur i.o6
Circulus la^eus quid l^o
Cceli fbm^a eft difiinda a fbcmts eiemeataribus f%
Cceli fpecieinter (e^ftingauntur ^ f%
ficsVi auomoib fuo moca cale£iciuat hmc inferioca fS
C<sltdaodecin!i ^curtoca(l(^anCttc ^
QaAif f|jBies pc^ dieiti iodici) eric nacatalis 91
C<riit loffluencias cribaeiidas efleprobatur 9J
Caelorum maceriam^iurdem efle rarieais cum maceritt
rcrum fublunarium probatur ' ■ ' ^
Coelorum clurities>deniicas>racica$>peilaciditas»& opaci- ^
tas colligitur 9\
Caelorum.iux eicmencares quaiiuces aiiqua rauonc coo-
tinet. .
Coeloram moeos ^uiiuim fint»iSe qoo cemporis ^acto ab*
fbluator f^>99
Coslos i||ontiiboeriabincelU^ntiisprobaciir -
Cositarioa facolcas»VM<# JEftimacioa
Cbnorrium armacoroin a[jparicio vnde pcooeniac 159
Color^uid,&qootuplex 144
Color a lumine quomododifFerat ibid.
Colorcs in acre apparentes non funt vcri IS9
Celores diuerd in aere cur appaccanc ibid.
Colorisquxnam fmtcauiae 14^
Cometaqiudj&quocuplex l$S
«Comecae cor aocomoali ^lbmpore maxiiBiigigoanccir > &
qoaaco tempore durenc ibid,
Comecac quandoqoc mooencqr» aliqciorom e&^om
(iint/ijgna • ^ l|6
Compo£im Phyficom i ferma pr«lerrim dependet ip .
Cbmpoficom naturale jper fe & ciTeacialc quomodo ex
' matcria & formarcuiltct « |l
Compeniatione quantitas non deperditur , (cdcantilm
nouus quantitaeis modus acquiritur 111
Continui partes non func infinitx a&tt caccgorcmacici
fcdcancumlyiicac^oreniauci 5/
Consiaqicas patriom tripl^' t$$.
'.VTf' WWX. ' '
Continnnin ndn conf}.ir /Mis indinifibilibits • f4
Continiiinriquomoduficdiuiiibilcioinfiakuu» . 55
Contranoriun tnpiexac<-cpt4o V 71
Cor pYimQ^ viuens & y^utnum moricds 17*'
Corpriusiuturacaeteri$partibu$amm»tiir.
Corona (eo arca,(^uid , 160
Corpbreltatis forma non efl admittend^a ' 1S7
Corrup(io« vnius quomodo fit gcoeratio ake^ias" %
Creatioqujll > v , ; .
D^nioncs fua virtiit-enonpoiiiiut homincs gcncrarc
227 ••>.• •
Dc dcntibus qn;cclam notanda iti.iii
l>ri icefpedi} ntihilpotfft djc caufitcaut forjuitum 49
Penfumquid • . . m
- JE^o perc£Qationen|i niiiil verum &Ueale formolicera^
. r cidit . , . 157
peum Arbique eflt;, quomodo \ thtologis colliga«fi|r 80
'JDeus quomodo ex nihilo omnia creare pocucr^e . ^9
.Dotor morbum comicans.quid^quas caulas hab^ac ii
fDuratioquid . ' 64
jPuratiopiscjuatnor fpccics. - - ibid,
E. > ' • *
ECho qnid,& quomodo fiac • „ 1^4
Eficdus idcm numcro (]iu ab vno agen.ce produdus
.eft,nonpotuicabalio agp^enaturaliter piroduci 41
..SfFtdus ciufdemDon jpofliuit plurqs (im.uiic^aiuik to-
: .fale6>eiufdem gencns>dc,or«ifiis /• . ibH
iBtf^usex hypothefineceflariqs» qu6BiodoiimQl^ofic
eflefonuicus ; :^r\'\, - 45?
B/ficientiscaurdS defihtcii>> * 40
EfHcicntis caufx- qucc fit ratio formalis . . ibid.
Efficicntis canlx multiplcx diuifio 41
EtiiGicntis caura:*q\iinc)ue proprictates ' * 4^
Elcincnta q.iamr.m dicantur lymbola , & diirymbola 114
£kmcnta ia fui$iotci{| ^aturaiibus a«cgi:aui{;Aat> jiecie-
, uidnc , » ^ ' 'nf
BlemenciL^Uiimod&iifahcftnciii mixco.
^,Bj^mencariamYerttQimuc$kcionesquacnam&9( '-u^
' tnjcittque Eleti^<|i4m'fnkie qualiM^ iMBralicte
t ^onoeiuiiiit ; . 11}
r N D E^X,
iEkmcntorumforma iionfuntpri«i«quaUtatcs4cd ftnt
- aajDS fuUftantialcs .
Blenjciltorqm^uatcrnarius numcrus colUguur ibid.
«lemcnrota.qaaKtatwfjmbolat fant cjttfd6 natur» 114
Elcmcntorum motticcsqualitatcs^quatuot
"Elcmenrum c]uid / f ^ -
•Elcmentuni qiioraodo corpus fimplcx * 1*-^
«^icveius quid ' 10«
4ta Eucbatiftia accidencia virtute Hiuina ab omni matc-
' *infcparantur&fcparatacon(craantut 2-4
Euchariftiac accidcntia pcr fc non aucuuut iol
fSfxcmriarquid ^ - *
%xcrtiplari*ctofimott «^i tnt^ canfis Phyficis^rcuocari
• ' tamcnpotcftadcffidcntcm , tcI formalcm cauUm.
• * ibid,
EXhalacio c^uid, & cjuotuplex.
i;?^ Amcs cft forroalitcr dolor
r Pamcscftiwbfcftiu^ia appctitu concupifcibih ibid.
' pamis quafnamfintcaunc
J?arcinantcs,qilomoao folo intuitu noccant •/ : 81
"Fafcinium quot modis fiat
Patidcfininib ' ' .J^
Fati & fortun« tocabulis non vtci^um _ ibid.
•Rtum a diuina prouidcntia quomdll^dittertt ' »Np»
• Jz± quomodo in aere prodocatur * • » '
Pinalis caufx o^fltp proprictatcs » . .
• Finis dcfinitio ' ' /-■ * '' m.^,
Finis eaufalitasinquopofita
Finis multiplcxdittifio % - jj"^'^^
' Rnisfccundumquddmmi^lfcauiMaic, aut objcawum
' moaeat ]%. •
rontium&fiuminum^rigovtpliirimumcftexwri i6S
Fbntiom &fiuminamaqw car&o&fidfie » W am^tas
ibtd. V ' v.:.> -
rormaquomodo mcdijs difpofitioiobA TBiator matc*
ria: * • * ' *|
Fluuiorum motus non cd propri^ naturalis ^ lyr
focma dicif oteft priadpiuin i (^lcmeatum» natura ,
.Tormaaffiftens&informabscpiid - '/
Fonbardilse (bpfintcioiMS . ' . . • it
Fonn« ance^uam prodatianw^mii fiMK aftttiAratm
' aacuni. i9
^ornne antequam producantur quomodo contincantuc
poteftatc in inateria ibid.
rormsc fubftantiales agcntium, quoniodo attingait pro-
du<5iioncm aliarum formarum fubftantialium ii
Forma materiales i matccix £9pa£atae qiuunodo cxij||^
F«rmaf ijcio canfandi ia qno pofita fit 4^
F<^aBparspiima ooii^datar fiKiiiinfiMilt coufip^iil
aeqiiicacur ^ i|f
Formac|>ardalesfiint admlcreoibt - i^f
X^dcmas produciexniateri^qtiid; \ - If
F6rtun2 definitio 4^
Fo/filium duo gcncra
ruJgur& fulmen quomodo intcrfc difFcrant * iS7
Fulmenquomodoproducatur * ' ibid,
Fulmen curplcrunqueferatuii^^dbiiqu^ . ibic).
Fulminumcrcs (pecies
fuliiaiuiinaiudfeaa ibii
GHuquid . • ' y 1*1
Gemmarum multagcnera>caramquecattfae 171.17^
Gcmmarum quidamproprietaces • ' lyt
Generandi faculcas quomodo ab alendi & augcndi facul-
tate diftinguatur 114
Gcneratio cur rebu3 cprruptiuis tancum conueoia(
dcGeneracione.quacdam^uieruncuc ^ti^
Generacionis trcs dcfcriptioncs ' l|4
Geiiemimspcincipia»cattfaC)fttmtfi4 W
Generacionii^duplaxacccptiGi . . iU
Gkando«uid,dceiuioii»>' ' i<&
Granedttla quid sbiL
Guftus a^io quomodo fiat %€o
/Guftus facultasrcfidctialingua ibid.
Gu|lm8*difiercaca^ • • zio
«Hia-^
w
Digitized l v Coogle
H
l N X> E X.
> f ' *. ^
_ Homini iaitett innocentix immwtauw «at conr
ccflTarupraciusnataram .
. Homo quomc^o prius Viiiat ?itai plants , tum viia ani^»
malis,clemumvita hominis r* •
Homoquomodofitformalitcrvcgetatiuus/cnfitltms
rationalis •
Mumidum radicale fcu primigenium quid xo9
Humyrcsquatuorprimigcnium quid i®5i»
HumorcsLquatupr primi quowodo in ammaJibus conh-
xiancpr '
, Homores primi funt fcantum quatuor ibid.
Humorcs primi intcr fe e^ntialitcr di&runi ao^
1. ' ' '
IGncm clemcntarem fupra acrcm dari probacur' 14^
Igni cur aer nccefrariqsjcur ab aqua marina minus ex-
tinouatur,cur in cufpidcm dcfmat,c bcilicis tormcntis
4 exciutu$ tanto ftrcpitu foras crumpat, & prartcr mo-,
•* dum firigentibus fi& c.opiofius,dolorcm caufct i47
Ignis quomodo inquam in lchctc cxcalc£uiac> fundo i-
^ pfius lcbccis inremedio ficige(cente ibid»
Igriis in concauo lume cut;8>n4%eat pabulo 147
Ignis omnis eft eiurdemjrattoinis ac ^eciei ibid«^
Ignisinfemalis virtute%ern«ucaliagic i»4^4mas 14^
.Ignis facui^ cur fic diaus^ y& ^uacaam 4p.eo]^tu dig^
Imaginationis officia
Imprcffiones ignitse alucidis quomodo diffcrant 158
Imprelfioncs lucidx quomodo fiant ^S^
(Impieffionum fncteorolog^uum quaen^ gcne^ales
caufx , }S4
impief&onummeteorologicarumauacuorg^nera ibid.
Jfi&iittdefinidoj^cmttlcioiexdiuiU^ S^
^li^nitamquomodopocdtcogiioici ^ ibid.
Infinitum aau,& categoiemalilc^ cot ^^ f^^ ^ S7
- IntcileOio quiil,& c^uonjodo a fcofittionciiferat»
I N D EX
liitclleinius obiedum adx^uatum cftcns quateaq^ intcl»
ligibilc. ♦
Intelledus cognordtiingulariafenfibilift »«7
Intcllc<aus fimftantias corporeas pcr proprias ijpfaEun|
^cies>& mateiialia nmicnfibilia pcrproprios ipfo-
rumcpnceptuspoteftcognofixre itoii
Intelle^ Jicifin hoc prs(etiti' ftani p(MRc fbrmare vt
difcurfiis cpnceptuin' quidtlitatiuum fiibftandktimi
fcparatarum:nontamenclaruni,5cciiftinCiuin - : 1*9
Intellcdus duplcx,agens &: paticns i^t
Imcllccliu agcns Sc paticns cjnomodo in produdionc fpc-
cicrnm incclligibilium inccrfe difterunt ^ i54
Inceiledus pacicns,cur dicatuf abfejiit^ intdlecbis, cur
, patiens>cur poflib i 1 i s,cur ratio tum in&rior , cum fii-
penor, cur intellcdus thcorcticus; '
Imelle^s diftinguitur a voli!m.tate.«ealiter fcfermaU^i^
Inr ellcAtts abfoluti &, fimpliehcr-voluntatc cft nobiltor»
licit fiib aliquii cofideratione voluntas ipli prarftct
Intelfeftus angcli & anima: rationalis^non func ciufdcnt
fpccici ' _ •• " . «^v^ ibid.
Inrclligcntem oportetfpeculari phanrafmata v 199
Intclligibilia pii^ra &:poftcriora ^o ad nos > quatnam
fim \ ^ , . . • 't$t
Iris xpid &>^iio€ cdprcs in eattj^paica^t. ^ i£o
LApiddili-iimJtageneta^' / ^ vfL
Lapidum^a*namf|iitcaufa^- ' - ibfi.
Lapidum formae fubllantialcs ab clcmentaribus funt di- •
" *"ftin<flx ... . • ibid.
Latioinhxrct mobiHi".'" • " ' ' 7475
'Lationis quinam fit terminus • . 7J
*Xing\ioArttftura?4cfiMabitur • •
Xocalitcr propri^ non poteft mou^ri pQn6|:um IS
^csLotataqudfiloiiK^ineodttxnbdE^tt ^
Locidcfiaitip / ;v • > i i . . - •
Immuliiglcxdiuifip^' ^\ • ihii.
.;ilif»tcrd«)bitsi^ cotpurpotcft efle fittiM!^ dmidft
iuLo?
\ I
Digitizoa L/y
I N D E X.
iu Loco codem vircurc diuina duo cQif oia pofliint elTe» .
&^ ^iiomodoid fiat * * , * ibid. .
Ix>cus cur dicatur iupcrficies prima 69
Xocus cur dicicujc fupcrHcies immobilis S9
.Lumeo^uoinodaoppo(icaieltdi€OipQi&refl<t6^ 9^
'Cumenquid ^ ^ \ 241
Lumen a loce quomodo differat j ^ a4Ui4&
Lumeaqubmodovideatur %4$
Lomtnts o^fca propfieeaces * - ^ i^t
Luminis reu lucis propaf^ario fit in inflanti ' 24J
Luna llio orbi noji cll coiuinuajfed cantum contigua 5?^
Luiia curcclyprim paciatur& macuioia appoftfac loi
Lunx varix* apparitioucs \ ■ ' ' ' • • loi
LuxSoiis quomodtt calorcm caurec.
MAgncs quomodo fld (c trahat diffitum fcrrum
Matis lalfcilo a Dco ipfi inJica '14^4
M^ns iiuxps & reiiuxus cauiam Deu^mortalibuscelauic
^ ibid. " ' •
Maccria prima in gcncre cntis Pliyfici eH: pura potecia
JMatcria pruuaia gener&enus Mctapliyiici non eit pura^
* p^tencia
Materia prima non cfV ens compteti^m . ibid..
>laceriit eft ingeaerabiiiS) & incorrupcibilis 17
Maceria nunquampoceftefleauda. i%
Maceria eft o^mnino paffiua * ibid.
^acena non habec pocencf ani^ edtt^iuam ad bmnea fer-
mas^d quas habct potcntiam rcceptiuam. zo
Matcrix mulriplcxdiuiiio y>
Matcri(i* prim^potcntiaparcimcdu<5iua, partim rccepti-^
uaeft '
Matetix prima: potcntia fc extcndit ad formas praetcri-
' casypriefences,& polfibiles noa tucorasr \
Matcrix qaantitas cft coeua '
Macertas racio caufandi, in <[uo pofita fic ^9
^lateriam ptimam in t^bui. Phjriid» admittendaia cffe
ptobatur ^ 14
'Mtbucholiat confii^mia)Cplor} fipor, comptexio> & ef«
k
I N D ]p X.
feftiisalEgnatitut ,
MeiilorUnoncft Itafiisdiftinftus a rhantafia . t7f
J^etnoria quomddaa lemin^centia di&xac i^i^L
MemoH«otficia '^^^-
JiietaUoarei» da^ex ma(eri'a> pioxima (ciiicet 6c rcmm
Mctallonim quxna fit caufi ciicicns,& finalis I7«
Mctalloruni fcx rpecics,totidcmquc ;tffe<aion6$ !?•
Metallumquid
MctaUum aliquod impcrfciflum in perfcdius hamana
induftria difficillimd tranfmutari potcft ' -171
Meceora quid>& cur i mprcQiones appellentu^ > 154
Mcteotorumquacnamuntcaiil^ *^^^«
Mtxtapecfe<^a inanimacafiinciaduplicidi£krencia 17^
Mixcioq^ dcfinicip
Mixtionis nomen quomodo iPhjrficis f fi^tiir^ti
Mixcofcttm co»ef:ttm duo ^nera *2
Mixtorum pertc^^ duo^cncra ,
Monftri definitio * v '»
Morbus quid fit^ciufque duplcx acccpcio 114
Mors quid,& quotuplcx '
Mors omni viuenti,etiam horaini cft naturalis ibid.
Moc^odaplex,propria,& Mctaphorica : ^44
Mocor primus iuxca Ariftotclc qualifnam cflc dcbeat 8c
Motcix faculcas icsecerisdiftinda^iaanimalibus cft ad-
, miccenda ' * ^ ' *77
hi Mocaprogrcflfitto aMmalittijd ciia notandi 74
fai Mdtuiion dacw priina pars verros^nirittm , nec
maverfusfincm _ V
i^otum propric & formaliter cfle acquiUnonem iormi?
probatur ^ ' ' *
Motusinvacuoanpoflitficri ,
Mocus dcfinitio r -r
l^bCttSphyficioroprietatcs funt cotinujitas & lucccllio 89
)y|oCUS omnis fitinccrduos terminos - loi
JMoCttStttrmim&ittJ(tttpofitttti.autprmatmi ibid.
JVtotiiscerminosi qttopo'»»!»»^ «wsis propna ad mo-
cttiii pijrrinet. , , . ^
Motus iiabet mat9scm coiwaaottcm ttim tccmuio ad
' qucm,quim ciptttcmiiiaaquo ^ 70
t' Mocuc
Digitized by Googl(
I N D E X/
Motus non difFert realicej: , C^i cancum focifhll^tei a ter-
minoin qucm tcndit 7®
Modus quoii^odo i (ubje^lo fcu fnobiii diftingaa^r 7c
Motus criplex acccptio / * 7*»
Motus trestaaim fpecies, AcereeiojAlceratio^ Latio yi,
Mocos idencitas feu diuecficas geaoica » ipecifica , & nxk-
mecica rndc faaiaciir. . - . , Tl
Mocas indiaifibiliarfanc mmata efie 74
Motus nanqaam iaciplc ab ipfi>majCitoc&>Uci€ fiBpids
inipfo dcfinac 74
M^tus incipicab vicimpfuinon eilC) & definicinprimo
, fui non cHc ' . ibid.
Motus locatis multiplcx diuifio 7V
Motus naturalis & violcntus quid 7^
Motaadite^his & reflexus quia .-^ ' 77
Motusfelocitas 8c tarditas yndcnam oriafV. ^ ibid.
Motusregalans& irtegularisquid 7^
M^^uens&mtobilcdebecieeftfitadptobac^
11 oaeri ali^iid tribas modk dicipeteft^&iUcet per occi-
dcns,pcraliud,&pcrfepMi6 7* '
Moucri aliquid afcprimoprobator ' 7^
Qua ratione flt verum^nihU afcipfo moueci , ' ibid.
Mundi defcriptio • . ) ^j.S^.
Mundum vnicumcfTc, quarationecertumilc S4
Mundum non fuiiTe ab xtcrno probatuc ^ 85
Mondumprodudun^fuifiepcobatuc SS
Mondus cttc fic ^ftos^ item coc dicacur machinaaaacoca»
' Tniuerfiim>8e ceelum
Manios qa<mioaMid0 i Deo potueric pdfidior pcodnci*
iWd7
Motidas mumdonam inoepecic 9c defiturus fic 99
MucacioiocmaUcecquid. U
• N.
NAcura analogicd dicitur de maceria Sc fotma ig
Natura cur potius dicatuc pcincipiiun moucndi id
inquoeft,qttamaliud
>Iacucain quaUbec ce nacacali cft pcindpiam pafnuumt
(oirmucationis . ^ - ibid.,,
Xatuca in nallare ed principium adliuum fiuegeneracift«*
nis anc coccnpcUnMS i YclalieiTttiooi» coitcaptiuac : (ed
taoi^mpec£scba4« 1*^.50
I N D E
Naturain animatis eft principittmafl:iiJttiiiaccreti<mi«
& motus localis 3^
Natuia,habcns naturam , &: fccundum naturam quoiail^
doinLcrfc difFcrantr .3'
Natura & ar s,quomodo intcr cor*ueniant,& diffcrant f4
Naturoe multiplcxacccptio . - . 2,6
Naturae dffinitio . ^
Nacufic dcfinicioxiem materiflcA foimse couucnii^ pco-
bawir
NacQraiismaltipkitacccptlo . 3'
Nix quqmodo producacur,fic cur i^ cacuminc moo^um
" pcrfcucrct
Webccula c|uid '
Nubes quid & cur mancat in acie rarpcnla ^ X^l
Nutritio continuo ncceilaria in \iuentc,dum viuic 10}
Nutritioin viucntibus quomodofiat ' ' i©4
Nutriciuaf viautis quatuor facultatcs fciiicet acg:aC^nx,
^cccncrix»cancoftri^^,& cxpultrix ^ ^ ^ ' xq$
OBjeai rawoformalis » iumitur cx inodo qup objc-
(flum poteniiam immutac, ' . • . W
Obiciftum potenti^ duplickcrpotcft lpcaari,nwccrialir
' tcr,&: lorirbalitcr •
Oculiftruduradcfcribitur ^ - j - 3-48
Odor quid 5c quotuplcx '
jQdorandi facuicas rciidcc in carunculis mamillaribus
Odoracosa&iQquomodofiac . ^ • .M^
Odorcs noa nucriiint - * '^**
Odoresvndcnam gignilncar » ^ quQmado pcr nicditta
diffundancur ' ' *
OleumdifFcrtlpecieaboliuis ; , * • -17^
OsfcparatumQuomodoaaalogicidicaiuros \H
PArafclina quid ^ ^ , . 1^0
Paralcliaquid , ibid.
PcrfpicuHm4Uia,&fiUOCUplcx 141
;?li9fi(afi*iACcccbrQ> quomodo appcc^umin corde rclif
oemcm
Digitized by Google
1 N-D E X.
dcntem iimncJiatc.mou«it . <^ .u^ ^ r • ti
Phantafix officia ^: : , f': «^7^
Phydcacmfic di^a ' . 1- '^xji. > .
Phydcx dignitas vciiicas 'I
Phyficat obje<flum eft eocpostiatiicaleni
•Phyficamcireitieiiisampjpbaitttr , ^^^^ ; &
tjBtseiqit
affignahtur ' , *b<
Pluuia quid>dc cur mimitatilh decidat n-^" • . iX^l.
Pluuiaprodigiofa aliquando accidit ^ fbid^
Potcntiae anima! ab ip(aoriuncur ' ■ . » < 'r WCa
Potcntix animac ab ipfaohuntur eficicnterpet emaua-
cioneni ' . c' ' 0 ' * i9t
Poccntiae ^ms ab ipfa.ordioe quodam emananc i^^zi
Potcntias ammacnoniisnt idem fornialic8r0iii& ipfib ^
ab ip(ano»MttAmfciB9ab^
' ftcant, / . ' ibidj
P«teittt2 aliWma Ceg^i^xmhon poffiimtdpecacl : ifj^ \
Potentiat otganicx non (iuii iiibjedtiuim aniiiiai ikim^
(bto corporc animaco 19^
'Potentis rattonalis anii^dc propri^ri ^ume^ui
rcfidcnt' • .^u-^ • . ibicL
•Poccntix diftinguunturpcra6tus,& objc(fta i^S
Pptentia^ animx quinquc in gcttcr&cile ^oHiffSOti. i l9Qk
PocusnoanttCtil»iediiutritidniiniiBruit • , t^t^
rdncipia g^eiationis debof&i^iQaoili»]3Uiiic«ibat^
Mncipiagenesatieai^|ncprimacMlcati« • . %I>;-vlll
Principia retttm nadualittmtria efle > nempe macectani^
• ibcmamitpiiasKliinemjp^ 1;:
irtccr Principia generacionii > cni^ noiiil4Mmcietiic ean-.
/aclficiensauc eciain finalis , ;/ . .. ibid»
'Plincipij quadruplcx acceptiof-, , '^iKi^HLju. A* 7
Principij dupicxdefcriptio i
.Piincipiorum triagcncca iCompoficionis» ccgcutionis SC
gcncrationis ^ 7
Priuacioqiioai(a(lei'i|UAnfto(cie dicatuf pci^lcipinmicp^
^ rumij^curaiium if
-Fcitiacio <|ta ilrtfdMi fpefbni fit pcincipuitn pec ie9( |eK
9 'accidensnatnraltam ; . • < f . ibi4*
Pliuationem eflep^ancipiiim pei fc gencr^ioott^ liyitcflr
pcobatuc . / >: . •.•s..!^ . . . z4
V -,. ■•• ..
ftriuationis defijiicio . .'. • ^.i/fj^ . •
^rocclla quid . ; ^ • i
VaUtateif rioue quciuun fitic
<^ualic^|um intenfio & remiino «jttid > & ^tt<
;-jf4i .."-^ .. •■ . ^ ^
«Qnantrtatis tcrmini quinam fint>&; cur Yocont^r wiiui-
-'iibilia Quamiratis. : • . . " " fi
jQoancicacis indiuifibiUa ccrmiaantia, Sc di^ulajiiia4^^
iQbtl^ttsdii|dcx acceptioT. . • .
jpfomotH . * » ' V '
Htt ty AtthdAynm noua quancitas nft^.aiqiarfj^
* iV fcdtantum npuus «juantitatis xno4us
•Rarumauid?^ - ' ' " «-'.V' > / ^ . ****
-'Xdminiic^tia. vli# Mcmoria - . ^ - * '
•iUfbiratioquidlc^aomodofiac ' • • v aij
4tc4irdU0Mr^ibur4|m animalibus indita ii(
%^pi«tione]fiMMigenci^^
«.cfpirationis moto$^«|k.*fi^*««^^
.Rciolutioncm vfquc ad matf ria»|pjflii«/ia W
rei inccritunonficii piobacur, . - ' . W
'BLosquid " ■. \ . _ * : ' • ' ^
^€?'Adguinis cottfiitentiiaiieollttiifi^ cf-
.O feftusaaigrAntur ,
vSiw^i oon^ meariaMQi^aiAll^^ ui amma'
>• ' musfimguincpraedicis - »
'^ni^a^squta . 'J-C '^. i/v, :' . . . ; ^M-
Jayor^ttidJc,<iUotuplcJt * ^f*
Digitized by Gg^gl
1 U H E X:
iejitia ^onoiodo habeamrtamum detebosperpea&i
ds^antibiis ' 0 '» j
StlcoxifL poteft hflberi A^idHlitdtttircoIlB^i^ iltoptisl^
Setneaquicijvndeprocteetuj^ . ' %S
Scnicrinon cft animacum ibii
Scmiftis qu.Tclani virtutcs . ' * . ibii,
Scminum duorum animalium nitiira differentiuni miTC^
tione prolcs interciam fpccicm degeawat it6,%if
Senfibileduplex,perre & per accidens'
Senfibilc pcrfc <iuplax,propriufh & commune ta^
SeQiibtiis ^e^ens dUd^ttS iad4ts pdi^
ScnfibilcfupraieQ(hmpdfitaniflOh'ftotinlt - ^tsf
StfAfibile noiipoceft percipi nifi inteniiedUQ<eQi6cieijj*
' /icnt^onafir ' * , " 134. -
Sen^Ua. fom eoiQmfmi ci^mpropria(untc|uiQquc #
. ibid. • • - ^
Senfitiui duplexacceprio ' i8f
Scnfus noa cft pacencia pUrc paffiua » nc^uc mcrd adiua
Scnfus non eft duplex facultas,{ed vna fimplcj^adliua fi-
mui&pafnua>aiucr(aconfideracione ' lii^.ijo
SenfattmaUiruQtinterni,aIij externi. ^ .-^^ V
Senfus eitr<iicantttt ^ Atiftoteie pbtentiat paffime . - • ^
' « Stafus (jtil!^MK>4o podit cttare dcolproptiitm i atic cfMilo ^
. tniilieobieAttnr. . r ; ^ ijy
«Seiiftts .eturdem appcHationiSifiae ^etmt^fiiie liitehiina>
v^ft clsffiteMi f^ecietinqpiociia^ i^iii^ * ayr
'Scnfiis cxterni quinquc i}8
'Sailusexccrnusnon pcrcipicpriuacioacm proprijobie*
* Scnfus internus eft vnicus -^'
Scnfus comunis non eft fenfus diftinAus iphaotafilttbt.
Senfos communis tria muhcra ^ %$%-
. 'ScnTuttm atij fant intd:Qiyaii| m ' " ailf:
Sirisqttidibrmalitisr>& quatnameitts caufie . ^
'Solqoiomodo reinbttAmtts 4rma>in ipfius ?iie4|ibi||
\ « se me»litt jAMiei^ , '^* * ;
;Soniiiiai&Qtphanta({Kmajdmipiopri^ - a^a
exSomniis quando liceir tlii|ttid piat/agire '^* 17&
Souworuoi €au£e ^ ecncra ^ ' WljL
" . ■ X a
I N D E
.$Qiimium qui(l,& ^i^omodo fi^ * ^^171
S(Unausqai4»&qttomodofiat %" MSajS^
ScmuMirmanioii^ ' ^ijf^
')66nQsqiii(),&quomodofiat • • ■ 4)a
j^piiseft rabieftiad incotpoteaUifo ' . - . / 'mL
Spnm pet qao<faam mcdiom ^ auditun^defisianu . vfi
Sams quoaampa^o p^i:mcdittni,a4a«dimfliiViC^UQjtra-
iiciatur '* ' • •
4eSp«cicbus intcncionali.bus ^uxdam rcicUidigQaqux-
. runcur iji
Specics intelligiftiies funt ncceflarise ad incellc^iane 191
Specics rcnfuum extcrnorum,intcrnoxum» &imcUigibi-
lc$,qiiomodo iAtet&^iifeifant x^i
Spccies inieUigibilesquomodqpfodii^di:^' c4lldL
iSjpecie$iatentioiudisquid>A:car(icdi£la^ . -^iio
^ltp^f^inteiitb feiifttjffiiiehiibL
^ecies inteiitiotialgs fimfimm ilitemotam fiimc tqI ien-
) (atx>auc noii (efoats * ' • '
Sptcies incentionalcs fcnfiium internorum Yiide oriaa-/
tur,& quomodo in ipfis producantur '
Spirituum vitalium & animalium origo , ....
SccUae.ruiorbismottttapiancui . y-^-^.^.-s/. jof^
«StcllaeTagsrqaoiiiodoinaeceproducancur 15^
.Subieao pcimaptr9Bon^t0t^ fimul admara ' i|f
^^bftantiacotporea fine qaantiute ikon ^isft efic ez* ^
Sybfl»mtii| fiibfaita^)^ 4ici|^^r*
}..'.poj?ea • ' ' » " ' i-..-:. V- .f»
^Snpj^rficies cprporis concinencis duobus mftdi^ ipe^llti
. , potcft ' " "* €9
idcmSuppofitumquomodoracioncfaimocusificnjpaeiis *
;jf,.*,moi»te , • 7>
AftusQbiedumqaodnamfit i6y
no -». ^
Taaosfiie^lQatmmquoqafl^M^^ ac
.•■^•numeiO ■ • »'>,'»<i:frf' . i^j''
l^dhisorgaiiftiHefte^OM^^aiiw^ .f*^t.« sUd.
,^cmfcramenroip(i quid>eiufqttci>niltiplyy dtwifip 'Xf 4
Digitized by Google
Tempori ca tancum fubiiciuncuxr > qu^.iiuciunK<& Bfktm
habent .67
Tcmporis dcfinitio 64
Temporis mulciplcx diuifio,& a mptu diftiiiAio 6^
nibii T^oipods quomodo vnquam fic prxiqn^ ^ .
Tcmpus maxtmaoi habec affiaicacem cuu|i motu >J
Tcmpus cuc dicarac aiuo^as monisificqwlm pcius, «
pofterius ibi4»
Tempuiquoniodaomfii^icatfitioear.
Tempos quomodo dicatur nancflueiis ibid.
Term fomm^ ficca & modcfac^ fiigida • .
Tcrrxc fcccunditatis caufo ^ ; * . I|*
Tcrrx ambitusquantusfit 4$
Tcrrx plus cft quam aqux, rationcprofunditati^ ibid,
Tcrrap montcs & collcs vndcnam extitcrinc ibid.
iu Tcrcx codcm tra^bicaoca £>li| & fenim quae gignuiv-
curvaciecasv^deproueiiiat itid.
Tcrrae mocuum orig(heoc6mqiic 4ii<>^eocra
.Toaicru qiui .157
TorpeUo ^uomodo maAum eius.ig^ & reti>Tel aniAdiiie
accigericyftupefadc - ^ ,
Tortes iitaere quomodo prodttcaiitnr . • |ff
Tocius entitas,diucrfa a partium cntijtatc> licic noarea^
litcr di{lin<fla,probabilitercfl admittcnda 3j
Totuma fuisparcibus vmt;is & coilcditfc fumpcis > di-
ftinguicurrormalitcr * 5^
Totum phyficu,non efl proprie ioquendo realicerdiflin*
,dum i fuis parcibus vaicis Sc colledHu^ fumpcis. ibid»
faX^iaicacefimdiilui^) peri^ male
piacipium aheria^ peclbfiiiCyiioQ camen cau(a
Turbbjfai4 \ , . . , i^f
VAcdiQCpmodisq<iomo4pfa^carrs^^|iaF^ ^
Vacwimcarnoiideciur ' M
Vacuum ab Angclis^auc d^monibus nou poccft induci 6^
Vapor quid • , 14S
Vcgctatiui duplcx acccptio iS(
Vcgetatrices potcntix quomodo inccr fc diffcrauc
Vegetatri^is ammae ues pocenciac . ibid.
Vciittcttrintranftteriiuncircacerramfaaiicur 1^7
ycotitimf^diffiaaiiicicaAc^ialitate ibi4^
I N D jE X. - :
^cntojrum quatnam fic matexia tS9
Vcntorum numcrus } ' ^ W
Vcrbnm meDtis ouid , Sc qctomodoprodncamr ^ *
Iferbum mentis differt formaliteti&reeliter^flL fpectein-
' i^iigibiltzabiiittlkfttottpantem^t^
|3eVe8bpj«endf4)iiinbniilHtiiidi^
VlgHiaquid , - ' t49
Vinum eftciuI3em fpccici cum li^uorc ab vuis cxprefTo
Vinum 4iffcrt fpecic ab aceto - ibii
Virgae !n ccxlo apparentcs quid ' i^o
Vifio nofitcmiffionc radiorum ab oculi5,fcd rcccptionc
foecierui«intentionalittmabobie&oino€uliun a4f
Viuisobiedumcftlumenfit color . . »41
Vifilsf^cnkasrcfidcnnhumorecrTAailinQ ' ' *t4t
Vitie defcripcio,cinfi|ue^xpHeati0 ' < a ±c%
ViaehnmanitdBfeatcs ibntid Itimmcim fix ibid.
Vitx brenioris 6c din^nmipris quatuor pr^ciplHe cao& '
209 ' , •* ^ .' t
Vitalis opcratioquid ( • " xoo *
Viuens iugi cffluxu qutrundam partium,& acccfTu noua-
rumfcxcepco folo homine)mutaturqnoad rubflatiai»
& fecundiim maternm & fecundum formam iiO
yiuensper omne vjcaB temj^us idem i|umet^ fecun^uni
dl^ntiki^ perieuerat ' s xii
y«l^tas &bali<|ua cottfiderittioii^ eft nohilioc«ii|CeUe2
^ » ' * ■ • ' .---'7, /ibtJ,
^ jjpel Votnntatis aAum producitur aliquis termiiftis inter-
> nus,qui eftidemrealitcr cumi|f{^.voliuon|;. . .tf9
Vorago vndc inacre apparcat
ypxiuid^&quomodofiat *
* t »1 •••'»'.. • - ^ ^ ^ - -~
. 1 1
♦ »
jcl by Google
: i *
QVARTA PAR.S
SVMMi£ PHILO-
SOPHICA
1
tjux cft Mctaphyfica
, , /itf. iiuiU. .. ' .
\ ■
^vCwi dttplici I M p X c s lo(mpleciiItmot
X 4
f,
Diyiiizea by GoOgle
. .. . ;> >^
\ eorum ^ua tn hac tjuarta SummdC . \ ^
' ^ jfmtuMus conttnentur^vbt nume- :. \ ^"fk :
THs paginamindicat. ^ ' ' ^
^^dj V^STioNts ^n'Oocmialesiii Meta- * ^•f-.
^>\rytz:iK Pracfacio.
5$5i3:^S^ Qh^ & cjHalvs flt Metuphyjica. I Qa. i. v • , i
XJMdnamfuMetaphficdLcbieUuin. ' i Qu. z. '
[ ^ Q^^ ^^^^ firHundpufu tn praHicanda hac Philofo- . \
? phtxpartf.^ ' 4QU.4.
, Prima pars Mctaphyficxjfeu Tradatus dc natura .
Entis. V ; '
jprior difputatiohtiiusTradtatus, Dcconceptu . .
Entis. V . • . . .
QuidnomineEmisfignificetHr. * • • ' j QUji. >'
Qmdfitingenerecoceptt^firmalis^pbie£liuu4. 6 Qu.i. .
QHolid fit conceptus formalis Entis. . 8Qui.j. .
Qualis fit conceptHi obieBiHUs Entis^ 5) Qu^4. •
Poftcrioi; difputatio huius Tradatus , dc Com-
.^munitatc £ntis>dequeciusconucnicntiacuni
inferipiibus. . » . *. . . •
^Qtifnam fint prAcipua, diuifiones ^ntis. " .10 Qu.rJ '
i^inam &^tialesfint modi Entis resdis generatim Qu.z, >
furnpti. . . * • \. <\- " iQ ^
f^Honwdo Ens dicaiur de Ente rei & raftms^vbi de Qu. j
Enteratioms nonnulla. ; . .>. 11 .
, Google
* r ^ •
.Qa 4. Quomod» Em dicMm de Ente fer /e ^per aceff-
Qu; 5« Qmmodo ens dicatnr de ^MesStH» (^fotemi^t 14
Qir 6. Quomodi Sns diemmtde^ Dei^ ^ cr^i^yis, item^
d^fHbslantpai^.accidente IJ
. Secunda pars Mccaphyficx > jfeu Tca£fcattts
priocipijs fintfs-' , •.•A./AVi*v.^^. ' . « tjr'"
Prior dilputatio huiusTra^jj^^ IJtc. p^iqtcipijs>
. compiexis enris i . * , ' ^
Qa»i* Que^namjmeiUaprincipiA ' - t " ^ . x8
Qu.2. QuoAnamfit prirmm fir firmi^mmn oTwiHm prin-'
cipmm '19 .
Q^u AnprimmnprincipiH/itpror/Usiftdmt^
Pofterior difputatio huiusTracStat. de Principiis
, . / incomplexis EncistE^encia & £xiftentiai> ' • \
Qu.i. 9^'^^ Z'?/'^ ^**^ ^^ii dkterjis rtjmmgenep :
Qa.2* Quomdo ejfemismim dicanmr it^iiii$ifibiles 15 : -
Qu.j. ^tfHmejfentiareriemfintatems *
Qii:4^ fitexiflentiayKjr quibiis rebm conueniat
Qa Quomodo exJienti4dlfiingtMtHrab.eJj^id '
Qu.6. QuotuplexfitexifleneiMi*' / V' .
Qu.7. Jkkfiftentia^vbi de hypofiafi ^fufpefito S • * 28
Qu^, De inharefUi4 ./ :o> .31^^
X^^y T)t€ntitate ' jt-
Tercia pars Mecaphyikac » feu cca€fc^cus» dc Pra-
' iecacibusentis / . ^ ... -
Prima tlifpucitio hiiiitt ctaAaiius» De proptRrtaa*
bus cncis in gencre. ^ ' -
^Vtmiedontmii^^propriitmuft^^ w H
u.a. Quotmimfinttntieprtfrie^et • 34
^ ;;^Sccundadifpucatiohuiustrai^am*^Aiu^
« 1 tmsproptietadbus htkV»t y . \\ iw-^ .
Digitized by Googl
^ -^- DE VNO. V,;- '
V^tmmVnimfitverApaJfw ^ ?7 Qu.|.
vnmn addat Enthjeu quis fit firmalis cr pr^" l».
ciJitsconceptitsf^mf0 • fhid. _
l)evankvniatmmgeheribm ~ ^ ^SQSiritv*
Qmdnam^ pnncipimn vmttitis nHrnerica^feHm-'ylii4i*
Jituduationis * . }9 ^ i
^ id^fuod fem^l periitypojfit idem mtmm refrediir Qu. j.
c% 4^ ^
/7^ dmifiom Ef^ie invmcm & mtUoh 4i QH^^^
jin verum propria fit pajfio Entii ^ .44 ^S^I*
Quid fit verttajy^ fuotuplex / il^id, Qs*'»
pofita fit ratio verttutis trat^endentiUis 4$ Qi^?*
DE BONO.
%AnboniemfttproprimsEntisi ^ *47 J:^*^* j
Qmnam fit formalis ratio boni tranfcendentisjlis 48 Qi?« ^
^td^nfit bonum fuod pejfpBum jo Q&^**
y5> malums& ^ reperm pojftesilifuodmtlum Q&Q*
finehono ibid. \ r
' .f>liscomplexis£nttSt . , .? ^
^ DE NECESSARIO ET V ^
'•Quod^&qHotHplexfitneceJfarium fiQS^^*
"AhdeturEnsfbuflicitefmceJ^ 5^Qi!:^^
'^n^tifrens fimpiicitcr necejf$mm fupsdficri^ QSi^
Qa. 4." *"''P"a efficiemia ftu CMtfi. |j
DE EODEM ET DIVERSO.
5: Qtunamfint pntcipua idmmnmx^ difiin£Uomm
QMmoMfihabcat dijltnitlio anatura rei. ' f6
Qu.S. QMmodofe habeat dtfiittQiorMimis. ■ 57
DE ACTV ET POTENTIA.
. 9. ^/^yZf f/w ejfe tnaSH,velin foten^ 58
Q^yi. -D^ potentia ncHtra. ' •
^12. Ff^f^^^H^iPndafitpotentiapiu
Qu^y, t^f^rwnditurpotentiaokedientiM^.
^ Qaarta pars Mcuphyiicacj feu tiaiaiatusilc parti-
busEntis. :/ 6%
Piimadirpacariohma$tra£btcu. DeSubftaorist ^
& Accidcntc gcneratim. ' ibid*.
Uji. Qm differatSukfiantia ab acfpdentei ' iAm^. '
2« /n ^ /'(y!if2i fiifjrfnakie rdtio acciJbmuy & a» fojjfti :
Den^ eonferHare acctdensfeorfimafiihte^o. 6$
(^nmdiBidccidcm connenuu nett^ fimmic gj^ierp*,
^ttt • • - ^
0^4« y4« f ^^w^ nurnero accideHs fojfit fimul effe in pluri"
' Itusfttb^l^yfl^anplHrantim^
fintfimHteJfemeodemfii^ieShm 67
SecundadirputatiohuiusTraAatus:DeSubftan- '
tiacrcaufpia^aU^fej^iOtdligcmiw . ) 6?k
Qu^I. AndentHrinteUigentU^J[_ (^9
Qu^* ^^dfiifUmll%f^u. 7 * . / ' 65^
» - «
DigitizedlJ^Google
4
Vtrum Angelt afftmant corbwik ''. 70 Qm
(^nmncrofimAngeli, . . " . yiSrl
i^4Mmfit d^erimenimerAngelos. > 7}QirT
^ 1 ertia dilputatio huius T^<aw»s.De iubftantia
iuctca£a,ncmpc Deo. . "
^«0««» /»40» Otiieim^ignofici poffit. y] Qa. u
VtrHrnDcton eJfedemnflrarifoUit^^aHomdtf.T;
^nmDeoexislemmJkiffiieffeHtid, 78^3.
V^rimefimiadiimmfitexpeTs mnii cmpofim^
QmmdoJehMbeat tfihtikiimMadfHhfillemiMn Q^,
'Qmmodo Detisvht^ueexiftat. ' ' ' / 81 Quitfi
», . . . j j.-jfiunloites. Qu.7.
ufid. ,
) ^namoperationumgeneraDeotrthmimir.. 8lQu. 8,
r«<;^ i^ 8} Qo
• t
•1
Digitized by Google
QVARTA PARS:
SVMM^ PHILO-
; Dc ttpQS ^bftxa&is & fpirittialibi)|&.
jPRiEFATlO, ' .
icnii^
ali j ab&lntd Philotbphiatn appeUant» vcpo*
tc quac id nominis pcculiari lurc fibi vcndi-
. ^et;alij cum adiccio,priiiiam philofophiamihoc eft noti?-
lifTimam philofophix pactetii, (iue obie<5li dignicac5 fpe-
^csjfiuc principiord ccrcitudincm,{luc dcinonflrandi ra-^
tiooemiaiij fapieatiam,vtpotc au^ cx altilfiniis pcincipiis
procedat: altj Meupliyficam > uuc ^uiaPbylicam oj:dinc
do^tinac icquitar>(uie qiiia itlam dignicate prxteqp:cdi«>
tuc. De qoa prittSnonnaUaquie adipfius defintttoae(ii>
obie^m^fHcia)<8e.parutio^^ feu docfncli met&odmtf
fi)edlapc>f xf Ucaada f^n^ » j^atif dqi;e fttbie^ qtiicwian^
dica(ur«
'«» . • -
-r/
^4 ^qiMiUftlMitdfhyfcM,
r
w » — ' f — ^ — — j I i — — —-^.
rum gencre ncmo non fatccur : prxiertim cum ada^qua-
camiplius obic(flum fcilicctens,fua fibi vcndicet,princi-
pia,parces & proprietates. SunccnimefTencia &exiftetia.
iiiterna cntis puucipiayeaque incomplexa. Addc pcrmuU
ta aliftcompka^aiqwfsiacij^]!^^
' Diqitized by GoOQle
.jOOgl
« 1
^ Schcir
r
Sumtiia?
Phiiojfo-
phicas
pars eft
jMetaphy-
fica,cuius
guatuor
lunr
^ 1
i 7 •
4
■J
Diatized by Googl
QvAEST. Prooem. In MetapH. t
l>i]Siioti0uita,vcqaocUibecefl,velnoaeft>&c. Parcescn'*
tis ftxCctma crcaci inceni« (eu compoaences > dici po&
&nt ada^-^c potentia , ficllt^ocis fpccificig^as & difFe-
Mictfllrpamsffibiediiia: func exooMiia qiur fiib lacicadi*
Arcocis caAqoaiii ^ci^ fab genere falcem.aoalogocon<-
ciatticat. Ihmcicnttcs »inc,Ynura^vecam,boaam>^
Cttce^aiic parcibus cnws fubje^Hois per ip(arum principia ^^^^^ ^
Jemonftrari poffunt^Ec quoniam Mctaphyfica principijs^^^J^^^^JP
▼titur altiflimis,& per primas rerum caufas, proprias ^^- •fgmditim^
fcdioncs fui objc<Sli dcclarat : idcirconon modo fcicn-
iix,|cdetiim fapicntire nominceam dignatur Ariftote-
ksi. fuas Mctaphyiics ca.i.& racrico ab codera 1,6. ^dk
cap. dcfinicuriapiehciaihabicusiudicaadi dc rebus pcc '
alciilimascanlas. . ' ' J
Vbi aducrcc fapienciam diapUcicer accipi:primiim qui^ itfimiis^^'
^mftridofi0iinc«cu,prohabicamencis quodamdiuer-.^^^ <<^'
£> ab habica tciencitei^lbaift ipfis principijs abfqucracio-^V^
ais diicurfa condufioncs cognofcuntur : qui habitus in
Angclis &perpaucis in Philofophia vcrfaciilimis homi-»
nibus rcpericur.Alias vcrofumitur fapicnua iibcriori ac-
Ccptionc proco fcientix habitu, <quo aliquid itarationc
concluditur,vt exprimis;, fiuealtiifunis rerura principijs
daducatur : quomodo acccpta (apicntia (pecics quxdam
«ftfcicnti^ : & lan^ hoc jpoftcrioii modo Mcuphyfica
kiec noflradicicur Sa^eiicia.
. Sfle mofheoricamnuiai&ftias eft » quimprobacio- tjiqmpm'
MSiidigcac>^^idemiiitercheocecicas ^biliflimamiii^*'''**^^^!;
jp(kpcaefiuioacolaiioii6b(ciu2 infinuimifl^os»
D
AISTIO II. n'
Kfcntiunt de rc propofita Philofophi : alij enlin
Dcum^alij fubftancias fcparacaMli) fubftanciam in
cbmrauni» alij cns£nitum , quodyocaiitpccdicamcn*
coie» objcdumefte Mccaphyficac concendanc^fedhiom^
nesaonfiuisamplam illada(figpAnc> ycpacebic Alij
CfteaplttssMjaoiUud^xceiMlunc» dumaiancobjefium
eca^yfic^ eiTe ens !aci(fimifiimpcam,^uacenu$ ens rct
9l ractonis complc^cur: ncquc cnim vcra & rcalis fcicn<» \^
cia>pracfcfcimca<juae cft omniumprmccps ac legicia ciuf-
mocii tcrtiuiffima cnciaperfe €Oiiiuier;|^j lcd (Aatui^^esl
^*2?* P^llii^itur longe vcririmiliorcommunisrcnccntia!?M>.v
^ jedum per le , ^ a(iap(]uacum Mcuphyricae ( dcjpooHm»
non vcro de ol>)cc\o pcr accidens > aut pfioiiali propofita
<|uxiho itueliigoiidacftjcflecns rcale,pcrieiCompkcuni9
coinfrhiDe Deo>dc rtbus creacis. Probkurf nuia iUiid db
proprium &ada:<}imcuin alicutus fi:ienii4ifi»je(ft^
\ prinio pcr (e cducniunc priinflt &-i|iaxt0i^^neralcs fto^
prietaces ' i]u« itf ^a fcientia denionftnincur » ^ '^c vcro ens
*• . rcalc pcr lc completum in gcncrc rpcclacum cft ciulmo-
- di > tali cnim cnti, vt cnselt, conucniunc clic vnum, vc-
2JJ|JJ^ rbm,bonuin. Ucinde illiuicll vcrum & gcrraanum alicu-
, gmdbMd fcicntix objcclu ad .]uod omnia quq pcr lc in taliicic-.
* Imp, ' ciaconddcraniur rcicrri poliunc caa(]uam principia>par- *
» ^ ^.ccsducprd^riecatcs: atqoieiiifmodicft^EnsiiiudreaieiiL
|^nere>vc patec ind udionc. fiPolfunt autem alix priorcs'
&ncenciaealiquoinodo ad vcruin fcu&m ficduci. ; Si 9*i
mm quxracur objc^m pra;ci^iim &ttprhnaiittmf ^Cfli
non addDquatum > ci^tittn cft non aKadmcfjuam E^cttW
Si vcro quarratur objc^um pm?c Mctapivydcum > idcft,
/ * cuius nulla pais llibjcCra ad alium artificcni pcrtineat»
illud dici poccrir fubllatia prima feu inimatcrialis.Quod
a fubjcdum intclligas illud,rationccuius cxtcra caaunt
fub ada^quatum iLib)cd^um icicntia: , lilud cfl fubilanciat
* ' in communi. Si vcrd iliudfubjc^ium iacciiigas dc qup.
' "* dcmonflrari poiruntproprictatespcr vcr^cauias& prin*
cipia , dici p'6tcric itiuil cfie £n$ > dancaxar finicum fea
^ prs<Ucamei|gic : (]uiadcm«nftracionesdeEnceinfini
^^::^ - nertipc^^&S^ fiunc per caufarrcales & proprias,Si de-^
« /: nicjuc o^j^cftiim, quxracur quod compldltacur omnia>
* * qua:cunc]ucline pcrfc,(iacpcr accidcn$,tractdtur in Mc-
tapiiylica, hoc lenlu vera cnt corum knrcntia cjui amnt»
Ens latiflimc fumptum elfe Mctaphytica: objcctum, nul- I
lum tamcn cx his on\nibus dici poccit ob^tdtum pcr fc ^
adasquatum prarccr illud quod amgDautmus.iix his coiii^
.Mfuphyfi^ gi potcft hatc Mccaphyficatdcfinicio> vc vidciicccdicacm;
tcicntia thcorcricadecntcrcali pcr fe& compleVoabo^
ni maceiia iaican (ecundam indificrcnciam^abihadoi
CfltccriEbn ouodnam fic genus abAradion>s>if uo Mccapl^
^ ^bjcdtfiaMtrahtt aboitoiniaictcia>hocdl>iinguiari>(e^
• fibiii,&
i»rf3uU>«8cintclIig)bilt, repeteexijs c^tueJdcQimiisiii
Log^cade ^tdin^ionc icienciarum.
♦ Licetautcm triplex fic gradus hujus abftradlionis ab Grgdm W/«
omni matcria in rcbus Mctaphyficis: (Ens enim & com- i^^f
munia attnbura abftraliunt ab omni matcria fccundunl ^'^?^*-
indifFcrcntiam , c]uia lixc & fimilia poiTunt cfTc conjun-
cum maceria» vei non : intetligenti^ abftralmnt ab o«
i2^ni materia realiter : Deus vdra abftrahic non cantuni
ib omni materia , fcd ctiamik quauis pot^ntialitace^ qjise , ^
in rebusMecTphyfice fpe^is (e habecyelaci nMttria)
W^camenpropccrea cripleac l(4etaphyfica confticttittiri <
eo qaodtes Mecaphyfic^ non diftinguuntur pef ilmgra-
dus abftradionis in ratienc fcibilium, fcd fccundiim re.
Cacceiiim cum vnica-in Mctaphyficam cll^ dicimus , non ^ ^
vnicum firapliccm habitum/cdaGTiircf^aciORcm rcdUor- ^^Z^jj
dinatam multorum habituum ccndentium ad^riCCTamiitf4i||r^2
cogQicionein^utisjVceQseft>inceiiigimus« • \^ ^ utu
Qv^AB S T X O III..
Sleuc Dialedic^ c^ris omnibas (cienri js fiibieruien-*
tis,it3fMctaphyficaE eifdcm imperantis qusedam olfi-
cia funt prxrcr cogiiitioncm fui objedi:non quod Mc- Metaphy^:-
'caphyfica fui objcdi theoriam ad praxim rcfcrac quem-
admodum Dialecflica : fcd quod intcllcdus hac vniuer-
falifcicncia inftru^uspoflicinulu piacilare , & multo
^ piuraquam fi cseceras duntaxac ceneret. Primum ig^- |^
coxMecaph]^.ficac munns eft,a(lignare fubjei^a caeceranunL *
fctencf arom' : eft enim ipfias geneiales eocis difiesencias
perfcxliu^, per quas prxciptiae encis parces^quaram (pe*
culacio luirelic]ua^in(erioresicienciaspercinet > diftin* /
guimcut : Secundum eft fuppeditarc inferioribus (cientijs ^
non modo tcrminos, quorum vfus in omni Philofophiae
partc ncceflarius eft , vcrumctiam clTcntialia i]uxdani
attributa , c]ux funt Mctaphycx confidcrationis : nc-
quc cnim vllius rci quidditas cxplorata cflo potcfl^^ , nifi
perfedis omnibusei^accribucis ellcncialibus. Terfium ^
munus eft probare principia cjecerarum fcienciarum^ « ^ . [
' idc|ue pra:fertim du(flu ad incommodum , aftumpcis po* « . ^ .*
^ ciflimisqaibttfdamprincipijs^ guaeinipiatradantarflQl
* ■ - r . .
Digitized by Google
4 QVABST, VKt^BnU.
reiiinccndos homincs obftinaios & pemnaces» B3t<|lli*>
bub iiuclligcre cft cxtcras orancs fcientias Mctaphyucae
liibclkjci^uc paodo aU^QO fubi^ccrnari.
§lui( ordo firuandi0s fit in pmrM0Mnds^MC fhihfi^
V A£ S T I O IV.
VTcognnionis cuiufquc Tcricas , conformirasqux-
dam cftintelligentix cum rcbus intelledlis,ita luiii
demum vcra 6cgeiiuina eO: tradcnJae fcientiar methodus,
'cumfcientiasparces relboadcnc parcibus rciqux rcicur.
Quocirca ci^oi in ente ucoc in quolibet (cientia; ob j edo,
praem propriam ipdas naturam ^ cria confideranda iint:
nempeeju$principia> parces> & propriecates : hinc qua-
tuor eruncnoftrasMecaphyfica! partes^ crMftaois. Pri-
tna eric it nacilra Entis,Ybi agetur de ipfius conccpciiiSe*
cundacrit de principijsEntis, yhi it eflenda^exi{lcntia>
& gcneralibus Mctaphyficis pronunciatis di(Icretur:Ter-
tia de ipfius piopriecatibus, vbi agctur dc vno,Ycro, bo-
no,necel!ario,coiitingenti,eodcm,diuerfo,a<flujpotentia:
Qjaita dcniquc erit dc cjufdcm partibus fubjcdtis,ncni- .
pe de Ente crcato : vbi dc fubdantia&accidcnce^dc An*
gelis f dc Deo di(putabitur. Rurfus vnaquaeque pacslea
craAaCttsitt fuas mQkUtaciones diftdbuetur.
PRI M AJP AiLS '
METAPHYSICtE,
S E V
TRACTATVS DE NATVRA
Encis.
Voniam juxta Ariftotelis do^flrinam , & rci
vcrii:atem>YCpoilca doccbitur> £mis ratio eft
analoga, Sc omne analogHm maxim^ digno-
icicarexdaobiis ^ ^uocum altemm eft lUiua
CQQcepniSi
Digitizoa by Gt^jt
SlV TiACT. ©1 NATyjlA l^KTtS/ /
CDnccpcus qucm de illo formai: intellc(flus > alrcrum eft
eiuldcin cum infcrioribus mci\ib:is communitas fcu con-
licnici)u:i:iticirco dc duobus iilis in explicanda Entis na-
tiira dillcremus : ita vc iii priori difputatione huius tra-
(^ticus agacurdeconceptu £ncis cum formali tum obic-^
^iuoi in pofteriori vcro dc ciufdeincomrauuicapc.teua*'
tt;|io^pacticipatioiieeiufdc^ / . .
Dc concepcu Entis,
*^ • ' '
QV^AISTI.O !•* ^ " ^ ^
QVod Grxd w,ta^iT£ eivAh quod eft t(k, Lacjifil
Phiiplbphi inuficato qaidcm dipad vdgus>& pamni
ileganti «'^ciilitao camen vocabulo Ens appellaruat » 1 .
.vcrbofubftantiuol^flc. ' - ' /
^ Vcn\in,quia Ens duo fuo {ignificacuincladit,iliminitfi ^'fi"^^ ' '
• ipfum Ci[rc,&:,quod quid cftjfcu exin^entiam &:eiTcnciam,^''^^**^*
dubicacur quidiiam Eatis nominc pra:cipu^ flgnificetur, * ' ' *
an ipfum circ feu cxiileatia i an vcio ipiuiu <juod <juid
eft,iiue effencia.
, Rcfpondccur iftud vocabulum,Ens,duplicitcr accipi,v.- fj^^^Jnj
no m odo vt nomen fubftanciuumialccro modo vc nomen
adkdliupn vcrbalc , quodvulgoparticipium appellantt^itj^ ' y
£ni igicur pctori modofiunpcum efienciam feu quiddi* ^ y
tatem rei abfquc ylla circumfiriptione cemporis pri- ^
,marid ^Hgnificat , exiftentiam veco. !fecunaarid con^
tiotat: ac vero poftcriori modoftimpcum , primario e-
idftcnciam , fecundario efTenciam fignificac : Ens cnim
in hac pofteriori fignificatione idem eft quod exiftens,
£eu id quod a(flu cft : licec aucem hxc acceptio ad captil
vulgi ut magis accommodaca,prior camc eft magis phi- ■ ~
loiaphica , & apud Metaphyficos ftcquentius viurpaca»
vnde iuxta hunc fenfum dicitur £as efie dcqaiddicate • . r
/ Teromtljbtt cffc a^tribcuii cflcntiale cim
Digitized by Google
^ «
V
6 Frima Pars Metaphysic' ^
iBHm Dii de dc (^uouis rubiede eilenciaiicec & qoiddicatiae prxdi*
t^lfenti^^ efi c^riiquod dc cntc in poderiori^ accepcione dici nequit;
de tiufcUm ^j^j^ ciTcntialiccr compctit clTc a£^u fcu exiftc-
ij^mu. j (blins Dei propriism eftjCiiias exiftcncia eft ite
ciuI3emc(Iecatia. ^ - ' ^
M Noundttm autetA cft vdcabdiim fftud(cns) in vtraqiie
^*» acceptione non fupponerc pro clTcntia atttcxiftcatia>icd
pro compofito mctaphyfico,liccc m priori acccptionc cx-
prcfsc cflcntijp & fubobfcure cxiftcntiamiin poilcnori
; vcr-o cxprcfsecxiftcrttiam & obfcurc eflenciam fignificcc:
£x iiis de&niii poceft £ns id quod veii eft auc eflc poccft •
qv,Aiatio IL
T cntisam^ogia, dcqita^feqiicttti difputationc di(l* \
(crcmus plcnius intclligatur,opcr^prctium cft prids
cxquircrc qualifnam fit conccptiis enciijvnafnc & prapci-
fus c conccptu mcinbrorum diuiclcntium,an vcro ab cis
nulla rationc (iift:indlus,c]iioti proxima fcqucnti qujeftio-
nc cxplicabimus: idcoquc m hacpracfcntigcncratim de '
conceptu form ali & obiediuo cuiufuis rei nonnuila prae-
mittimus. Duplexieiturcuiufquc reiconceptusafngna-
mTf^ rei (ttrs akdr formalis>aItcr obie^uus: illc propri^it liic vero
^'"^9^ lionnifi analogici Sc dcnQminatiui coikS^us dkicbt: ..
non eaim cft vcrd conccpttt8,(ed poculis les concepta fiue
W^rmM* obiednm cenc^tus. Eft autism fbrmalis conceptus a^
(Ttualis fimilitudo rci , qux intcliigitur ab intcl!c£ni , ad
eam cjcprimcndam proJiivfra: cxempli gratia, CLim intcl-
Jc^us pcrcipic natuiam humanam , ad:ualis flmilicudo
I. quam dc naturahumaiia exprimir, cfl: concsptus forma-
' lis huius naturas intcllcdx. Dicitur autem adualis ftmi-
iicudo>vc<li(cernacar i (pecie incelligibili, c]\ix eft habi-
tualls eitt(Hem rci imago. £x quo intelligis fohnaicm
f onceptum e^Tc ^ecicm expreliam rei incclieAat>(ett vcr-
jP^^ffmm bum mcntis. Obicdiutts aotem qui dicicttr eti^ ratio
^ ^ formalis^cftresqnaeper conceptum formalem injccUc-
i Aitircprae(entatoty vtin(upradi<flo exemplo,natuiiiha-
SQana a€hi cognita dicicur conccptus obic<fliuus. *
Vr auceii) pra;mitcamus hic dimlion^m vrriu(quc con-
. . / . «cpcus
/ Digitized by Google
*cS|>cus in rinipliccm 3c coniplexam , quornm illcad pri- ;
inam , iftc vcro adlccun^am auttcrciam mcntis opcra-
tioncm pcrciaec > nocaddumeft formalcm conceptum a- ^ fw^/*^
licuius generis analogi tripliccm cflTc poflfcjvnum o"'»^'-
m6 diftin&iu]i>qao diitin^^ omniaeius fignificaca fcu a- rr^«.
nalogacarepr^lentacencar» ^ualas tix €a£c insncelled^4
ittimanttm » tc fi audico nomine Sani> ftacim aliquis for--
'marecconcepcumdiftin(n:umt)mniumquacdicttntur(a- '
nai altcrum omnino confufum , cjuo omnia cius analogi
mcmbra confusc,nullum vcro ciiflin<flc rcprxfcntarctur,
Vt fi audico nominc fani , nullum faaum diftmctc conci-
pcretur,fed omnia confuse; dcniquc tcrtium partim di-^ ,
Aindlum, partim cotifufum , quo aliquod mcmbrum di-
itin^,qi;ccra yero confus^ reprae&ntarci0Brf f c fi^aadi-
f » nomiiie fahi djlAindj^onciperc^ (anicts quae eft ia
^maU,<^nftt^ jpR^o.0^icas qu£ eft in pocione , Trina,
4^c^ ^ Notandum etiam cft coocepcumfiiTmalem duobas ^ll^^'^
mpdis di^ poflfe vnum f el mulciplicem,nempe rc aiicra- y^**^^^
^iibiibrConccptusformalis vnus rcdicitur, qui ell vna rc dmkmmtdk
fimilitudo aclu reprxfentans id quod concipimus, fiue id dicuttrwm*
quod reprjcfcHCatiu lic vnum,rme muiciplex & diucrfumj
vniis vero rationc dicicur qui rcm vnam aut multas fu^^
cadcm rationc reprxfentac:Talis cft conccpcus quo con-
cipio hominem in gcaere> vcl omnes homiaes ^uacenus
<in racione humanae nacurae funt fimilcs : qui idcircd non
tancum re,fed racione f nus dicicbr>quia eft vnus numcro
tn*meo incelie^ conccpcus > & praccecea rem ohiedain
codem modo rcprae(encat. ' Poceftaucem fieri vc conce^,
pcusformaIisficreip(amtttciplex, racionecameafnus,v^
Ciim Pecrus & Paulus candcm naturam hum anam conci-
piunt:& c contra, rcipfa vnus, rationc tamcn mulciplcx,
ytin conccptu fani contingit. Quod fi duo hommcs di-
ucribs conceptus rcrmn diucifarum efForniem,cunccruq|D . ,
conceptus formalesre & rationcdiucrii.
. Prxcerea diligencer aniiTiaduercendum eft , vtrumquc ^^o'^*
c«^Cum,forma1 cm oqmpe obiedittam> pofte «iici ab ^'"^P^'^.
atio praccifiim duobus modisure neiiipc racione.Prarci-^^'"^^'
Sa tc^vocacur, qui eft reipfa diftin^s ab iis a quibi|s 4i* dt€$tmr frs-
cicur praccifustquaUs eft coace^us fbn^alis > quo cooci^ afm
pio nominciti fniuerfim refpedbi eorum conccptuun^
quibus concipiQ finguios homixvcs : func cnim adus illi
dU9
\J Prima Paii$ Metaphys, t
^ inentis realiter intcr ft diucrfi,fic ^fo exiftifnai^ ?Uto
coiiccptum obiciSimtm hominis iiigcncrc cflc rcaKtcc
. prxciflim a conccpriiobiccriuo (inguloium. Conccptus
i ' vcio prArcifiTS rationc fcu abftradionc (iicitnr , ihcijius
jatione nini! coium incluclicur (]ux liint propria concc-
ptuum a quibus prjccifus cO-: ficqiic picTcifus cO vterquQ
• • conceptus homi '>i s gcncratij^i £pcii]:ati,vidclicct tam for-
f xnatis quam obicdiuus : xfc cilim in conccptu formali
,* ' quoconcipio Iioinincm gcncratim, includicurrcpraclcnr
tatio vUtus infcribrisparricularis entita»is,nccct!am in
, ipfa quiddicatc rkominisin vniuerfumiiicluditni^^liSUiVi
^uod fitpecuiiare fingulanbufi,'
. QjTABSXlO IIL .
• *•* Viddc proporita<]Udfftionc,cuius f^nfus cx prxcc-
donti fatis liqucr,tcncndum fit,/c(jucntibuyon-^
clnfionibus dctcrminabirur. r '
i«tfM/^« Pfima conclufio. Formalis confecptus cntis ^ft rc viiva
vaoqQCjgtieintctlcAa concipicnte. Probacut /qttU,
«otitia q«Wi cffbrnjac mcclleaas , audito nomine t
• ' cnti$,cft vna numcib fitmJitudo d^lis in ipfo intcUc-
dlurefidcns. '
uCml^fi^ Secunda concIufio.Formalis concentbs cnti$ cftrcpr^-
cifus nb omnibus conceptibus membrorum diuidcntiuiim . .
ProbacUijquia audito nominecncis inrellcdus non Fdr- '
matconccptri Dci aur fubftaniiic vcl acciclcncis/c»i aliu
• , icipfa dinerfum abcoconccptu cjucmforw^t audi^p^a-
inin- pci,fubl^nntije,accidentis,&c. **
C«Wi*>. Tertia conclufio^Formalis coaccptus cntis fecund um
» quid cft i^atione vnas & pr^ifus a conceptibus fQrmaii-
^rim^ f^iu fcu$inferionim,non tamenoninino&4mpKdtCR'
Mtf A||Im«. pars certa cft^cjuia forJnalis cohccf tus ehTiS,n5 proprius
. ' f}ibftantiat,vcl quantitatis,vci qualitatis: nequc:tiMm^*
Mrff«trff««. Juni illorum diftinclc cxprimit,tt (atispatct,. PoftoK)?
f*V^. . confirmarur ^ quia pcr ciuXniodi conceptum hen rcprac-
fcntatur ratio aliqua,ab infcrioribus a:C[uaIiter participa-
la , nam ratio cniis non irqualircrpariicipatur aDeo&;
crcaturis , ncc cciam a:c]ualitcr parcicipatur a fubftantia
. |c acc44cfttciv^ .lc<jucnti diipuucionc prob abi cur. * r
0 &Hnlm
Digitized by Googl
Siv TRACT.Di NaWha Emtis.
V AB * T I-O . I V,
c
Vni formallcuiquc conccpcui rc(jpondcat obic^ . ^ritrc*»-
uus,qui nihil aliud cfl: quam rcs tormali conccptu clvfi§^
rcprqrentatajquemadmodu cuiqucimagiin fuum rcfpon- ^2«^£?'
dct cxemplarjCX praeccdenti cjuxH.non crit difiicilc pr±- ^ *
lciiti'&cisfacere«quod duplici conciufionc prxftabimus. v
'^Prioj: cqttcltmo. C9i|ccptus6nti$ob^e<^iuuscfl vnus
'mione {ecundibn qtud^aon camcn (impIicitcr.Prior pars^ ftdkrur
Con^fionis pacet»<]nia eitittis tatio no eft tatio fiibftantifle^^^MM^
vtfiibfiStia eft^ accid^tis^vt accidcsps eil>ergo ali<}ui4a?:. -
Uud ynS vtrique ComiDunetmhilaiitem aliud eft concep-
tns dt>jc^uiis Entts quam ipdus ratio^uac per concepcu
fbrmalcmcxprirhitur. PQfteriorparsconclufionis proba- »
tur,quia ficonccptus cntis obiedtiuus eflct vnus rationc
fimplicitcr , fequeretur ens effe vniuocum , quod miuus
lyobabile cfle patebit exdi fputatione lcqucnti. . f$RtH$0
' Poijiecior conclnfio. Conccptus obje^iuus cntis fe^ jm^^,
^ "^aid eft jratione prsedfiis ab omnibus coHt^ciM fmt pat
;£liuis in{eriQCQmjnoi& tamen flmpli^itch^lfi^c «j^c^ijjM
# parsdmchlfiQnisexpnediiStisi^etacIlsidenii
" diconomme entisconcipitur:) eA«dtnerfani ab
concipitur audito noomefiibftaiiijae .v)ci acddonti^^Ko^
ind^que ab vtriulque ratione iecimd^m quid pricctmmi- P^Beri^r
l|C^S^ftcriorparsprobatur,quia conceptus <*ntis aut cft 019- fmmtl9^^
^nino diftindlus , aut partim diftindlus , partim confufus,
aucomnino confus. Atqui nullus cx his eft abfokitc &
fimpiicitcr praccifus rationc ab infcrioribus:non quidcm
' onmino di(!in£lus , is enim plane includit omncs pecu*
liares modos eiTcndi per qu^s inferiora ip&iontlif mem*
braynempe fubftantia,quantitas,qualitas,formaliter coii-
i^tuuRCiir: Nonetiam is qui eft panim diftin^his^pattiiiii
CQiifiifiis > quiataltsConceptus noifelcakttlEm tncttsdicra^
cionem enas in ^ere > etiam eum eflendi modum
qui praecipuo entis ana1ogato,ncmpe fub(^ahtiac pecuHa- %
ritcrcompetif.Non deniqucomiiino confafus,quia talis
cbnccptus nullam rationem fiue gcnericam fiue fpccifi-
• eam cxprcflfe > fedtantum mulra , nempc fubftantiam,
.*uadi|itatem>QuaUcaccm>4cc;coufiifccomplc<^itcu:.
kju,^ jd by Google
PaiMA ?ARS. MST APHYSICAI, *
Ipor E Ri o R d1 s prr jiT i o
pc coiiununitate cntis, dcquc eius coiiucnicatia.ciim
« intccioribus mcmbiis,
f *
Qj^ AB 5'T 1 O 1. . ' . ^
E Tii iblum cns rcalcpcr fc & complete rump(um,cd- '
ju&iationemformatem & coccptiim lia(flenus expo-
fiinAiiif ,proprium fit Mctaphy (ic^ obiedu^j^ fapra ^ocm-r
mur^ mhiJomiiius umeti cns hoc loco latmsaccipimus
pro eaomni quod altquo pafto animo concipi potcft.
Primaigitur diuifio^ntis latifltm^ fumpti , eftin' ensi
rci Sc rationis. Sccunda entis rei in cns pcr Cc,Sc ens pct^
accidens. Tcrtia encis rcalis pcr fe,in cns actu, 2c cns in - .
porencia. Quartacntis reaiis perfc aclu,incns creatum,^
& mcrcatum : Quintacntis creati in fubftanciam & acci-
. dcns. lnc]uodiuifionis progrdruaaimaduertcreeft cns^.
ab I js pritts fcparari,(]Uj;e func mitHMl propria^ncQad h/Sk-
Hapbyiicumpcr fc fpedant. Detncepsautcm explican- , •
cft quomodo «de fiifgulis pnrdicbunim' dhnfionum
mcmbris cns praBdictfin]r*,ah f^nonytnd» an bomonyiiie» '
afi'im6 etiam analogi ce. C^teiunfi modos tnris qoaneum* '
uis realcs in fupradidis diuifionibus non in{eruimii%
cjuia non tamfunt cntia, aut cntis nicmbra, cjuam ratid-
nes pcr quas ens in fua mcmbra diuidicur. Dc c^uibus
ponnihiihoclocobrcuitcrdicendum eft^ * •/
gglay» fjr f^f^ fi^* modi $Bim fiMlk .*
pmirmtim fimftL
Qyabsx.xo.il
N Qnnulla cntif^?^^^ fpedaco compcoint ant
, accidunt> quae cun^ Mp» fint i^litts Ipecies i^iifc pro-
pritticcs fimpIices>(edTe(|mdifI!»c»d2e per qua^ jttftia
ioembfa diuiditur » npn diamxur prcyphe cnp^ 'ca)j4f . ^
lamen cum enti acqaaquam ai^gantur » fcd tcr^ 9c
poGuuc ipfumaflidanc> ac rcalicci coatraiianc» non pof^-
^ - , ^ , funf
Digitized by Google
\ •
Sev Tract. De Natvra Entis. ri
func clici cntia rationis, aur priuatiua : ulcirco appellaa- ,
tur moiii cntis rcalisjfuncquc icicm reipfacum info^ntc
cojus dicnnriirmocli,ac proinde fimt rcalcs, (cd non rea-
litcrab ipfo didindi j cftenimidem realitcrmodusquif-
^uc cum rc cujus e(l modus.
Sunt aiitcm modi cntis gcncratim fpcdati triplicis gc- ^^^^
ncris : cjuidam cnim funt principiacntis,ciijufmodi cft e- i^'^'
xiftcntia quam formalitcr cns adhgniticar:alij funt vclu- ^
ti difFercntinc contrahcnres , cujulmodi func fubfiflcntia
6: inharrcntia , item modi pcr c]uod diuiditur ^encratim
cns in fubftantiam &: accidens,nempc elVc per fc,& cllc in
alio : dcnique alij habent rationem proprictatum,vC ciTc
ncce(Tarium,vcl contingens-,c(rc a^u vcl potCrcia. Vbi no-
tanonomncs proprictatcs cncis dici polle rcolcs ipfius
modos,fcdtantiim quafdam complexas difiundiuc fum-
ptasjvt fupra allatas. Quod enim fpedat ad ^ prxcipuas,
cafquc liniplices entis proprictates,ncmpe vnuni, vcrum,
bonum , ncgamus easefTc modosentis; quiade racionc
modi cft vt modificct , feu contrahat ac Iimitct id cujus
cft modus : At har proprietatcs non contraliunc racionem
cncis ; ens enim bonum arquc hcc parcc ac ens fimplici-
ccrjidcmqiie dicendum de ence vcro,& bono. Adde cciam
eas non poHe dici modos reales, cum ipfarum prxcifa &
formalis racio non fic realis^vc poftea docebimus.
Quomoio Ens dtcsfur de ente reiy ^ rationls uhi de entf^
rationU nonnuUa.
Qv^ aestio III.
VT propoficac quarftioni fatisfiac , nontiulla prius dc
cncc racionis accipienda funt. Primum cft, quid fit ^^'J^'**
cns racionis. Rcfpondccur hocloco cns racionis latc ac- frimum
cipi quatcnus Enti vcro, rcali, ac pofitiuo oppoiucur,pro ^jtisfit,
co omni qubd no potcft verc & rcalitcr cxiftcrc, aut rcin
exiftcnccm pofitiu^ afficerc, fcd tantiim bcncficio racio-
nis dicicar objcdiuc pofle exiftcrc in intcHcdtu in quan- .
tum a<5lu percipi poccft ab inccllcJtu.Sic eciam cns rci la- .
tc accipimus, (^uatcnus non rantiim Ipccics cntis, fcd cc-
iam modos cntis rcalcs complc<flItur. Vt autcm intclU-
5as quidfic effc objcdiiuc in intclic^,notandum eftlfta
uo diftingui , ucmpc cflc objo^uti U cflfc fubjcftiuc ia
Digitized by Google
U Prima Pa«r.s Met aph ysi c a e,
j?fJT^'' intell^jftu.- Eflc obic<SBiiii» inteilc*! nihil aliiid cft
4uiim. ^'^' quam.ada obiicHntdteaui <jbcnoT€cn»i fiiic iUnd fjpio^
obiicitur cognofcend.um ?cro ut in inrclle&u » aut e^^t
ittteUeAuniyfiuctlfudyeiicnonfit. EfTe rubiediiue in il^
cclle<f^u,cft in co efle tanquam in rubicdlojquomodo ha.-^'
t • •bicuj 6c adus inccUcdiui in eo elfe intcliigantur.
CUiii autcm eaquar funt in intcllc(!lQ fubiedliucpoffinc
ab ipfo intellcchiijipgncrci, hmc fit, vt idem polfit cfTefi-
mul obicdiue & fijbicdiue m iRtelle!ftu.Cqtcra qu^ rca-
licer ex^ftunr cxcca intelleduni> licecin eo fubiedtue no
finr,poi{fint tam^n cire in eo obiofliuc, vt notum cft. Vc- ^
' . rum iiec omnia ciim fint]rcalia,pr^cer iilud t& obic^u^
in imelle^ifaabct aUud cflc rc^c in (cipfis; Ac ^tA qu^-
dam fimc qu« nuUum kabc^ aliud efic prastcr iftu4,cflt
obie^^tnom leo cflc cognitum ab intcllcdu,& hqc diftiriSx^
tur entia rationisivcrbi gratia cffc vifiim in lapidc, nihil .
cft vcrum , & tamcn dum adu cognofcitur abintcllfcftu,
habct clfc cognitum firu obicd:iuum.Sic non videri in la-
pidc tjLia: cft ncgatio vlfionis,nihil cft in fci dum tamcn
talis' ne^atio pcrcipitar ab intcllcdu » habet cflc qbic- -
diuum tn ipfo quod nihil aliud eft quam elTc cog^^ii^um» .
Snunium^ Sccundo quarritucquojuplcxfitens rationis pmit'ik
^mit^cfit nobishic lateiumitnr.BLefiipndctur cfie rripticis gcx^em:
i»i*net4$fl, ^^^^^^ rationis apt fimt ncgattones, aut ptioauo-
X, ^ « Acs> aucfecunds intentiones.Negaciones,vt non vifio ia
Iapide:priuacionc$,vc csecicas in hpmincj (ecundae xntcn«
tioncs,vt cfic dcfinitum in rc dcfinita,&c.Intcr qu^ entia ^
rationis gcncra id cft: difcriminis, quod duo priora rebus
\ fijo modo conucniunt citra omncm operationcm intel-
lc(5lus,poftrcmum vcro gcnus nonnifiprqfiippofita aliqua
• intelle^lus opcratione rebus compctac,vnde illa dicuncur
• ^endcreabinceUe^^noadcxUI:cnt^amih£C ver6jp<^d^ .
exiftcQtiam & conuenienf lanuquo fit vt ciis ratiot^'{>r€|»
plFid,& fvctk fiimptam groiftb poftremo duoiajut gene-^
rcacGjpiatur. . . ! * . \ > '/\
TitfkWf 't^ertip quacjjituryquidjK fccnnda iiiccndo. It^|<}ii^e^ .
^U /U^ tur fiicundam ihtcptioncm ,*fi vim nominis fpems ') cflc
if§, ipiam mentis opcrationem,c|ua lccundario tcndit in rcm
EtMt dupUx iam antea cognitam , quatcnus cognita cft; at vcro vfiis
uct^^tn initaluit vt accipiatur pro jpfi) £nte rationis , quod cori-
cipitWfrac^^idcrcxci CQgniwp , cp.qqpdcognitafitir
' Oigitized by Googl
.1 I * • **
Si\ Tract. Db Natvra Entis. H
^odque non alicerpoceftcxtftere quimobiedtuein in«
ttUedutcamfecundario $c per reflexam mencisoperatio* ^
Mm conci^icun.Veibi grapajex eo quod Itomihein dcji-
nicione explicauerimihabec homo quod (ic ddfinitus; il-
liid efle definitum in bomfine nihal eft reate* neqcs alicer •
cxiftit quim cufn animaduertarcflcdlen<6ni^uipramea.
operationcm hominem fuifle a me defirytum, Itaque lc-
cundaincentio in priori acceptione,dicicur formalis,cft- •
cjucrealis operatio mentis licct reflexa.ln pofteriori ve-
r6,cjuxcft magis vlicata, dicicur obicftiua, eftcjuceriti
rcalioppofita. £cquidem hacc (ecun^aintcntioobicffli- ^
tia,qviod eft ens laciankitiaximc propri^di^um>nonnifi
per iecundam intencimem fbrmaicm cognotcitur: dum--
qaea&ipercipitiiriCiidc fitam exiftenciamobie^tiuaif^n'
animo(brticor.
^ His jgirur pracfuppofitis refpondeCOCiEns latifCmi su*
ptum non conucnireenti rei,& rationis fynonym^,vt o-
'mncs fatentur,neque etiam analogic^ , ni(i valdc impro-
*'pric:fcd homonymc, Probatur harc noftra aflercio,cjuia -^*'
ibrmale fignificatu cntis , nihil aliud eft quam poiTc cxi- ^^.^l^f^
ilerc,i dque pcr fc vel in alio fubiccliuciat vero ens ratio- ''/r*'**'"'^»
gds non poteft vnquam vere exiftere,nequc pcrfcjneque
in alio fubie^Uui ^ fedcancumobiediad^minceileda: * ^
quod non eft vere & cealicer exift^rieiYC pacec*. Ne<^ue e*
mrafimilitudo qu|iiiCcroedibincerensiei,& raciomsifa»
eft ad efticiendam anaiogiam : quemadmedum licec
quardam^fimilicodo cepetiacor in hemine Tioo^e pido*
sion tamCn licet afleucrare faominem analogi ce did de t*
troque. Aduerte tamcn inter homonyma,cum nonnulla
fint qua; propiiis acccduntadanaloga: alia veroquap ab
ii fdcm remotius diftct:eam homonymiam qux rcpcritur
in cntc rationis & rci , aliqUa raiione accedcrc ad analo*
fia.Eft igicur £as c6mune £nti leitdc racionisdc genere
onmymdhim>qaxadaaaloga?ideQiaracced«ce. ,
' • • • • »*
Qy AB s t I o I V,
ENs pcr fe hoc loco appcllamus, quod vcl /implicem ^^^f^tfi»
iiabcc aacuiaj vt Angclus; vel comf cliu cxpaitibus
1^4 . PjiiM^ Pars Metajthys.
r tiqyaltexavcn>nidonemt^<ii>caiilfino<iieftco^
^f»Mtt' patnrate ieiicoxMs Phyficain. Eos verdper accideiis^
.^^fi* quod eooftiic rebas plaribus dtaei&ordims > vel qux ita
intcr fc aflcAx funt , vt vna non fit porentia rcfpc^Vu
^ tcrius:ficquc cx,us non fiac pcr fc aliquid vnum. Quare
cnspcraccidens cftfimplicitcr&abfolutcmulciplex , &
fccundwm quid vnum , idcoquc vnico nomine exprimi-
tur.SoJct cnim inteilc<^us ea^uae abfolutc*plura funt,pcr
' modum viiius conciperc, proptcr eoram inter fc coiiiua,-^
Jr f^ii»^ <n:ioncmi0r4ineiii,vclc$ieafum Vt igitur propofita?qu^
'IJf * ftioni fatis&it > refpond^as : Ens de Eliie pcr ft, & per
' « accidQns«qotiiocedunuxatlealioitenyniedtci:Pr0b^^^
< tar> quiaiiihildatarcomouttieSt ftncMiymtt^
abfoluti eft vnum >& ei quod jd>fotlate eft multipiex: Sed
cns per foeft abfolutc vnum , Ens^vcro per accidens^b-
folutc multiplcx; Confirmatur,quia ratio cncis,qux fin-.'
geretur communis,aat efTet abfoiutc vna,& fic non com-
petcret enti per accidcns: aut abfolutc multiplex, & fic *
, . noncompcccretcnti pcr {e : nequc enim concipi poceft:
. quodcilet&oMiliuiaAc^multiplcx^aucaeiitra.
' ' • • ,, • * * ■
• •* * . ^ ' ^ • • '
. " .....(•
T^tm/k ad Ropofit^e diificukathexplicatioipciiiet exaRag^aitt
fM^fUm. aamodumdiriTCuItate^vtrumensinpotcntiajid cft,
qupd nondum cxiftit, fed tancum poteft cxiftcrc, fitvc^
rum & rcaJe : vero fokm ens adu quod verc cxiftit,
talc diccndunxfo. Si cnim prius affcratur,cunc ens dc v-
UC^^ (^jiMyiBe dtci tenendum eft : fi vero pofterius>
tunc cns^fao^uoranalOgicc tantum dici pQHc arbitra-
Entinp€tm* niur i Et quoniam ens ia potcntia dici potcft cnsvSrum»
»M , #JI ^ j^g^ig^ jicct nondum habeat ▼Ihim efle aftuale , vertim>
^ • & rcalc,& quia cns vt cas nott in^hiditili ifaa rationc a-
aoalem exiftcntiam inrebas creatis jidcirco prob^iUtts
arbitramur cns realc dici fynonyme deehtc ado»
potcntia, quod fit ci»ifdcmgc-
' «cris.
Sev Tract. Di Natvra Entxs. ij
Q^Ai »Tio y I.
Ns iiitau»kicie> fed nwgt> ■proprie famptttm , quate* f^fi^V^^
nus Mecaphyfiae obiedtum e(l , Deum & crf acurasi'
fttbllantiam quoquc & accidens vcrum ac rcale duntaxit,
fiio ambitu complccliitur: cajtcra vcro minus propric di- i •
enria excludit.De co igituc cntc magis propric dido
<|iijcritur,primii ii,quomodo dicatur dc Deo & crcaturis. ' ^
Deiade quomodo dicacucde rubiUncia U accidcute > an
rynonyme,anaIogtce>aii veco komonyme.Et quidcm eas
iftudnon edemecchomonymum cefpedu Dei & creatu*
xamm>rubftancue U accideatis cooftaci alioqai no^ etTec
atiflOa cacione vmmi) (ed ndmtnediificmc» lacic^^
muIciplex:proind6qae Mecaphyfica» qux vntcacemdeftt-
micab obiedo non ciret vna fcicntia.Sfcd tota difKcukas ,
cft vtriim fic aiiaiogum vcl fynonymum:& fi lit analogu»
'juo gcnerc aiialogix,an recudum attributioncm,an vero
(cciindum proporcioncm : cjuo loco rcpetenda func ftu- *
dio fo leclori ea quaci^de anaiogis £c iyaonymis docuimas
. ia i.parce Logicx.
Qjiod igitur fpcdlat ad psio^ ^ttscficum : relpondesalr, 'KO*'^*
cns^aaalogicc dici de Dco Ac creacttris>tdqae {ecandum v- ^^^'
cramque aaalogi^m > acchbttcionis inqaam ^ p ropoccio«
nia.Ec qoidem qa&d fic geaas analogtim fecoiidam accct-^i
i>acionemprobacur,qttta iilad eft aoalo^om (ecandam ac*'
tribttnoncm cuius ratio nominc fignincata primario , &
principaliccr vni analogocompericjcxceris vero pcrpar-
ticiparioncm&c]uandam depcndenciam ab ifto.Atqiu cu
raoiofe habctens refpctila Dei &crcacurarum,nain ra-
cioencis primacio & phocipaiicer Deo compccic>creatu-
ris vccdsi& oer parcicipactoaem a Deo. Quodtciam fic a-
nalogam tecaaclam proportionend re&efta eoramdan
comprobacttfyqaia iilud eftaaalog^m {ecandampropor-
cioaerm caittsnomea idemeft>&zatio iecudanl illadao*
nitin.proporcionaliKrdaataxat cadem. Atqui ens oo-mo^
do fe habet re(pe6)ru Dei & t reacurarum , nomen enim
commune eft,vt patct,ratio vcro proportionalircr eadcin:
jiccc enim Deus iic indepeQdenccij creatura Ycca^cpca-
Digitized by Google
16 'PmMA Pajls Mbt'APHY8J[CA&
deQCer^nihUominQs canen iji eacoimc^oc » ^a6^^[M
, ftt cSc diumum Deus< fbhnaUceit efle concipicoi» Stt^
creacae perfbQm eflefQnta^&fifrmaHcer/ '
jHt(ff€nfi§ «tf Quod (pcdar ad poftcrius qu?e(itimi.Rc(pondctur,Ens
j^^nJft» f iM rcalc per ic &: finiciim rerne<n:iiruhftantix,& accidetis,cl-
(c vtroq; inodo analogum,ncinpc fccundiim attributiort5
& proportiohcm. F.r c]uidcf|uod (it analogum fccundum
atrribiitionem probacur,quia accidcntia participat ratio^
ne entis dcpendenter a fubftaaci^; aded vt fubflatianul-
~ lo moao cfle poirccjnullo ctiam modb enfentjaut cfTe pof.
fcnt accidentia: vnde accidentia dicutur ab Ariftotcic cti-
cis,id eftyfubftanciae encia«Q2io<l idcrin fir a^logotii iem*
' iim propoctionemprobacar^qcitafadocncislid
nincr fimilis 8c fimjplictter ea4$m tn iobftancia dc acci^
ccfedcanciim fecudi^m qutddcproporciohaliccF»quia ra-
cioentisin fubftatiacft cife pcrfcrin accidctcvcrocflc in
alio : (]uia camcn eo niodo quofc habet fubftantia ad
fuum cilo , ita fc Hiabct accidcns ad fuum: idcirco latio
cntis dicitur proportionc eadem in vtroquc.
' Obiicies forfan. Prnecipua racio proptcr quam ncga-
tur £as cHe genus fynonymum rcfpedlu fubfUnci^^ siC"
cidenci$,eft ca qux afFcrtur ab Ariftot.;. Met.c.?. cex&f o.
; j .qtiod eeneris Qrnonymi diHerenciac diuidcnces finc ottra
. A. pncciMm ipfius racionem.fi9riBalem9 v^bi graciaiaiii^a-
lis difKaKntix dliiiflttac f rationide ibcpiaiii» i
limc extra prsecUati: rationem anitnalis. Ac ?ef & diflecen*
ti« diuifiudecntisnon funt cxtra priccifam ratione ipfius
€i\m flntcntia. Atqui h iftaratio valeret/cquerctur fub-
u^^.A-iJL. ^^"^^^^ "^'^ genus fynonymum ; quia diftcrcatia?
^^^^ diuifiux fubftantix funt etiam fubftantiar. Refpondccuc
primo , rationcm illam Ariftot. cHc quidcm facis proba-
bilem>Qon taracn efle praecipuam : nequ« enim^aliqaod .
fenus cam dkicoc fynonymum » qQod diSexeoiiiimipCam
iuidences lunc excc^ipfiulbiftc conoeptum , ({oiaiqttod .
ipfum fic extta diffi^ceatiamm^ftti dimfittamcQftpep^niL: «
adei vt ipfius catio pcaccifii diftin^ concipi podk i^iiq^*
conc^ta difierenciarum dimdcntiumv AcquiraciaiGibw ^
ftantix diftin<fl^ (atisconcipi poteft ab(<:|uc dMferenciis
ipfam diuidcntibus , ncmpc corporeo & incorporeo: Ra--
r'o vero entis nonitcm. Qm cnim concipit cns non coq- x
cipieado modum quo cftincmpcpcc k., vei ^ alio>non-.
Digitized by Googl
SlT TltACT. Db NAT'VltA .$MTI8. 17
niriconfasc illud concipit. Eft enim rfttioentis mao-is •
annexa fuis modis { qui habent rationem dilFcrcntiarum
diuidentium ) quamlynonymumaliqu^dgoiuisfuis <Ut ,
feremijs diuideotibus. £c hoc valdc notatiifbm cft adex->
plicandam analogi^m cmis rtfy^^lkh^^mm
cleficis.Rc(fK>ndei;^fecuadd»cofporeumiciQCSot{K>reiim *
elTema^isextraprzcifanijracionemiQbftaii^ ^ ^
fc pcr ie,& cffc in alio>excra pr(^ciiam rad.^em enti : tu
^uiaratic^cntisnonpoteftefrcabfolutcpri^^ ab alijs
Mnodis,vc ih pribri re?p6fionc inftnuauimus: tum quia ifii ' ; ^
modi non poirunt cxprimi rinc ipfo cflc , <]uod taiiien
pcitinecad latioaemformalemcatis. v t
SECVNDA PAKS
. ■ • >
tRACTArrs Z>jE PJilM-
^ Voniam principia qa^iradantotinalxqua fiicn- in p«»/r
^ tialunt duphcis gencris 5 complexa nempc , vcl du^kk x**
j»incomplexa:qttorum ilh diearic^
dam cfIaca(euptonnneiaca,ex quorum maoifcfta verita-
propofitionum , qux in.
tairCicotia traduntur, vcritas : h.ec vcro dicuntur prima
veluti clemcnta & initia, ex c|uibus fiunt aut coaftanco-.
mnia de quibus inftituitur fcicntia. Illa dicuntur prin-
cipia fcicntia^ : hxc vcro principia ftbjcdi fcibilis 5 hinc ^ .
duas mftituemus hujus traAattts di^ucaaofics. Prior e- ^"ZdZu
XV deprmcipijscomplcxis cntis , qaxiunt communiffi^ utZs
ma quaedam axiomata dq entcqux quomodo fchabeanc tks.
caplicandum «11. ^eiiQr crit dc ptincipijs iacompie.
xisejuldcm» •
Sunfautcmptiniicipiaincomplcxacntis autextcrna '
^anc intcma.Exccma funt caufa: cxtcrnae.ncmpc eliicicns
^ finis. Interna funt veluti mcmbra , cx (jmbus cns ^
omnc iatcgram^compictufli coniUtcconapicur, yt
Digitized by Google
18 SfiGVNDA PAK.S Mb T A P41 Y St C A B
fLint cffentia & cxi{lcntia,^61:iis & potentia,gciius &cliF-
fciciitia.Eccjuia cic principijs cxternis dicliiin cft in pby-
lica,vbi (ie caufts in^enetc Sc fpccic durcruimus,de geii^-'
re & diiferencia fuse fatis difputatmn in Diale£lica:dc a-
vero & ppcentia diccnduin-cft poftea , vbi dc pro-
pziecacibiis Encis ; idciroo in fiicufa di%ucacione de psia^
cipijs incoinpiexisen€is>»deeflentia.&.exiftencia doaca«
xac difleremus.
* ■
PRIOR DJSPFTATJO
; De Priiicipijs cornpLexis Entis.
^^tium fim iiU ffinHfiM* \
Qv ABSTIOl. ^
ETfiprimumacp&rcipiHimcnjufeinqs Iciencix ptin«
cipium illud efle dicarur'<]uod fubjeftt definicionem
concinet,cum fiibje^ (eu ob je<fli (ciMUs definicio fic ra-
tio demonftrandi proprictatcs dc ipfo. Quia eamcn diffi-
cilc cft admodum veram cujufc]; rci dcfinitioncm com-
pertamhabcrcidcircoalia tradi folenc, quxquia notiora
& magis in promptu , idcirco ad dcmonftrandum lon^d
r* £ii/r4. citicaciora JLunt. SuncalUem in Mccapliyca hxc prarcipua
" deente axiomataicuprincipia ; Primum,ImpolTibile cnr
idem funul ciredc non efle: Secundum,QnodIibet eft vei
non eft; : quxdub nontiunquamcenninis Diale^Ucisexr
piimuncur in hunc modua: De nuUo fimul vera eft aifir-
mauo veIn^ciaTercium:Quicquid eft^quandiu cft^ic^
ccfle cft. Quartum : QuicquiThabet eflc,cft vcruni,bo-
Jium,&c. Et ifta quidcni dicuntur gcncralilfima qUcC fu-
muncur cx totali objcv5lo:Alia vero (unt minus commu-
nia , qua: de partiali Mctaphyficac objcd:o effcruntur , vc
illa dc entc crcato. Totumprarftac fuarparci. Si ab acqua-
libus aequalia dcma$> qux remancnc fiuit acqualia. His
aucem mecaphyficis propofitionibus vcuncur. inferio*
res anifices eas ad propriam fiibje^am m^ceriam coji-
crahendo.
4
>
i,
Digitizca by ^^y^.i-ii.'^
^ --r - - ^^^-j^ . . .
Quodmm fit friinum firmij/imum onmiHm x
' frincifium, *
« Qv A B S T I O II. '
TAle dcbet cAe ejuTaiodiprincipimn y fi Arifloteli
crcditut 4.Mec.c.7.vt vi$ CttjBicaiiqiie demonflra- #^ 4^1^^
cionis ab ipfius teciutt auodalnvibdo pcndcac : ipiiim^«4fyiM»
ter6 i^iei^Ki fiituxi robnr babeit » ca)aficiodi eft iluid ex
eodem Ariftocele loco dcaco. Impoiffibtle cft aUftidfi*
mul cflfe & non eflc.
Q^od igitur iftnd fit primum principium probatur
liac intionc : Illud cft piiiuuin principium hmplicitcr
(]uo non morlo omncs conclu(ioncs , fed etiam cartcra o-
mnia principiad priori conHrmari poilunt : atqui cjuf-
. mo<li cfl|i|^j:adidum principium > per^uodooamodd
conclunoncs , fedeciamcJeccri^opiaiapcmcipiaipriori»
< idque dedu^ionc ad iocommodum confirmacuc Adde
(]uodilkidceii(eadiim eft primum pciacipium umplici-
cer quod c&o^c oecellacittmynec often$uc>nec.dedttftio*
nc ad iaconunodiam dempaftcati poceft. Ac Imn: prtodr
pium eft ejufmodi , vt patet.
Objicies,ift:ud potius(QuodIibctcft vcl non eft eft)di- o^iWBt.
ci dcbere prmcipium abiblutc pnmum cum fit finipli-
cius , hoc eft , paucioribus terminis conftct , &fit xqui * '
communc & verum, ac lUud quod ab Arift. traditum cft.
I^eipondecur hc^c non fatiseHc VC dicacur principiu abio- Mmm»
Ibc^ priniain>fcd aliud impri mis requiri ; nempc vc fic ck
mnium apciinmum ad probanda rcUqua alia principia»
cnjufinodieft iliud quod id> Adftoc ciadicumcft r non
iMro iftod : jpcae(errun ci^m perillod cac»^uam pernociui
Mobari poffic in huncmodam.Impoffibikreft aliquid e^
ie & non eile:Sed{i alic]uid fimul non edkc nec non eftct^
aliquidfu-nul ellet & non enit:Ergo quodlibet velell vcl O^M^^
non cft. Si inftcs illud ipfum,ncmpe inipoflibilceft idcm •^***^ .
cllc &:non cifc, probari polle pcr aliudprius, nempc pcr
iftud , impolTibilc eft duo contradidoria funul elTe vera. ^
Occurrimus iftod noaeflc prius & aotius illo, fcd potius
polleritts 4cminusaotom.Sedopponet focfanaliquis &)r OM^
cem per iftiid aoftmm primum principium non Omnia
aliaiVBi dicebamos» ^cabacipofle>«cam malca £^c priai;i*.
]pia cCi in Metaphyfica,' tnminalijB (cicotijs iipmpdiai%«
Digitized by Google
MbKi.
StoTii»A ?ARs- MttArtilrs^
proind^q; indemodrabilia cum careant mc^io pcr quod
poffit demonftrari. Rerponciccur,eiiilmocli principia rlici
immcdiata & indemonrtrabiiia oiknfiuc>nontamenclu-
. Auad ad incomii^odum ; hoc enim modo dcmonftrabi-
/_ \ liafunciahemimpropti^:hoccrc,nonpoteflpef aliaptin-
^ cfpia pofitiac oftcndi <]uod vera Cmt iila pciacipi^ » po-
- ' teft tamen ad incoinmodum iicu ia aUurdmn duci is qui
* > ilklicdcjiotiflima obftHiitowmon^tf^
caciUonpiteopiiiilo^iKipia .
^ABfrSmkm frincipmm fit frwfm inimff^tA^U* .
QvAasti.o III. • -
jlfjf^^ Va:ritur vcrum iftud primum piincijptim» ImpoflU
V«Z aliquid (imul cfTc & non eflb 9 a niilloaiio
phQcipiQ.probaripofItc Gui rdpondetnr cx Ariftoc. 4*
Mec^ cap. vnon poflcj quia netofieofiui aec diM^nce ad>
incommodum demop^acione idllieci poteft : ttoni|ni'»
' dem ollenfiua> quiailla progtedicor ex noftocibasf ntkil.
> tucem cfl notius prinio ptincipio : non etiam duccnte ;
ad incommodum , quia nuilumcft aJiud majus incom-
modum qiiamillud ad quoddcducit primum principiu,
vidclicct aliquid limul cfle & non cflc.Docct igitur Ari-
ftot. eum qui lalc principium ncgaucrit, cflc rcdarguen-
du ex concdGs:qttod fi nilul penicus cocedat» contcmne-
V dum efletaoqiuimridiqslumie^ndcnccm, nec cumeo
diipQcandttra. Si quacras vtrum principittm iikid a.-quo-
qtiamoegari pofCc y icfpondecuci oiecenQs dnncaxac iie-
gari poi1e>nonex animiew^b quimcycis composliieHC. '
Icamie nemo poceil abiblure indicaie axioma iA^d eflfir
falfum, qcfia tcrmini rilius propofitionis adco cuidentem
conncxionemliabcnc, vt iiii ncccfiario alFcntiri cogatur
intcllcdlus : Nilulominus camen vidctur nonnunquani
ex hypotiiefi poire inrellcdum faltcm dc eo dubitarc,
quod contingit cum vi argumcntorura qua: cjufmodi
pronunciati veritaccm videncur cleuare > premitur >
nd anguilias xcdigicur > eo cuddnon podic ili^ dillbi* \
aeie. £a aucem argtimenuiQnc ^wi^ iniisnmt qtraiHant.
oppoficiooes cSqoam veras »qQce VidenciBr c6ifadi^iiac>
neclikmeniimcdefeftaaiicQjiiscondicionSs » yc^cxco
^podFeiros panloraace ftartc^ nnnc TCtQ ftdcac^infenr
^ ifHid
Digitizoa by G(.j(..wtL
Sbv Tract.De Natvra Entis, it
iftud cflc ^tcrum,Pctrum ilatc &nonilare,ac proindc ali-
quid fimui eilc & non cfcidcoqi non videri vfquequa^ji
ycrum iftud axiomajImpaQibiiQ efl idem iimul eiTc & nS
iede.Qiia:nam autem requirantur ad veram contradi<f^io«
nem di^um eft in DiaicAica. Vbi noca quod fiptima *
prificjpiaperaiiqaodgetius cau& probari poiieac»maxi- t
miperemcientem aut cefti exemplarem probarencur»
gupd tamen fieri non poretbnamque jreritas illorum pri-
moium principiontm policaefl in nereflaria connexione
attributi cu futic^o^quqab omni cxiftenciarcnninoruin
abftrahicracqui caufandi racio,prjefcrtim in caufacfficic-
|C &:cxcmplari ad exiftcnciam rci ordinacur. Maneac i-
gicurprxdidum axioma, ncmpe , impolTibilc cft aliquid
iimuieiledLaon eilc , iuxuAriitoteiis icncQnciam eilie .
priipuni omnium, acque omnino indemonftrabile prii^
cipium.Iam w^a^f^ncipia incomplexaaccedamus.
De Principiis incomplcxis Eatis cflcacia 6t
exiftencia.
/» ^u^ f^Jits^t ruiio tJftintsA i » diutrjis ufMm
g$netibmt* ,
Qv^ASSTtO t
RAciocuiufqueencisefrcncia dicicur j aliasprsetcrca^^^,/^
fortitur appcllacionesjdicicur cnim nacura, quiddi- peHitit mmt*^
tasjforma cocius,racio formalis,icemconceptus formalis,^»/^*.
id cft,circntialis cuiufquc rci, cftquc id quod primum in.
• Ynaquaquc rc concipi debet, cutquc cxtcra omnia fuper-
addi inteilig^^turmam exiftentia, rubfiftentiay inhaeicn^>
ciaiqui fimcmodi xerum Valde incrinlc^iseirencti^ aceide* .
xe intelligimtur.
EftaucemeiTenciaintcerain generedunlex» fimplex^*^^ ^
sempe>vel compofita. li& cft expers mulcijpticis gradus ff*^ ^
auc ewtacis , ciim fit puriffimus & fimplicifinnas a^Sf
cuiiilaiodi cft fgla c^^cucia dmj^najhd^^ ycio plurescfteA* :
*** i
Digitized by Google
la 5ecvn1>a Pajls Mbtaphys,
tialisperfe^iionisgradus admitticcxcjuibus velutipic-* .
' ^bustrompiDaitur > q^atom aotinuiiae refpeda aiiatam
dicuntnr potcntiales» quse funt communiores : aliae ver6
^i^fllttaleS}<iu«e fimt fpei!ialioces. ^ic cnim ^crifya re&edbl
dtilrceiitiarfidtcttntutparces potentialesi «iflerdhti^ ve*
ro paues adiulcs : Immo vjius gradus gencricus vni-
ncrfalior rcrpcctu alrciius graJus gcnencus Yuiucrfalio-
. rcfpct^lu altcriusguadusgcnerici rpceialioris,cliciturpars
porcntialisjiftc vcro paisadmlis. Sic in iiominc rcpcri-
cilc iubilaaciXjCbrporis viuciuis>rcacicncis,^ racionaiis :
tx quibuspesfe^onis cilencialis gradibus totalis iiomi^-
iVis cfTcntia coinponitursitavtcirc lubftantidB fit parspof*'
tentialis re(pedlucxterocum>& efl^ corpbns refp^d^u ef-
jhS: viuentis>«:c.£i: <^uoniam vnttm^uodque edentiathi hi-
«ffMtts r*ti$ bet prout rationem eiitts participac , ^^^^^^ aucem
1» mooo omnia rationem entis participwSifilhc fit vt fclsc.
• * tia: ratio diuerfo modo fc liabcac in diucrns reru gcneri-
bus,eiuod fccjacnabus conciulionibus planius cxpiicatur. ■
iXwulufi. i^nma concluilo. In lijbilaiitiis inaterialibus complc-
. tis ellencia: rtdonem habc: cntitas totius compofiti ex
v£ra(^m; ipfius parce , matcria vidclicec fnnul forma
coalcfccnSjde quaeniitatc Cdo loco iu Pliyiica diilum eft.
zXmtii^, Secanda concluiio.In fubftanciis fpiricualibus elfenci^
ratioin foiafimpli^i forma per k fubiiAcnce pofica eft>
quiaii' Angeli nuila com^outio rep'ericur cx matcfria 6c
iorina, cum fi&t incorporei : vbi noca efienciamangelici
dicifimplicemfbmiamcomparatione rerum phyficaronf,
non c]uod lit omnis campolicionis expers , cum conftcc
gcnere 3z diilcrcntia , ac diucrfis pcrkchoaum (^iicncia-
iiuui "tadjbtis. ■. ' • • • ^ ■
Tercia conclafio. Ratio cflcntio: diuinx conliflit in
foniia fimphciUiina pcr ic fubiiilcntc , onmis prorlus
conlppiicionis cxpene> ctiam cius c|U£ ex gcneij^ & dif;
fercucia eft.ac nullatcuus diifcrcnte ab exiften,tia!tn <5[uo *
diftinguiturabcflbitiaangcliciquapcomponitur cxgc-
aere*& di^rentia > (]ii:r ^jue ex natura rei diSbx a fua i-
pfius cxiflentia. ' % ^-^ '
^c^^fia, . Q^ctacoAclufia.-Eflentia- accidentis modi|S qciidani
^ eft-fuSftantia^ ; omne cnim accidens iubibntiamalfqua
rawoucmodificac. Elloue accidcns om.ie reipe^ii fub-
Aancisc tSc accidcucis foiiua & adus ^uidam parcim coii -
•1 ^ ' . ttcuicn^
Digitized by Googl
Siv TAAcf. ObPhimgip. Emtjts., i^^
crcp2ns,vc fuo loco docebimus^vbiaeaficiileiite exinfti-
tuco diircranus. . .
V AB S T 1 a II. ' .
ETfi nullxfintrerum ereatarum cflentiacqu^nonfui^
conftcnt partibus phyficis,aunnetaphylicis:'catcpu? ^
tamen dicutur tndijuiiibi les>quQd tiuiia fit natura qux (c- ^
cuhdum i»ttonem (pecificam inseQualitcr fHrtictpecar atf
indiuiduts,vt patet indu6tione:vefbi gratia^naturabuma-
na non eft fecundiim magis vcl minus in vno^<}uam tn a- ^
lio honninciCjUO fic vt no ciicatur viuis inagisliocno quam
altcr. Ibcincle ctiam , quia nihil quod pertincar ad eiren-
tiam addi veldctralu potcfljquin (larini mutccur, &c fiac
alia nacura fcu cifcntia.Ex quo intclligcre cft illud quod . .
docec Arift.8,Met.ca.|.t.io.cncntias rcruiji "^i^^cris clTc '^^^^
fimiles:(icut cnim numerus addita vci fubUta vnitat^ m^- * .
Cac ipcciem, &q addito vel dctradlo tiTcntiali aUquoa<flu
tdenda (eu natura rei mutat (pecicm ; Vcrbi gracia,(l ad
animal ad^as rationale ,fiet faomo, .fi vero (ltDisn^S|so £a-
cionaii adiun^as irratipnale,fiec brucura: Notabis anten^ ^*^*
qnaedam accidenitta enticattui, nuila tamen eflent^alicer
proprid dici polTe diuifibilia: licct cnim fccundum magis
vcl minus participcntnr a fuI>icLlis , illorurh tamen eC-
fentialis ratio manec fcmpcr cadem. Quo ficvt licdtali- *
<]uiddici poiricmagisvel minuscaUdum,vnustaniCJaca-
lo£ non dicacur cik magis calor (juam aitus. ,
Vtrum tJfentUrerumJint Mrn£. ' * t .
Q^AISTIO III.
NOn defnnt piericjuc graues Theologi qui cflentias fy^eiimi^^
rerum^ternaS)& miiumiprodiidbtlcs»autCQixi%>^''*< * ' -
ptibilesefle arbitrctur: aiunt enim eas habere efle ntiodr
dam fibi ab a:tcrno coa:uum,quod vocant cflc cticnti(^,fea
cllc quiddicatiuum,ficquc rcs in tcmporcgcncrari ac cor-
^umpi,non qno ad c(fentiani,fedquoadcxiftciiciam. ^iitrum
Vcrum longc probahilior cft castcrorum fcntentia,ni- ^rt<.«W»»/
iu|£o|[^ cde icHhabcfccticiluocun^ucmodo , mli pco-^<wui.
Z i
14 StcrifTiA Pars Metaphys.
tr*HurgfM diiAum fcucxtra fuas caufas pofitum. Quod vt intclli-
^tnfltx, g^5^ aduertc triplcx cfli rcrum creaturarum concipi pof^
^:obic^iuum»ximu|lc,& fubic^uum (cu neaic.Primum
eft cffc cognitum in intel!e(flu,c|uomodo omnia produci-
biliaprjecxiftunt in i ntclledji diuino,& c^ qu^ fiunt per
attem in mentcamficisf alteiu ei^efle in fuis cattfis>qu^
dicuntur Tircute fuos efle^us conttn<ite > quomodo ro^i
liyeme didtureflc in ro&riOr& omnia (}uatcunque funt^
tbomni aitcrnitate praccxtitehihHn potentia Dci cxcm-i
plari & efFec^-ua : Tenium eH: cffe extra intellc(5lum &
caufasjfecundum veram & pfopriam cxifbentiam.
' Fatemur igitur duobus prioribus modis c/rentias rc-
rum, imo rcs omnes dici pofiTc fempitcrnas , fi ad prxpo-
tentcm Deum qui ab octcrno omnia nouit & yirtutc
continet > referantur: fic enim ab a!temo obie^li ue fimui^
'^virtute in Deoexticdpint ; vcriim vterquc ille mddqp
^ cxiftendi eft improprius. At .verd negamus cQendas r^»
. ramtertioipddoaeternasfui}{c>ftua;ternumefie4iabuif-
f*^"' ft.* Quod probamui: in Jiuncmpdum : Stcflcntix
""'^'^'rumhabcnteffequidditatiuum , antc fiii produftibnc*!
• * pcr proprias caufas , & ab xtcrno : vcl illa: eflentiae funt
omuino improduclx , vcl alioiio niodoproduclic: prius
dici nequit , (ic enim darctur aliqiiid intlependens a Deo
in fuo cft , quod impium cil allererc: fi pofbcrius concc-
datur,ergo funt fuo modo produffbe a Dco vel taiiquam
I i caufa excmplari>vci tanquam a flnali, vel tanquam ab
elficiente.Atquif^aufa tum cxemplaris,tum finjdis yi;fic>'
pHliiiis rei producendx vimlkabcnt> fcdtantiim quiteniis
inias eife^ix caufa comitatutrncque tanicnfic dtci poA
, iint a Deo pfoijudbc tauqu^xtlt A caula e£cicntc>c]aia4»
: Aio caufic efHcientis ad afbualetti , & propriaiH rd pro-
ducendx cxiftcntiam terminaturjqualis hon cf^ illucl cflc
quidditatiuum , quod authorcs oppofitxftntcntia: com-
€m^mMii9 minifcuntur.Conlirmaturadhucnoflra fcntcntiahac ra-
tionctSi rcs ante fui produdlionem habent effe qaiddati-
uum,non poteftintclligi quomodo pcr gcncrationcm res
tradueantur a nonefle ad efle : hequcenim (bia cxiftcn-
iiaitcdrcs iplaproducirur vc exiflat,Terbigratia,ci\nf) gc-
ncratur hbmo, hon fola exiftcntia, fed natuta ip(a ieUc(^
jfenriahoimiiisinoiicflaMlcflctradiKitn^
Digitized by Googl
SlV.fjtACT. Dl NA,TVmA E^Tf8« t$. .
Notandumtamen ef^jefleQdas^emmetiamaficeqiiata INi*
ptoducantur verd dici rcalcs,non fjuod rcalitcr exiftant,
icuquodhabeaac aliquod eile realcft d quo^ polfint rca-,
liter cxincre.Dantur etiam ncccHarix connexiioncs rcru
noncxiitcntium^asqucrempicerna2,qu*c qiiidem cofine-
Xiones nihii aliu^l funt fonnaiiccr quam negaciones di.
Vcj^fkacisinter fubjcdum & atcnbauiairqiue proindeuo
lli&Qi^auuc cxi^tunt: Exepii gracia»hjec propofim,Ha-
JBoeft mkm^ifikki^ ede fieceflaria ; quia tSX neofflacii^ '
quoMibneaque perp4i>> cxMiiiexio iioiiiiiiis com aviitiMiet
li^ qeod «mnil iion fii qoid di(tiii€bim ab homiiie*
Qj^ AISTIOVI.
QVodadprius quarficum fpc^latjcdm exiOcntia non P*mq^^
(\f. rci f aiddicas^&daUquid poilenus, ncc dc quid-
ditate iti»|l^ii iMMifilgenus>ncc difFerentia,nec mate;;iib,
Vfl ibrma : mc etiam ipfaiit acctdefis aluyipd pixtdiea^
MntaU^ ciSkQiadiiiillamc^rcamcaic^^iniam accidentis .
MMrari pelCc»fiipereft n iBca«at «|bvftodiis qutdam e&?
VNai mcaiiieean quo formauter 8e$ dicitat we a^iuui- ^ .
iie extra ioaacaafiis anteqaam eotm mciatei.dUcitiiK
potc(\ate, & quafi lacere in luis caufis^toiic aatliiKUiicipij;.
cxLftcre cum virtiicc canfarum foras prodic. Cum autem
modus fcquatur rcm cuius cft modus, liinc fit vt fi clTcn-
tia fic fubftancialis,ipfius cxiftcnria quoquc fic fubRaatia*
lis modus : fi veroeiTencia fic accideota^t ipfius <}uo<^uo
exiftcnciaficmQdusaccidenulis, .
Qttod fpeAac ad pofterius qu^tanL Sit ptiHEiA eon-' P^ntfim
4||fio : Exifteiitiel^eo |^j:ebascKeatj^cqiqpetit,.Wtti&
cimidifchmifie : oiMnqaePeusexiibtnoapcr cxiiffii'*^^^'^
tiam adiliiam nmucaB/qdfDr ipfiimm«t fuam elfentiami
ficac quantitasdidtiiresetenfa pex fc ipfam^ non item.xe$>
cteatc quarum e&ntiac accidi^ extftentia-, hinc fit n De^*
eir^ntiaie fit exiflerc, adeo vt repugnct ipfum non cxifteri *
re,noniccm crcaturis,qux cffc poflant,& non eirc: idco^
quc natura diuina non potcft concipi nifi a(flu exi(^cns:fi
enim concipcrccur non a(flu exiftcns , aliqaid pcrfedio-
nis iili dceiTcc y qaodabiUiusaduaii infinicacepenitus
aUMNKecet : ac vero concepccB fbwali^ iiea eraitialice
TiMmiar ebftfihit ab •^ft^wi*^ ' .
Diaitize
V
t4 SsCyNO^A' lPA1t# MjE-rA^R^S.^
•«teiil^* Secunda conclufio. Exiflenciacompetic fubftaniiftf 8c
accidenti, vario tamcn inodo, fubftantix quideni piiino,
& maxiinc propri<^ , accidcnti autcm fccundario , & mi-
nus propric : accidens enim nonnifi beneiicio fub^anti?c '
cuiadhaeretnaturalitercxiftit. Et accidentia noanifi iij-
, fubjed;o,quae fubftai^iaeft,nafcuntur,ru(l»iicaiittu:ja6<le-'
finunt. Ncc tamen extftimes ibrmaliter exiftcrt^ftr catfi-
ftcnciam fubftanM t cum^fi^m fibi vendiccAC^^gt^eiw'
mmj^ qnam etbira i fubftanciaU fbb}e^6if
xil^f I (]U4iiitti$ cunc nrcxhim (upeAiactirakm txlftMidi
' fintltfiifOt ctiiicrfam ab co c|ucni cum fubjc6lo copjun-r*
<fta naturaliter fibi vcndicanr.
I Cmtbifii Tcrtia conclufio. Exiftcntiviprimo&pcr fccompetic
fingularibus indiuiduis :fecundario& pcraliud,fcufc-
cUndum quid , vnmcrfalibus. Eacnim proprie exiftimr,
jqwptimo &perie fiunc & producuncuc:acquUinguiatia
jdnraxat prim^pcr fe fiunt & produriinng»qanicciyi^iC
uerfaiia><)02e non nifi in fingularibu»^*^^^'^^'^^^^'
4«Ciii2i|^* Quarcac(mfclufi9.£xifteiidaprimoperf<uc>mpg^ct|^
tf tompofito , ilcttotidirii nMtni&|>f Opric partibus,iM'
nimqttCHlpcr lefi^leiigignitur , «iVtotttmcomffbfiki
quia ipfe eft ccrminus pcr fc gcncrationis y parttsauteal;
ia ^uantum ad intcatitat^m cotiuR pcrcment, » • ' * ->
• - ♦ T ^ ; ■ • .... *
Q^AE T &I O V.i ' *
CPnftac quidem in Deo ^ift^eiam ^b efietitia iht-**
^itmd diftingui s ctam fiipra lifionuciimus <^ft^n-
^^;;^^ tttlhOeae8eiHleiii!ia!ent.S^ dk^EeariAi^t^eadften^^
' ciKa«^tUii>;qaomod<l & i^ram^cs1ti44iftin^c>aMi|i;
(^<iahi fblo nomihc ; alij rea|icetdiflferrc tifellt!;«». '
Vcriimprobabilius mihi lcntirc vidcntur qui med»fwJ
ccduntvia i cenfcntquc exiflentiam ab cfientia difterrc
ntfn folo nomincrncq; tamcn rcalitcr,(ed ex natura rei &
tanquam modum a rc. Cujus aflcrtionis trcs funt partcs,
t.fdftMfif^st patcc. Ptimaprobacur^ quta adus pJufquam nomi- .
Digitized by
SCY THiLCir. P&IHCIF. EfCTlS. ' xf .
ftctTLtiam : id ipfum cnim Y<?rc dici poilet dc quacunquc
crcata crtciicia. Scciinda pars probatiir,qiiia nulla ctl ra- i, ^th^M.
tio admicTcndi tantam (li{lindioncin,ciini pcr minorcm
arqiic facilc cxpliccntur ca omnia in quibus eircntia &
^Kiftcnti;iiatcCAcdircrcpant:pra[:iernm cum repLignctv-
oaWircparan ab aliff a.Tcida pacsquoquieprobatur^cuiik |»/f»lu^«»
einiiiQoit folo noaijine > nct tamen realiccr inter £e<liffi>
J9aK;aeoe(lcefl > vc mcdioquodammodu difttogmmitf»
^duionaUiia eflc poteil qoam ex hatii^irei» (|iiod v^unir , ,
k^^mc rei non itt aiivid* Notandahs eft 'aotem citm JirtM»
iium ab aliodiftingui poffitcx nanirarei di}plidter,iiem«t
pc formaliter vcl modaliter, exiftcntiam nonpropricdi-
ftingui formalitcr ab circntiajfcJ cantum mo(ialiter,cuiu
non iit cntitas diucrfa ab entitatc cileucis -» icd modu^
. duacaxac ilii aducnicns.
; i. QftPiupUx fit 0>ciBtntiM,
' * ' Q V A E S T I O VI.
■i --
TRes (iuicprjecrpttat dioifiones exiftentiaB > jptima in Mxift»tU
exiftetitiamfiiUbuitiaKlc acctdeatis:ftcttnda in (im- ^
plicem compo$tam: tettia in reakm ik, &cmalem. Cir- ^tj^ ^
ca primamditti(ionem>(ctendameftxx]ftciitiam fubftan- dinifimt,
tix non cnc fornialiccr fubfiftentiara: ncc ctiam exiflcn-
tiam acciticnti^ clle formaliccr inIicrcntiam,eo c|uod cxi-
ftcncia iubftantix fic modus rcalis natura prior acluali
fiTbfin:cntia,& cxiftcntia accidcntis fit modus quoquc rca-
lis natura prior inh^erentia aduali : hinc iic vt noarepaib
gnec virtuee diuina fubftantiam escifterc abfque propria'
« Abrirtentia>vc patcc in iiuinanicace Chrifti a Verbo diui^
no a(rumpta,qu«licet propria fubfiftentia ac fitppofitaU**
tace>vc Joqu^nciiri ^ateai^: prob;ibile camen efl propriaifti
fibi exiftefttiam rertnere : mne eciaoi fit, vt non rcpugnee
virtute diuina accidens exiftere ab(que aduaU inhseren-
tia,vt pacct in auguftilHmo Euchariftias facrameuco. Scd
hxc pianiora ficnt cx fcqucncibus quarftionibus,
Circa (ecundam diuifioncm,fciemiumeft cam dici fim- Dt fccmnM
plicem cxiftcntiara,qua: compccit rcbusfimplicibusquac'^*^**'*
non conftant partibus rcaUter inccr (e diftin^is > vc umc ^
Ao|^&aiiim«4cpar«iiar ; Coropofitam vcro quscon- -
«emttcbusr^pan^paicccSJccaUte^ ^
Digitized by Cjt.A./^tL
* juCnocii tant fubftaotia; naturalcs icu phyficx. Vt enim- "
partcs illxfuas habcntcntitatcs partialcs reipfa diucrias»
fic ctiam fuas iibi vcndicantpartialcs eufteiitias«eJK-i}ui«^
bus totalis ex ipfis cofTipofitacoaicrcit.
T)i tiftiM Circa tertiam , iciendum cft exiftenciaits realem eanf
dici quse (eipiimeacicateiD leaticer «baiia (eparabilem:
fbrmalem vero miz (cquitdt fbnB|ilicaiem alicujus lei
ab ipfa mimmi icparabiii^iii : quac quidem latio eziftdi* ,
cije fi cum alcera comparecisrsCtofearMMe imperfe^i.
Verbi jnacia,cxiftcncia lealis in qoantitace 6c figiirai>ceii»:
iecm^inalecuodum qiam res illae pcrfedar cxiftuncin¥«
na cad{^mquccntitatc : at cxiftcntia formalis fccundum
quam figura diffcrt cx natura rci a quantitatc,cft tantum
iila coniib^uicur focmaliuiem prophain figurae*
VA^STIO VII.
U>JMtar!t^ RimAmezpIicandom eft,miidfitfiibfifteiitia9'atf4l«'
^fMM^ Jr ftingoctfda in piimis cft nahis iP0CBbnIi aeoeptiB^
^^ZJII^ Subfifterccnim quinquc modis pracfeitim didtor.Pnma
^JJ^ cnim idcm cfl,ac vcre & rcaliicr cffc. Sccundo idcm cft
ac altcri quocunque modofiibcfrcquomodo ina:dc fun-.
damcntum fubfiftcrc dicitur:Tertio & magis philofophi-
cc accipitur pro elTcper fe quatenus opponitur ci c|uod
dicicur efTe in aliopcr modum accidentis:quomodo qu^
libet fubftantiaiiue completa fiue incoplcca dicitur fub-. .
'4- ' fifierc.Qoarco ftridiori fign i Hcatu fumitur pro cffe fetie
compiece , quomodo folflcfisdi&kntic primx fini particiH
larcs dicantor iiibfifterc» qiiamais dependcncer ab aBc9Q
fuppofitoezifiant » ¥t contin^t in £umanitateCbd||i»
5; Quinto maxim^ ftri£bi acceptionc fubfifteie fimuni^ico*
eflc per fc complctc & indcpendenter ab alio in quo mb-
fiftat , quomodo fola fuppofita dicuntur propri^ fubfiftCf»
rc Exquibus intelligcre cft fubfiftcntiam proprii fum-
* - ptam efle modum rcalcm quo natura cottftrruitur fuppo-
fitunu £ftautem(hppoficttm propric fubftantia(ingiiia«t
ris complcta,& incommunicabilis liibftantiaiiter.
i^X^ifEfa^ Sccundo cxplicandum eft , quomodo dl/linguantHi
fjfc . haec imini^i^tjideUccteBcift^a pcr icifthfift|ttfia»fuppon
L.iyui^ud by Coo^Ie
Sev Tr act.BI pRtNcii». El^rfr. • ±9
fitalitas , perfonaliras, hypoftafTs, fuppodcum Sc perfona.
Rcfpondetur,cxiftcaciani pcr fc eflc madum cxiftedi pc- »
«uliaretTvfu^ftaDtKT quateniis accidcnti oppoaituij qiuxi .
non exifticpcr (cjfedin alio^ Subfiftciuia vcroex com- ^'^^'^j^ '
ftiiiniori fcnccntia idcm cft ac fiippoficjUcas feu hypofta- ^Jf^^^ ^
fis (etifii abftrado>^ftqaeiiiodas proprius fubftamia: par-/^/?,;»
ttcttlaris feu indiuidux > <juacenu$ fubftancialiceceft in-ffM^
communicabilis : <)uamuis non defint qui fubfiftenciam
veliiir effc exifteiniam pcr (efubftantix complctx&co- . ^
municabilis , fiippoiitalitatem auccm clfe fubfiftciuiam
incommuiiicabilem: Qnare hi authorcs non dacunr((ic-
Ut ncc fv ucc cft) abfur.lum in diuinis dupliccm fubfiftcn-
ciam admittcrcjvnam abfolutam (cu circntialem,altcram
retaciuam (cuperibnalemy quamfiippofiulicacem appel- x
lant; illam vnicam> naturjc: hane vcrd criplicem , tribus
Dcirfonis conuenire arbicrantur : veciim an hxc ica Gs ha«
Dcant vidcrinc Theolo^. Perfonalttas eft fiibfiftentift in- Pt^MiuC
communtcabilis incelligenci nacarae competens.Suppofi- «^*^!^^
tum icu hypoftafis in (cnffi cScrcto, cft fiibftancia fi^^g^-^J^^f^
laris pcr fcexiHens complct^ & incommunicabilitcr.Ex* ■
«juo intdligis, nccjilc accidenria , nec]uc vniucrfalcs fub-
fiincias , ncqtic ctiam partes aut ctiam particuiarcs fub-
llaacias comni<inicabilcs,'vt eftnatura diuina eommunis
cribusperfonis diuinis^poffc dici fuppofita. Deniquc pcr- fifjmtt^
fona eft rationalc fuppofitumyVt in diuinis,Pacer» FiUus» . C
Spiricus5.increatis vcrd>hicangelus»hichoino>&c.
'Tcrtioexj^licandum eft quisfit mftdus quem fiippofi- i*il>l^iii^'
tum vcl pertona fiipcraddit nacane finjgalari cxifteati.^f^v. '
&erpondetaria diainis fuppofitamnihinacli^dmyqaod^llj^'^^
fit iparte cei diftinftum k naturaycilbn iaDeo aaUapof- addkdiHsU
fipefferealis eompofitio ob fiimmam eius iiifinttatem & 1
fimplicitatcm. In rcbus autem crcatis dicimus fuppofi-
tum addere ad naruram aliquid rcale 8c pofitiuum: nem-
pcmodum qucndam cxif^endi pcr fc incommunicabili-
cer i (]ui modus cft aliquidfiibftantialcfcu intrinfccum
fubdantixjappellaturquc propri^ fubfiftcntia. Quod ^a*
teii^modusilleficaUquid fubftantijile & uon meraflnaic*
ctden$,exeopacec, quod fiippofitam> T|^e^fitcns pet;
ie cx fubftantia auccm 8c ilccidente nM0lLttks pcr ac-
cidens fieri Dotetf <jUlde oood in Deo repemnr pcrtbftii?
fima^pdofuppafiti>nidittntamenacddti^ "
. >
Digitized by Google
' t r . > . ^"^^. ^^'^^ cceatis ritppoikttmMfiUt ad ii^utaiii,tt^
pia diftinguitnr cx natutt rei t^nquam modus i le cuiii%
» ^ftmodus,ficuti dccxiftcntiadiximus. ' '
Qil?^'^^ cxplicandiim eft an nntura poflic cxiflcre finc
ii$mt^ft'umi- ^"^^ii^cntia. Rcfpondctur fiibllanriam crcatam>indiui-
ffibj^au ^^^^^ ^^ompletam non pofic naturaliter exifterc quin
fiibnftat.Ilfc cnim modus cxiftendi fccudiim Icgcm Dci
ordiuarianc<;eirario debecuc rubftantix comp^etx ad^
^flenti ^^itavccK princtpiis ip/ius cflcncialibus natuialt
* ([uadanicmanati6nefluerec4taU>n>odo(ubftatiapetab«
iolutain Dei potenpiaiii deftitttetetur^ac per eandem po^
tengS natuialis ijtlelluxas non impedirecur.Nocandrm*
men ^«cAm naturafingularis iit nataraprior &apropria'
laMlfltcncia: hinc ficri poteft virrute diuina, vtfi unc caK
lifiodo fibi naturali , fiuc alicno fuppofito tcrminctur , VE,
contingit in Hupcndo Incarnationis myftcrio, in quo na-
' turaliuraana proprio fuppafico dcfticuta , alieno ncmpc'
^ diuino vcrbo rubfiftentc tcrminctur,liuc omni ruppofito
. ^ tiiinproprioicumalienodcflittita, cumfbiafiia-propria
cxiftcnciadiuinitAs con(erueeur.Ratio autemcttr potii^s
. rcpugnet rem ellc finc propria exiftecia <Tuam finc propfiA' •
fubfiftctia/:ft,quia repugnac rem a^^eVe fi>nnaiiter pef
aliud efle>qttlm pcr fuii: fi enim res conciperecur habe^o'
^ , aUttd efle quim (iiam,iam veit^ ipfa non ei&c, fed pocius
id cnius habcrcc cflTc. Ac vcro nullum fcquitur abCirdum?
pofico quod aliquid iapcr fc formaliter cxiftcns pcr alicni
. . ^^, fubfillcntiam feu hypoilafim incomunicabilitcr fubfiftat.'
vilSltj$ih,' QH^^^^ "^^^^^ dctur alius modus exiftcndi in natura du
jl,ktifg^ fubfiftic in alieno fuppofico. Rcfpotidccur probabile cflc»
. ^ dari ^uenda modu ntturae eo fiiodo fi^bfiftcncis diuersu ^
*• abco quctn forcirccur fi inprdpjio fiippofico fubfiftcretp.
appeUai;|<jue pofleexiftenciamji^bialem di
fium^d» m haerendia accidencittmiTiim qiiod per iiiba^ciaiii #1^^
«i^rit dentia fun| in matecia canqilam in fttbicaoillam infcr-
Mmm!'^ matidoacetdentanij at iiatura}iu»iana,verbi ^ratia*, npnr
^ cft in vcrbo diuinocanquam in fubicdo quodinforiiiet*^
fcd canqaam in tcrmmo a qlio extriufecc tcrminacur,vc
non poftit c6mun,icari alceri fuppofito : tum quod mbdus^
inlixrcndi in proprio fubic<5lo accidcnti cft naturaliSy,
mcdus veroincxiftcndi,fubftanciafttpcrnacuralis: dc.^i-^
Siv Tract. De Natvra ENr^-s, |i
QjJ AE S T lO VIIL
. • «
COuft.it qiiidcm cx iisqux panim fupra t^oculmus»
inhxrciuiainellc iiKKUim cxiHciHii accidcntis pro-
prium.De quaduae-fupcrfuat<ii;Hcukaccs cxplicandu:.
. Prior efl: vtrit n ab ipfa accideiicis formali cacione fcu Trvr 4^/^
natura diffcrat.R.cfppndcturiiilicrenciamquidcin apticu-»
<liiialc;n in formaii racioncacciucncis contincri : verum
iob^rcnciam aduale falccm namra fcu dlf ntiafcdc di«
nerfamtficuc cnim fieri necjuic v( accideus uon fu ^^cunt, ^
inhxrere, iic etiatn euenire poceft vc iikerdum afta not^
inln«icar,liccc niliiljCjUOel ad cius efrentiamactincat, im- •
rnuteturjicut fupraciiximus liibliftcnciam adualc aiiib-
ftantia diftingui a natura rci. Quod aucem inhacrcntia - •
proprie di6la,qiia: eft a6lualis,diuerfalit ab accidcntis c(- -^JftfMfm
icntia,cxco li(][uet, cjuod racio accidcntis pofita fic inco^'"*'*
' ^UQ^^ Forma fubiedi compleci&acocius c6po(iCta^
cxifttncis: ex quo aiiud fcquitur, nempe quod non jfotSLt
n^uraliter exiftere»iu& in fubicdo pcr fc compleco: hoc
autem modo exifteie. nthii :\fiud eftquam iahaecece: Ex
quo incelligis inhaecendani OQnefie cacipnem^fatinakai
accidencis,icd modum exiiftendi ipfiut nacuxalem.
Poderior dilficnlcas efl , qucmnam modum exiilcndi p^^rkri^
(brtiantur accidcntia , ciim virtuce diuina feparantur a fUmttMm ^ ,
. rubiccl:o,cxiftLintquc {cparaca:ncque enim iliis cCic com-
pctit inlixrcntia,ncquctamcn illis poteH: compcterc fub- ^
liilcntia vcl cxiflentiapcr fc> qux iblius fubftancix pro-*
pcia eft. Re^ndcmiis igicur accideacia feparata alio n^^t^li^
modo exiftereqttamcoaiunAa,non qaidftm po&tiuc,fcd
ncgaciuc quacen&s carenc o^ali inhsecencia (^uam habe«
banc ancequam iepararencur: txiftunc qvidem redicer n
ancea,(ednonaAu>inhacrenc > ne^uetamca^per^ciiibfi-
ftunc>(ed vmute diuina fulciatorequtoiadiuodum anuna
rationalis duiu cft in corporc, habci acima qucndam fcui
modumadtualcin iaiouuu l::cum auccm a corporefcpa-
ratur,iHum dcperdit,incipic(]ue alio ;n< docllcnon qui-
' dcni pofitiuo, lcdncgaciuu,c() quod non aaiplius adtu m-
formet corpus;idcm dicipoccit dc oculoquialio inodoie
iiabcc poilquam cxcxcatus eft qaini ancea , non qtlidem
gblicitt^^ied ncg^titt^iSicque accidens repara(um nec eft
lyitized by Google
|ft Sbcvoda PaK3 JMbta^hys. ,
in ll^nec fc fuflcatacnec in alio ranqiiam in fubicclo vcl
tertnino , fcd ab alio vel pcr aliud a c^uo fuitcnucux Icu
coarciuacur.
• *
VAEJlTl'6 IX.
ENcttas qaafieotis quanti(a$,nQn (ec^et ex parce e-
xifteQriCyqtiemadmodttiii fubfiftentia & xnh^rentia;
ledcx partQ^flentiq.Sieut aut€edentia>ita etiam entitas»
tadl de accidente ouani de rubdanciadicitnr: eil^enim i- •
dem realicercu ipui eflcntia,difTcrr tame ab ipfi forinali-
ter ieu poiiiLS cx aaiuraici iicuc modus a rccuius efc ino-
dus. ' ' ^
StnUft^f*^'^ EftigirurEntitasformalitcrfumpta inrcbus corporei^
~^ (quibus maxime conipccit J modusquidejn intrialccus
fecundumquemrrunt diuifibiles enticatiue, vc loquutur»
ieuinpartesquas vocant entitatiuas: Sicnuc cflcncia: rc-"'
rum qux praecifo illo modp func prorfus indiuifibiles^vc
iiipia docttimus>adiun^o iilo modo aliqaam kabent, e-
damabfqaevila fetmaltextin&ionedruifibilitatis r^tio-
nem \ (ecundiim quam dicimus fiib eadem ntagfiitudiiVQ
plus vcl niinus fubftanti<j fubcilc polfcjVt patcc iii co po-
rum condenfatione vci rarcfad:ione.Corpus enim densii
fub pcdali quantitatc plurcs habetpartcs cntitatiuas cjua
corpus rarum ciufdem magnitudinis,proindcque vere di- '
ci ^ceft iilam ma^nicudmcm pliis coiumcre lubftanci^
^anot iftam;quod camen de fubftantia ratibne £w cifen-
tix prxcisc dici nonpoteft>(edratione fxxx enticatis. £x
qaoiacelligis enticatem tatione ahquadiftingui ab efi^*
tia«Nectancamin {abilandiis>&detiam accideittibasji-.
cit.nuni!bproprie>parte8 entitatioae reperiuntar> ptarm*
tioi iis quae fiilcipiuc magis & minus*, itam piuies gtada»
caloris> frigoris , & cxterarum qualitatum quae intendi
poirunc&remittijfunr ipfarum partes cntitaciux. Porro
in rcbus incorpofcis fcu fpiritualibus illa ratio diuifibili-
tacis fccundum partcscntitatiiias propnc iocum non ha-
bec>yndein iUis noudicicnr cilemaipr vei minor encicas
iecanduai fubfiantiam ^ ied in ordine adlocum c^uenv
t^aioscm vd nutiotcm ptsc&miaUcer occtipiteponua&>
-r
Digitizoa by Goo^le
Nota tameii obiter,nonnunnuain cntitateiTi,quatcnus /^tij,
/Ignificat cntis rationcm , in abAraflo , interduui accipi
pro cujufquc rci natura fcu c(rcntia,fiue in partcs cntita-
tkl^iit <Uuifibili$,(iuc nonjdcqucrubftandji Aojj^ifco-
prie dici pocerb.pncicas.Scdhxc de principtjs CQ^iSiac^at
TERTIA PARS
METAPHYSIC-£.
r RAcTArrs de pro-
: fYietattbm Entis*
f Rcscrunt Iiujus tra^flatus difpurationcs,gua- xush-^
iS^ rumprimacrit de proprictatibus cntis in gc- Tr^aatm
nere:SecBiidadeiinguiispcopiiecatibuseacis diJfit$M9i9m
incompkxisinempe Yno>Ycro>boao:DeDiqae
tcctia eric dc finguiis proprictacibus cntis compIcxis,<]a^
Acmpe eati diaibm compecuat , yc cflc idcm Ycl diocc^
(am ncccllariam ycI coAtingens^efle aftu ycI potcntia.
P RIMA DlSPrTAr 10
Imm tTMibUHf.
DePropriecaiibiisEnosin genete.
Virum dentHt vitA frofrietiitis EntU,
V A£ T l O . 1«
QVcmadmodamfing^laEnciamgcncrafiiasliabent ^^i^fi^^
propriccatcs quz in infenoribustciencijs dcmon-
Araucurjita <^uoque Ens <^ua ratione cft cns , proprias af-
fediioncs habcat ncccfle cd , in quibus conudcrandis ac
dcmonftrandis primus pliilofophus occupatur. Ec cert^ ft^^tif
cu enti, vtfic, conucniac cfle vnum,vcrum,bonura,ncc ta-
ACaifta ipi&aoattcmaat yc pcincipiaiaat caaTs^vci paccfs>
Digitized by Google
. . J4 Tertia Pars Met a physic ae', /t -
ifcccHccll vtconucnianc taiujuaai propriera?cs,ciimfinC
Chienh. jpiQ naturafaltcm poflcriorcs.Vcriim ohjiciesrSub^
• . )e<ftum non iocluditur in prarcifa rationc vnius veri, bo-
• ■ . ni, qux folcnt Jici proprictates ipfius, aliocjui pr jpricta^
tcs ill^* niliil cllentrErgo cns non haber vcras & lcgitimas
Siiuti: propricratcs. Rcrpondctur cns quidcm prxdicari de vno,
^ vcrojbono m concrcto cxprc/fisinon tamen includi con-
, ceptum cntis in formali &: prxcifo conceptu vnitatis,vc-
^ ritatis,bonitatisi fic cnim fpcdatx in abftraclo & prxci-
V' sc propricrntcs ilLxjfunt rclationcs quxdam rationis,vel
ncgationcs cjux excludunt formalcm conccptum cncfs
rcalis : ncctamcn definunt proprietatcs ilhrdici rcalcs,
-> cjuiacitra omncm mcntis opcrationcm enti vt cnti con-
j ! ucniunt,ncc vulgo dicuntur proprict:^s cntis nid qua-
' * lcnus cumipfn idenrificantur,nominibufc]; concrctiscx-
primuntur. Non efl autcm abfurdum fubjcd:um includi
in conccptu matcriali fuarum prwprictatumificcnim ho-
V. nioincluditiirin conccptu marcriali rifibilis j ridbilc c-
iiim (igmficat idquod ridcrc potcftj illud aurcmnihila-
- 5^ liud cft prxccr homincm : necjuc onus cft ad rationcm i- •
llarum proprictatum , qnod vcra & propria emanationc
iluant ab ente : latis cnim cft, quod rationcm entis quo-
cumquc modo confcquantur. Adde hoc cnti pcculiarc &
proprium cdc , idque ob fummam naturx ipfius cum fuis
propnetatibus communioiicm>&(vt ita loquarjidcntita-
• tcm,vtip(b communi loqucndi 6c concipiendi vfuipfius
formalis ratio includatur in conccptu formali fuarum
proprictatum : ita vt ipfa ratio cntitati vulgoincludatur
m ipfo conccptu vnitatis,veritatis, & bonitatis in abftra-
cto, quamuis, fi fcrmofit dc omnino prxcifo illarum '
conccp^u,aIitcr fcntiendum fit, vt paulo antc di(flum cft,
' ' ' f ' ■ J
GjHOtnsim fint gntisfrofrUtates, * ^
•- * . - '
' > Qj^ AE S T I O 1 I. / \ ' I
fripriitd' "pX Vo folent afHgnari gcncra panTionum qux cum cn- '
tMjn Entu JL/ te rcciproccntur. Alix cnim funt fimpliccs , vide-
lerur* . |-^^^ vnum, vcrum, bonum : alix conjundlx, ncmpec(re
adlu vcl pQtcntia , cflbidcm vcl diucrfum , cfTe contin-
gcns Ycl ncccifarium. Inter qux duo genera paflionum
^ . iddifcri-.
^ 4v'-^ Sev Tract. De Propriet. Entis. J5
^(l-cIifcrimimscft,quod priorcsfigillatini fumptacabfquc • ,v
vlIadi(iun<ftione cum enrc conucrtanturipoflcriorcs vc- i'
ro non cuni dihun(fli®ne.Quod igitur fpcdlat ad nu- ^ftrfio tei
merum prooricracum cntis{imp{icium,nempc vnum,vc- ^^dadtnm^
rum,bonum:communise{l omnium philofophorum fen- '""'•7»«^^*-
rcncia,has clle trcs cnumcracas^qux (iccolliijuntur. Paf-
nones lc j propriecatcs cntis debenc aliquid addcre lu-
pra eiiSjCum omnis proprietas addat alicjuid ad rationcm > ■
fubiecli cuius eft propnccas.At nonpolfunt addcrc ali- *Tt "^Vy;^ '
c]uid pofitiuum realc , cum necfint formalitcr cntia , vc '
clarius patebiccx fcquentibus , nec modi realcs entis ,vt "^v/^f^;
fupra probatum cft i.part.huius Mecaphyf poftcr.difpuc. ^ ^ ;
q.2.Cumigicur nihilpolfincaddercadracionemcntispo- r i,- ' .
ficiuum rcale,ncceirc elt vc aliquid addanc vcl ncganuCi, Ci, :^
vcl poficiuum rationis fcu pcr domiuationemaut conuc- \
nienciam,adalit]uid cxrrinfccum.Priori modoconftitui- :\
tur palfio fcu propriccas vnius , <^uia negatio ilia diuifio- '
nis , in fc,iii qua praecipuc confiftit ratio vnitatis,con{c-
i]uicur, omnc cns (ecundum fe 8c abfolucc conddcracum, ' .
&: conucnic omni cnci vcficrpoftcriori modo confticQun-
rur d{\x aliae palfioncs^vna pcr re(pc<ftum (cu conucnicn-
tiain rationisadincellcd:uin, dicicurquc vcrum : aliapcr .' '
habicudmcm & conucnicntiam rationis ad appctitum * y
feu YoIuntatem,dicitLirqucbonum. Nam ha: dux facul- ^^sV
tates fnempc intellciflns Sc voluntas ) funt maximi vni- ^\
ueFfaIes,& rcfpiciunt omnc ens fub diucrfa rationc. -
Nondefunt» tamcn qui ad trcs fupradidlas cntispaf- csHttd frs-
fioncs alias addi poflc contcndant. inprimis non taotum ds^^majfirm
illa iria,lcdf?c alia duo,ncmpc,rcs, &aliquid , cum cntc'"^'"*
rcciprocantur : funt cnim fcxomninptranfccndcntia,'* "
ncmpc Res,cns, vnum, bonum, aliquid, vcrum, quorum ^^*
quinque vidcncur clTe cntis propria, Rcfpondctar Rcm, j^/g^,',^
& aliquid , cflc vocabula fynonyma (cu paronyma cum
cntcjidcm cnimplan^ fignificant quod iplum ens, ficquc
non funt propric pafliones ipfius. Sccundo,pulchrum,3c Qi^ftffi^"
pcrfeftum vidcntur clfc proprictaccsin gcncrc non iccus ^,;,^^;,
ac bonum.Refpondctur prim6,pulchrum non rociproca-
ri ciun cnte^fej minus latc parcrc:ad rationcm cnim pul-
chcitudinis propri^ dittae tria ddiderantur, ncmpc intc-
jgritas omnium partium, dcmdccartim dcbita propomo,
dCaiquc nitorquidamtqu^ omnianonin quouis cnce rc-
4^
^6 Tl R T I A P A R S M £ T A I» H Y S .
p^iuntur. Sccundo rcfponJccur pcrfcdum quatenus fi-
gnificac ul cui nihildecll quodQacura: fux cong;ruat , i-
• acmciicacbonum rranfccndcns ; quateriti^vcio iignifi-
' * CAt i<lciilnihilpcrfc(5lionisaddi poccd^y rion reriprocari
!• olMi«;C^^<^ct^(c-^-"^4"^ Qppona$iii(elligibile>& appecibiIc>
SMmi9, -mdeii g^Dciales cotis propriccates : Rc(pondecor ioteljt-
gibi le quatenos efi: proprium eotis realis» reuocari ad f e*
ram 'f appccibile vero ad bonum i quibos minimi di-
S^mm flin^untuf. QuodCpe^atad numerumpaflionumehtis
fint {amptt' comptexartim. Rcfpondetur has vulgo recenfcri^quarum
iP^JJJ^' prima cli", cflc adu vcl porcutia fccunda, clTc idcm vd
'*rdiucrfum; ccrtia,clfc ncccifariuin,vcl contingensj cjuarr.i
cllc caducum vel actcrnum : c]uinta, cllc rinitum vcl inii-
^ ^ niciimifcx£a,efl'c mobile vcl unmobilei(cpcima>cflc* cau-
fam vel et^cdhim : o<^laua cllc vnum vei moUiplcxinona,
elfe Tcrum vcl falfum : decima cfle boaum vel malum:
-Vbinotaci\m hic ens dicitoreire vinim vel muUiplex»
cfle vecum vcl falfum^ bomim vcl maUim: auc ali<|uas ex
lusproprtetatibus j noniiimigeneraliffimedttcaarcen-
-jdemaUcer» auc ens laciffime & tmpropri^ accipi. Oete*
romnon doi|s omnibus, (ed de tribus duncaxdtcomple-
' xis proprictatibus > nempc ncceflario & contingcmi co-
. dcm diucrfo,& adu & potcncia agcnuis : rclKjuae cnim
proprictatcs , vclnuUam inuoiuunt difiiculcatem , vcl (i
, (|ux fit,cx fupradictis auc cx ijs (jux fequuutur facilc po-
tcrit intellii^i.
Sufm Atfi Supcrcfl hic difHcuUas cnodanda dc ordine trium fiiTi-
^idfu inttr plicium pcoprictacuminccrfe. RcipondccuisprimaiB or-
j^V^^''^'" dintycilcvnaniiec^^ JEt
^atiJ'^ quidemquod vfium fit prima proprictas racet , qoiaw
ZS!T • modum ibtolacienticomperitW^mtnie^
pirinfdaflare^edioi : oempeinocdifteadinteUediuii
. 4l appetitum : quod aotem ablbfanam eft>ordioe pisece-
. ditfcipe^om. Veromaotemprios eftboDOi eaqood
intecnasaf&^iones is ordo ieroettir , qui incer intcile-
, ^ ^m 8c voluntatcm ccrnitur : fcd intellcdus , qui om-
nia flio ratione veri cognolcit, prior efl: voluntatc , qux
vcrfatur circa bonumrquare fcquenti di(putationc,de ijs
codem ordinc diflcrcmus, nempc dc vno iiiipiimis> tum
odcvccojtaademdcbojDo« > *
t • ■ • • •
i ■ ' . * -
Digitized by G(
Skt Tkact. Da Ptnvtii.. £h.tii. ^
S ECfT tJ D A D I S P f^T AT I 6
• *
I>eiicnpli€ibu& propuetacibiis eocis.
. D E V N O.
A E S T 1 O L I
VT cuiufquccntis iii fvscicfic cntisiii^encrc fua cft gt^^^a
vnica racio:alioqui non lam cns crir,(cJ cntia» £x«t/i«c4nir ,
cjuo inrclligcrc cft>vnum,clle propnctatcm cntis infepa- ^
rabiiem : ira vcimpoinbilcfic conciperealiquideds j auc
pex mQdum encisiniiiillud i^em^ Ynum, auc pet ooclttaiL
▼nius concipias; alioquin honensj fedeoctaconciperest
£ncia,auceni>yc fic^nonhabenc vnum,& eundemcoAMpf^
tiim>Qeqiie fimcobiedum per (e Mecaphyfic^.EftauilML
.vttuin i ftud> quod eft paiCo encis, proprt^ dlftumi aempiii
xcalcper 6 6l M6mt rpe^fUtam.Res^l^ inqiiam^tiepttt
tes iUud pendere ab (j^acione liicelIc^us>iion otiod
malis racid iftius%nicacisiic aUquidpo(tciuum,&d <]ubd>
licct ht ahquid ncgatiuum , enti camcn dtra omncm
mcntis opcrationcm conueniac. Per fc vcr6,ne putes v-
num pcr accidcns , quod fccundum quid dicitur Ynura>
cum lit abfolutc multipkx,circ proprietatcm cncis. De-
niquc abfolucdfpcdacum, neexiftimes cnsimpropri^
co modo dict ruuni 4U0 Socraces dic^tt: eilecpt^ vnuni
, cumPiiKoneiiirsicioQehomaiiii. . s
vutm ttddta smi » fim fitfimdk ^ frddfm
♦ ' . r
QVaeftio eft>qtitd Si ittod in atto poiSta eft oMSt<>tlii^
tads tnfllfcendental;s > an ut aliquid pofiapitni 9^
reale,an vero aliquid racionis aut negacinum» vel pritfa-
ciuum.Cui fequencibus aflcrtionibus fatisfict.
Pii/na aflerc^o. Yauwmiul addit cnti reaie &|orui-^*<^^r(^
3^ \ "'Tertia Pars Metaphys.
uum,c]uo ab ipfo fornialiccr piopric loqiicmiojfcu elTcn-.
tiaUtcriiiflingiiatur: cjuiali aliquid rcale potitiuum cnti
•x fupcriddi polfct , <jiiod ab ipfo ciTcmialiter diftinguere-
• tunfcnucrcraraliqmd&pe^itiuomrcalitcr cflcpiialc n5
. / • cflc eiis fonnalitcr,qUod rcpugn^t:nihil cnim poceftcflc
aut dici rcalitet eirentialc» cuius noo.fitnrcalis ci&ntra, ac
proindcquodnonfitfbrniatltcr^ehs. / ' • "jr
Secunda aflcrtio.Licct vncrra fittdem reip& & fottna'' '
liccr cum cnce,habcc tamcn conccpcum rationc- ratioci»
^ * nata diuerfura a conccptucntis,c|uia aliudcft concipcrc
vnum vc fic, aliudconcipere cns vt cns, alioc)ui non cflcc
ratio cur cns^iiccretur fub-edum, vnumvcio dicerctvix
palfiofubie^lifeuproprictas.
I^^mi^ ' Tcttia aiicrtio.Vnum addic cnti ncgationem di uifionis
^ ' a felp(b per modnm priuationis,adco yt materialitcx y^u
* fignifieec cns , fjrinalitcrvcro ncgationcnKdiuifionis m
, lapfo. Vndcfequiturvhum nihil aliudcfleqiiani cns no
' ^i^iutki.Licet autcm id quod dicitur vnum non niodo fit *
illdli^&m ih[(e,(ed cdam fimul di^
inilio tamen pr^^ci pu^,noh rn ifto confilltiif tatio^nitatis
DMdik. tranllcniientalis.Quccres fortcan malripJle* Kuffinlntu-
do cjUcC vni oppouirur,dicat pcrfei5lioncm.Rc(pbmlctur,(i
matcrialircr fpe<ftetur,dicere pcrfcclrionemjquiaricfic^^ni-
' ' ficat plura cntiarfi vero Formalitcr fpcdlcturjuon incluJc-
rc vUam pcrfcdionei n,qui a fic nili i 1 a I i lui fif^nifi car cjuam
Jpfuresitidiuifioncs. Porro nocanJiim eft quo:l diximus,
^htim fignificarc n^g;ationcin diuifionis pcr ^nodum pri-
' ^atiohis : guia ncgario illadiuifionis non^.Tcji'pncia-
tio>qttift'nOh eftnecefler^ fubie^luni qa(>d <onnocat> &
- apthm ad rcetpicndanr tlfiiMft^tltaifioncni. 9c ehim Dcus *
Aaxime proprifi vnus cft,nc'c lamca apcus diuidi. l
Tfi dc fo!a vnicatc tranfccndcntali,que ada-qaata cft
t.cntisproprieta' ,hoc ioco agcndum clfec : noji tamcn
'Oninmo apto^pkto aiicnum videtur decxccris quoquc
' Vnlratum'gchcribiis pauca.' in hac pra:fei^tir<|u^ftAonc
imrr4 |A« viirgQ i^uinquc Tmtatum g^ncxaincu^^
bigitizedby GQOgle;
Sev Tract. De Propriet. Entis. 39
yoius tnQ(cendencalis^cegohca>numcr!ca,fi;^iiild^
viiiuerfalis.' Ifranrcendbncalis eft ea qirat; ^prUnd rrini^ .
competicenci vcens eft > 8^ cxceris rebils quacends func^^*
enaa« Cacegoti<fac{l,qaain volunr cflc propri:tniqiia'hci-Cgf/^»fif4.
- cacts diftrctXjira vt cx miilciplici ciufraocii vnicatccon-
fler c]uancicas illadiTcrcta fcu nancrus. Numciica NumirHit»
cjux nacuram iiiFciioribus inconinT.niicabilcm afficitjtca '
(jux fcqnicur ciifrcTCntiam iiidiiiiciualcni cuiufcuuQUC na-
tur.Tilicc: natura iil.i numcro vna, poiric cllc cor.imuiii- « ' *
cabilis piiirjbiis fupporuisjVt patccin naruradiuinajCju^
lic^cc Qileutialicer vna,tribus tamcn perfoniseft comnia-
iiicaca.Vnicasformans eftilla,(]ax cuiuk| uc rci forma- fffniffi^,
Jem racipneni coa(equicur> a&ftrahicque ab vniuerfaii Sc
numerica: c]uare formalis vnicas in ccdhs creacis eft mul- ^ '
tipliqatfitis in infeciortbus,quia fieri poceft>vc nacura>cu*
lus eft iftiiformalis vnicas>ii^ulcipUcecur:adeo vt cor finc
fortnrales vniuccs,qiioc crunt parfccs iubje^iua? ilHus na-
tursc.Icaquc in co diinraxat formalis vnitas diftinguicur
i tranfccndcntali, quod cranrccniicntalis rationem cncis
praicifain conlcquatur, fornialis vcro rationcm cuiufquc
rcipropriam. Dcnic]ne vniucrfalis potcft accipi duobus t^wMf/itt»
modis, primo c]uidcm pro ca,quxnaturam vniccrfalcm . .
aptam ineireui^ltisantr^bmncm op^^rationcmintclle^ftus
4enominac>quam alij /ocanc vnitacem przcifioniss Aii-
iCcr verd pco v^iicace quadara rationis> quar compctit na- f**^ i-f^
turis per operacionem inteiledus abftraclis ab infccioci- ^'^: ^*'^»»-
bus:j>cr iliacn eniai abftra&ionem res ^icuncur v^i|er&^^^^^^^^
les vntuerialicate quadam racioni$:vnde eciam vitlt^s ra-^^
fioni s duncaxat ilas fiib ea confideracione competic.
gitodi9AmJitpw$esfmm v^tutk nMmiTk^ fu$ ijuli* '
uidudtiomi* *
V A & S, T l o 1 Y.
INdiuiduacio quoddam gcnus eft indiuifionis quod^i^Vyfi ci^
proprium eft vnicacis numcricx:qu(^ quidem fignificac dmimmi^. '
indiuifionem in mulca infcri6ra,fimui«]uc cx conlequ^ci
diuifioaem a qualibcc re alia fingulari. Quacritur aucem ^fnfm trtft^
^uodnamficprincipiumeiufinodiindiuiduatioois^ynde-^^'^
namiferVi graija) habeat hic homo puta Socraces, quqdf ^^^*
fithiclifiinoAQO&dliu^q^tt^^^ Ybiaduerce,camfria^,
40 Prtma ParsMetaphysicae,,
^ipium pd$i: efTc duplcx»aliud cxcecnumjtxiempe efRciens
fii^s^^iiUflvero incernum feu formate ; (jueiDaf{mn-'
dumfiquacrarur p^-incipiuiri vnde h ibcc lignltnri ^bdfic
calidum, potcrit aflignari principium cxternuiiH nempc
ignis qui calefacicjvcl intemiiin» ncmpe calorprodudu^
* in if[o ligno quod eft pri ncipium d qno fortbalitdc t(^%iQ
4ic%ir cdlidtfm. Cum i^tur hqc loco qu^runt Kletaphj-
•^ci(}uodnamficprincipiumindiuiduatiouis, id maxim^
intelligunt de principio formr^H^ a quo rc^ vnaquxcjuQ
habetciuod (ir haecjiio.i illa.vcl alia.
epmioms Miruni eO ouam inrcr fe diflcntiant 'gper ea rc Philb-
s^rM. ibiihi T Ixcolop-T^dum alii nrinciuium ifrad nnHurii cllc
contcnatiMt a parrerei,aii j tie'>ariu!!m c'.Ic voluni;, ncmpe.
'4 ^ . negationem tuaidiuifionisa ictpioscum idencic^cis cum
. ' $i1to:ali) pcculiarcm accideacimn concurfij^ ^ ali^ (f]uan-
titatemcerminaramialij mareriamfignaramralij dcniquc*
> exiflentiam xpfam. Vcrur^licecnonnuHa ex iis velavl
indicitduadoaetiiprscfiipponantuc > tcI indiinduacioinis
yedigia quocdam unjt & indicta, nulliin^ ^tnitn <^is vt<«
rom^efientiateef^ indituduattonisprincipmmjt . .<
Jt^lMk^* * Itaque longe probabtUtis ali j, inccr quoi^Scptus ,)i^u^*
^^^1 rcm iftam fubcilius diicuflcrunc , arbitrarJ^funr forittalc
principmm indiuiduaaonis in vnaQuaquc rc cire difFc^,, *
r " rcntiam quandam & poiiciuam & primo incommunica^-
bilcm,qu<^a(liunc[^a fpcciei pcr fe co'i'\icaac ludiLiiduunx^
fiue fubftantia!c r vnde clifFcrencia illa itiviiiTiiiuafis in
# . ■ fubfta^iisell fubAantialis , in aL'cidcncibus accidcuta- ^
lis , vtrobique vero intrinfcca 3: eircnti ali s , noa «juidcni
fpecici cui aecidic, fedindiuiduo quod con(Hcttrr,praecc-^
ditquc ciu(modi numerica fcu indiuidualis diifcr<rncia o«
snal aliud accideiicatium dycrimic^ quod itlcecdiui(y|.
irepetfrifelet,
r^firmi^ * C^d i^icur|>rinc\mMtthldlndiuidiiati6nis Si4ti^'
i ^ itaBs difitrecia prOTatiisrrquia ea quse ytrd,pbRtii0^
• reatit^r inter fc diffcrunt , non nifi per vcram 5c ^alClh
• difFerentiam diftinguuntur. Atqui indiuidua non modo
maceriali (eu phyfica , verum ctiam fpiricualia vere pofi-**
/ due ^ rcalitcr inter fe uifferunc, ctiam fcclufis omnibus
accidencibus : Ergo non nifi per veram, rcalcm & pofiti*^
uam difftrehti5,qux n6 pQteftcfrc alia quamnumerica; "
(diSucuuactximi^etificdco^uuu cft&mttttofiiagii>.
\ a. i i. gcnetiem
Digitized by Google
Sfiv Tract« Ds Profr»et. Ei^ti^. 41
^enca(ciiiiiqiieilla fecliiCs ptntiibas accideadiius Am*»
per rcmaneac * , fignum cf^ ilfam non ede acciA^ntariam
intiiQiduoi (bdilli congcnicam, & aliquo mo locflcntia-
lcm,prxfcrcimcum cx ipfa dilfercntia & natura fpccifica
vnum per (cconftituatur. Pcrrus cniin non tanciun qua-
tcnus homo, fcd cciam cjnatenus talis homD , qnid v-
num per Cc in generc fubftantiq,quod non eflct (i dittercU'- ,
tianumericf>q^x fpecici aduenic >noa cilet cfufdemg^
neriscm» warura fpecificacui aducnic acproindcin lub*r " • .
ftaiitljs noncilcc fubilacialis» fcdaccides ali(]|^Uod vel plu-
ra acci^ntia»vc pleriqucuarbicrancur. Csetcruin hoe indi^
i^atidms prineipium Scocm barboro (acisiat non p2(Tnm>'
i^ificatiup tcrminoj Haecceicatem vocat» alij dtmsreik»
riaminditiidaaiitemvetjuidiaidiuilemnttncapaac. ^ ^ ' %
I» »
* An ^upd femel perijt fefu idtm rtumfro > ^ . ; . ' j
refrodufh , *
Qj AJ5, S I .I o V.
Vacftio harcircs difficultates concinct : Prima ei^t
An id viribusoaturxnufquam fiiripofEt. Sccunda
^eit^numialcemcepagiCtabroiuuDei virtutefieri. Ter«
tia > vtrum par Cit quoad pra^rcntem dilficaitatemtn om-
nibus ratio. Quare^tidemaflc^fcionibu^ propo(itae^a«- ^
ftioni fattsfiet. . / ' '
Trima a(&rtio. Cadem'nOmeto res femel corrupca^^^^2i|/#..
Mn.poteftviribus naturs eadem nameroreprodttci.Pi;o>/ .
batur , quia omneagens naturalcdcrenmnaturadhunc
fiunfiero effctflum produccndum per omncs particula- ^
rcs ciicumftantias qua: ipfius produdlionem comican^
tur : nempe locum , cempus , motum , &c. quae ciim non
poinncnacuraliter eiedcm numero (imiil concurrorc , fit
vc non pofSt amplius agcns naturalc deccrminari ad
eundcmnumetoeftedlumproducendam. ^t cett^ id cx;-
perienua facis probatum videcur : nequc cnim id nacuras Q^i^inmi.
creata^ poiUbiieexiftimjmdum eftquodnuiquairiha(fle*taif« ' '
nus vUius ageatis viribus copti^ic : hinc nacam illud A* '
ri<lotcIicam.a30O|Qaj Apriaac:^on«^habicamnondari . 1
TegrcJfiGini. ^ " ^
Q
Digitized by Google
^irSam^i ^^^""^^ aflercio.AbfoIuta Dei virtutepotcfl quod fc-
*'* niclperijcidcin numcroreproduci. Probaturiquiafi quid
obftarec quominus idem numcro reproduci poilcr , illud
efTct maximc quod idcm njumcro motus,ccmpus & adio
non poHcnc itcrum concutrcrc vt ageQ$ detcrminirctur
ad cuodcm numerb efl^ihim producendam^vti i n ^isic^'
dente aflertionc docuimus : Veniin hoc mnr obftat>^qttiaf
^ agcbs virtuti s iQfimta?>vt'cft Dcns, ab iftt9ftottdepefidcli<>'
vtiintie v^illtim effi^aun^ pfodncatXed omniaexliberl-
agendi&cflliatc proQt openirur ; vnde illoit Apoftolii
Qui0t^n^0perBHtrfeeHniuniconfUium voiuntatk futLii'
^ Aqde qUod fi rcs rcmel produ^flas & poftca dcperdjtaS
Deus non pofTct rcproduccrc, (cqucrctur diuinani potea-
tiam , c^ux infinira cft , ipfa rcrum produdionc diiiunuiy/
quodabrurdillimum cll.
^.a£hu$. xcrtia airercio. Probabiliflim um eft repugoare res na-*
turafuatranicuntes > ^e/ucceffiuasfiue momencaneas
' ealdcm numeroetiam uirtutedininarcproduci , vcibiy
p , gtadi>motQm,tcaipus>adiohesitem&pailionesfiuein^
.^. ft^aneastfiueiiiccclfiiias. PrQbatar, qutacamxes lUit
iu^fint|^tmaQen|es > &d racce0iu^> aut nipmenuiato^
ladentui: pmnino pendere k tempore in quo Auunt >
ab inftanti in quo fiunt. Qnarc cdm rcpugnct eanoCTir
parcem , aut momcncum fcmpoiis ima^inarij faltcm,
quodcft pi ima menfuraomnis muracionis , vnquam re-'
^^^^ cuiTfrc, vidccurcciam rcpugnarc, eandcm numero adio-
tP*^* nem,paflioncm,aut motum rcproduci.Si obi jcias ex prq-
ccdenti afTcrtioncpoflc cundcm numero clFc(!:hnn virtu-^,
tc diuina rcproduci i jam vcro motum , cempus inttin&- .
cum, a<flionem itcm pafllionem eflfe idem numero tc cca^
iiter ciim ipfo cffc(f^u leu re qua; eadem n6n;i€ro'repi!^ '
ducitur j ac proinde eapmniaeadera numeii^rccuperari.
Refpondcturi licctillaomniaquoaArcaU^^cadcrae^
jrecuperentur, noii tanren quoadfomialit^in : ideoqtie '
nondd>ent abfelatd finiplicitcr dici eadem num^o. Ec '
cert^ fi mundus iftc in nihilum rcdicrerctur , & pofteacx
nibilo prodiiccictur , quis dicac eandem forc crcatio- '
ncm cum ca nux ance qiiinque annorum millia cxticiti
lic^ttamen idcm ibrct numcro vermrque.proda^onisf..
' I I
Digitized by Gou^lc"
Sbv Tract. De NArvRA Ei^Tls. 4$
De iimfiont intii in vnum ^ multif. "
. 6v>» $T 1 b VI. _
Irca diaifiooem cntis in iriiwd & multa , «ac in^*^ jv /
nam <femaldpl^anihigicur,praBfeitf^ candem
padovni nialta&pponatitQt.Qupdvtcommodtasperci- ,
piacar, iionnulla pdusanimadacMQcb fimc : Etqui^cin,
«tiprimisjvnuin eirc namra falccm prrus qaatits mtdHttt-
dinc; qnod vcl Iv.nc pcrrpicuum efl, quod Deus primum ^
rcrum omniumprincipiumperfc^linimc fit vnasjomnif-
que entiiim multitudoab coproFcdhi rit^quoritcriam vt /
omnia quo ma<;is propc ad iliud fummc vnum accedunr, /
comagis vnica*&Wnus dittifafior. Adde cjuod pofita '
^uaui^ muIcitudtQC f nece^iario conccdcnda cfl voita^^ :
iion contra , poiica vi|itace multicudo fempcr rcquitar. n^,^^ '
Pi aecctea nocandamcft ▼numcfle prius diuifo, qui;).i}iliii ^
diuilumcondprpoccflqaodiiOto ptiad^', *(^UccC ancc^ /
quam diuiderecur fberit vaams: vU eiiite.«ul^^
ynicasimilla iicrjpoceft^itiifio./ - ^ ' ^
- His itapojltisjdicimnscurh Ariftotclc ro.Mct.-c.K.T^ ftf"*'**^
nBffl&mutta nonopponi contradidoiie, quoniam con- ^^^^^p^ ,
cradidlionis altcia pars de cnre dici dcbct, altera d.» non
cnte : At vnum & multa decnte, nufquam verode i>oii
catepcr fciSc propric dicunrur : Ncc ctiam opponi rcla-
tiuc,ncque cnim illamutuo (e fciiipcj: a<^luinFerunt : nc-
qjic cnim propri^ quis dicat vnmn cflc multonim v-
num,aucmQUa dk vnius multa. Diccddum igtcutdt-iU
iaali quopa£bo opponi tuni priiiaciui > tomeciam eoji''
craric : Priuatiu&quidem Quaccnus habent racioacmdi^
ujffibilis & indiuifibilis^» lloac4inea & piitidiisdScancat
Saa riicidAc ooponi priiifltiu^ , licct vtraraquc fitpo-
ttm. Contrancvcro, quiaciimncurrumrcfpci^ual-
-"tcnus fitmcrc ncgariuum aut piiuaciuum,& ca- : t
^ racn vnum ab alio non mediocritci: difli- A.;
'Mk^i ' dcat,c^ratione videnturcilc v^"' .
' V- contraria. . •• •■.
/ -•
Uiyilizeo by v^OOgle
\ . • . ^ - -
44 , Tbrtia Pars MfiTArHYS.
D£ VERO. . •
^nvermm Jit frcfrispMfio tmtii.
Qv^ AESTIO VII.
*Jifi»^ \7 Kcum cffe propnam emi» afFe^Qaetn vel esceo
proprietati s neceflarta futtc in ip(a repcri antur. Etenim
yetum confcquitar eiis,<leifide CQm ipib rec iprocatur,de^
ntcjiie' ffddtc eiitt condeptum aiiqtltm fonna^pi diuerfum
db ip(b conceptu entis. Petmk vecumprtmo & pec fe de ,
enreprafdicatur: nccjuc tamenv^principium , velcaciia»
\cl diffcrentia fcu modus contrahcns, vcl vt pars,crg^Vt
proprictas. Dcniquc omne ens in quantum ens,id eft, itt •
rju.intnm ed: aiit cue potcfl-, lUuino intellcclui confofmc •
ciliillu^ autcm nihil aliuii cft quam clll; vcruin. Ha;c,ta-|
meu ex ieqiientiiMis <}ua:flioaibus planior a ficac.
^id^t v^i(Ai^^ quotjftflex •
V'Ai 9 T 1 o VIIL
plcxinuoluitur comparatio^ viia intelle^us co^nofccji-
tis,acl i(i c|uod cognofcitur : altera rci cognita ad inteUe«^
ftumcognofcentcm, vnde nata ci\ diftindio dupUcis VC*
/ ritatis : vnadiciturveritas cognitionis, altcra dicitifr ve*
t^itM in ritas rci cognita:. Quibus & tertium gcnus veritatis licct
%nbm r/^minuspropriumaddi porcft,nempc veritasfigni.
^*^' vtplaniiis intelligatur,notandLimcftquod docct Anfto-
tclcs lib.dc Iuterpr.C|,^>.MetajfX^.vcritatcm in tribus
. diucrfc modo rcpcriri , ncmpe inintclledu fbrmali^^J^j
tanquam in fiibjedo 5 in rcbus cbgnitis fendamcntalitcr
t^nquaip ia caufi \ deniquc it^voce vclfe feripto ftgJiM- .
liter,vt ha loquar,fea tej^neiencatiai tanquam in fi^no.
Vnde ficuc Cinum denoounatfttimal formalitci tale>mc-
dicinam caufalitct , & vrinamtawjaam fignam, Cmn^
qu^cft in animali : haud fccus veritasintelle^hliBldcnO-
minat formalitcr vcrum , res vcroobjcftas intelle^l»
caufalitcr : qaia ncmpc funt caufc veritatis intcllc(5lia«s
denique voccs ^ fcripca dcnpminaotui vcta lanquam
^ . ^ • figaa
Digiiizea by Gocit^I
. SbV TR ACT.Dl PROPAIfiT. Entis. <J ' ; . V
l^na illius vericacis quae eft ibrmalicec tii incellecla > ^y^^
calualicur (eu fatKiam(tnca)icer in rebu$.Ex q u ibus pac6c i^titff^ y'.
quod quei^timoJuin fauuih prinlo &£ii^i|^i^^ .
tiu: de ani^iilt canquam <}e .prxcipuo auarogaco,<!ld c^os- 4«t« « i
ris autcm percomparacioncraadilliid: fit vcriun primcf ' ,
& pr.Tcipuc cliciciir dc folo intcllc(ftii vcro,cle aliisautem : *
in orciinc ad ipfLun intelle(5lum. Confinr..i:iir, 6[uia ficuc .' - ,
propofKioncs vocalcSjVt fcripta,(unc inrcrpretcs, & figna
coiiccpcuum animijita npn diciintur ver.ijiiili extrinlccc |> ,
in ordinc ad vcricaccm incellctlus. Idcmquc fcntienduin
<icrcbu$ quxcaccnus dicunturvcra:>qttatcuus obiiciun- . .
cur verx cogmcioui incclleclus: Ac cognitip ip{a dicuur
yera>qilia inccinlecc&formalicertalis cft.^ ^
Porrodiligcncer nocantiumefthoclocbi nos iiadeiiii^' . \
locutos eire de vericace rcrum in ordineaiitntellc^uiii ^ ♦
^reacum:resenim alio m6do,6cquidem cranfcendetical^v
icr ^c t^iagis piopi ic dicuutur vcrac tn ordmc ad incclle- . * / •
ftum incpcarum,(]uoiriodo accipi dcbct veritas , cum di- • •'
cicur cucis propcictasjde qua (cqucnti cpaeftione.
In ^uo fejiia fit ratio veritMts tranfcendenisliti
j ■ - . *
Qv A£ S T I O . IX.
V
£ricas>a quarcscrcara? dicuntur vcrc,cft conformi- ^'^A^ "^- \
tas carum cum mteliectu dmmo > (lue cum rationi- ^^^^^^^
bus foTmalii>usiprarum,quaBfantinmencediuina. Pro- '
bactir^quiaverica^ cuiufquerei» eft confonnitas ipfins cu
propna&prima &imeiuura r ac ract^nes formales ,
qnar extftuitt in mente diuina,q{iaeque! fimt ip(a niens di-
uina,func proprie ac prim^ menfura: rerum omnium.Efl ' , "
jgitm veritas cu).uic|ue rei conformitas cum illis ratio- .. *
jiibus formalibus fcudiuinisconceptibus.Addc quod res *•
non dicuntur vcrx nifi in ordincad intcllecflum , in quo
propric ac formalitcr rcfidcc veritas.Atqui non dicuntur
verx ca veritate dc qua loquimur > nempc vcritate cran* . ^ * ^
fc^dentali>quiafunt conformesiticeik^aicreato, cum .'^
dccipi pbiSt ititellc^us cteatus > imdVedtas inteilcAiiia . , '
abip&rumxcrum veritatedependcat. Quocircanccefta- , ^
f ium eft TC a coaf<»rmitate cum iiitellc^ diuino dican-
curvcnc.
Digitized by Google
4^ TsiiTiA Pahs UirAvHYSXC. \
fiJ^LlTd ^^^^"^ rcktioifta coafpritiitaris rctura ctc^OKtiimi
inttiuaHm ^^"'."^'^«Wcau diuirto ipfas contcmplante , ratiom$> noa
dininum '«^'M-Qapfi' vt veritas tranfccndcntalis nihii pofrtiaum
^fuiM. & icafe addat Enri,licquc ens non includatur in forraali
, & prajcifa ratione fiue proprietatis. Vt autcm intclligas,
. • , quomodo ifta rclatio non lit rtalis, fciendum cH: intcilc-
^ » ^^^J'^ ciiinnum,licct rcipfa&formalitcr vnum,virtutcra-
"icn diflingui in Praaicum & TlicoijCticum. Praaicus
mnttm iiL ^^<^itui">pcrqucni Dcus rcs nouit qtutcnus ipfas procrcat
^lnu 5 procrfcarc ftataie , quom^do Idaras appeilat D* Tlio-
mas rationcs rcr^m fa^ibiiium aDco quaccnus fiint fa-
(fiibiicsiThcorcticus vcro pcr qucm rcs nouit ft fc Iiabcc.
Rclacip igirur conformitatis rcjiui|i crcatatum ad intcl-
, ic<fbradiuinumpra£Hcuh! rca!is cft,nonfccu&dcrcl^io
cftc<3bus adcau(am:fadaturnuc iftatclatloincntitatc rci ^
' crcata^ , quo fenlii ali.is docuimuscrcaturamreferri ad
. Deumrclatione reali tranfccndcntaliiAtrelatioconfor-
initatis quam liabent rcscrcatxcum intcllcdu diuino
TJicorctico feu fpccuIatiuo,cft rclatio radon is.Rcs enini
quatcnus cadunt fub inccllcdumTlicorcticum,vtfic,no-
; ni/i obicdiucexiftunt/icque relatio conformitatis cuni
iilo intellc(fcuqui33 illis vt fic conucnit,non'cftrcaIi$»^^d
rationis:fundaturcnimciafinodirciatioin cifepoccntiaU .
& obicdiuoctcatUr«,hon autemiacire a^kuaii.
£x qatbusfeqtiitur veritittem trai^fccndentalem nihii
aliud^cfle quim rclationem conformitatts rcrum ad dioi-
namintellcdum fteculatiuumrqui relationonfit reaI|Sy
.lcdrationistficqucvcritas tranfccndcntalis rcrumdcpen-
dcfab intciicduali vcritatc Dei , qua: eft maxim^pro- -
pna vcritas,att]uc adeo omnis vcntatis funs & origoific-
quc cns non potcft concipi formaliter Ycruiii,mli q^uate-
uus cognitioni diuinac^conformatum.
Sl^tifct^, Exiisietiam colligi potcft quidfit falfum , ncmpc elfc
Am* diuinationcm ab intellcdu diuino. Vbi notanihil hoc
modo falfum dici goffci^fi qMod fidicium & in^oflibllc
cft : quiccunque cnim poffibilia iuat vt fic, iraciohcm ali-
quam fui habentin intcllcftu ^inino^ac proinde tranfcc-
ocntali ter vera fii n t.Nota etiam Falfitatem w i^Bali fiibic-
do>ncmpeinin^eiIe<fla crcato repcpri polfe, quateaus a
rerumobieclarum veritatc dillentit.Res autem ip(^ ti6- ■
nifi imprupric dici poiruut fai&,& quidc iuordinc adin-
/ ^ ^ • tcUcfium
Liiyitizco by Qooglc
Sev Tr4ct. Dfi Pkopjiiit. Entis- 47
tellcdlu creacuin,^uatenus falfo coacipiuntt!r,aiitpioptcr
roi obfcuritatom inceliedbiiii in enoremindacoaC
, D E B O N O.
Q.^abs^tio iX#
E\ Tfi ciebo(xofusc fatisia ipib Uminenoitoepibiloib-
\ phioe moratis dilleraimas quatcnu^ pe|nnecacl mo*
rltlem phiIo(bpjMinri: quia tamen aliter cofiaeratur a Me- '
taphyfico» nempc qiiatenus eft propria quxilara encis af-
feoEtOysddrco nonnuilafiiptrmnt de bonoMecaphydci
fpe<ftato expIicanda.Et quideni quod (pe^t ad pnopofi*
tam diifictilt{j('em,re(poiidemusboname(rc proprietatem
entis non fccus ac vnLmi & vcrum , vc fupra docuimus.
Qucmadmodnin cnimidomne quod cft, auc cfTcpotcft»
in quantum laltcin eirc potcft , diuino intcllccfbui confor-
mceft acproinde verum eft: Ita ctiam.^^naB foiuocati
conucnicns eft,ac proinde bonum cft.
Vcrnrn obiicics,pleraque cntia non vidcri bonamcgac ,
eni in Ariftoteies A^ctap.c.i. boui lationem inueniri ia
£ntibusmathematicis:Deindcbonttmlt perfc^mreci*
^rocarentUT} at pIcr4U]oe encia ruocimpetfedla, vc itiatei»
ria priitia.PiaeterQanonattllarantestg6nete<uo mala yc
adas & habitus natura lua Yitiofi. Denique in 4i<uius»
relationes perfenales oruis perfieAioiiis ac famii.tatis
ftnt expertcs,alioqui aliqua cflct pcrfcifbio inVnaperfbna
qn.T noii eirct in altcra. Vcriim rcfpondctur ad primum
in cntibus mathcmaticis,c]uatenus vcra funt cntia, repc-
riri bonitatcm tranfccndcntalcm vcri Sfrcalis cuiufquc
encis propriani, non vcro bonitatcm auc malitiani mora-
lcm,dequo lococicato vidcturloqui Ariftotcles,cLim ibi
exprciiis vcrbis dicacJ^acliematicas difciplinas nuilaih
IjabcreraticaieDlbonorum & maiorum. Ad recCidum rof-
pondemiis^etfi jliatdiiaprima aon fic perfedapjsrfe^onie
,moraiiattC.aacur;di I •cfletameapeifcsdbun petfe£ti6fKe
5ran(cendentali: opae eftn^tio defedin^eukkl^Het^i ih
ibo genere>vt pooeacxplicabimus. Idemqne dicendam
;4e quocunqtteente , quodtnaliquo geneteimptrfc<flum
^ft. Ad tcrciujTi cerpQndecur: ilia qu;e in gcnecc morum
4j . Tbrti A .9ails Mif.tAPH;^
mala faat,in gcncrc emwp3i\9cftc\si^^
Ad vlcimiim rcrpondcmusjvaUeconwouefrum^Heapui
Thcolo""os,vcrum atcribuca pcr(bnalia,pr^c(crtimquc rc-
lacioncs per(bnaleS includanc perfectionem quaccrius
pcrlonaha (Iii:c,an non : vtrumquc cnim valHe probabilc
.* cll.Vctum miicquii-irit, cum eiu(mocii rclationcs, ficalia
idgCBUS^.attributa pcrfonalia non fim cnria nifi quate-
nus idcntificancar cum naturadiuina, quse cft ipfa clTen-:
tialis%n»ta$:nihii ctiam abfurdi cft,caomnia hocfcnfii
flki boiuiiitnp opiima. £x qUibus liquct niliil eire caSf ,
OHOdhQQ^^ fiiomodobonum. $ ' . , ,
Vemm dkes i {alccmqoasdam yideri liona , qux^noa
funccntia,ficqncbottmtino#tcciprbcaricilmenii, Bo-
num cnirtiidcmeft<^aodappctibilc » appc£i;intur «uteni
intcidi!]n iion cntia , vt priuatio vieae tiriii nis^tam alic-
nar, imo poQct intcr^lnm appcti id quodprorrusimpolfi-
bilecft:lic Dcum non cn'c nppctunt damnati. Rcfpondc-
inus iila omnia qux vcrc non funt eiuia, non clTc per fc
accproptcr fe cxpctibilia : fed vcl radone alicuius cntis
autcoinmodiadiund:i, vclccrtc quatcnus cncia cdb pu-
cantariaut alic|.aant cntis rationcmniduunt. Rcfp#ndcii
esiam poRctyCum bcinum dicitac adcflci^irequod app^!ii-*
biJe>tbihftiiftm«dfilati 9 qafttcnnscoiiiplc<3:itar tunt
xcAic bDi\mQ'»c^apparcns: &e<p^ neg^ifami hodttui
traafcendcmaUcoftiicirti cum apgctiblU, ' ^ ^
, , . 1. Qj^ AB S T 1 O XI..,
■ . ^ 'T r Aldcdiflcntiunc Mctaphyfici ui anlgnanda ratiouC
mmrfr V formali bonitatis tranfcendcntalis. Qinbufdam e-
.nira piacct bonum fotmalitcr cUe quul rcfpca:iuum,aliis
cflc quid abfolotrim : nonnujiis partim abfolucum , par-
J / tim,rc&^Uttta.' Nobisccrtc probabiliirimum vidctur
, fm$i^m. jr2^^e«caiW,cbnnpiimdotamcna^^^
'ab(blu»illiillfmpc ipfumcns, cuinquo rcipfa idcntifacA-
tur.Quid autcm &t illud rcfpcaiuum,qttQd figuififlS^ bo-
num , feu auaeaam fic rclacio ^^iajn^^aUt» iikrfcimty
, . , . •"^ ' fc^ucn-
Digttizec] by CboQle
Siv Tract. PROPitiir* £ntii. 4^
^cqucnribus aflTcrtionibus (ieclarabimus. ^ *
Pnma allcrcio. Rclatio quam boriuin addit cnti,eft rc- ' ^M xtwi
iatio rationis. Piahatur» quia enti ceaiUn gcnete vt eas
cil: , nihiiaddipoteilquod habcat irationcni eiiris i:!^-
lissiljtud enim Qon addcretiir Enti^fed io ipftiam ii^*
deretur.
Secanda adhtiix Hcl^no qaam bcmam ibrmdlker ^« **^<tf?^'
gRtficac » Aoa eft rdatio£nis, aot appctibilU» (cfdOMttb» -\
mentis » non qaideni feiatio finis : n6n't»iimidomfie ' ' '«"^' ; \
qiiod cft a(5lii bonum,pra:{crcim cranC;cndentalc,c{l atflu '
finis,vc in Moralibas docuimus : non cncis relatio appc- ^
tibilis, quia appcribilitas cft aiiquid pof^erius ipfa boni-
tate. Idcocnim aliqnid apperibilccft,qaia bonum eft,vc ^
ibidcmdocuimus. Qjod igir ir bonum formalicer dicac
rationcmconuenicncis probatur, quianihii ia bono re- ^ ,
pericar> quodfit cau(aappctibilic9ci$<piauntonara^
tia : ia taaCttiii enim aliquid appeticiir iti quanranl yni»
caiiiiiecoaueni«|i^ft.Ratio igicac.boiiicattsia e|'ttfinp^
dilreliicioii^cpofitfeft. , • -
Te^iaadenid^Eonitas trdtnicen<lcntalls/cdiii& pri-
ni^rcrum oi^nioEiibaaitas > .ppftta eftin conmeiiiefitia . '
ipTarumcura Deo:qu6d (i bonitateAi1ateTiigas*eciam in«
cicacam,po^ita erit in conaenicntia , Dci quuiem ad
iprumjSc rcrum oiBnium adcundem. Vc cnim Dcuseft
vcrus atqueadco vcriffimus, quiacft omninoconformis -
concepcui quem habcc dc perrcdiflimo cntc : ca:tcra au-
tcm fuo qusequc gradu vcra , q.uatcnus majorcm minb-
Kcmae-cttOji vofluUacodemquccqacepoi <}tti irerttmom*
nium^onceptum cminentc^cohcinct, confbtf^itacem
hahcnt. Ica^idem^ft bonus,i m6 opciikHits boaitare oraa'- "
«-fondeiicaityqaacenusribidl^cOniieaientttbAafrCwc^ . Tl
..Mceniiiiagis aii.pafiieboaa>qaateiiasplos niinafiiedi* «. *
miur boaitici^toncrruaac. Ccmfirmanor ifta eoadufio»*^
• ig|fit«iicac dtiiiiia«ognicio aBtece^itomnemiirtfKam co- \
gnicionem, ica dtu^tia s^pccitio quamcumquc appeticto-
'^ncm aliam:ideoque prius res func appetibiles Dcoquam
cicteris rcbusires autem nonfunc Deo appecibiles , nifi
<^uatcnusilli congruenccs. Conliflic igitur prima rcrun\
bonicas in eoquod Dcocoaueniaat ^ limdittiocappeti^ '
ci#aicoi^ttanc. ' . i» v '
^ ■
' . . ' C^v. A B s T 1 o XII. '
REfpondctur (iciu bonum & cns idcm funt ic. ipfii,
ratione tamcn aliqua diffcrunc : itaquoquc cxifti-
maiidum cft dc bono&: pcrfcdo. Noa vidctur autcm
f^pSkHm pcrfeclum tranfcciidciitalitcr fumptum vllo modo di-
fmadmr, ftingui ab cnccrnihil ciiim addit quodab ipfi rationc cn-
tis rcalis prxcisc diftineuatur. Pcrfcclum cnim , fi virn
aoiniQU fpedlcs y lignificac id cui nihii decft ad fui ratid-
iieiiiȣuc icrcui (uaadcO; entitas &^erfedlio. Itiquc xtisy
^ ciTc pcrfcdam traniceiideauliter^ft ceoiefl^>idc|uod cf*
ie debet in caciotiee;KisJ£xquo intelligerc e(l,pcrfedum
jnda efle gcopriecateai eocfs > idem fic planc quod i-
f^fiim cns^a^ Qjpjuijf racio formalis boni > hoii en ratio
brmalis pcrtcdi, vr quidam fibi perfiiadent, alioqui bo-
num , vt fic , non includcretordincm fcu rcfpc^liim ali-
<]ucm rranfccadciualLin adappcritum , quodcom(mi^i
> * gbil^ftfpU^r^ip pmniuiu fenccmix rcpu^at^ ' . ' ^
^id Jlt ma,lumy & ^« rep c ri ri p^JJlt a UquosL malu m
. * , itbfqtii hno, ' ' '
V- A » • T X O X^H I.
QVoniam oppofitorum cad^m cft clifcipIina,non abs *
rc vidctnr de malo non fecus ac dcbono nonniliil
hoc loco diircrcrc^dcquo d\ix diiEcuicaccs occuciuncex-
piicandx. , .
Pritr dijji- Qupd ad priorcm fpcdati refpondcmus malum cflc
^!«£(4t^*' priuaaonem pcculiaris aiicuju»iMim:p£C(iliatis>inquatii»
^MAir./ noncranfiirendentalis^quoniainensncil&n^npotcil.eiie
""malum, '^cd in aiiqua peculiari ratione cntis. Sic eMJMr'
foraleinakim dioecur>fi.alK[uxdettkfir ad ipdus imegri-
cacem^reqaifiRtm;£as aicificiaie jnabm dici|3ir»fi>«b^'
tts pBcdeptiSQOQ^il ile&da&..M«lto Jttorotefi kxt&t
racioni&di€^anrineabemt. Qtiareinericj^ maloni.dcfoi-
> bit San^us Dionyfius cap. 4. de Diuinis noiniaibcis > id
P#/I#ritr quodeorrunlipit& dciiLUK iiacjram. . • . '
dffmbm Quod fpciHiatad pofteriotem diHicultatcm > Rcipon-
^nfUmm* dctur nihiia^ed cif^ xxuiuni quod n^uhabeat aliquid
boui- 1
Dic
Siv Tract. Db P]to»RiiT. tnriw. 51
l^onicatis adjundum.: (ic vt rcpugncc dari raalum abfque
bono. Omnc cnim malum ciim (it priuatio & noo mcra *
ncgaciojin aliquo entc fcmpet fundacur>liam omnispri**
«acio connotac iUbjci^um iaquo cft : aiqut illud rubje-
^him quod dicituc malum eft cns,ac proinde vt fic»cft ' •
onm bonic^e ialtcm cranfcendencah 9 qux racicmcin ctf*
tis vtensjcft confcquitur : hinc fic Tt ea qux yel peffinlai ' »
saciftiniannir» &cQndibn aliquam fariOMii finc b6aa» rt *
&masinfittaanilaftded«n^nibittjpc^ '
di)>as.Obijcies dari aliquid (iimm^ bonfi^nempe Dcum> >
proind^quc confcntancum vidcri vt dctur aliquid fummc i
lcu infinitc malum,qu©d ex confequcnti omni fpccic bo- ';
nicatis carcac. Rcfpondetur nullam implicarc concradi- ^fM^
dioncm dari aliquid infinitumin racionc boni : acvcri
apcrcam fcqui contradidioncm ft darcctir infinit^ ma-*
i u m ^ eHcc cnim fi m u l Stnon c0ec>ex hypocbdi quod da«
rccur ; nec camen e0cc , qua repugnat aiiquid Tcr^ effis-
Quod non fic verameos reale » proindiqaeiioo fic w&
Spnom fatcem cranftendentaUcer.
4r - > -' .^/ '
^ ^ bmHstrsiSams*
i ' ' ' •
De propriecadbas compiexii.enti^
bl NieiSSARlO . BT GOKlt|N,aftl<tl«
V Al S T 1 O 1.
N
£ccnitas eadem plane ac inunuubilicer modi^ qoir Mmtuttfii^
_ dameftcntts>qaoieliabeteodemmodo4cimmtt-^iMMi^
tabiliter/ Dicicnraomneilt«neccfrariumduobus modis, AfMf
'rel quood e& » ncmpc quia neceflario cxiftit» tcI qntad ^ *
&riiqiitaMceffitfiipfodcidttmeft. Rcttfiit neceflari wm
mrad dSt didcor doplidtcr i primom qood tbfidnti & ^$44 ffit
fimplicicer habet eflTe immucabi}e,ica vc repu^net iliod no . •
cxiftcrc,cuiu(iiiodi eft foius Dcus; alitcr ctia dicitur nc-
ceflwam ^ttoad eiTe» q^od b.<ec habcac ci^^
'.fi Tertia pars MsT4.?.^y sicas,
/ a]so> tamcii hajbet illud ^ile nacttraliter iiicojof tmi{»il<» yc
J^'* OQeli il^.fitbllantiaB (pirit^alos. Vt autemaliqun ne^ella*
^ [ xium quo ad fieri dicatur > non (atis cil quod Sl cauia oe-
ccffano a£;entc proilucatur, fed dcbcE nyccffario produci.
' ^jNam etfi ignis in paica cxciratus ab igne ncccirario a-
• . gcnte prodtidus fir, non tamcn fuic nccclfario produ(^us
^ ^li ignis ad paicam iUKrc fueiit applicatus , niu cx: liypo-
thcfi quod fueric applicatiis , &rcliqua: condicionesrC'
.iju^ca;adij{^cmiUuu[ieiuitaiiduiu£gacuf(eu
^ : QvjAi i T I oi 11. .
\4jpfii$ ti' £us optimoMiaxinfiiscft cns omnimpdc & ]Qbi*
iMw^ ^ plicitcr neoraKrtam : iithilque aliu^ praBtier Dcuin.
^fitff pd9s prior pars probatur,c|uiat3ciis habct cffe iodependeos ab
0ji¥tmih ^j^Q ^ pioindccjuc illi crtcntialc & abfolUcc nccellirium.
• pf^rWff Poflcrior parsetiam comprobatur.Cum enim rcs omni-
futyi ajfiT' no iint auc pcr cflontiam , aut pcr cfficientiam , Dcu{quc
folus proptcrfuam ipfuis innnitatem dicatur cffe pcrdf-
. ienciam,castera nonnifi pcr crficientiamcruig» ficque ac-
cipient c&ftipcxaddic^m fua? naturx fc^pji quod
do accidentarium ^.quo fir vtiUudcile nonpoflic dici ab-
y^^^ ibiacincccflaiittm : Vluadiiertcrcs aliaspoflcnon cdc
r ^ * pcr potcQtiam phyficam t ncixipe ries naturalcs cORapti-
Mes : ;iUas vcropcr potentiam Logfcain»icu pcr noncc-
pugnanciamdantaxae^vt funt rcs fpiricuales:principi6i&.
• qtt^mutabilitatis iilarum cfie tum matcriain, cum ageos
naturalc : illam (]uidcm , t]uia potcli & formam mutarc,
^ hocvcro,quia potcit illam dc marcriacxcrudcrc: Haruin
vcro mutabilicatis principium ciicfinitam iiatura: coudi-
tioncni cjufciue depcndcntiam ab alio. Exc]uo intelligc-
• rc cft, res omncs creatas faiccm rcipc^upocctuix |pg^CSC
* dicipoiiccontingciitcs()i|oadgeile* > .
^duirfm Vcruiii aducrius prtocem pawoif i^didlx ademoitis
^^'''"'/^oppones : Si Dcuscilet.omiiiiidiiaiaii^
Vbuate. ^^auitabiits<]uo<iiieferct^oad opci^aciv^ qoifli ojpecnio
: i j fUoitia tmaumdiseft I^oc(%isialis;Ac^
ciin]cioadeittj(modi.opcracioncm9 foiafu^diBialifiinl
c^nfirm^ cxiAiiC > taokSkvL DcQS noait fimul «^1 am & vult illud dk.
tuu ' Ci]^mautcmexiiUt,tuncnoamplius Dcus nouicauc vulc
.0Mii»» |Uttd idem eiTc. Addc c^uod Dcus libere yolc ca <|use funt
I cxcia
Sev Tr a c t . De Pr o p ri 1 t. En t I s. 5}
cxtra fcjcrgo miuabilitcr,quia libcr<^ vcllc,e{l ica vcllc vt
poilic non vcllf . Vcrum rcfpoiKictur DcumcggaoHccsc^^^^* ^
iilttoibiUi^iipaituabiUcc£>& tcporaria cogntcionc ^coptne
ifM ab omoi^certucacc Vtdic & vi det rno quafi intuiniL
qaicquidiQquouisccinpoceaccidir. ^caque cum dimt»
ipogiiicio noik peodcaci ctbits coeums, nec c^porCy non
jniupi^rjlic^c ces iltae raikncorjlnupPeus in panftWiin*
mucabiU aecernicatiSyCQi rc({H>tidenc onines CfEports^diffe^
iStbt canihnam i pii prx{cntes,per yntcam ftmplicidimani
noticiam vidcc rem ?.!icjuam pcc aliquad ccmporis fpatid
non clFc & pcraliud ctle.Qood autcm pcr vnicum a<^lum ^^^^.
id podic pr3cft:ire,proucnic ex infinicace & cmincncia di- nin*t^m
uini inccilediis.Ad illud quodaddcbatur, Refpondemus ftj^wfiu
Dcumjfi pocuccicnon vcllc ca qux' voluit & clc^t libcr-
jriiae oliilr^inai xcernicarc>non coniea mucabile dici po(Ie^
SfUA noa eft exi (limandum a^us voitciooisfic nol itiooift
circa i d e 111 obicdum tn Deo cffc oppofitos aoc mititaafll.
^iuerfiiSyfitnc eaiin a£his ilU vnaumpitcifitaa poceocia»
.iin6 efleiicia» qo^ vjEiico i£ttx emiBei^cer conciiiet ottiies
cciadiuecfiffimosadus.QModfrDeasiaiaai^iitfem»^ '
uectt>(enccnct3 macafciigiiificecur:R.e^Qndenirfftaom«^ *
nia Dco tribui pcr anchropopatbiam>vt loquutur Theo^
logi>& acconynodatc ad nofliuai incelligendi capcum. t
• ■ ■ . .
Qv^AEs ri o ' III.; ' ,
REfpondeiaasnaiitttt cflEe » ^«com I>ens firprin- ^jprA.
cepsA fiipiema reram omoiom caitfiiyft qotdm li-
bcrnina fitotoi U foceftciffimthl
caufas^mtniam : poteli citm Itboertc coiiifiiic encii
produ<flioncm impcdirc. Non cft tamen ncgandum ple-
raquc nccciVario cueuirc m fuo gcncre , & pofito ordi-
nario Dei concurfu , qui-non folet nifi raro mdmp-
dum uacuralibus agencibus dcncgari. Quxrcs , an5**i^
Dcus fic caufa neccllaria rcfpc(ftu quorumcunquc efFc-
^uum,ica vtquicquid molitur nccenario concingac. Re- ^^if^»
fpondcmus in DeodupUcem modumo^randi cofidcra-
jtixnufuafoiuaopccacat^ vt^iDmdi^ttidcxnihiloftlQ^
54 TbKTIA (^Altt MrtTA9H¥SieAB>
crcatjalteru c]uo cum fccundis caiifis fiuc ncccflari^ fiilc
Itbcr^ operacibus concurric.Proincic modo Dcus cft cau-
& necc(raiia,c[uia nun(][uam Fruflratur fuoetFcd:u> ncc ab
vUtrevQqu^iiliuipedicur: pofteriori vero modo, Deus
jponeft iracauta .Qcceflatia vt ieinpcc icquatux dfe^his:
quia &c k accominodac crcacucis » v t pro illarum c(Nidi<-
:modi&ccmrcoiicarfQs ipfiusiitaioflB
Qv AB s T I o IV.
QVia contingcntia eft modns fpccialis cntis necc(fi-
tati ccmtranus,ideo dc iUaccMifccjuctcr agendu cft.
uf^S^itfitwTtt Quod igitur artinctad primum quarfitfim , paret dari
contingtntiain,<]uiadantureffcdus contingcntcs fiucex
iiberis agcnlibus peadcant,(iue ex caufis pcr acci Jens,ca-
fiividdicet veilocaina. Pacct ctiam exiisqux dooii-
mu6cxAriilot.cam in Logica,vbi defuturisconcingcn-
. ttbaSfCiim in Edqpi vbi de libcco ioAyittio/xm ia Piiyfi*
oa, vbtde caofis pcraccidem;
t.Sl:*ffitf^$ Quod ad fccaiMiam qucfitufn atcitiectColitingenta eft
. modttsqiio res matabimer <e habtc fiae quoad ctfc» fiuc
$S*tiJlt* qaotdAeri; qecndo fciiicct rcsitaeft vtjpodiciioa tiiei
vcl itanonproducirui vtpoflitnon'produci.
iJKm^S^&mh Quod fpcdtat ad tertiu quxfitum; fcicndum cft impri-
misretum contingcntiain Ipcdlari polic vel rationc cxi-
y^f^* ft«ntiae , quatcnus rcs potcft defincre vcl ratione produ-
. . ^ionis,quaceaus poccft impediri ne producatur. Con-
cingentiat eigo priori modo ipedacae cauia prima gciiecar
lis eft voluntas Dci, q^i vulc resquafiiam! (empec eilcj t^
lias vero adaUqnodcempus dunraxac Caiafiiyer&pcca*
, Uaris^pleiceftjTna incema,fciliciec materia,propcQr po^
Ustciam conccadi^ixmissalterft eacteclia,u<iknpc agm c6*
anUiamiqtiorcs poceftiiireclrtii.^Sin auccmcoiiciiigefi-
ciafpe^tcurrationcprodudionis , illius cOficitigtetiar
caufa primaria lolus cft Dcus,(jui cum voluerit <)uo(Ham
• • \ cfFc(^lus efTc necc(rarios,c]uofdam vcrd contingentesrcau-
fas quoque alias voluit cfl'c,qu.E nccclIario,akas cjux c6-
cingcntcr fuos clfc^us produccrcnt. Cum autcni effe-
' , ^uum concingcntiumquidamiinc voluntarij , quidam
"vcco nacoralesi voiataciocniQ caufii; aft. voiuacai bomiais
r * ' ' ^iuceaos
Digitizecfby Google
Siv Tkact. Di Pitop&iBT. Silf is. fir
quatCQUS ltbeca,naturalium Yerodupicx diciiur canCx pex * • -
accideas>Qcmpc caliis & fortun«>de <^aibus ia rayiicis.
DE EODEM ET DIVERSp..
A fi S T X o V.
QVoniam tot ead^mquc fiint idcnticacum gcncra, T«4 t/rjlb-
auot diucrfitacum feudiftindionum,prqfcntiqu^-'^'***'* M^":
llioai Uitisfadam fuerit, fi omnia diftindionum ^cnera"**
expofick fucrinc. Sunc igicuc i n genorc ctia diftio^tionum
eeheca> iciitcec diflindto rcalis> a narura tici)^ rattonis^
de qliibusiigillatim dicendum eft > fipxius nocauerisdi-
ftindionemrcalen^ cfrcomninm maximam difkindio* <J
nacotarei minotem;dcni<|*> diftiniftionem fationis
cdc minimam:& quidem in diftin^one icaii haberr nr
doncm cxifteotix,in diftin£Hone a nacaratei>habcti ra-
ttonem edencix (cu nacuracrdcnique in diftinftione ratio- . • '
nisiiabexi maxim^ ratioacm aoftii concepcus £ocmalis«
■ •* .
QV.A1 f T I o
Dlftindlio realis dicitur qua aliquid ab alio diftin- Qtddn
guitur,vt rcs vna ab alia rc,aut vt pars incegrans ab
alia integrantc. Vcaucem vnum ab alio diftinguacur can«^*f||^|||^
quam res a rc> non facis eft vc vno fublaco aitcrum p^^*" Jt^j^aaim
rcmatiere : ki neceflariumcft vt vdl fcot&m ciTe poffini:
pcr dia^s cxiftcnttas (alicm vircuce diuinas ycl vc co^»
tamvnismhabcat racionem producetis, altemmvcr&ra-
doncm prodnfti. Psius eftncccdrstium in rebus creatis
inlcr ie compatatis ^uas nuic iudic^amns reipfa> feu can-'
Sn rem i rc diftcrre > cAmnonrepugnac casenc (eoc-
Poflccius fuiEcit in diliinis, & rcbus creacis fcfpc&it
Dci $ nam perfonae diuinar non poilliac feorfim jfeparacc
cxiftcrcjcum vna fit in altcra per circumincclTioncm , vt
loquuncucThcologi , & tamcn realitcr diftingunntu^:, . • •
ia yatJ^sTpe^taaitcjfjuscftpcodi^ altera vci6|(o-^^
Dlgltlzed by Gopgle
5^ TtRTiA Paivs Metaphys.
du£ia. SimilitcrrcpiignatcrcaturasiiDcofeorfim fcpa-
tatas cxiflerc, cum ab ip(o tanquam a caufeconferaantc
in (ho eiie depcadcint , ramen ab ipb iealice|||i(lin-
gijQntnryquia itth ab ipfo feint produftsc.Haius rer rati9
eft^quia nihil |y:oducit feipfath , iilcocjuc neteflatiuixi cff
^ Vt id quod produdtur vcra pfoduftion<f,' fit rcs difti^fta
^WWWf ;i rep « »diicentc. Capteriim huius (iiftinftiojaistealis.qua
rnOm^^im ^,^^^^ rtApCsi i-lidir.guirur al>alio,triplex efl gradus. Pri*.
iTius interipfa fuppofita^qua- piii.iopcrferealjterciiuerfa
^ ^ (iint.vtintcr Pctrum,Paiilum,Kunc&: iftum lapidcm,quiE
diftindiocftmaximc realis. Secundusinrcr eacjuf fjof-
' ^fiint effc in diucrfis fuppofitisjvtinterpleracjuc acciticn-
* Tercios intcr ea habcnc diuerfas oranino fubfi-
; ]ftcnti«spanid[es»n fimt partcs intcgrante^ manu$|cap
. pufAc.trcttcoinpcmntes,Tcmiateiaa&fbrma.
QV AE s T lO VII.
SiuUfit h^-r^ Iftindioa naturarci,eft quaaliquid ab aliodiftin-
^tHm^, J .Tuitur prxciri inrelleclus openuionc> fuieillud di-
^^^* ftinguatur realiter/uie non.Diftinaio hqc eft triplcx,ni-
0trm§Htt .mirum formalis,& potentialis. Formalisautem diftin-
j- ''. gtiiturinformalemclientialcmj&fonnalcm piiram.For-
malis cffcntialis^ , qua cfiftinguuntur diuerfx clicnciar
.. , <fntitac^fuc,fiuc {impliccs,fiuc compofit^ & ca qua: habet
' 4iQer(as dufirtodi clfcntias fiuc cntitatcsr aut ita func in-
tcr fe afi^>n alit^i cflcntiae 'cntitatifuc i ncliidatur in
T]io>qttod flon tncludi^ur in a1 ter6:i)oc paAo difting^ii-
tur nattfr* &ucflettri2e hdminis & cqui,Pctri, 6c Rauii,i-
- t^mquchomo & cquus,Pctrus & Panuis^anfinal & homo»
fenfitiuam & rationale. Formalis puracft*ea>qua pluta
. ' diftinguuntur fuis rationihus formalibus obic<ftiuis,licit
■ * cffentia & cntitate non JifFcrant,quia vnum nihi! entita-
tisautc(rcntixincludit,quodaItetumnon includatrquo-
modo non taritum diuina; pcrfona: inter fe, fcd etiam re-
lationcsipfe pcrfonalcs diftiiijguuntur-,non cnim tantum
. realiter, fcdetiaminaturarei&^uidcm formaliccrhoc
- ,^ , fcnfudiftingttunlttfr. ' . . ^
Moddiidiftinfiifcft , ouocntiapcr moddSqtti non
Tumfoi?naUtcr«ntia, atttipfinrod^
... . . ^ . * . c . . cnclbtts
Digitized by Googli
ri^glej
cntibusdiftinguuntur , quo pad:o quantiras exiftc^sia • '
iubjedlo dliftinguitiu a feipCi excra fubjeLTrum exiilence.
Quo ej(i«nt moclo difti ngui cur natnra; fubfidens in pro«
pfio fuppofito a feipfafal^iiftente iri alienoti]ifailic etiam
4K.ftin£tio]speritttrintare(Ien.ciam&ex!i{bttia^^ * /
'tier^plbsvatioseitiften^ modos^ yt rntcrikuKlam^^o'
aieddens cxiftir conjnndum cum (ai^c^»attt ab eodjiim .
.iSpaittttim, & quo fubftaatta eittfttt iil jproprio ruppouto> ; '
vcl aKcno. • • ^ ' * , .
" Potcntialis cft ca,qua partcs intcgrantcs totius homo- j. PHntid^
gcnci,vt partes aqux Aum in co func diftinguuntur,qua- ^
tcnus funt poreftatc ab cadcm (cparabilcs , & a fc inui- ^
ccm : ncc cnim rcpugnat cjufmodi partes a fc inuicem , .
realitcr diftingui:quircunqueautcm rcalitcr diftinguun- j
tiir> diftinguuntjoir etiameacnaturarei» quamms noA^
dbntra. > • '
Q3AE»TXO VIIL •
^WEvtiom gcnus diftiiidiottts eft Jiftin^o tat^oais 4i«
. • X 'quaeiitpcr rolumtntelIc^^um,cadcmquc duplcxcfl:^^ .
Vna qusE nullum in rebus habct fundamcntnm currcs
fiant muitipliccs , quse nullo modo funt multa: , vtfi So-
cratcm quatcnus fubjcdum cft in ifta! propofitione , So-
Ctatcs eft Socratcs , ab ipfomct diftinguas quatcnus cft
attribucumineadcmpropodtione. Eodem modo ctiam
diftingquninr eonceptus obji^ui conereti ab abftra(flis
fttbftantiarum Tnitttriatittffl % vt fi humanitatem diftia-*
gjM ab liomiiie:eoilem geiicrediftin^oniadiflfepigium>
tttf tion dtitia «iter iremque entia tatioiiis inter ictdi-
dqQeftkjcJM^difli^ Ateeni .
eftrrari^kf«tio(e«)|m qu^sfitabinteUedSiproyaria*
, OCMfionerin rebfii(<«ipfis inncnta , quomodo in luminc
'•*• diftinguunturviscalcfadiua ab cxllccatiua: &
• • Tneologi diftinguunt diuina attribuca,
V • dimadiuinacfrcntia»cumaljbj ' . '
inuiccm.
DB ACTV Et POT^NTIiL '
' , ' ^ A E S T « 6 I X. * r
f9§fMdd Vcmadmodumefrc nccelTarium vcl concingcns,eC'
iifiyM. i6cm vel diuerrum : ita cflc in a^u vel potcniia»
proprictas cttds cdroplexji.«ft ; co quod cntium quacdam
iiiiit in a&o» qjoaubm iapotemia » vdrofnqtte {lcgencrH'
tim afrcrerc omnc cns cfle in aAu vel in potc/iria.
Vcrum , vt haac pr^priccarcni entis dihindliiis intellU
gasyadoerceiftatrkciiiHiigDi^Bevipcenscfle a^lu ^cl po-
' tcncia^cos cfle diSbiin vcl poceoMin)& «ns efle i^^tt^ ^el
Wfi sSti inpotcntia.Dicicttr cnim cns cflc itdu,c]UQiL vcrcfxsfiit:
pf/pmiii^«efle Vcr& potentia quod nondu c(V,pocc(l ramenaliqoati*.
^ffL^^ docflc.Ens vcro cflc acftum niliil aliud^cfljquam cflcper-
uiJh^ fc^ionem fiuc complementu alterius.Efle potcnriam ni'
hil aliud cfl:,qiiam ene aptum ad patiendum vel agcdum.
C^t»4- Dcniquc cnscfle inadUjClVipfumcns habcrc adlum ali-
S^i^ qucm fcu pcrfc(flionem : cflc vcro in potcntia , eft ipfum
r ens liabecc poccniia ad aliud.ita vc cire in oidca dicat mc-
' \ i ' 'ilumc|uca(lamenci^iisenushabeCAUquema^un):^flc
\ Teroin porenriadicat nmhimfntis qoaiaius kab^cjto-. '
tc^am ad aUqoid. £x qoo intellfgerc cft quid 6^ <USit-i
nuttisintera&tmi &eflein ai&Oiitdmtmer poccRciaiB^fc^
fitemtid poccntia , quod adbs ^OMmtia (int «ntia dttoMlrv
//ki/#r xacincompIcca(ccundi]^m vflraram acceptionem,vcl rao-
lUnf^lpmt» di cncium incompletorum:at vctaeflc in aclu vcl in po*v
" • : tentia,funt modientiscomplcti: quodcft: objciflum Me-
tiiphyflcaf.IIlud ctiam notatu dignum efl:,a6lum & potcn-
' tiam tripliciter fpc(fliti polfc , ncmpc vel tanquam infe-
^ xiora quaedam,fcu partcs iubje<^uas cntis,quoraodo for-
jnalitcr iunc cncia ctiam coinpicta 1 vci taanjuamintcrna
quxdam eatis prinapiaUcirparteaiategrattccttiitncoM^)^
pJeci , quomodo enromn^ creatom complecam > rdici tttt'
iponftare ado Bc potcntia qoomodo daci (BMafii:*fo(Biftfl
eatia»(ed iocomplcta': vcl ^aiqiie tanquam propriel;ai^
entis complcxas y qoomoiloimproprte Itpotcnda* .
UffiM^r ilomontor pro cflc in adu & in potcntia , quointodo aoa
JJ^*^JJ"^*dicuntur cntia, fcdmodi cntis.
90 imper/k^ ^cut adus fcmpcr aliquid pcrfc<flionis flgnificat,
HkiHm. itapotentia^quatenusadui opgpnicuc 9 (cmpcr aliquid
Oigitized by CoQgl
$iv Tract.De Propribt. Emtts. f9 . •
impcrfcdlionis inuoluit. Quarc in quouis compoHco fiuc
phy&coiiuc iiictaphy(ico>pai:siu>biiior ad:us dickurydcte»
fio£ r^tb yosetifiia^vc i n cocpoxe pkyficosforma dicinir a« ^ ^
• dus,marcria ver6nppellacur poccntia)&inc6poficoiQe-
Upiiyfic^ ^^e^^aco^^if&raiMia dicitur a£liis , geniu ▼er& /
pocciicis.Denu^e id omae «iodadueaii.c6pie€,ac-pecfi.
eic»<beiciir adilsM]aod yes6 mlcipicyconiplecar & perfici*
cucydicicur potCBCia.Si <|u»rat vmtm aaas M pocfcia (inc
icmpcr in codcm gcncrcpRcrpondcmr id cflc ncccflariuin
in a<?lu &c potjcutiaeircnn.ilsvcl c6poncncc,ex quibus fic
vnum pcr foinon vcro in aliis,vtpatct in materiaquq eft
degenere fubftantiae<5caccidcntibus ad quaj fc cxtcndit -
ipfius materiac potcntia. Sicpotcntia agcndi 3c opcratio
^iufc eft o/dUis ilii rclpoadea»,fuiic ia diiierlb genece*
Al 8 T X O X.
CVm dooemas hlc propriecacem encia eomlexam 1 0j|M«>
eflc tc fic in adu velin poccQcia;pcr iUnci ^flein po««e'
ccntia , inccUigitur eflc in potentia ad agendum vcl pa- ^^f^*
ticndum,quae dicitur potentia adliua vcl paiHua > dc qua
duaprxfcrtim explicanda funt. ' •' ;
Pri]iuimefl,quidfit, Rcfpondetu^ potcntiam a^liuam
cflcprincipium tranHnutandi fcu traduccndi aliquid a
non eflc ad eifc iiuc fccundum fubftantiam (lue (ecundii
aecidcat: poceatiam Yerd pafliuam cflc principium
aliqiiid tranfmucari poccftyidqac (ecandumcfle fubdaa-'
ciale vcl accidencarium:£3C.gr.mailea$ didcar efle inpo-
teacia aAioa vc canckr > iapis in poteacia palEaa vt tan«
<kitiir.Item"tgiiis inpotentia amoairt calmciatylignam
. vcfld in pocentia pawtia vt ealefiati
Aicerum vcni^^cuilibct potcntiac aAiaje *re(pondeac ^ ^'^^
pafliua eiufdcm gcncris ipfi adaequata > & ecQntra. Cui ^^^!^^
rc/pondetur,ciim duplcx fit potcntia,altera diuina,altcra ^^^^^^^
iiatura]is&crcata,di(linauendum cflc inprimis dc pote^ itMt fti^<MS,
tia diuina,iIJa cnim triplicitcr fpcdari potcft.Primo qui- 'Kfj^^nietut,
dcm prout conibrmatur potcnti-e a(fliux naturalium a- ^*»^**»^^»-
^encijim>^uomodo nihilniiinatacajie prod|idc»&^uide
lUipocoitUB Dei ordinaris refpondet potentia paffiai^ ■
oanualifti Sccua4i%eAaftpotcftpoienm .
Digitized by Google
fc cxtcniit ad rupcrnaturalcs tjuofdam effcftus produ-
ccndos in ipfis rebus naturalibus:fic cnim Dcus poteft a- "
qux baptifmali confcrrc yim produftiuam gratix, & ani-
TxiK rationali tum gratix tum gloriac dotcs infundcrcicui
diuinx potcntiar rcipondetia rebus ipfis pptcntia palliaa
obedientaiis. Terciofpcdari poteft qaatenus (t ▼keciiis
adhuc excendit ad quo(<iam efife^s produccndos i^am
excra omtie fiibiedom nafonile ex tttlaJkHcoi dtainc pe-
ttxa^m reipoaderpocentiapaffiua logica , iea non repa-
'^naa€ia>^m dicant e(le bbje<^am)(ea «iimpoflni-
iitatem : ntqtteeidm Denspoteft aiiqui(rc[uocoBi^
laodoptodovereninipfumfitpoffibikl* /
%efimi$$m Quod attinet ad potcntiam crcatam (cn naturalcm.
fitnitiS 4f Rcfpondcrur primo cuilibet potcntise adliux naturx re-
fpondc-cpafriuam ejufdcmgencris , hoccft, naturalcm
. tam rcfpcclu accidentium , cjuam formarum fubftantia-
iium , quae pcr potcntiam adtiuam produci polTunt^quan-
uis fic difcrimen aliqood inter pocenciam quani habec
, jnateria-ad fisrmas materialcs c|u:e cx illius potsdace t%
ducuntdr , &: eam qaam babet ad formas fpirituales , vi-
. deIicetadasii]iia5r2tiotiak5»vtdi^ameftinPh7Gds.Se«
cundo retpood^tor noft eflfe a^ceft vt coilibet ^temue
* > paffioc natorali re^ondeatpafltaa e)tt£lem ordioi^^» vc
^ patet inmat^tia prraia qua? habec potentiam itatordem
ad Gmnes formasetiam pr^teritas,vt alias docuimu$,ciim
tameii non dctur porcntia a6liiunaturalis qua? po/fitil-
]as excitarc, fcd tancum rupemacuralis > nempe omoipo-
teacia Dei. > • *
. , De pptentU neutra.
' y Qv^ ASSTIO XI.
\^ T) Q^^^ neotram appellant Philp(bphi paOiuafB
Ir qaaodito poteotiam reri^m oa€ar|i|omiapKdw'al
«tqai»iiaearaiiterabip&jie(}o^ mttiB^
...giantoc. De qnaqoxftioeft vmmuttsidMaccat^^
potentia pafliua dequa praccdifnii qtttcftlonc
mus , an vcro diucrfa fit ; itaut neque fit naturalis,ncqac
JiUiftU violenta, fcd mcdiae conditionis, nempc ncutra.
^ ^SrtrTpl- Qi^?^ n intclii^ras, notandum cfipotentiam pafGuain
t^yf ^^i^^ confiJeraripofrc iuplicitcr : primoquidcm rationcfo-
ifn litts priadpij reccptti^ £C%e&ii qa<y»ndjifH. a^uum, vi-
I
Diyitizuo by GoOgle
Sbv TjLACT. De Propriet. Entis. ii
. driicct matcriar,quo modo pocccia pafliua refpcclu caiiiP , *
cunqu': fono^ dicitur nacuralis: atnileiiiai acciderepo^ '
ceft rebus nM^libus qaod fic maccf iae (ectindim Ce ipc-
rioleACcMk c4m ipittts nacorali s appeti tm feratar
quoffibet fbrmasnacurales :*Alteroinodo ^e^ari potefl: '
potcnciapaffiQa nttonerotiascompofitirtaturalis y hdc
eft,non raciim racionc maccriXjfcdcLiii-n r.itionr Formacj •
cjuomodo porcntia pafTiiiarcrpcclu quoriindam acluddi-
citur naruralis,refpcdhi aliorum violciita,dciuquc rclpc- , ' '
^u nliorum ncmra; hoc c{>, ncquc naturalis, ncquc vio- '
lcntaicxcmpli i^ratia,ri fpcd-cs potcntiam palTiua-n ignis
ad motum ror fu m ,deorfu m , & circu laiem. cacione fo I liis
materix prxcifzyfane erit nacuralis ; materia enim eO: ca-
plx cuiufcumque mottts indi&riiniuatim ; (1 vero illam
I^>e6^e$ rattone ignis, cum 6t iMturaie ^i furfiimferri»
▼iotentam ierri deorlam.-deni^ae circ&^rerri neque naco- . ^
rale neque riolcntumslilncfit vcpotentia ignisad motu
larfum nt natoralisiad motmn de^tam ▼toTcnta) denic]; ir.tinui»
atl modum circularem neutra. Efb autcm harc pdccncia l^eiittit.
nc'Jtra,rcalircr eadcm cum pocetia pafTiua nacurali cotius /
compofiti , diftinguitur ranien ah ip(a cx natura rci aut
falccm rariotic raciocinnta, idquc pioptcr diuerfam habi-
tudinem ad diucrfns a(flus : rcrpcctu cnim quorunelam
^dicitur nataraiis^reipe^u veco aiiorum dicicQi: neucra.
Qjr AB S T X O L
Tfi noavideatar ncgandimi rAus in priorifiUtem P*i9ntkt^^
\ nararae tnftantt qaam«xiftanc compecete pofGbilica- Jjp
tem quadicuncur polTc producifcu poni aduextni fiias J^^^J^^.
caufas , qux polliibilicas potcftdici potcnciaobied:iua,
nciijandum camen cftillam po/Iibilitatem fcu poccnciani
obicdiuamquic concipicur , conuenirc enci priufquam '
cxiftac auc producacur^effc aliquid podciuum & realcmi-
hil cnlmaliud formaliccr circ videcur obicdiua illa po-
centia quam non repugnantia > (eu carenct^ ccpugnanciae
ittzeproducenda tc fic>vei fiac \ Quanqnam alij vocaiic '
piDkCenciam logicam. Ex quo incclliais encia rcalia fucac^
iion dicifofititt^ ppffibilia > nifi mrte extrin&ca dend-
minatioac; ipotCMtto tlSiqtta aftiqa poficiua a gua poffitat
pc»dtict 9 vcl i. poccniia pafliua lubiccti prxcxifleatis cx
^uapoiTunccduci.
VA£STI#XI1L
COmmams Thcologorum (cntcntia cfl , ^dnUctai-
damcfliseiuIiiiodapoceQOaniobcdicntialcm , c|ua
^**^ . fuhieifttim aliquod natiiTale dicanlr pofliB ndlpere to**
I mas fiiapte aacura fnpecaacaralef \ tc faoc fidesyerdcta»
ftcdici fuaptc natqca (Qpemactir9les,(|uta ctfi efieSos a-
liquis&pcmaturaiitcr producatur, (i tamcn non fuerit
nacuradia fupcrnatiiialis , nonaliaquvn naturalis »o-
Jiftrsit tentiarcquirctur ad cum rccipicndum. Eft aiitcm dilcri-
f*UH$ui 0^^" mcnintcrpotcntiam paflfiuam naturalem, & obcdicntia-
* Jcm,quod naturalis proEcerquam quod fit capax rccipicn-
^mSj aiicuius adus,ad cum naturaUtcr afpirat >f?unatura«
* Jcm habec ad eum inciinacionem: obcdicncialis verd fo«
.lamiicic capacicatem recipicndi adumfiipcrnaciiralcm,
id^ucpcr companvdeaem ad diuinampoccftaccm abC>
qucvlla ittclinacione auc^pecicufiiacuraliadeundem
J^l d^df aifhim. Pcactecea diAit potwotia logica Csa non rcpug-
^^jf**'^ nificia, a potqncia obedieaciali^ou&d luic (bpponac fem*
r^lpM. per aliquid reaic inquo fic , vidcliccc fabicctura quod
poifit lupeinituralcm a(fltim rccipcrcjiila autcm ncqua-
quam, cum in pura negationc rcpugnantiarpofitaflc. Si
JjJ^f*^ quxras vtriim quemadmodum potcntia pafliui obcdicn-
tialis,dctur etiam obedientiaiis a^iua? Rcfpondco pro-
babile eflc illam dari : poffunt cnim non taattim in rcci-
^ , picndo *» fcd ttiam ta agcndo fupca fii« nmum vim po*
^ teftatidiufiisob(e^iagencia*aaturalia>vcM
Baptifini 9 qitt^ pcr poccQCiam ebedicntiaicm adbiuain
cAcurric etiam phyuc^» n doc6iK(Tb6oiogi, ad proda-
diooemgraci«ifQi efttfiAfls fiq^ecaacuralii in ee «jui
V j(aaofimmilb'bapci(iaitc|ua4iblQiciur.Vt-
jgum hxc dc propriecacibus cntis didU
fuficiant*
• >
Digitized by Google
Q
VA RT A PARS
METAPHYSIC^, .
^RACrATVS f>E PAJBr
Arccs cntis hoc loco fnbicdiuas , hoc cft, ipfius ^rit bmm
fpccics intclligimus,ii| cjuas analogiccdiuidirur tr^antm di^
^^dWiT^^ ens,vt funt fubitantia & accidcnsj cum<jue fub-#ar4it»w<.
ftantiafit crcat^caque vcl fpiritualis, vcl corporca, aiia _ ' '
ycro incrcata ncmpc Deusiidcirco dc iis dciaceps,pr^tcr-
ttiifsa fubftancii coi^orea, qiige ad Phyficum aon ad Mc*
e^fshyficiim pefCtiiac»iUiie
ftam in crcs diipiicacioQcs^iaideiiiiu^qttau^ prima e*
ricd^Cid>^nciaA;acddcnccingcnere : ic£^^ ; /
ftancia cceaca ipicicaali £ea de incclUgencits : cctda > de ,
fid>ftanciaincreacay nempcDcoopciiMmaximfiTcia
entai finem omnis noftra mec Philoibphica tnftitudo re- \
fcraturacdcfiaac»a^uovericacisaciapicaciaciumeaom* /
nc dcriuatur. • '
P Rl M A DI S T rr AT Ji)
Dc (ubftancia ^ aaddeaic genataiifli*
V Aa f T I a I.
p
Aaca /upcrfunt dc fubftantia & accidcntc gencfaciai m^la^
cxplicanda « prsetcr ca quae in teccio tradacupnnut^^/^^^.
e$ Diale(fticflc cradidimas»Quod Tcro fpe^ac adprae-4«|;rMMi
:m f uacftionqm, rcfpondemus mdcipicxdle difcci* r
«fnen inccr YCratnque:dilFcrunc cnimraciAna>fUgmcacc»&
adiine s Radone ^dem Cca dciniciona 6^ nacura iUifc-
Digitized by Google
€4 Qv,ARTA PaJLS MBTAPHIfS.. .
' . deficHatur>Ens pec «Ikid fiue in aliosc|u6d iUanu{|b Jipc
^ vero iemper alic^ao fiibtedoindigeac in quo.ejuftac, » Sc
quo (ublaco pcreac ncceflc cft. Sub je^^um auccm acci^^-
Cis fubfliancia ctl:,quarc ciim accidctis nonnifi pcr fubftan-
• ciam iit cns,idcirco djcicui cntis cns,acciiie adeo ipsu cns,
nonnifi analogicc,hoce(l,pra:cipnede fubflancjn, & mi-
niis prsEcipuc de accidccc pra:dicatur,vc fupra dociiimus.
»»P^4i«* Dcinde diguicacc difFcrunc, quod fubftancia longc nobi-
iioiikaccidcncc,ciim ab i^la accidcs dcpcndeac, nec nifi
in q|;dihe.ad iolam dcHniri poflic.' Adde quod fubftaiicia
nobiliori mocloexiftaciquam accident^ accidcs (ic pro-
pccrfub&aQnaol,noaverdrubftamia]propceraccides.Bc-
iQfim* iiique ordiue diftanibCyquod iabftmitia (ic prior acctdft^ ^
cemporis & natotx prdii^:t6ports inquam^cani-ciiiia da-
cur aliqua iubftancia, c|uaecempore velpodusdffernftate
anteccdit ^juodlibcc accidcns,ncpe DcurOpcimns Maxi-
inus:tum t]uia fubicttum poccft eilt: prius tcmpore eo ac-
cidcntc t]uod in ipforccipitunar nnllum accidens potcft
clTc prius tcmporc fuofubicdo:ordine vcro naturx,quia
omnc fuljicdumeft nacura prms iis c[\\x func in illo.
in^ftr^its, pqjj;^ accidcns non mediocxcmhabec coauenicnciaia
^ cum forma fubftanciali : vceotm accidf»stt^c|Ujaq€itoi
mm* cxift^a fubiccto iq>aracum : ica nec feriha (eiungi po-
ceft k maceria in qua femel reii^aeft:Sc quemadmpdtt
(iccideasiiu 9t fbrm^ dcfiaiancttr in ordiaead tmM fiib-
iedum : acficat ex accidente& fiilMefikoea<Mili«|Ml a6*
cidencarium»ita ex*materta drfema efie-fiibftantiateed*
M !«• 4^1- ftituitur. DifFcru nc camcn in mulcis. Primo,quod fub-
iccl:uni f0rni.x fubftantiahs, ncmpc matcria prima,natu-
raiitcr non pollic cife fmc illa , aut alia loco illius fuccc-
^ dcntc:atfubicctam poteft omnino priiiari fua forma ac-
cidcntaria,et!i nulia fupplcacur , vc ciim aiir pnuatur la-
nuoe» qui oempc non de(inic eiFc e n s completum abique
il|a« Seeundo ex forma fubftaociaU maceria fic vnam
perlciquia le habcnc vc adus poccntia eiuiclemgeMh
ris: ac cxforma accidencaria & fubiedo non icem. Te£-
ri&ifbnna fiibftantialis iecuodi^oi & » eft efleocialic^ia^
compleca': acver6ft»rmaaccidentana eftiafiiaraciooe
fotmalieonqileca/idisoquecoUocan poceft in dire-
^ (ecicfu£cacc^oriar,nouitemfQrma ^
fubiUnuaUs.
Digiiized| by Goo<^le
<<jOOQle
$«v Tkact. Di Pahtib. Shtxs, €f
•
^i^o fofita fitfarmilU rMiio accidentU , an fijHit
DiiH cinftrHAte arctdens feorjim d
fulfiedo. (
«
J Qi^* S T I O X.I,
C. Vm Tnumquodque per id coniHciucut , per <poi
pra^cipiid ab alijs ^iAing^icur : confkc aucem cx
f necedemt quatiUo&c acci«leiis a fiihftiHicia diftimii»
|)rx(emi9 qim mn eziltac per (c > ied ia ^li6 / qu
.4ahjerece:hijticfo vtmemdarbkremiixibrmtlem •
mm accideiicis in ejuimoit tnkammia pofitam efle. Ve-
nim cum aliud (ic accidcQS atlii inhaercrc,aliud Ycro pof-
fc inlvrrcrc, iiinc duplcx inhacrentia di(tinguicur, vn^ a- uk^nnHa^
(^uaiis, cum adu inhaercc acctdcns : alccra apcicudinilis, ii^ltx^
cumaccidcns licet adu non inharrcat , poteft camen in- ^uiitnf
hxrerc. Dicimus autem rationcm formalcm fcu circn- f*B*^^tum
tiam accideocis non in a<3;uali^ted ia apcicadinaiiinhac-^ '^/uSu
xencta pofuam circ. Sicque licdi acddensconcipiacQr (e- /
paRVCnm a (ubjedo, non deilnicpiopcerea enfe effiuiciali*
, car ac fbrmalicer acctdcnsjquia cenctpiair leay er apcnm
vcinhsrreacfiibiedo.
Sieqaenihii rcpusnic Deom ( qua eft infitiica poce*
ftace ) fepararetcci£ns i fiibjcd^ f ilhtdque fisparartu^
conferuare*, aqod fide credimus acciderein aaga(Uffim0
Euchariftiae facramcnto.Siquid cnimobftaretjiiludcflct 7 ^
niaximcc]uod viderctureucrti ratio accidentis : tuncT:-
nim vcrc non inhacrcc,iicqi|c non vidcretur eilb accidcns. ^
Refpondecur enim ecli cunc non inhxreaCjfemper camca
cilc accidens,quiafempcr mancrapcum inhacrcrc- Obij- nMUH»/
cies forc^ : Efie aocideacis cft iacile, ac (1 fcparctar i fiib-
je^o non ineric,crgo vcc^ non eric. &e(bondecur veram Mnnh,
. cflcmajorem n piocinuim , flcinicta ordimlciam namx» ^ '
lcgem»fi iitfsiligaam kt iahacxcncia a^dali^ noo camcn
iempcaBfi camcn deinluMcncia apcicndiiu^i inccUigscary
iemper quidem vcra efk illa propofido , hoc niynfiirum
{cn{u,quod eflTe accidcncis>cfl poflc incflc: & cuncncgon*
dum e(t accidens feparacum aoa iaeflc in eodcm fcafu>
' nciopc aoapoircincflc. . ^
> • TfiRTI A PaiVS MlT A PH YS.
Ju£bi. Similicer repugnat creituras 2 Dcofcorfim fepa-
Jratas cxifTerc, cinn ab ip(o eanquam a caufa confcruantc
in fiio efle depcndcnnr / Bi tamen ab ipfib cealicefl|fiftiti«
guantur,(|ina ^ri^ ab ip(b (imt produ6b?.Haiu$ rei ratio
efiaQCiia nihil yroducic (eipfutli , i)le6€|uc neceflaf initi cft
TC id quoid producitur vera pfodu^ionif, fic res difti^Aft
^^nJ*** a rc odncente. C^ctcrumhuiur, ciifkindiionisrcalis.qya
fc/^f^^*** v"»ur) reipia .ijflinguitur abalio,trip!cxcfl gradus. Pri--
mus interipfa ruppofita,c]u:r priniopcrfcrealjcerciiucrra
fiinr.vrintcr Pctrum.raulum !>up<:& iflum lapidcm,qux
diftincflio cft maximc rcalis. Sccuncius inrer ca qupc pof-
' fiint cfTc in diucrfis fuppofitis,vtintcr pieraquc accidcn-
tia. Tcrttus incercaque habencdiueriksom
^ ftcnci«spanides,n limcparccsiate^ranrestniuaniJllita*
. putAciccmcamponeDteSfTcinacecia&fbrfna.
Qv AE S T I O VII. ' "
JM^.Ail T^ IftlndVioa naturarei,cn: quaaliquid ab aliodiftin-
y*^* "• JL^ guitur prxcifa inrellcclus operationc> fiucillud di-
^ ipnr ^jj^guafiij- realitcr^fmc non.DiftiinfVio hqc cft triplcx,ni-
JfinHkt» -inirum forma!is,6c potentialis. Formalisautcm diftin--
/- ' • . guitur in form.ilemj;licntialcm,3tformaIcra puram.For-
ttialis cffcncialis cft qua diftinguuncur diueria; clicncioc
. ^incifatcfuc,fmcftmpliccs,fiuccompo(it^,&]caquichabct
eitt(hipdi efTcntias fiue cncicatcs: aut ita funt in«
cer fe affefta,yc ali^d eflenctae 'cnticaci(i]cincludarur in
Ti|0»quoduoii tncltMi^ur in alcer6:koc paifto diftin0f&- *
tur nactf ro^ (eu eflciicia; hdminis 8r equi ,Petri & Pauli> i*
• t^mquchomo&eqous,Petrus&Pau!us,an!mal&homo,
fcnfitiuum & rationalc. Formalis piira cft ca, qua plura
. ' • diftin^uuntur fuis rationihus formalibus obic«5liuis,liccc ,
cfTcntia & cnrirarc non diftcrant,quia vntim nihil entita-
tis aut cftcntix incIudit,quod alterum non includatrquo- .
modo non tantum diuina- pcribnx intet (c, fcdctiam rc-
lationes ipik pcrfonales diftinjgQuncurinon enim tantum
fealiter, (ed etiam Inacura rei & quidcmlbrmaiiccr koc
fcnfu diftipguuntut. ' ' ' . '•
Modali s diAin^Hf > ouo entia pcr modds <|Ui non
lumfai;ytuilicec«ncia, autipliiiioditumintarfenuad»
^ cntibtts
Digitized by Google
^ntibiisdiftinguuntur , quopadro quantita^ cxidcflsini •
fubjeclo (lift:in<Tuitnr a Cz\}^(a cxtra (ubjcclrum cxiilentc.
Quo ctiam modo diilinguicur natura fubliftens in pro-
prio riippofito a reipfa (uDfiftcnte in alicno, <]ualif> ctiam
diftinciio rcpcritur inter cncntiam & cxiftcntiam, & in- '
-tCMpfos varioscxiftcndi modos , vt intcr modum quo
accidens exiftit con jundam cum rabie^»aat ab codjem
jCrparatam, 9l qoo fubftattcia exifttt iii pcoprio fappcfitO' ;
T^aiieno. • • ' ' » .
' Pocentialts eft ea»<^a»^partes intcgrantes totius bomo- h PHntid^
getieiyVtpartes aqnae dmn iii eo (htit dtftingaotitiir,qua- ^
tenas flhitpoceftateab «idem (epats^tes , & i (e iniu-
cem : oec enim repagnat ef ttCnodi paites i te tnaieem ^ .
rcaliter dtftinguirquarcunquc jutcm rcalitcr diftinguun- j
tur y diftinguuntur etiam cx natura rci , quamuis noa d
contra. ' . '
'fl
V Aa s T I o VIII.
T£ctiam' gemis dtftin<flioais eft^jUftin^bio ratronis '«^waii 4i«
ifne&pec(biamintelic(flum>cadem^dt^excAt/^ .
Vsa ^pK tmilam in rehiis liAet fiindamentom cor
fiaat mtikipIices>muimillo modo j(bnt multae >
rab)eftom eft toifta propofitione rSo^
crates eft Socrates , ab ipibmetdiftinguas quatenus
attributum in cadempropofitionc. Eodem modo ctiam .
diftinguuntur conccptus objedliui concrcti ab abftradis "
fubftantiarum vniucrfalium , vt fi humanitatcm diftin-
guas ab homincrcodcm gcncrcdiftin^ionis dilftnguun-
curnon cntia inter fc, iicmquccntia rationis inter (c,di->
ciafoe ibkciu^ diftioi^o cacionis ratiocinantis* Al^ecai
eftcatiMiift.ratiocinas2r^ qoss.&abinteUe^pro variar
oeeafion^iacebiiM^fis inuenta , quomodo inlamine.
i diftimootartiscalc&ftiaaabcacficc^^ / *
TMoia|i difting^^t diniQa attciboca,
* lftmft«oiiiaclbntia,cibiale,
inucem.
JBi <
1
Dioitized by Google
i > |i- TaKTiA Pa.»* Mbtafhys.
DB ACTV Et POT<NTIA. '
^ , ' AESTIO IX.
fJt^Mid Vemadmodum e(Ic ncceflarium vel concingcns,cC-
kMms» \^ fc idem vcl diucrfum : ita cflc in a(flu vel poccnu a,
. prepriecas catis cdmpleiui cft : eo quod etuium quxdam
' ibiit iiiaftu>qiMMbmiiiiK)tcntia , veniinquefitgcne^a*
ttmaflcreteomneenseflein 9i6tu vel in pote;itia. ;
VetAm» vthanc proprietarem encis <liftin^ii\sinteta-
^SyiMlnetteiftaciiaciiftinguijoempeenseflc adlu ycI po-
' tenria9ensejreaA|]mvelpme»riam>&tnse0einM^ve^
• Mjft sau inpoten'ria.Dicitutr enlm ens efle i(^u,quQd verefkiiftit:
f^fmm$U,t& ytxh potcntia quo4 nqndu eft>potcft tamcn aliquan-
U Bft^m doefTc.Ens vcro cflca^flum niliil aliud^cft,quam cfTc pcr- .
^g^*^ fcdionem fjuc complcmencu akerius.EflTc potcntinm ni-
hil aliud cft,quam cfle aptum ad patiendum vel agedum.
j. tjim^i' Dcniquc cnsefte in adu,cft ipfumcns haberc a(^bim ali-
qucm fcu pcrfcdlionem : cftc vcrb in potcntia , eft ipfuni
ens habere potentia ad aliiid:ita vc cire in zdin di cat mc-
t ; ' 'dumquendam encis^quseniishabec aliquem adlum:^fle
^ yeroin potenciadicat modhimottis qoacenus bab<;cjii^--« '
^ tei(tiam ad aiiquid. Ex qoo intelii^e eft quid £t dtUM- 1
'u^m^ nuttisintera&imi&efteinadtt}ieeminferpocentiam5c^
fitntUm^ efte ittpotemia , qu6d affais ae ^ocmcta ^inc 4eotia duma-- '
^utf Ip»' xat incompictafccundum viicacam acccpcionem,vel mo»
Mmfjimt. di cntium incomplccorum:at vetoeffc in adu vcl in po-
' ' , tentia,funt modientiscomplcti: quodcft objc(flum Me-
taphyficaeillludeciam notatu dignum cft,a6lum & potcn-
tiam tripliciter fpc^lati poffe , ncmpe vel tanquam infe- »
* riora quaedam,(ca paftcs fubjcdiuas entis,quomodo for*
nuliter funtenriaeciam completa : veltaflquam-interfia^.
quxdamenrisprincipia>iei(parcesincegrattfeescari8eo«iPv( «
^leri > qnomddo ens omnecreacum completum.» «dieitur ^
^nftare a£ln Sc pbtentia quoroodo dki c|iam: poffiflfifi.
entia»(ed incompleta*: vel dentqtte taqqttam proprietaees
enris eomplextts , quomodoimpropriiadtttlepotearia* .
^f^.^ fiimnntur pro effc in adu & in potcotia , quomodo non
J^2"^dicuntur enria, fcd modi cnris.
fmftjkl Porro ficut aiflus femper aliquid perfe<flionis fignificat» '
itapocemia^^uatenus a^ui ofnpaituc ) fwf^x aliqaid •
• * ; , impcr*
Digitized by Googl
SlT TkACT.Dl PRO»]tIlT. iMTtS. $9
impprfcftionis inuoluic. Qjiarc in quouis compofico fiuc , .
phyfico fine mecaphyfico,parsnobilior a^us dicfturidete-
rior vcro poccntia,vc in corporephvricojforma dicitur a- ^ ^
<^us,maccria vcro appelIatur potcntiaj& in copofiro mc-
taphyfice fpei^cbiii&iftima dtcitur a^as , genusvcro /<; '
pot«icia.Denu||ieicl omnc quadadueaic»c6piec»dc perfi.
Cttjdicicur adis:(]Qo(i vceo fiiicipicyconiplecilr 3c perfici«
tui^dkicar poteKia.>i qoiuasvtr&m a^u<; & pot^tiafint
lmpertAeodm^fi^r<?IU({K>iidec^
in ada & pott:nciafe(Ieticiali>vef c6{^oneiU!eyex qoibiii fic . ^
▼aum pcr (W%oa>Fcr& in afiisjvcpacee in mtceria qu^ e{l
dcgenere fubftantiae&accidencibus ad qu« (^f cxtendic ^
ip{lus macerix potcncia. Sic potentia agcndi 3c operatio ' . " '
^ux cft adus ilii rei^OQdcns,iuuc in diucrrogenece.
(ir Al 8 T 1 o X. /
CVm doceiims-hic frdpciecateim entis complexam i oHgM'^ ^
«fie vc {ic tn afta vd in poteacia:per ijlud e&in po-
rentla > inteUi|pcurcl&ia|»ocentiaai)ageadttmvcl pa- SM^f^*
tiendum,qiiac dicicai potenna aftiua Vel paffiua i, de qu^ , /\^^
•^>opr«firtim explicanda fimc^- \ .j. " ^ ^ ^ . • '
; ..Primumcfljquidfit. Rcfpondecu^pocentiamaAiuatti >
i^principium tranfmucandi feu traduccndi aliquid a '*
non eflTc ad eifc (luc fecundum fubftantiam (iuc fccundu. "
accidcns: potcntiam vcro paffiuam cflc principium qUo , /
aliquid tranfmutari poteftjidquc fecundum efTc fubftan-" ..y^' r^/
ciale vel accidcncariumrEx.gr.mallcus dicicur cffe in po-
centia adli^a vt tundat > lapis in ||pceacia pafliua vc cun*
daciK.Icem^igpisiQjMCeatia a(flittaTt caim
vcroinfcytentiapamtiavccaiefiati .^ 'i
.^Alcecum vcraj|kaiiilibec poteattar a^aie're(pondeat
faiSQacittfiiem generia ipfi ad«quat;a > ifc eeqncra. Qui ^^*''' ^^*^
JpnMbeiVm duplex ftc pocencia,alcera diuiiiafaltera ^iul^jpt^
iiaCQralis2ccteaca,di(linguendum efTc inprimis dc potc- itgt fsftus.
cia dimna,illa eniin tripiicitcr fpcd:ari potefl.Primo qui- '^^t^Utur.
dem prout conibrmatur potcncise actmx naturalium a- ''^^'^Jr
^cntium,quomodo nihil nifi naturale producit , & quide JJJ^
illi potentix Dei ordinaria? refpondct poccntia paffius^
nariiralifc> Secuado%e^ipoteftpotienMdiQiiiapi<^^
uiyiiizud by
V* *0- ' TlRTtil PaHS 'MKTAPWrf:
I fc extendit ad fupernamralr? tjuofdam cffedus produ-
cendos in ipfis rcbus naturalibus:fic cnim Dcus poteft a- .
. ' ' <juic baptifmali confcrrc yim produftiuamgratix, & ani-
mK rationali tum gracia? tum gloria? dotes infundercicui •
diuinacpotcaciaerefpondetinxciMis ipfts poceocia paiTiaa
obeditmaiis. Tertidipcdbri potedquatenus Ct Tltenas
adhuc extendtt ad qooflam cfetes producendos ^am
extra omne fub jedamnaRinile ex nintlo^cm dtiiiiue po-
teoi^c refponderpotentiapal&ia logicx» ictt non rwHi-
^g(iaocia,<]ttam dicont efle obj^ttam,Ceti rorum poflHU-'
Tttarem : nequeeffim Deas poceft aliquicT^uocam^
aodo produttcrc nifi ipfum fit polfibiie. '
%^mdf$m Quod attinct ad potcnciam crcatam (cu naturalcm. '
fi*^if^ '*Refponderur primo cuilibct potcntiae afttux natura^ rc-
JJJJJJI^ fpondccpafrmam ejufdcmgcncris , hoceft, naturalcm
tam rcfpcclu accidcntium , cjuam formarum fubftantia- .
iium , qax per potentiam adtiuam producl pofluntjquan-
pis iit di/crimen aiiquod inter pocentiam quagi liabet
jnaceria-fld £l9tcmas materialcs quoe cx iliius poteftace e-^
duciintfir eam quam babct ad fermas fpicicualcs > vi-
. delicct adanimas i:smonales>ftdi6fcam eft in Pli7Gcts«S6^
cundo tcfpdoddtur ttOA efle n^cefie vc cuitibec potemtc '
' * > paffitttenaturaIire((Kmdeatpa(nua eittfilemi)cwiu^
pacet in materia prima quap habct potcntiam naturaiem
adomncsformasctiam prqtcritas,vt aliasdocuimus,ciim
tamen non detur porcntia ad:iua nafuralis quxpofTitil-
ias excitare, fcd caacumfupccnaturaiis jnempeomnipo-
tentiaDci. % "
De potentia neutra.
Qv ASSTIO XI. '
POccnciam nentram appellant Philofophi pafCuam
qttandain pocenciam rerum natui jjjnm tnor<fai5 ad
ea qnar nctinautcr ab ipfis neque appectBturf nequevtffii*
. V giuntor. I>e qua quacftio eft vtrAm fit^iem acium^'
potentia paftiua dequa prxccdtfnti quxftione dmsnii^^.
mus , an vero diucrfa fit •, itauc nequc fit naturali$,ncqatf^
^S^^^ violenta, fcdmcdiaE conditionis, ncmpe ncutra.
/JJJlJ^ QuodTtintclligas, notandum eftpotentiam paffiuani
i^^^^i^|j^confi3eraripoiIe ^ttpiiciter : priraoquidcm rationefo*
fir. Uns pttBcipij rcccptmj rc^c&tt^uqiaiad^ta aftuum, vi- •
• " di^iicc(
Diyilizuo by GoOgl(
SevTPvAct.De Propriet. Entis. fl[
dclicet materisc,quo modo pocccia pa/li^ia refpeclu cuiuC- /
cunquL' form^ dicitur naturalis: nihil cnim accidcrc po^ - *^
ceftrebus natidralibus quod firroaceriaeiecundiinfe fpc*
iftatc violcnnldl e«m ipfius nacaratf s appcti cns ferator aA
qualiibet formas nacarales TAIteroiiiodo ^>ei^ari potc^ <
potenciapaffiaaractoneratiascompofitiilatatatis 9 hoc
eft>noQracikmrationeniacerix>ledecianiracioncfornue» *
<]Uomodoporcncia pa(Iiuare(peAa tfuorundam a^ud|->'
cituf natur|lis,refpc(fhi attoiilni tiolcntajdcnitjue rcfpc- ' . ' *
^'aliorum ncutra; hocel>,ncquenaturalis, ncque vio-
Jcnt.iicxcmpli grati.i,fi fpc^flcs poccntiam nalTiua.n i^nis
ad mocum furfiim^dcfirfum, & circularcm ratioiic folius
maccrix prxcifxjfanc crit n.icnrali<;;mnccria enim cR' ca-
pix cniufcumque motus indifcrimiuatim j fi vcro illam
' ipcdes racionc ignis» cum lit naturaic ^ni furfamierri»
Ti^entam /crri deorfum : d e nt);]ae circufcrri ncquc natu- . ^
ralc ncq»:c Wolcntum: htncfic vtpoccntia igtlisad motii^J^^^^*
iiirfum fit nacnratis,ad motnm denrfiimTtolenta) deniq; ir.^uwta»
idmodumeircataremneatra. Sft^antem hsecpc^entiailQMNL
tieurra,reatircr eadem cumpotMa pttI&itan:Kiiralit<|cias
,€ompofici , difttngaiturtanien abipfaexmKtKaireiaat
faltcm ratiotic raciociiiaca, idquc proptcr diucrfam habt-
tudincm ad diucrfbs aftus T rcfpc^flu cnim quorundam •
^dicicur naturalis>re(pe^u veio ahorum dicitur neutra.
VifmmMimiitmtimfitfotintUMiSiuM.
CJ^V AB S T 1 O XI L
• - .
ETfi nonirideatur ntjaftdum rd>a$ in priori faltcm Ptitntk»^
nacacatinftantiquam^cxifVant competcrepoffibilita- ''^"^
lcem quadicuntur poiTc producifea poni aduextiu fiias '^^^ ^
. ca^ > qu^ pofliibilitas potfcft did poteuciaobie^Htta»
^ ncgaii^m tamen eft illam poffibiKtaMi (ea potentiani
dbicdiuam qu.-e concipitur , conuenirc enci ^ufqua9
cxiftac auc producacur,effc aliquid pofitiuum & rcale:ni«
hil cnlmaliud foimaliccr clfc vidccur obiediua illa po-
Centia quam non rcpugnantia , fcu carcntia rcpugnantiac
inrcproduccnda vc fit,vel fiat ; Quanquam alij vocant
• potcntiam logicam. Exquo intelliais cncia rcalia futura
* lion did poficiue ppifibilia , nifi torte excrinicca dcno-
. minatiobe ipocenliaal^tta adiaa pofichu 4 qi^
« « •
Digitized by Google
iX^ TsftTlA PK%t MbYAPHT^.
piMuci , vcl a porentia paffma fubicdi praecxiftciitis cx
^uapolTunccduci.
ABS X im XIII.
atiqupd iiBtiiiale dicacilr pofie tt Ap(
' jiu^fiiapteiiaturart]^^ .nftiiitfides>gratta»
&p.dici (iiaptc natQta (bpernatur^les,quiaetfi eficSus a-
iiquis fupernaturalitcr producatur , (i camen non fuerir
natura fta fupcrnaturalis , nonaliaquvn naturalispo-
differst icntiarcquirccur ad cum rccipicndum. Eft autcmdikri-
pittntta •he- mcn intcr potcntiam pafliuam naturalcm^ & obcdicntia-
^**^**'* * Icm,quodnaturalis prncterquam quod (it capax rccipicn-
^nSl.***' ^ diicuius adhiStaid cam^atutakter afpirsit yfcunacura-
* . lem habct ad ciim inclinacionem: obcaieiittalis>e;d£>«
lani dicil capackatem recipiendi adum (iipeniataralem,
adqueper comparsicioiieiii ad diiiinampoceftacem ab^
qve vlla iiidiiiacioiie auc ^pecict^ nacurali ad eiindem '
Jkl^iyirtff ai^lttffi. PtsBcereadifticpoceniia logicalemiOtt repug-
^fitwiK nancia, a pot^ntia obedienciali>qiidd haec (npponac (em-
per aliquidrcak inquo fit , yiaeliccc fubicdura quod
point lupernaturaJem a<5lum rcciperenlla autcm nequa-
' quam, cum in pura ncgationc rcpugnantiaipofitafit. Si
jMfMfi». qu3c|-35 vtrum quemadmodum potcntia pamua obcdicn-
•^^* tialisjdetur etiam obcdientiahs adliua? Rcfpondeo pro-
' babilc efle iliaiu dari : poffunc cnim non tasuum inccci-
^ picndo , fcd etiam in agendo fupra fuac nacisiiie ylnipo-
/ feiUtidiufn«cobft<^i j^entiacnacuralia,yt p9ceetn|M|i|a
^tcifini y quop pcr pocenciam obedienciaiem* aA|i|aiii '
dBcarrie ectam phyfic^ vc doc^nC(^be61om» ad prodn-
dlMcm gratix,qai tfttfiftas fttpemacunuis in eo^ ^
, {acrofan^ iUa baptilmiaquaabluicttr.ye- •
iim, haec dc proprietatibus entis dida
/ fiuaciaat«
VAR-
♦ I
» <«
Digitized by Googk
- /
QVARTA PARS
METAPHYSIC^,
iiimEmis. ^
Arte« cnris hoc loco fttbiedliuas , hoc cft, ipfius ^y^,
'o v ^^^^^^^ incclligimus,ia»quas aaalogicc diuidirur tri!a4tm
cns,vc func fubitancia & accidcnsi cumquc fiih jffffatrwtfi
ftantia C\t crcaca'^ caquc vcl fpiricualis, vcl corpcjrea» alui i
vcro incrcaca ncmpc Dcus:idcirco dc iis deiaceps>pr^cer>
Hiifsa fubft antii corporca^ qi» ad Phyficum non ad Me*
caphyikum pemnec,dtdmmus: acqfiejUleota
ftum in crcs difputacio^^kiulcmtts» qoamm pnma fr-
ricdeliibilaiicia&aGcidenceiiigento : mimitodciiib.
flancia creaca^iciciiaiji fimdeiiijtelli^cncjiis : tercia , de
fub^antia incr^a 9 iKmpe Eicoopciiiio maximQ , vc i
emn finem omnis noftra iiaec Philolbphica infticucio rc- ' ;
femiiir ac deiiiiacja (juo vcriucis ac fapicati* lumcn om» ,
nc dcriuatur.
PRIMA Dl ST AT liT' ^ ^
hmmtrMSkuta.
De iubftaacia acddencc geofltactm. #. '
Qjr Ai i T 1 o L
PAuca fuperfunt de fubftaatia acdJentc genetatim
ejqphcatida , pr«ter e« qua: in tertio tradbmipriaut ./3'
•«icn ^
: Racfone^demfcadcfinicione & namra
iimc,<}aMrubftaafiia4ofiaUctti£as pei fc;Acc4dcA« vcxd
>?
uiyiiized by Google
<4 Qy^AitTA Paks MnrjkVHxs. .
' . defifiiatur,Ens pec «Irad fiue in aUo:<|u6d iUa;nut|o,.Iipc
^ vcro(emperaiiquo(bbie^indigeac tnquaexiftac, , &
quo fiiblaco pcrcac nccefle cft. Sub ictf^um aiircm acci56-
cis fubfl-annacft,c|uarccum accidciis noniiifii pcrfubflan-
* tianrilitcnSjidcirco dicitur cntis cns,acqiicadc6ipsu cns,
nonnift analogicc,hoc c(l,prcccipiTede fubflancia, 6c mi-
nus praecipue dc accidccc pra:ci'carnr,vt fapra docuimus.
ti^DigiuiMit* Dcinde diguitatc difFcrunc, quod fubftantia longc nobi-
iior ilt accidcntc.ciim ab ipla accides dcpcndcat, ncc oifi
in ordinc^ad ipfam dcfiniri poflic.' A<Ue quod fubftaQtia
nobiliori modocxiftacquam acctdcns^ accidcs (it pro-
pcer fiibibndam,noa mo fubftamia|lK>pceraccides.De-
3 prdms, iiiquc ordiuc di&rutit,quod fit&Aantia nt prior accid£cc
' cemporis Sc natncx prdi^:tcports inquam^cam^quia da-
; tturaliqualitbftaotia, quartcmporc vclpotiusactcrnitate
anceccditquodlibcc accidcns,ncpe DcusOptimus Maxi-
nms:tum quia fubic(ttum poccft elfc prius tcaipore eo ac-
cidcntcquod in ipforccipicur:at mtllum accidens potcft
clfc prius cemporc fuofjbicclo:ordine vcro naturx,quia
omnc fuljiccium eft nacura prms iis qux func in illo.
^^'^r^ Porro accidcns non mediocrcm habet co&uenaenciam
^^^JJ^.cum formafubftantiali : vrenimaccidpnsjttequaqKto
atoii iw«#-Cxift^afubieclo {q>aratum : itanecfermaleiungipo-
teft i macenain qiia (csmei rcccpca «ft:Xc quemadmpdci
^idensii^a 9c form^ dc&ataociir in ordiaead fiion» fiib-
ie^m : Sc ficot cx accidencc & fiibieftoeaeali^fMi ac-
cidencarium,ita cxmatcria 6efarma e^Ie fubftantiaic c6- '
.Wl** ^l^* ftituitur. Diferunt tamcnm multis. PrimOjquod fub-
icclum formae fubftantialis, nempc matciia priiTia,natu-
laliter non poific cifc fme illa , auc aha loco illius fuccc- ^
dencc:acfubict5lum poccft omnuio priuan fua forma ac-
cidcQtaria>ctii nulla fupplcatur ,vc cum acrpriuatur lu-'
miQC»qui acmpenoudcfmic effe ens complecum abfifue
ii)a* fccundo cx foruia fubftaocMli Se- outeria fic vnum
per (ciquia ic Itabcnc vc adus & potcncia ciufdem geM>
xi$: at cxforma accidencaria & fubie&o non i^m. Te2*
ri&ifiiniia fitbftaurialit fecundtSu» fis , eft eflencialic^j: ia^
complecar: at verdferma accidencaria eft in fua racione
formalicomplcta, idcoquc collocari poteft in dirc-
^a fccic fu£ catc^oria;,nou itcm foniu >
fubltan;ialis.
Digitized by Gojogle
^4
$fiV Tl.A«T. De Pahtxi. Ektis. ^ ' .
Jn quo fofita ftt farmalis raiio aecidentU , ^WIififii
DitH c$nftrHAr£ accidem ftQrfim d
fuhitSo, r
QV AISTIOll.
C. Vm vnu mquodque pcc id )9onfticiwi2t , per <|isoi
praecipu^ ab aitjs dlftinguicur : conftet aucem ex
f caeccdcntt qiueiUone accidens a ruhflantia diflingui,
f rf (ectiio qmxliKm exiitacper fe > fed in'aU6»' quodeft
« inhdmte : hinc fic vc mecicd arbkiemiirforinakm ratio-
atm accidehtis in e j ufmoA inhacrentia pofitam elfe. Ve^
ntm cum aliod fit accidens a^u inharcecc>aliud veco pof-
fc inhxrcce, Iiinc duplcx inhxrentiadiftinguituc, vn^ a- uk^nai^
d^ualisj ciiin adu inhxrct accidcns : altcca aptitudinalis, imfitx^
ciiin accidcns licet adu non inhacccat , potcft tamen in- ^«irfw
hicrcrc. Dici mus autcFu rationcm focmalem fcu cflTen- f^f*'^*tm
tiam accidciuis non in a<^ali^ted in aptitadinali iahz^ l^uZu
rentia poficam eilc. Sicque iicdi acdiiens concipiatar (e- /
paratam a (ubiedo, noin defimcpcopterea cSc eflentiaii*-
, ter ac fermaliter accMciiSb<)liia condpiciir &B^ec apcam
Ytitth«reatfttbie£h>.
Sicqne nihil rcpugn« Deom ( qua eft snfinita pote-
ftacc ) fcpacaieaeci&is 3k fiibjcftd > ilhid^que ¶ciii9i
conferuace', a i|od fide ciedimus accidere in aagaftifCmp
Euchaciflise {accamenco.Si quid cnim obftarec,iiiud eircc 7 ]
iiiaxim^ quod vidcrctur cucrti ratio accidcntis : tunct*
nim vcrc non inhxret,iicquc non vidcrctucclli accidcns. ^
Reipondctur cnim etfi tunc non inh:Ereat,fcmpcr tamca
eile accidens,quiafempcc maneta^tum iuhaeccce. Obij- iMM/
cies fort^ : £(te accidentis eft incflc» at fi fcpaceuir i (iib-
je^o non ineric,crgo veri iKm eric. Kefpondetur vecam Mah,
. eflema)otemvcpiiirimam, leiimaordiculciamiiacnne f
legem,h inteU^antnc inhrrffnria ai^ali, tum camcii
iemper:(i camen de infccncntia apticiMlinaU inicU^tary
iempci quidem vcca eric iUa proooficio » hoc niinitam
{cn(u,qaod efie accidentis>eft poue indle: & tuncnegan*
dum e(t accidcns fcparatom non iaciic in codcm icnfu»
' nciopcnonfoireiaeflc. ^
. ginoubm*
• * ♦
m
Qv ABSTIO lll^'
«^fli^i». Vm ekideceifi ruihmis g^neribiis noaetn /intacci-
ntfM, deada n eottftac ex ijs qua; docisimttst ia Logica^
9fik4i*9' C^imctifyVtftiimtaiioaccidentUingciiere
lis fynonymiyaa ?ecianalogjicddancazat, Re&oadecti^
nomufi an^logic^ conuenice : alioqdi dar^nturouo dua-
taxac fumma gcnera, primi inter (e diui^ , quod repu-
gnac dodlrina; Peripaceticx.Deinde nullus e(l conceptus
objedliuusaccidentis racionc fuiipliciter praecifus a con-
ccptibus inferiorum, adco vtdumconcipitur accidcns vc
• accidcns , nulla quidcm nacura fpccialic alicujus acci- "
dentis dcterminatc concipiatunneque etiam praecifa ali-;
\ aua encttas ab pocicace aouem fammocttuigeotrum >
tncicaces i Ilar omncs in coiifuG) & iadecermina^e conct^
f^iuncor» Denique docuimas in Lc^k^ taMoaem en-»
. * . tis>ac pcotadeaecideaiis ih qoa^tam eft enss m agi s proi» '
pci&fubaOam accideatiom genetibus coaueiiitc quam
&obi}cras, rati^nemfidb&fltndifeupcricexiftoiidi <
.\ ' Micrahere cns ad verum gcnus tynonymum rubflaniiat, ;
proindcquc rationem inharrendi feu exiftendi in aiio,ii«
gjHfl^t ludidcm ens contrahcre ad verum & fynonymum ge-
nus accidcntis,cum vtrinquc par eirc ratio videatur. Re- .
fpondemus difparem elVe ratijncm fubfiftentix & inha-
i»acix • illaenimiignificacmodumcllcadi vnifQcmcn;!'
e^odatti mollo. fe habentem in omnibus compIeciaJiib-*
ftanci|8 » ac yero inhaercntia apcitudinaiis (ignificaC apct-
cndtnem modificandi litbftaiitiam ipfi mlMetendo wm
ptssBcisdaaiMlem 9 ftdabfbl^tiiit funplicitetmaltipU»»
acm :. idaoque accidbn^qaod fm Uldmconfticuicatfnoli^
eft aliquid prxcis^ & iimpltckcr Tniim. Quata
aoncludendum cftaccidens rcfpedlunouem. ,
, • (iinimorum gcncrumeiie ^cnusaaalo»'
gjum ciuntaxat,noa ijao* . ^ *
k
' • . . . .
Se.v Tr,act. De Partisvs Ehti»; i-f "
An Uim numef0 aceidens pofit ftmul ejfe in pluribus fnjt*
ifCttSt^ an plura numero acctdrnttM pojlint * '
[imHi ejfe in e^dem fi$h'->
Qv A£ 5 T I ^ I V.
DVa hic difHcuItatcs inter fc fatis coanexx propo* • '
niintur. Qiiod igicur fpeaat ad priorc^rcfponjecur . • .
nacuralitcr flcri noa po;Ie,vc idcm niimcro^dcns &ia 3S2a' '
dilrinccisnanierofubic<ais:coquodvhitasnumcricaac.»^ ' '
adcnciumnacur^ircrpcndctabvnitatcnumcricafubic. ' ' ^
^torum,itaut vnicum numcto afBcidctls, Ynfcttm numcro'^
lubica:um ncccffario dcfiaerct.Diximui auW naturali: \ '
rcr,namrmutcdiuina id ficri poiTe minimd rcpuenac:fic. ' :
m ncc rcpug lat cadcm virtute vnum|a6mquc numcro in '
pluribus locis collocari. ' •
^^^^^^}^^?^^^'^^^ pof^criorcm diiricultatcm , ni- i),^^^ '^ '
naquidc vidctur rcpuguarc vircutc diuinaplura accidc-<<»ii;«fli«^;
panrimcro dilcaxat diucrfi in eodem fubicao collocari;
iicUtnccdiuinxpotcfl-acircpugnat^luracorporaincodi- -
loco rcponerc. An vero id naturalitcrpollit contingcrc^
quomodo, fc(]uentibus conclufionibus cicplicabitur. , /
Prima couclu(io«Accidentia quar pggifMM^^jfcy^^ «J- «
ramq ; mutationcm producutur, non poiTunt vt plutimi2i|n
cflcplurai nnmero ciufdcm generisf in eo^m fiibieAo.Ctt . r
cnim pcrynicum numero accidensfubrcaum ageti phy-
iicp fuffidcnter fimile reddatunnon eft quod agcns^aliud
numerodtHerfum in eodem fubicaoproducat- . . •
Secunda pncIufio.Ex qu^vlitatibus cjuae in vnam intc- %»C§mb^^
fclirciiitoaIcfcunt,ficri non poteft vtdenturpluresnumc- ; . *
ro diucrfx in codcm fubicdo : nulla cnim cft alia ratio
quarcplurcsgradus calorisjvcrbi caufa,vnicummimea> ,^
intenfiorrm calorcm conftituant,quamquiafiraulonMie« c
m codcin numcro fubic^ tecipiuntur: quo fit,ytfiom- •
»es illi gtadus caloris in4iuerUs fubieaisptoducafttnr^''
. tunfjfincomncsfemiiri&iiftincrodiAiiiai. , ' i
Tcrria concIuIio.Conftat catiis qu^ doeaimiv in iogi- ^CWtfftjfc ' I
ca,vbi dc rclationibttsypofie «fcidentia relatiuaplura nu- * ' ;
racro effe in cod^ fubicdto:Exempli gTatia,po(runc cITc
, plu tes p9certiitasef iia ccrfwp acrc ad plurcs filios, . Nc^
■ - . .
Digitized by Google
6* . QVARTA PAkS MbTAPHYSIC. '
, tantfim celaciua > venin^ettam pleraque«bl«iuta pofTimc
ede plara numero in eodem fub)edo > rt pacet I n (pecie-
^ bos iDtentio&alibvte JtiorufR catiiidbrum Sc fimis. AdJe
etiam coiitinuicates^fttccelRoties qux videturefleejttC»
, dcmrationis inquocumqi mocujpi*oiniicc|;cumncfnrc-
pugnet fubic^u aliquod idcm- numero diucrfis moribus
limul atflci : potcruacin codem rubjeclo rcperiri plurcs
^ontmuitates & fucccirioncs numerodiucrfje. Cxrerum
cum duarumluccrnaram Iiimina concurrunt in aere me-
dioinoncxiiiimandumduolumma rcmancre diAin<i;^a>
ied ex ijs^vnum numcro inccnfius iumcn coalckcre»
* ' * ' ' hHtHs traciatHS. ^ ^
^ Dc fubflantia crcata fpi ritualia feu de In-
tcUigcntiis. ^
' , 'Q^ A* t I o I.
* ^fjkam T Ntclligcntias, hoc eft, fpiritualcs fabftantias ^mcdio
^n^^ uiw 1 fiii^ttlcruncinccr Iuda!osSaducxi,& inter pac;anos A-
^umim thci : at vcro non modi racio^fed jtc fides Ch ri fliana do-
cet dari Airgclos (eu naturas cjuafiiam incelligences.iii-
c biunions co dicionis qniim finc reliqdae' omi^s corporeae:
^ & quamois id ex ordioarijs nacurx elfe^Hbus demonfhi-
ri nequeac » cikm xet corpoife2 nuilam babeant necefnik
fi^m cum iltts cognadonem , ni^ fbmfle iuxta Arifto-
•tclicum dos^ma, dicas cx nu^iu coclcftium orbium ncccf-
■ rio coUigi intclliffcntias ipforum mocriccs. VerutH alias
docuimus non clic ncccllarias Ariflorelis dcmonftratio-
Smyt^li/sm nes,quibus id quibufdam ncccilario iiiFerri videtur : Da-
inai.9f/4art li tamcn Angdos ipfc totius mundi ordo vidctur con-
ui nccrc , ad quem fpcdat vt non nifi adhibitis extfcmis
mmtMtutr m^^^ coUieaotoir. Cum igicur conftet in hac retttm v-
niuerHtatc oaci res quafiam pattim corporeas > nartiai
^ittciialcsanempe iiominessCoiiftataDeQiit«ft> vt ucut ex
. msL partt d^otiv m jUam wrpoitat kan^ infedoxe^
. .Djgitized by Qop
Sbi^ TRACT;t)t PAktlB. £nTI4. 9f ,
nc ex alia pactc dentor res plani fpi|pictiaies ipfo homin^
fapcrrorcs,qL!3e dicuncai Iiitclligcntijc.Quod fi dccxtra- ^
ordinams u.itarjc riifcdliba^ rerino lic,cx 11$ licct ncrcfTa-
rio coiichicicrc,tiari cjuaf^am nacuras qux impcnum ha- ' • "^»,
bcent in rcs hafcc viiibiles & maccriales, falccm c^uod ad
mocum locaicm actit>et,vc patcc cx lis qux concingunc ia
cncrgumcnis (cu polieflis a d^monc, iccm cx apparitio-
i|ibus quiburdam,cx iis quoqiie<{ux fiunt arte magica>d^ ' >
dcaculisj& aliis id geaus diuinattoaibos y quac prouidfa^- * '
ciamhanuiiluiilong^ei^edanc. ^ . I
0 Qj^ A S & T I O II.
QVas Philoibphi vocant Intcliigentias a pcaefbntiC' iff»^^»^
fima it^rarum opcracionciTheologi noA quidem luu ^ ^ /
cura:>fed officif nomine angelos,hoccft>nttncios&iemiC-
ibs appe!lanr,co quod i Deo tanqaam fus voluncatis in-
tcrnunci j a.l homincs mitci folcanr.Ec quamuis hoc an- •^V^.
gcli vocabiilum abfohicc lumpri.im ni bonam parccm ac- . . ^
cipiacur,niliiiominus camcn cum additioncimprobis fpi-
ricibus fca d:\!monibus cribuicur. Quod fpcclat ad voca- *
bulum iltuci ii.Eiiionis, feu dxmonij, liccc Placonici no- OMmmis ^
jn^i iftudproiiufcuc vfurpcnc, ad fpiricus quofuis iigui&^ ^ dsmwti*
candQS,fiuc bo;ios,nue malos»in iacris camen pagtfiis ivt- '
mitur ad fignificados malignos duncaxat fpi rita$,in qol^
bos mica eft rerum omnium fdemia fincciiarttate* Vo*
cabutum aacem iftud Graecam eft,ficttc4c vocabatam Aa«
gcli»id&nqae fignifickt ac fiiens. ^ > *
;Conftat aacemapudomnes > angelosfiaefcbnoftfiae
malos elfe fubtiics admodum natura , prompcos, agilcs> / »
mulcarum rcrum ctiam abdicilli narum nocicia prxdi-
tos : an yero linc puri fpiricus & omuis corporcx molis
prorfus cxpertcs , olim etiam apud Chrillianos concro-
ucrfum fuit. Verum priiiina illa vercrum pacrum in ;
^Odlcfia conccnfio iam diu cxoleuit, adco vc nunc temc- *
xa^ium edcc aiTcrcrc Angcloskcifc corporcos > cum Ec- ^nffti jWot
clefia^ach.contrarium Kummo coafcnfii appi;obec444ue <^'P^r
£icis cxpcetU fcnfidie videatuc Concilium.Laceranenfe ^**'^^'^
ccrtium. Acccdunt apecta (acrx Sc^ptune teftimonia»^'^^^
yfi lAc 8. Chciftas dacmoncm q:ui qaendam qaergume-
' .iitfm fioflidebac > tocecirogaQS quo^^iam illi noinea ^flcl^
\ • ' • Cc *. i' '
1
Digitized by Google
9^ QvA^T^ Pars Metaphys.
fc(poii4it: , Lcgio, 'quiic niuUi fumus. Legfo aiitcm «pud
vetcreStfexhomiQiunmlUa compk<^ebacun fieriautcin
aottf dcem ninexic^uo hooiioiscoc^tetaiitai^altitu-
Abftatitiamm corporearain%bimiuretux« Denique i^
liem ratio fiaa4et*Ciiim enim in rerdm naturaeidtitet res
adco corpore^ nihil quic<iuani (piriciiale,a<lmixtbni
•» liabcanc,congruiim crat ordini Vnincrfi,vc cffcnt aliqu^e
fpiritLia!cs,c|uae nihil planc corporeiim admittcrcnr.Con-
jSm cmp9 lule S.Thom.i.part.q.jo.art.i.Ex his facilc cft colligere
nuntuf ex y^nt^elos non componi ex matctia & forma , vt docct S.
mditeru 0- jijQUjj^cocitatOjart.i.maceria cni m pcr fc corporca cfl:
. quarc cum Apgeli cx fupradidis hnt pcnitus iucorporcij
nihil^uicquammatcriae admictunt.Non c(]t tamcninil-
. • ' lisne^n4aecMn£o(ictoexeilenda&cxiflcntia,c{^^^
/ &it e% & noi>eue:Item ex gcncre &; dif{erentia»cirm ha«
bc^t aticjuid cllenttaie inouo aonue«iiint cum rebos
' , cdrporcis,ncmpcmi6dfintuibftantiaBcreatx>&ali<{di
ctiam in quo ab ctiHcm diflcfitiunt,nem}>c quod fint fpt-
ti$nfgr:nt ritualcs. QiKtrcs hic, num faltcm adiiindafibi natnrali-
^U*«&rp*' tcr habeant quxdam corporaficut anima rationaIis,c]u^
rum0§.n$ta Jicetfit omnmo fpirituulis , indicret tamcn ad fui perfc-
' ^onemvniri corpori.Rcfpondcturnon itaelic,acdifpa-
■ lem cflfe Angcli & animxracionalis cx hac parre ratio-
ncm.Anima enimrationalk cCim lubeat clfc intcllcctlua-
lc impcrfciflum, ndn habcc fibi congcnitam rcrum noti-
tiam,fed ncccffcxft,vt illa ^ rcbus fcnfibilibus,pcr.fcnfu$
corporeos hanriaMde6quecorpori vniatdrncceffecil.At
V ▼ero Angelciis habet cfleintellc^aalef eriedhim:hab^tc]v
ab inicio nacurirti cer fibi confignafca$ rcntm omniiim ^j?^-
dncs^^uas proinde k rebtt$ lenfitibtbus non emenc&eat:^'
Qj^AE s T 111.
cor-
\^t^9§%9. Onftatquidcm cx afft:ediais Angclos ncq; cffc
liHjfj pora,ncquehabcrecorpoTa nacuralicec fibiTmca.
Qn^ciu: iani ttrum intcrdum affumant c^rpbnu^ JR.e*
ipondctur itae^jq^odex ^pparitionibus Angelorum
txi fanens Mttm fatis ^pertd cdlligitor. Cvm enim JU^i
/ |a eifll^todi smparxiioitifaafiMimiimtef dromii^ms vi*
: - * " ■ dcientun
Digitized by Googlc
acrcntur,noa/:ftcxiftimanaum cosappaiuiircinvifionfe :
prophctix di/aca.xat,ia cft fccunaum imaginaaonc:illud
cnim cjuod imagin.iria vifionc pcrcipitur,cft in lol.i ima-
gMiationc vidcruis.Sic.Angcliapparctcs Abraha:,vili sui:
nontatLimabipfo,fcaatotafainiliacius,&aLoth.&ci-
uibus Soaomorum. Simihtcr Angclus qui apparuit To- ^
bia:,ab oinnibus viacbatur. Aifumunt aucem Angcli cot- . .
pora vt plurimum cx acrc,ipfum conacnfanao & hgura-
do,&: ctiam noiinunquam adhibitis occultis agctibus al-
tcraao,.]uodtamboni quam mali prxftarcpoflunt.Addc
ctia,prxlcrcim fi dc bonis fcrmo fit,pol]c Deuin ilhs pr«- f
ftarc corpora,non tantd fccunaum c]uantitatcm,aut fifrii-
ra,fca ctiam iecundam quahtatcs in inftaci abfquc vllo
agcntc naruralium immutatanmo & organicis lcu hctc-
rogcncis partibus quafi mcbris inftruaa. Solcnt ctia an-
gcli,prxfertim mafi,corpora rcccs cmortua airumcrc.C<j-
tcru alTumptio non fit pcr informationcautaliam vnionc
fubftantialcm,fca coniunclioncm motoriscum re motd. ^^^^^
Vcrumgrauishicdilficultasoritur,nuinpoirincangcli^^j^^^ ^
in cmfmo^i corporibus aOumptis opcra vita: cxcrcerc,
vcrbi caufa,Ytloqui,comcacrc,nutriri,accrcfccrc,gigncre:
cum illa nonnunqua viacantur contigiflc,vt conftac inul- -
tis cxpericntiis quse ctiam in facris htcris habcntur con-
(ienarx.Rcfponacmus tamc non poifc opera vitx propua
ab Angclis in iiriscorporibuscxcrccri.Katioinpromptu
cft: CuiuscnimcftpotentiaJ , cius quoquecft ackio,vn-
' dc nihil potcft haberc opus vitx cjuoa non habcat vitam
fcu animam,qu^ eft potentialc principium calis aaionis;
atqui affumpta illacorpora carcnc aniina , nec viuunt:
' quarc in illis non potcft opus vitx exeiccri ab Angclis,
Itaque angcli propric non loqountur,fcd a liquia pr<jftant
locutioni pcdimile,quatenus inarc fonos ctformanc hu-
manis vocibus quam fimillimos : ncque etiam vcrc co-
mcdunt^quia corpus aflumptumab Angelo , noncft tahs
naturx,vt in ipfum poflit alimcntumconucrti, cum iUud
corpus carcat calorc natiuo, ca-ccritquc parcibus a^ per- \
aaenaam nucricioncm rcquifitis. Ex qup fcquicur vc cor- \
,pora illa non pofllnc vicaliccrau2cri,cuiu vicalis accrctio
fcmpcr cum nutritionc coniunda fic. Dcniqnc an^^clos
non poflc vcrc gcncrarc alibidiaum cft, ncmpe lu 1^»)^
f •
I
ficfSjTbi dcgcncrationc.
Google
TuKtlA pAXt MsTAPMTJr
piadoct > vel iporentia pafTma fubie^ii prxcxiftcaus cx
qua poiTunccduci.
*■
V A£S T !• XIIL
COmmumsTheoiogoramiencencia e(l > ^4niicteii-
dam dTe ei urmodi potCQliailiobediencialcm « «aa
^''^ , fulueftam aliqaod natorale dicatil]; poflTe reApere lor-
j masfaapteoaturafiiperoaturakt '» .nfuntfidesygracta^
^cMd (uapte natura (bperflatar}iles,quiaetfi efieSns a«
liqais (upemacuraiicec producacur , (i camen non fuerit
nacuraruafupcrnacuralis , nonaliaquvn nataralis po-
Jifer/it cenciarcc]uiretiir ad ciim rccipicndum. Eft autcm diicri-
ftuntta men intcr potentiam pafTiuam naturalem, & obedientia-
^$mmHf M Iciti,quod naturalis praeterquam quod fit capax rccipicn-
^^21 alicuius adlus, ad cum ^acuraUccr afpirac yCzu natura-
^ ' iem habet ad eum inclinationem: obedicntialis vero fi>-
Jamdicit capiKitacem rectpiendi a<5^um fupernaturalcm>
idqucpcr comparacionem ad diaiaampoceftaccm ab^
<}uc ?ila inclinacione autappeticM^nacuraliadeundem
M^^fifMi a^faim, Pcflttcfea diAitpoceotia loeica (eu non lepug-
2^1^^ n^ia^ i pocqntia obedientiali>ottod luic fupoonat fem-
M^ffM. pcraliquidrciieinquo fit , vidclicct fubie^m quod
poinc fupernacuralem aiflum rccipcre;iliaaucem nequa>
quam, cum in pura negacionc repugnancix ^ofica fic. Si
quxras vtriim quemadmodum potentia palliua obedicn-
tialisjdctur etiani obedicntialis adiiua? Rc(pondco pro-
iMbile eflc iilain dari : poflunc cnim non caacum in reci-
piendp,iedetiamini4^ndofupcaiti«iiacurae vimpo-
teftati diumisobftqtti agentia nacuralia^vt m a^ipa
;^ptifini > qua^ pcr pocentiam obediencialem a^Huam
dBccuricaciam phyfic^ vc docent ttioblogiy ad produ-
dteoemgratiati^ cfttfiAut fivematnsaus in eo^
. ilaaofimm iUa bapcidni aqiiaabltticar.yc*
j;um hxc dc proprietatibus entis di^
fumciant^
«
. QVABl-
Digitized by Google
4-
QVARTA PARS
METAPHYSIGJE,
.. .. s^y . .-. , : , ••:
. r RACTATI^S f>E PAJSr .
tikmEmis. . ^ ,
Arcesciidsh^c locorHbiediiuis , hoc cft, ipfms Yru bmm
. ^ fpcctes ificeUlgimus,t«qaas a«aIogicc diuidi rur trJffHm ^
t 'iT^ j^i ens,vc funt fubHantia & accidcnsj cumque iub^/putmi^ku
ftaatia fit crcata , caque vcl (piritualis, vcl corporca, alia . ' »
▼cro incrcata ncmpc Deustidcirco dc iis dcinccps,pr^tcr-
joifsd fubftantia corporca, qu2K ad Phyficum non ad Mc- •
taphyficum pcrtinctjdifTcrcmus: ac<]ue adco tradlacum '
fluin iu trcs difpucacioQcs iliiiidcaiis» quanim prima c-
sxt dc fiibiUiicia & accidcncc in gemte : ^uaikcleikb-
fiantia creaca i^irtcuali (kxk dt iiuelUgeiitits : ferda ,
rubftatit ia increaca , iiempe Deo opcimo maximt , tc ia
txAn fioem cmuiis noAxa laec l^ilollbphica tnftitucio rc- ,
feftunur ac dcfimtii f ecitafis aciapiciitiji lumcn om- .
aederiManiff.
FRIMA Dl S^V Vr AT l<jr ' :\
DefubftaQtta.&accideaiegeiicta|im«
V S T I o L
PAucafuperfuntdcfubftantia&accidcntcgcneratini «
cxpiicanda , practcr ca qux in tcrcio traaacuprim* ,/ •'^^
pnmar^
rMiii
parcis Dialeaic^c tradidimus.Qiiod vcrofpcdat adpr«-2«p
fcntcm vjuxftioncm, rcfpondemus mdciplcxcflc difcri-IW
Bicn intcr vcnitnqiic:dilFcrunc cnim racionc,digniaicc,3c
«cdine : Ratione quidem fcu dcfinitione ig, m^axt diife-
iitni,9tt6dfttbftaatia4eimaturBnsper^^^^^^ vc^ft
Digitized by Google
--- - - — -X *
<4 Qv^iiRTA Pajls Mvtaphys. .
' . . defiiiUniriEnspec airad fine in alio:ciuod iUaiiQlloi bpc
^ verd (emper aliqob fitbie^bo in<iis;eat in quoexttoe. » 6C
quo fublaro pcreac ncceni cft. Sulncv^uni auccm acci
cis fubflancia cftjquarccum accidciis noniiifi pcr i!ul>(lan«
• ciam (ir ens,idcirco djciturcntis cns,atqucadt:6ipsLi cns,
• ' nonniii analogiccjhoc c{l,prrccipucde lubflantin, & nii-
nus prarcipuc dc accidccc pra:ciicarur,vc fapra dociiimus,
uD^Mit» Dcinde diguicace diffcrunt, quod fubftancia longc nobi-
iior ilc accidcnccciim ab ipfa accides dcpcndcac, nec nifi
in ordihc ad ipfam definiri poffic. Adde qaod labflaQtia
nobiliori modoexiftaciquam a€cideDSy8c accidcs (icpro* •
pcerfubftandann»Qon verd rubftaiicia]^j>ce^accides.De-
ipr4mi^ nique ^irdiiie difieruiit>c|ttod fnbflnntia uc prior accidice ^
cemporis & namsx prdigeucpc^ts iaqsann^cum- qida da-
cur aliqua (U>ftancia, quse cempore vet potius secernicace
anccccditquodlibct: accidcns,ucpc DcusOptimus Maxi-
mus:tuiu quia fubicdtum poccft elfc priiis tcnipore co ac-
cidcntc quod in ipfarccipicur:ar n\illum accidcns potcft
clfc prius ccniporc fuo{ubicclo:ordinc vcro naturx^quca
omnc fuyicdum e{l nacuia prius iis quaz func in iito.
ns non m^iocrem habet co&ueuienciam
cum forraafubilauciali : vceaimaccideasnequaqc^dm
^ ,mm' exifti| a fubiectoiq>aracum : ' ica nec forma (ciungi po-
ms* ceft i maceria in c\\u iemel ceiie^»«ftsSc qttemadmddfi
4iccidea$}i|a 9c fbcm^ defioioQUIr ia or^ead fiiu^ fiib*
iedhim : &ficac ex ;iccidence& fiibieAoedeatic[U0l t6-
'cidencarium,ica ex'inaceria & fimna efie-fiibftatttiaie c6-
Mfit i^ituicur. Diffcrunt camcn in mulci^. Primo,qaod fub-
iccluni formas fubitancialis, ncmpc matcria prima,nacu-
laiiccr non pojfic cfTc fuie illa , aut alia loco illius fuccc-
dcntc:atfubieclum poteftomnuio priuari fua forma ac-
cidcncaria,cCii nulla hippieacur ,vc cum acrpriuarur lii-
miac»qui nempenoadeiinic cileens coiuplecuiu ib%ae
iUa. Secundo cx forma fubftaackli maceria fic vaum
periei^uia ii habcat vc a<flus & poccntia ciufdeiilgcnc-
lis: accxformaaceidcncaria&fubicdonoaiccm.. TdE*
ti&iforoia fisbftaacialis (ccundiki ft » eft eflcncia&c^^ ia-
complcea': atver&femuaecidencadaeftiafiiautioac
foraalt conqileca/ ideoque cotloeari poceft in dire*
;fta fcricfu«catc^oria:,noniccmfoiau >
fubftanuulu.
Digiiizea by i^OOQle
$JBV THACT. Dl CAILTll. BHTIS. if
Jn quo fofifa fitform^lU raiio /tccidentU , an f^Jpf
Dtm conJcrHATi amdens feorjim ^ i . •
fuhiecio, f ^ » '
• - . * ,
♦
r** ' • • f
CVoi vnumquodquc pcriieonftttiUKut > perqood .1
praeciptid ab alijs 4M^^i>g^^^"^ ' conftet aucem ex '* ' ^ j|
^neccdcnti quriUofie accidcns a ruhfUmtia diidingui,
^tf (crdiB qiiodttQii ezilWper > ied in ati6 1
.itthaeieie ; hincfic vt memd ari>icicmiixforiii^
«em acci4eocis in e j ufmodi inkaniaKift fofitam efl&
rlin| ciim altoil fit accideas a^ inhjReie>aliud Tcro por*
fc inKxrcrc, hinc duplcx inhzrcncia diitinguicur, vn^ a- uk^ftnti^
Aualis, ciim aclu inha:rcc accidcns : alccra apcicudinalis, impiix,
cum accidcns liccc a<flu non inba:reac , poccdcamcn in- ^cd4*nt
ha:rcrc. Dicimus autcra racioncm formalcra fcu clTcn- P^f^rASum
liam accidcntis non in a(^uali,1cd in aptitttdinali mhat- *^J*f^
leotiapofuameiic. Sicquciic^tacddensconcipiatur fc- /
paranim a fitb)edo> non defimcpcc^erea efle cdiuictaii*
, car ac fermalitcr accidcii^i^a Goiidpiciir ieaqper apcmA
vcinbcreacfiibie^. ^>
Sicqiieiiihil icpug«ac Demn ( qua eftiafiiiicapoce-
ftace ) fcpacareaeci&s k fiibjcA6'> ilhidque (epaiactii^
«mfeniarc;, aiiod fidecieAmns acddcrein augnftiffima •
Euchariftiac (acramcnto.Siquid cnimobftarcCjilludeirct 7
iiiaxim<^ quod vidcrctur cucrci racio accidcncis : cunc'c-
nim vcrc non inhjcrcc,fic<jiic non vidcretur cHc accidcns. ^ ,
Rcfpondctur cnim ccli cunc non inhsercat^fcmpcr camca
efie accidensyquiafempcr manec apcum inhxrccc. Obij- ojMi»«^
cics foit^ ; Eflc accidcntis cft incflis» ac fi fcparcCMr i fiib-
jcdononineciCiCrgo variQoncrit. &c&oiidccurvesam.tfW«i^.
eficmajorcmvcplocimam, ftiniecaordin^uiamnaQnHe ^ "
legem>fi inmUigattcnr de iafaaeictttta aftnaii» non camcn
iempcr.*fi camen de inluMciitia apcicndinaU inscUigacnry
icmpcrquiAmivcmcrkiliapropofi^ hoc niiiiifnm
{en(u,quod efic acctdcncis>eft pofle ineflc! Ic ctmc negan*
dum cft accidcns fepamtmn non ineife in eodcm fcnfa>
ncmpcnoapoiTeiacflc. j
Digitized by Google
tfi ^VAHTA PAR$ ilSTAFHySlCi^H,
Qjr s T X o III/ * .
jighift Vjh ekidedsni <ii(iifnis generibus nouem finc acci-
iit iEooftac ex i|s qux docniiiius ia Logtcaiv
Qumcor»nnim ratio accidencU in genece c^i^Uemac i^
lis fynonym^ftn veri analogicc duncaxac« RelpottdecuXi
Boiinifi analo^c^ conueiiire : attoqni darencur ouo dqn-
caxac fumma genera, primo intcr fe diuerfa , quod repu-
gnat do^lrina: Penpateticaj.Deinde nullus cft conceptus
obie6liuusaccidcncisr.ationcfimpliciterpraEcirus a con-
ceptibus inferiorum, adco vt dumcoucipitur accidens vc
' accidcns > nulla quidcm nacura rpcciafie alicujus acci-r
dcntis deccrminat^ conctpiaturmeque etiam prasciia alt- -
' otta enjctcas ab asicfcaceaoucm fummoni^flil^jenJerum > QbSk.
'/ \ CiiciCdttes iUfle omnes in confu& Sc iadecermiiiaieconci*
piunair. Denique docaimns in LogK^ ratioAem en-*
dSjjacpiomdeayideogisihqiia^iciimeftens» magls prq^ >
pri^ quibiiflam ac^dcacinm gencribiis conuciiiic qiuuni
aljjs. /
Siobijcias, rati^nem fubfiftcndi (euper fe cxiflcndi
contrahcrc ens ad verum gcnus rynonymum fubllantix,
proindcquc rationem inhaerendi feii cxiftendi in aliojii-»
ludidcm ens contrahere ad verum & fynonymum ge-
nus accidcncis^cum vtrinque par cilc ratio vidcacur. Ke-*
ipondemus di^arem cile rati||pem fubfidentiac & isrilB-*
saatix , illa cnimfignificacaiCMiiimcflcnilivniforiticQi^
eodem huMio ie iiabencem in omnibus complccisiiab*
ftancijfi, ac ▼eroanfaatrcncia apticudiiiaiis fignificac aptt<»
OKlinem modifica&di fid»ftanciam ipfi mhsnrendo ofa
prxcisicaiMlem , finlabfiiltic^fimpUcicermulcipUd»
€cm idhoque accide&s^qooi pes illilm confliniiCHrinQa
cft aliquidpraccisc & fimpiicater vnum. Quarc
aoncludendum eftaccidens rclpcdu nouem. ^
Inmmorum gencrumdfe genusauai^
^am4untaxac,nonijitO«» .'• ^
/ nym^m. ' • • •/
4m
SbV TK^ACT, De i?ARTIEVS EnTIs/ jtf/
Ahiditm nmmt99 Meeiitnsfojpt fimulff^in plurihw [ui*
fimiU ejfi in t$dem faim
V AE S T I © IV.
DV« hic diificuftatcs inter fe fatis conncxa: propo^ • J •
-nuntur. Qaoa igicur focaat ad priorc, rcfpondetur
nacuraiitcr fien noa pu/icvc idem numcroaccidens in ^^rti* i^.
diftindris namero fubicaisrco quod vnitas numericaac- ^nia^ •
cidcntium nacuralircr pendct ab vnitatc numcrica fubic- *
d:oriim,itaiu viiicum numcro accidcns, Tnrcnni nitmeto ^
lubicdum ncccHario defidcrct.Diximus autert najurali-
tcr,nam virtutc diuina id ficri poflc minima rcpugnatrfic-
u : ncc rcpugnat caacm virtutc vnumy 6 mque numcro itt '
.plurjbus locis collocari. •
^ Quod vcro fpcftat ad poftf riorcm diffiqiltatem i iii- D.p^^ni.A
hilquide vidctur rcmignard virtutc dininaplttra accidc-^Ji.»^ii.
tja namcrodutaxat7iiucr(ain codcni fubic(f^o collocari;
ii^lt 0^cdtuin2e potcftaci rcpugnat^rura corpora in eodc
«•torcponcrc.An vcro id naturalitcrpo/fit contingerc,5c
cjuomodo, fc(]uentjbiis conclurionibus cxplicabitur. '
Prima couclufio. Accidcntia quac pcr motu:]^yficavc- »
ramqjmutationem producijtur, nonpolTuntvtpIurimum
cffc p! ura n nmcro ciufdcm gcncris in codcjn fiibicdo.Cu
cnim pcr vnicum numcro accidcnsfubicdum agfeiphy-
iicQ fufiicicntcr fimilc rcddatur,non eft quod agcnsrfdittf
numero dtucrfum in codcm lubledoproducar
Secunda |concliifio.Ex qii^aHhis qua^ in ▼naminti»^C«i#/i</St;
ttorcm toalerciu^^fiqri non potcfi vc dentur plurcs numc- :
rodiucrtae in eodem'(ubie^o ; nulla cnim cft aliaratie
quareplunesgradus caloris,vcrbi caufa , vnicum numero ;l
imtfnuorem calorem conftituant,c]uam quia fimul orancs
ineodcinnamcro fubic<flo recipiuntur: quo fit,vt fioni- -
iics lih gradus caloris in diuerhs fubicdisproduicantiu;^ •
tunc fint omncs rcmif5& numcro diftindi.
Tcrciaconclulio.Conllat exiis qu^docuimus inho^^h^mh^ki
ca,vbi dc relationibu^polFc accidentia rclatiua plura nu-
^nerp eiTc tn cod^m fubie(^o:£xempligiatia,poA^tt
, plare$ pt^iutatcs a««ft4fmpatfe a4 pliimfeUoa, . J^et
i
f Digitized by Googl
4
6)1 QvARTA Pars Metaphysic.
, tantiun reUtiua i verisiAettatn pleraqaeab^uca po(riinc
effe plara numero in eodem fiiD)edo > rt pacet i a fpecte-
^ biisintentionalibas<looruincanJi<bram& fenis. Adde
etiam concinaitaces&fiiccdliones cpiac vtdetureflteiur-
. demranonts inquocutnq> motu;pVoindic)$eAmnchiire-
pu^nct fubjcftu alic]uod idcin' numero diucrfis moribus
limul ahFici : potcrui>cin codem fubjcdo icpcriri plurcs
concnuitates & fucccffioncs numcro diuerfx. Cxccrum
cum duarum luccrnarum lumina concurrunt in aere me-
dioiaoncxitiimandum duo lumma rcmancre diflinC;^a>
(ed ex i js vnum numcto inccniius lumcn coaiciccre.
SEC D A D I S PrTAT i Q
hfiifu tractatHs. ^ ^
De fubllancia crcata fpirituaiij fcu de In-
tcIiigCDCiis.
f ■ ' 't
At^ftmtur lnt§lUgtnti4L.
V A I t I O I,
^ . T Ntclligcntias, hoc eft, fpiritualcs fubftantias ^mcdio
4hpiiiwh 1 fiiftuicjcuntintcr IudarosSaducxi,&: intcr pap;anos A-
^ffmrim* chet : at vetd non mod^ racto>(ed fidcs Chrifliaiia do-
cct dari Airgclos (eu naturas quaClam inceiltgentes (ii-
biimioriscodicionisqaamiiiitreliquxomrfcs corporeae:
^ ^ quamnis id ex ordinarijs naturae effirAibus demonftti-
H nequeat > cilln ret corporeac nuHam babcant-necefla*
fiam cum itlis cognarionem , nifi fomlle iuxta Arifto-
^ -tcUcum dogma, dicas cx rnotu cocleftium orbium ncccf-
\» rio colligi intcllijrcntias ipforum motriccs. Veriim alias
docuimus noii clic ncccllarias Ariflotclis dcmonftratio-
St^^hHfysm ncs,quibus id quibufdam nccciTario infcrri vidctur : Da-
tn4it tfi4ariii tamcn Angclos ipfc totius mundi ordo videtur con-
^"^'i" uinccrc , ad.qucm (pcdat vt non nifi adhibicis excremis
#if«(f4Miir jnediacoUieaatur, Cum igitur conftet in hac recum
niuerficace dari res quafdam parctm co^rcas , partna
^picii»aleS)Bempe bominesyCOQtftotemeum eft, vt hcuc ez
viu jparte d^oav mffauiifi gpfponai bamift« infcisoxei^
* * ■ fic-ex
!
!
i
. • Digitized by Goo^te
Sb^ TRACf.toB PAkTIll. En^IS. . '
fic cx alia partc dcncur rcs pLiae fpidcuales ipfo iiominc , ' .
(upcriorcs,quxdicuiuai- Iiitcllis^cncix.Quod li iccxcra- ^ " • '»
ordinariis nicurx aifc<ilibai fcrmo fitjcx 11$ liccc ncrclTa-
rio coucludcrc,dari ^uai^am naturas qux impcrium ha- ' • ''^ \
bcenc ia res haice vllibiies Sl maceuaies» (alceca quod ad j
mocam.[ocaicmatciQct,vcpacccexiis4]oxcoiitinguntiii
encrgumenis (eapoiiei&s a<i^raone>icemerappacicio-
f|ibus^bardamicx iisqaoq<ieqocfiant arteniagi^ , ' >
dcacaUs>& aliis id genus diuinattoiiibas > qua: promdcA- ' ' |
ciamliufflaiilamlong^ei^ccdunc. ' ^ . . ' ^
^ljtd ftn: inttlligentiA, - ,\ . 1
# * Qjr^Aa S.T I o II.
QVas Phitofbphi vocanc Incclli^entias i pcacftantir-
(imai{»nirumoperatione»Theoiogi noAquidcm na-
turxjled orficij nommc angeIos,hoccft,nunciosfiucmif-
fos appclla:i:,co i]uod a Deo rauquam fux voluncacis in-
ccrnutuij ad homiucs muci folcanr.Ec quamuis hoc an- ^^f^ii*
geli vocalvalum abfoluce (umprum in bonam parccm ac-
cipjacur,niiulominus cameu cum addicioncimprobislpi- '
ricibus fcu darmouibus cribuicur, Quod fpcclacad voca-
wbalum illud dacmonis, &tt dacmonij, lic^c IMaconici no- Odmmis ^
iftudpromifcuc vfiirpcnc, ad fpiricusquofeisiiguifi^^
candos,fiuc bonos,(itte nMios»iniacciscamenpi^Uiilsiiib- *
inicur ad fignificados maligiios diincaxac (piricuS)tQ qni-
bas.miraeftrerumommttmfdemiafinecliarfcajce. Vo-
cabulam aucem iftud Grxcum e(l,ficuc^ vocabulum Aa-
gcli,idenic|uc (ignificac ac fcicns. •
Conftac auccm apud omacs , angelos (lue bonos (luc ^
malos clfc fubciics admodum nacura , promptos, agiles,
mulcarum rcrum cciam abditiirimarum nocicia prxdi-
tos : an vcro fmc puri fpiricus Sc omnis corporcx molis
pcorfus cxpcrccs , oiimctiam apud ChriiUanos contro-
uerfum fuic^ Verikal pc^ina illa vetcrum pacrum i^' - *
£ec;iefi9cont&nfioiamdiaexoIeuic,adeoTcnancteme- *.
x&h9^ cfiet afTcrere Ao^closKefl^ corporeos > cnm Ec- .4iipl4
defia;Cach.cohtrarium (uqEtnio contenfii appcobec^dqae Mmm ^rff^' ^
iacis cxpce&i jenfifie videacuc Concilittm . Laceranenfe *!''*^ s
ctrcium. Accedonc apccca (acrflt ScHpcurac ceftimonia»'*'^ l
vc Luc. 8. Chriftus da^monem qui qucndam cncrgume-
' . num polUiebac > iaccrrogaas quocyiain illi Qomcu cAc^
Digitized by Google
QvjiRTA Pars AIetaphys.
Kipondic ,Legio, k^uisi niuiti Aunus. Legio autcm«pikl
vcceresyfex hosninain millia eoinpiedUbacuc: fieri aucem
non pdterat ytin exig^o fcomioiscocj^teUQCaqialuiBii-
fio wftancianim corporearain%bntineEetiir. DeniqQtt i-
dcm tatio foadetndamcnini in rerom natutacau9^<cfl
tid corporcJc , vt aihil quic<]uam (piriciiale admixtaai
' habcant,congcuttm erac ordini VniucL'(i,yc cirenc aliquas
fpirituaIcs,c|uaE nihil planc corporeum admittcrenr.Con-
jjo» etm^t lulc S.Thom.i.part.q.yo.art.r.Ex his facilc cfl colligerc
nmntmr *^ Angclos non componi ex matctia & forma , vt docct S.
JM^< ^Thom.lococitaro,aLt.i.materia enim pcr fc corporcacil:
€[uare cum Angcli cx fupradi^^^is lint pcnitus incorporeij
nihilquicquammaceri^ admictunc.Non eft camcninit^
]i$ iic^andaeompoflcto excilencia & ex]flencia>cum pa(l
iiatelie&non circ.Item exgenere Acdif{exencia»c{lmlia.
beant aliquid eliemiale in quo conoeiMttnt cum rcbos
corporetsi netapc ouod fint uibftanciaB creatae» & ali<}ttid
ctitfm in quo ab eifdem diirentiant>nempe quod finc (pi-
^•n egt^t ricuales. Q^res hi c> num falccm adiitn^la (ibi nacurali-
vtmnrf' tcr habeant <]ua:dam corpora ficut anima rationalis,c]uq
^m*fn4M licct lic omnino fpiriruaiis , indigct canicn ad fui perfc-
** ' (ftionem vniri corpori.Rcfpoiidetur non ira effc^ac difpa-
icm cdc Angcli & animxrationalis ex h:ic parre ratio<-
nem.Anima cnim rationalis ciim habcat eilc inteilcftua-
lcimpcrfe(flum,non habet libi congcnitam rcrum noti. .
tiam>fed nc€eftexfl,vt illa ^ rebus fcn(ibilibus>pcr fenfus
corporeos hauriac,ide6quc corpori vniatur ncccllc eft.At
veco Angelus habcc efle incelie^uale perfe6bim:hab£t^;
lb initio natuudiceitfibi confignacas reram onmiam i0i|i-
gines>quas proiode k xobtts ienfiiibibns fton emendicac.
1 . * •
VtrumMngeU aJfHmtintcOiford. #
Qj^AE S T I^O IIL
%^jr*rti» f#- OnftacquiJem cx aiftedidir. Angclos ncq; cffc coi-
V^^^ra f neqtiehabcre corpora nacuralicec fibi vnica.
Q|Ufttcar sam Ttrum incerdiun aftumattt c^rponu^ JLe»
fpondctur icacfle>qi?od cx apparicionibos Angelorum
lalacrislitcrislatisapcrt^colligitar. Cometiim^Angcli
f a dttftiodi appacidofiibtts-iMmnHUter ttfaroiiuttbiis ti-
deccntar^
Digitized by Google
3f
pc^h^i^d[i^caxaf^i>d cft recuinium imaginati6ne:ilMi .
enim quod imaginaria vifione perciritur,cft in fola ima-
g^riationc videnris.Sic Anacli apparctcs AbrahvTjVifi s5c
aon tatiini abipfo,(cd a cot.i iainilia ems,& a Lorh.&ci- •, ^
.uibus Sodomorum. Similiccr An<Tclus qui apparuit To-
Dix,ab omnibus vidcbacur. Airumuntaucem Angcli cor- / *
pora vc plurimum cx acrc,ipfum con^eniando &figura-
cio,&: ctiam nonnunquam adhibitis occultis agctibus aJ-
icrado, ^]uod tam boni quam mali prccftare poiiunt. Adde
cua>pr;|:ie£dm fi dc bonis fermo fit,poHc I>eum iiiis or«- \ r
flarc corpora,npntancu(ecunduhiquanncatem>a4i€ng(t- ,5
^a>re4^<tra^i iccundum cjttalitates ia inilaii ajb^tie vilo
%cntc nacuralium immutaca:imo & organicis fett hccc-
' rogencis partttMis c]uafi mcbris inftruda. Solcnt ctia an-
gclijprxfcrtim ma[i,corporn rccr-s cniorrua aHumcre.Ce-
v?>!^ ^^^""-ptio non hc pcr infoiinariv-jncaucaliam vnioiic
ancialcm,fcii coniunclioncm mocoriscum rc moca.
VcrLi:n grauis liic difttculcas oritur,nmnpoinnc angdi ^'-^**" ^J^-
m ciu(modi corporibus a^umptis opcta vitaexxcidMitt» '
verbicaufa,vclo<)ui,oomedertitilitriri,accr|B(S»l^M^
cumiilanottininqQa vidcancur contigi|re,vtcoii9^tsm^^
tisexpenentiis qua^etiam 19 fittlhs kteiis hs^^
iignacaD.Refpondemus tamc noanofle dpcfttti^n: proprin
ab Angeli/ ia illis 4lippnbns e^cert.IuiiiikpTempttt «^f^
eft; CuiusenimeApotentia) , eius quoqueeft a^o,vtt-"*"^
.de nihltpoceft haberc opus vicx quod non habeac vicam v ^
.icuanimam,c]uc crt: poccncialc principium talis acflionis;
atqui aflumpca illa corpora carcn: anima , ncc vuiunt:
quarc in illis non poccH: opus vitx exerceri ab Angclis^
Icac]ue angcli propric non loqnuntur,fed aliquid pr^ftanc
locucioni perfiaule^quateni^Jn^ue&aos^c^
manis vocibus quant'£«hlUtfll|i^^: heque ettdn^^^co^l \
c^imc,/^mcotpu$ailimifCum^AngelQ^^>
|i4tut4;,Vt#iip&tgihpofQt alimenm^^
^ipQf ear^ caloi#M|imi^c^^ pm^bi^^lne^
^^cndiHiE^inipkii^ qup fequicur vt caf-; '
ig^ilUnto • . j
whipcr cum nutritionc coniun(?ba fit. Dcni'?'ie ar.- clos
iion polle vcre gcncrarc aUbidi(t^um cft, nenipe in rhvi ..... >
■ ^ '\
\
fijjijaTMclcgcncrationc. • ' -<
. . .
^ * Cc } ^
Digitized by Google
QvAETA Pa&s Mbtaphy>ic;
§Uonum€rofint Angelu \
A£ s X X o IV. ^
D
Vbitatum olim fuit cxicruonc an magno numwro
cflent AnaclhNonnulli cx vctuftionbus Pcripatcti-
cis intciligennarum numcrum pcncs numcrum orbium
caflcfimm cicfinicruni ; vndc nonnulli dccem tantum in-
iclligcnriasadmifcrunt ciFc , cjuod totidcm cilcnt orbcs
. * cadocomtotales.alij quadraginca(cptetD> vel €|aadragin-
ca noucm ad {btnmam» eo qiiod totidcm cfTenc coeloruin
orbcs paniales.Non eojm alio Rnc ilti incdligencias ad-
imcteoaiicquam vtcflrios indcfenb Jabore citcumboitie-
^dsMmmm ttnt. Veram ingencem^lTc Angelorum numin-Qm (acrs
f ij^MMif. paginc latis aperc^ ceftancar:ve Daniel 7. MiUU miHi^ ^
4trmijh^iifant et^^decifis renterlM mi ta ufftftihani ei^ whi
- poniturnumcrusccrtus proincerto. Deindc cnm conftct
XX lifdcm facris iircris vnicuiquc hommujn Anirelum cu-
Itodcm acputarijtotquc hommcs iam cxtitcrincj cxrcntj
' * & futuri fint , & pr^tcr iftos multi alij iint c]ui ad hoini-
.Dum caflpdiam miQtmcdepucancuri hincconiici potcfi
-^' ^uanta fic Angeiorum mutticudo. Quare mcruo S.Xho.
\ . lip.qjo.attic.?. concludit cjuod fubOantia: immacerinlcs
4xcedantiecmid!|mmilkisudincm fubdantias maceriales
qoafi ificcimpiarabiltcer^hixca illud D.DionyCc.^.C^lcj^,
Hierar.Mum fimc beaci exercicus (bf crnanufi mencium
if)£r'mam & conftridam cxccdcntes noftromm materia-
Himonutn numcrorum commenfarationem.Ihmtmcramnuo- -
*»ff»i »W> fl^c cdc malorum Angelorum feu dxmonum muliirudi-
i^ftde» vnem Piatonici agnouerunc,c]ui alios acrcos>alios igneos,
*** ' "* alios terrcftrcs cife arbirrabancur , licct non omncs illos
maloseflc voIucrint.Sacra: vtro litcrsc id fatisaperte te-
ilan^u» ,YC cum lu Apocalypfi dicitur,Draco fccum traxiA
ifi ccfitiam partem Acllarum; Quibus verbis fign i ficatur *
^ ' ^aagnam Ahgelorum multicudinem fimul cttmLucifi^
. jprindpecorruilie. fix ccNkni loggf iUud etiam coUigitur»
lioa tocibng^os pecsBafliiei]tt^
' S<T1|Q. r,part.<]ua^$) .aft^f .fio^eplures cfiip bonos qaiA
j^AaltgQOs^irittisjqui Sac^isiiS^ibik nifi cert^ bc^lfiim .
paitcm adscduant. \' , ' • *
Obiicics torfan.Quo magis aliquideft proptnquumr-
Ai>iaiito iiuaus eftmultiplicatum»vciiinvii|p
f . -^ - • • .* - • natura .
Digitized by Google
Sev Tract. pE Partib. Entis. 7j
natiira autcm Angclic;a fir.nmac vnicati ncmpc Deo, lon-
gc viciiiiorcft quam aliaijiweuis natura : qaarc videtur, £§luti$,
<Iuol1 fic mulritudinc omnium minima.Verum refpondc-
tur fatis in eocluccre intclligcntiarum vnitatcm &fim-
plicitatcm , c]uodin fui compofitionc paucioribus indi-
gcantcjuam rcs matcrialcs & corporea: : praifcTtim cuin
Jlla Angclorum multitudo diumar maje{latis dignitatcm
commcndet,fic]uidem rcgia majcftas fubditorum muici-
tudinc honoratu:.
M
G^uodnmm fit dtfcrimen inter Angilos,
Qv A E s T I o V. ^
Vltiplex a Pliilofophis ac Thcologis difcrimcn »• d$fcrimm
intcrAngelos alTii^nacur. Primiim enim ordinc
dilFcrunt : trcs cnim dicuntur enTe illorum Hicrarchia:,in
cjuarum vnaquaque tres lunt ordmcs. In prmiaquiocm
primum ordincm tcnent Seraphim , fecundum Chcru- .
Dim,tertium Throni. In fecunda hierarchia primum or-
dinem tcncnt Dominationes , fccundum Virtutes , tcr-
tium Potcftaccs. Dcniquc in tcrtia,primum tencnt ordi-
ncm Principatus, (ccundnmArchangcli,tertiumAngcli. '
Eft autcm Hicrarchia , (i nomcn fpeclcs , idem ac laccr
principatus. Duoautcm in quouis principatu confidc- ^n£tlormm
ra )tur, ncmpc Princcps, & multitudo ordinatafub prin- ^«"'«rcAi^
cipc.Si igitur facrumillum coclcftis militixprincipatum
rpcdcs cx partc impcrantis fcu priacipis , non nih vnus
dicctur : Si autcm cundem conlidcrcs cx partc multitu-
dinis gubernatx, multiplcx vidcbitur : & quidcm triplcx
pcncs tripliccm modum qno gubcrnantur a Principcj
qui cnim funt fuprcmx hi>erarchix, modoquodam emi- "
ncntiori gubcrnantur , eoquod diuinas illuminationes
multo nobilius participanc : qui vcro fccundn:: funt,mc-
diaquadam rationc, dcniquc qui funt infimx,adhuc mi-
nus pcrfcda ratione gubcrnantur , vt fcitc & fubtilitcr
difTcritS.Thom.i.p.ioS.art.i. lam vcro cum vna hicrar-
chia dicat vnum principatum,idcft,vnam multitudincm
ordinatam vno modo lub principis gubcruationc i non
clTet autcm mulcitudo ordinata, (i in multitudinc diucr-
fi ordincs non cflcnt : Hinc fit vt ipfa Hicrarchix ratio
ordinum diucrfitatcm rcquirat : Qux quidcm diucrfitas ^archis «r-
©rdinum fecundum diucrfaofficia & a(^lus confidcratur, d§iri^itn.
Cc 4
4 .
Google
" . 74 * QvARTA Pars JvIetaphys. ^
& tria reuocari potclljfccundum quod quxJibet muf-
titudoperfedahabet principiura , jncdium , &: fincm: ;
Jiinc Ht vt in vnaquaque liicrarchin trc^. Iin: ordine?,noii
plures ncc pauciorcs. Plura vicc apud D.Thomam quar-
flione citata. i
'uiifcrimen Sccundu, dilferunt Angcli moribus, quod alij fintbo-
\ r<fio«r ni ^ alij j-nali , quorum omnia intcgra quidcm cft !iatura , ,
\ ■' led illorum voluntas rccla & bono luf^iter adhxrcns , i-
florum vcropcrucrfa ac labcfadata , ac ma'o immobili- '
ter addic^a , ita vt ficuti illi ncqucunt offcndcrc , lic ncc
^ ifti refpiccrc.
3. difcrimen Tcrtio ditfcrunt officio : qucd bonornm angc!oru!n a-
' lij fmguHs hominibus pra:fmt,alij vrbibus,alii Rcbuipu-^
. blicisjprouincijs^impcrijsj&c.
4, rati§ni Quarto diffcrunt natura 5c fpecie. Probabilior cnim "
^uiii^ cft D. Thom. & omnium fcrmc Scholafticor jm fcnten-
tia, angelos vnius HierarchicX clfc difparis narura: ab an-
gclisaltcrius hicnlrchi.r : Ecrurfjs in vnaq'jaquc hicrar-
Di»iitnt$9* ^^^^^ ^'igclos primi ordiuis cHc diucrfu fpccici al an_^Q
lis alterius ordinis. An vcroomnes an|^eli ciuiJicm ordi-
iiisfuit cjufdcm fpccici , an vero finguli intcrfc nontan-
tiim numcro , fcd etiam fpecic differant , conrroucrtitur f
inter Thcologos. NcgacS. Thom. ficri poflc vt plurcs '
Angcli fintcjufdem fpccici infimicitaut numero tanti\in
difterantintcr fc : eoquod aibirrctur luillumcife in An- *
gclisindiuiduationisYcu diflindiqnis numcrica: princi-
pium ; ciim illud vclit clfe matcriam fignatam , qux ia f
Angclis nullaefl. Vcrum ruinofi) niritur fundamcnto,
fupcrius cnim docuimus intrinfccum cflc vnicuiquc rei
•Jf*tti§ t€' a<fluexiftenti indiuiduationis principium.Itaquc proba-
nthda, bilc arbitramur , o/nncsangelos vnius eiufdemque ordi-
nis eflc cjufdcm fpeciei ,& numero dunraxat differrCi li- .
c^t non fit hegandum accldcntaria qucedam difcrimi-
na interillos rcpcriri.C^tcrumnotadum eft eos aui func
diucrfarum hicrarchiarum magis cflcntialiter differrej
quam cos qui funt diuerforum tantum ordinum in ca- .J
Jcm hicrarchia. Verum hxc de Angclis fatis quod aJ
noftrum inftituttmi atVinet^nam ha:c & reliqiia de Aqgc-^. \
lis fubtilius difcctcte ad Theologum pcrfinct.
# •
•1 Digitized byt^i^ogle
SlV TjLACT. DS PARTIB. EnTIS.
r E Ji tiA fij s T r r >i i / o
' hftifts tracktm^
De fubftaatia increaca>iietiipe Deo.
Quw^mpAcloDeuiibonUcognofcifoJlit.
V Afi S T I O I. ♦ ' *'
i
ETii prnfcipuadiifictiltasficvtrnm polfuTius in hac vi- i^^.nui
tafolo luminc nacuraH dc Deocognofcci?,non tati-
.tmti cjood fit,fcd etiam ^utdA::(iue ati poffimus formarc »
conceptum quidditatiuum dc Deo: quia tamcn ali« qticj^ •
qffediificultjiteshuicanncxaffan«,tddrcoilUsomticsii- .
gilbtim c]i{InIucmus,adhibitisfe/]u5ttbusafle«tionibti«.
■ Prima aHcrrio. Noii raatun) niiodfir Dcas, f«sd ctiam • *
t]uid iprcfitpi)fit!miis imperfcv^tcctiamin hacvitaluml-
Jic nnriirali coc;no(ccrc. Probatur: qiiia vi natiiralis c!if- ' '
cur(i:s poilumris collio-crc Dcum e(fc ens infinirum, fub-
ilanriam iiicreacam, a<!:luiTi purilhmnm, caulam aotointc «
primara , fumnrife bdnum, altiflim um , incomprehcniibi-
*leini&c. c]na: omnia cffcntialitcr Dco compctunt,6c qui-
dem peculrariteriCiim nulli altcrircnti poffinc conipctere.
• Itaque ipAm atiittio con^plkAor ens intinituih ?cl incrca-
tiira, aut aKqutd fimtle, e*ngo miht conceptnin dc D^
fttcnliarem , quocjuid ipfe fit irtipcrfc£li cognofco vnc^
' <|He* conftat nospolfe in hac vita formafe conciepciis de
JDcopecuharcs & proprios. * • *
• Sccunda ancrtio. Nemo perfedam vndcquaqiic Dci z.^jfirtit,
notitiain nntura- viribus afTequi potcft in hac vica , iuxca
illud loaninis x.Detimnomoviditvnojuam-.VcHm.vnfge'
^nittisDeifilifftqBifJ^iafinttPatrisipfeendrrafiif.^tCcn', *.
1>ii Apoftolus , nos ctiatit fidci lumineillaftratos cx .
tediintaxiitDeamci^lQdSilere, &veliitrp(*r^calamac ^^MtftJdi
infartitgtaate. bt^tnfiim
Tcrtia *ilcrtio.Non pofliimas in hac vita ferinareiC^-
ccptus de T>to crAidditiittuo^ propri^foquwldo. 1« a«- ''^:
tcm conceptns dicitur propnc quiddttatiaus con- '^^1^,^^-^^^
ctpitnr aliquid perfcd^ fecundum quodiilfe cft formali- f^t,^ f^,^ .
tcr/cu cfrcntiaiitcr. Vt if^itur vcritas huius a(rcttionis f»4^i>«^
magis cluccfcat > nocaudum cft conccptus «juos dc Deo «iii.
1
4 •
Digitized by Google
• Q^ARTA Paet Mbtapk. ' '
poflumus,aatcflcpar^itcgatiuos, vt immortalis,
firaplids,iiifiaiti,indepciidctisaiutpuic rclaciuo, vtcrca-
toris,gubcrnatoris,Domini:aut purc pofitiuos & abfolu-
toSjVtfummi cntis,puri adas,rapi;;!uis,iufti,&c.iam vc-
ro conflatconccptus Dei ncgatiuos non elTc quiddidati-
iio5,cum per iJlos non tam quid (it Dcus ijuam quid noa
fit intcllif^aturrvt Dcam noneflc mQrtalem,non cfTc co-
pofitain,circum(criptam,aut depeodentem^&c. Manlfe'^
ftum ctiaiii eftconccptus relatiuos non cflecfuiddifati-
' iios;S{emmper illosconceptns conefptiinturrelatipafl*
quibus Deus rcfertur ad creatur^,vt (untTelattones crjea*'. '
fbris»domiiit,&c.ci!iia^ iUd&flotreiadones rationis
lasvtriflimaDeinatura quidditatiue concipi ncquit. Si
verointclligunrui :c{ationcsc]uibus diuinqperronx ad (c .
inuiccm reK-runrurjetfi fint rcales,noa fant caracnomni-
♦ bus pcrionis co.n'nu§cs : proindequc caruni conceptus
non Cilconccprus quidditatiuus natura: diuinx.Denique .
<]nod ctiam nullus coaccpuis quancunuais poiitiuus &
abfolutus dc Dco formari poffitqui i)t,prQpn^ quiddic%. .
tiuus.Probagtir,quia,ii talis cUcetur» maxtnie is cfTet qoo^
Goncfperemus omniakptsdic^taieu atttibcita po&tioa lc . '
ab(blata,qox formaltter & proprii Dco comietiiunt : *At .
naturx viribus nonpofliimus omniaeiufmodi attribnt^ *
fimal animo perfe^ com p 1 c£fci^n enim poflunt iit hac
Vita aliter concipi quam qaatenus reluccnr in crcaturis,
&ab illisparticipantur: ijaare vt pcrfcclc concipcrcntur, ,
opus crfit conciperc omncs inodos , quibus parcicipati
po/runt a crcaturis,qiii llint infiniti:nt virtus iiitclUgcndi
finiranon potcft djihndc fcuperlctfle infinitum conci-
pcrc : Addc quod vnumquodqac illotumattribucorumt^.
. prout cftiaDeo , cfl. iofijutse pctfedt^is (implicicer,ie«« *
potius omniadiuina piapdica^ittficvnaperfcdio iiffi-»
pliciter infinita«Finita autem virtus noftri inteUe^s nS
' ^oteft vUa ratione infiiiitiiiii comprchendeic:£x quo (i^
qaitur ne c|dd<in beatos hoc fenfu qmdditatittam «Dei:
notitiam haber6^deftcompreh5(tOAm.Sotos enimDein>
qua eft infinica virtuce, incelligendi ciTentiali notitia tt^,
• * ipfum cornprchcndic&quidditariu^ concipit. •
^l^^fctnit^ Porro triplcx cft via coc^^nofcendi Dcum nnturalitercx
j/J** ^ D.Dionyfio : Primacaufalitatis,ciim ab i^fis rebus cfFc- :
. T &1S ad p;:imam caAtfan^ omniui^efiedj^cc ftog^edi mur. .
Digiiized by Google
* Sev Txact. Be P-AHf iB.ENTi^. 77
Sccunda cmiiicntia:, ciim quicquid perfcaiom s cfl: in*re-.
' bus crieatis,Dcoqui cmincntcr omnia connnet,aunbUi.
inu$,tcrtia re norionisjciim quicquid impsrfcdtionu clt
in creanirts a Deo rcmoucinus.
^ Vtrum J}eMm ejje demortftrari po^fj& ^ '
' modo.^ * . - , ^
, Qjr^ A* s T X o 1 1.
LIcecha:cpropof5tio,DaiseMpiitcrci&rccandam _
fcfiE noriJlima fcu pcr fc nota ,qaia praedicatam i- •» ^ -
dcm ert cum fubicdo. Deus enim eit fuum CHC^tt^*^: ' , » ' '
mcn non fcimus Deo quid c<^inon cft;nobt» lcttquoaa , • •
nospcrfcnotaifedindigctdemonariripcreaquaeftmc^
;niaaisnotaquoadno«;,id eft, pcreffcdus. . . ' % uimttiL
?it iwur prima aHertio. Deum cllca priori dcmon. ^^^^m^
ftrari non poceft : qnta elie dtuiaum cft iplamet elTcntia
Dci;^: fandamcntaiiiobinium attributorum diuinorum,
cuius ni^lla caafa aut ratio a prioriv noftro etiam mt^i^
^ndimodoaf&cripoteft. ^ • .
' Sccundaaffcrtio Dcamc(reipQfteri6ridemonftr^^^
pofle , ica ccrtum eflapud Thcoregos , vtipfomne^i»
non folum tcmcrarium , fed etiam paramtlltuin itifiac - ;
^ fic. Ecficnim perelTedas nonpofrimuspeffeftccogno- ^ ,
fccrc Dcuni fccundam (uamipfius ellcntiam , vtprxc^- ,
dentiquxitioneprobatumcft,p.oll'umustf4^nenai^uif^^^ " »^
- ,cogno(ccre Dcum cflc. / i R^ttmtf t.*
> Suntaotcra^nqiiepotiffimumrationes(vtaiiasmi-^^^^ ^ -
' nns prarcipua$ praetcnmttamus,)quibus Dcu^ clle a po- ^,fnm^ ^
ftcrioridcmoiifca#^bfifedocetS.Tho.up.q.i.arc.5. ^iyffMwKw
madildtttrexmoto.CUiiicitimqtti^qtiidmouctur^^^
lia moueatur, quod:icipfam oKMicri neccflc^jitt^
iKo , ncc fiis fit In infimtum progrcdii qaia , fic non cflct
primummouenSjncccfTccft dcucnireaaaltqaodpfimum »
inoncns,quod cnfccra moueat, immotum^t^uod Deos^eft* .
Secunda lumitut ex ratioac caufae cfficicncis. Ordo qui- >
dameft caufarum cf^cientium , itaut primum fit caufa
nipdij,&mccliumvlcimi: ouo£c vt fublato pnmo non fic ^ .
jilcdium ncc vltimam : quod cum fic abfurdum , neccfTc
iftYngcncrccaufarumelficicntiumdarlprimum , quod
fcft Dcus optimus maximus: Tcrtia cx poiribili &necc£l
iam« Cum enim cajquae fanc ^oi&biUa non iifRC ae^^fe^ *
Digitized by Googlc
tio, tMii£e(Ie po{Itht,<lobetadiifrim tns ati^uo4 necef-
, fidiupjpcr cjuodeaqucc riintpofllbilia , cum non eflcntf
eoepcrint cflciquod quidcm ciis ncccflarium, fu caufa fuae
ncccflitatis , nc dctur proccfllis in infiuitum. Quarca cx
gradibuspcrfedlionam.CLim cnim dctur in rcbus crcatis
inagis & miniis bonum,vcrum,nobilc, dcbctcfle aliquid
opcimuni,veriflimum,nobiliflimum,qu6diu mcnfura bo-
nicatis , veritatis ,& odbilicatis ca^teroram otnaium , ac
jpmaie qaod (it flimmi ac itifinit^ ens> idcoque cxtero*
I xtttn omnlum cntium eaala^quod eft Deus Optimus Ma^.
gctmus.Qiiiiita ex giibtriiapoAe rerura.Cum enim tes o»;
JMesnaturales etia omnts CQgnitionis expertes propter
finem <iperentar>nec & ad iliam diri^cre TaleantySc tame
ab illo minimc aberrent , neccflc cft vt fit aliquod fiipre-
mum intcIIigcns,c]iiod ilias omncs ad fua finem dirigac.
• • Ca:tcrum,L]uia priniaratio niciciir axiomate,iuxta A-
riftotclis dogmaquidcm indabiraco, fcd tamcn abfolutc
dubio,&: foitaflc inimis piobabiliipoirctloco illiusprim^
. rationis quae «fiirtur a D.Tiiom.irta fupppni;nempe nir
.Jkii hahecefle 4,(e>red ab aIio:quare ne dctur progreflus ia
iiifiaitum,dandum aliquid cfl: quod a nulio alio>&d afc*
if (b faabeac e^c ac proiaiKk fit nittapifiu jjicre^tam &
aateniannquiKl^ftDcQs. / , : ' -
• »1
w- Dnflat quid':^ in rcbus crentiicxiftcntiaraa natu-
nsndMfnb*' ra rci& modalitcr difrincui ab cfleniia: An vcro rcs
ita fe habeac in Dco quKritur. lic^ondcmus, non ica fc
habcrc.Sienirn^diftiagjUcrccQrab 9{rcittaJk4 vel illud
cfleabip4a cdentia taoqaamcaQ& flilfiCec. » afcl aliundc>
ifiUcfcabjsitc^iieca caula. Ac neucrum dici potediooil ^
nrius«qaia» repugnat ^eatiam» ^ caufiun fuae ipGusi ei^
jteiicjMt:fic ciuni eflet aacequam ci^iyiedcc ()a|4cm> c:x hj^
podiefi quod exi(^paiajcau(atec > ncc:iiumen whoc.^
fcc,ciimnondum exiftentiam hal>eretj^ non etiani poPQ^
rius,quia daretur aliquod agens prius r)eo,quod ip(f trir
bucrec cflc , quod nefas cft aflcrere , cum Deus^ yc ^c, fii:
pximumiii^ucns&^^iiHacauia, . \
Digilized by Google
Sev Tract.Di Partib, Entis. 79
Dcindc liclTe dirtinguciccur ab cllcncia ia Dco , cflcn- '
tta eflcc in pocentia ad ipfum eiTcMC in Deo noa eO: ali*
Quic! in pocemia : quare m Deo nul la cfl compoficio eC*
ienct^ Sc extftencix,quidfc.ttflcncia Dci eft ipfius c(lcncia> ^
<}Uod &cisexpre(re Deus ipfc fignificat his verbis Exod.
^/!i(iiiffii/Mii»>iflquic;luscntiiivetbisquirnaniip(eeflet ' ,
perfiiamipfiusexiftentiaiiiindicabat. . . ^
Vtrum eJfenM diuins (it exfns omnii com- «
fofitionk. \ *
Qj^AE S T l O IV. ^ ^
PHilorophi quidam Nominaks didi , non abfurdum ^^^^^
duxerunt aliquam in cflcncia diu^na compofitioncm JJf
admictere,ex gcn#c ncmpc & diffcrentia. Qwod tamcn ^91^}*^^»,
aliis pauio obtourius vifiim eft. Neque eniml^Ic quis ni^^ "*
inducac aninmm puKi&niam ac linceriffimam diuime
natdrx condiiiooem » vUam.compofitioneni|idmictere.
Nee ver&tpiadtuinfle nacuraeinfintcasidvllchmodo patt^*/"*'^
potcft. Si cnin-! Dcus gcncrc diffcrcnriaquc conftarcc,
cura gcnus fit crtra prxcifum conccpcum difFcrcncia-
iam,& e concra dilVcrcntix cxtra pncifam racioncm gc-
ncrisrquod in diuina eirentia locum gcncris ccncrct, non
c/Tcc infinica! perfc^ionis, ciim diftercnciam (qux pcrfc-
^oquaedamciTecjnoncontinerec^idemquc dcditfercn- , *
tiaxeipe^ g^em, daci poflcc.Iam vcfo 11 gcnus & dif{«*
teiitia, cx quibusconftat ciTcntia, funt aliquid fiiiitum»
cumex finitis non poifit fieri infinicumi fisquttctur i^am
dfentiam diuinam fi^refinicam^ Daiigue fi Deos filb ge«
iiefefiibftiattdBtanquam fpecies comineretut » vtvo«
lunt illi c}ui veram in Dco generis & difterenti^ cbmpo^ v
fitionem admiccant > cum iub codcmgcncrc alix fpecics
pirafCcrDcumconcincantur , darecur aliquid communc
&fynonymum Dco rcbufquc crcacis-,ficque darccur con-
ceptus aliquis requalis pUnc pcrfc(tlionis in crea-
tttris>acqne i n Deo,quod loag^ abeft ab cit^-
dcmnacurx diuimcdigni-
, catc.
•
ijiyiiizeo by Google
■0
> fa QvjiRTA Pars Metaphys. '
Quomodo fg habeat tJftmU dium» ad fubjijlenti4m,
i
Q^AI S T 1 o V,
Snhfifintid C VbfiftcntiatnplicitcracdpitarrpcimoquiJcm fattffi^
tfifiictmM'^ mepToutfi^Qificacnonctfein alio tanqnam infub-
tf^* icd(omoreaccidcncis,quomocloAibftatiisctiamincom-
pletis competit;Sccando minns Ute,pTout fignificat noti
cfTc in alio tanquampartem intotojvcl formam aut cjuafi
formam iii Sub!Ciflo>c]uoniodo compctit (olis flibftantiis
complcris &particularilnishuc fuppolitatis liuc non.Tcr-
tio l^n(fl:c & maximc uropricproiit ncrnificat clfc incom-
mutabiiitcr eo modo quo cxplicauimus fupra^vbi de Aib-
. fiftcntia: & in lioc fenfu fubfiftcntia idcm cft ac fuppofi-
talitas (cu Iiypoilafis in abftradlo.His pofitisfit primaaC-
}* "** ' iercio. Subfidcntiaprimo Jcfeatndoraodo fumpta ia
Dco cft clicnctalis 6c ab(bluca>tccti6 vccd.modo cft per<*
(onalis Sc fcTatiua, Illa cft -vna communis tribus per(bois
Acuc 6c cftc!icia • hxc vero criplcx vnicuique pcrkmanim
propriarquofnoHo alta dicicur fubfiftcncia icu fuppofita-
iitas ratris,alia Filii,alia Spiritus Sancli. Quarc vcruin
eftallcrcre in diuihis vuicainc(rc fubftantiam, ne^^pe ab-
folutam , & tamen trcs cfle hypoftaiisfeu fubfi^lcncias '
rclatiuas realitcr intcr fc diftiudas.
i «4J6M^ ^ Sccnnda aftertio.Eflentia diuina non diftiuguitur rca-
liccr>tmm6 uec propri c forntaUcer i fubfiftemiaquQCun*
2ae modo rumpca»(ed caoc&mvircuaUceryVcloquuncu^
itt ratione ratiacinaca>qttx tundamcntum aliquod habcc
ifn re ip£i:Quamuis in eo generc dilHn^ionis eirentia di>«
* uinapttts diftcrce ^icacur i fitb&i^encia peribiiali qtHUa
. ab eftcnciali» qoia fiibfifieotia cAcncialis ficat & tou ef-
fen ^ta cft abIoluta,pcrfonalis verft rclaciaa: Ac id quod
abfolutum cft magis diffen a rclatiuo quam ab alto ab(b-
luto.Ec in hocincompcehcnfibilccft altiftimuTrinicatis
inyftcrium, quod ciim tres diuinjc pcrlbniC fcu hypofta-
(csac fubfiftcntiarfmtintcr fcrcaliicr diftindae,fiint ta-
. men omnimodo idcm cum ipfa vnica & fimpliciflima cf-
{eocia diuina. Vcruia ifta Tiieoiogis accuracius percra-
Aaoda relioquimus^-
Digiii/ea by LaOO,
I
i:
$£.v Ti^ACT. D£ Partibvs £ntis«
• ✓
VA£TS10 VI.
DEum vbi<]uc cxiftere probarur , quia omnc agcns Drum -M^
<quod imincdiatc inaliquo operatur, cililli nnmc- ?»"i/^/r#-
diacum fccuriduinlocmn&praefcnspaffpcx 7. Mccapli.
cap. i!>Scd Dettd imnU in omnihm ififatur^yi air Apofto- r
lus,& quidctn immediace : Qugre aecefle eft vc in omni-
bus cabas exihac. Quod ancein Deas omnia imniediaie tum ^ h
dperecur in nobis, ac (ioinde nequaquam diftec a nob\»i t^afi mm* ,
hand obicure figni ficac Apoftolus A&AJ* Uim Unge
quiti€h vnoffuo^y noflrumyin ipfo $nim viuinnis .mdMimttr
f^* /'^^w^tf^.Qiioniaigicurnihil fmc Dcopoccft cfle aut con-
rcn.iari,diccrccogimurDcum vbtcj-,3c fcmpercirc.Et qua-
uis Dcus fola voluntarc rcs vr linc ctficiat, non tamca po- ^
tc(l vcllc rcm aliquam alicubi cire vbi non fit. Eft auccm
Dcus ica vbiq*, , vc non cancum omncs hujas vniucHi par-
, ces pcrmecc , fcil cciam ii^menia iila fvuui qux func (Ii-
pra ccelos (qua eft nacura; infinicace) pei||pb:e€:non.cameti r
exiftimcs Dcum ibi efle canquam in loco poficiuo rcple-
tiuiiftd cancum per immenficacem eflenciae.Caecenlup di-
cictir Deum Tbique efle per praeIeaciam,pocenciam ^ ef- ^
ienciam,auia ncmpe Dcas omnia videc>iiiomnibas opc-
rari poceft , & omnia fua immenficace pcrmeat 8c pcne*
trac. rrxterca vcro dicicur Dcum elTc in fandis fuis pecu-
liarucr pcr gratiam, quiacharicas &:gratia intcr cfrcdlus
pro huius vica: ilacu coQcciToSj luac nobiiiifimi.
A» ddmitundA fint itt Da pMntiA fiu fMiuUsiit»
V Afi 8 T I O VI I. ^
CErtum eft sion^c admiccendas in Dco pocencij^s ^finioH*
(eir%ulctces a^ ipGu^ cflencia tcf icer auc fermali- 9tiM
fcr dittcrfas>alioqui admicccndacflec ii)4ko compoficio ff^»-
ex fijbftancia accidcncci fiint cnim pocentiae de genere
auaiicacum»acverodocencThcologi DeumexpcrtcmcC- /
ic omnis compofitionis , ica vt nacura diuina non can-
• tiim fic cxpcrs omnis compofirionis , fed cciam ipfa iii
nuliius rci compoiicioncm Ycmre poflic.£c cecci 6 daccu-
Digitized by Google
J
t\ • QvARTA PaRS MbTAPHTS.
i ttir p6t6i)ux<iiuer(a: ab eflentia diaii}d> (equeretw: diiii-
' nani cilcnttam npnindudere in iat ratione omncin per^*
fed^ioncm qua? io Dcb formalitcr reperitur, quod cft ab*
riirdiiiTi : Dcinde lcc|ucrctur cflcntiam diuinam non per
y , lciplani fiilTicicntcr operan polie , aut fuperfluas forcc-
iuunodi potcnrias,t|uod diu!nx pcrfcilloni repugnat.
FacultM Non cfl: caiucn neg.induni inrclIcLlnni vpluntatcin,
imtUt^^ndt, feu viiii intelligcndi & volendi Deo tribui polTc , ciiiu^
<<r vifnii Deusperfedtii|imo modoinrclligat &.velit,ita camcu , vc ,
il^»ni»d9 vtramquc vim feh pocentiam utiiii diuerfum ab ip&
y^^^ mwQa euencia inteiljgatur : quoe ptopceriiia; perrectio-
nis mtnentiam ^a omnia per fc foia prxftare polHr^qii^
^rationati ereaturaper fuas diftind^as £icult^es prxi^a*
ri fiilant. Ciim autcm Deus omnia (blo inccHe&u ac yb- .
luntare ordinet & excquacur , non eft quod in Dco vim
cxecutiuam ab ipfius intelkttu 6c voluucatc diucrfam ad-
mitwmus. ' " *
^ Qjmnm optrAtionum gintra Dco trlluAntur.
' Qv ABSTJOVIII.
1 *
t^immrum Vo opcrariowinTi gpiieri.vmuerGimDcotrtbuuntar
•ferAiitnum \J) a THcologis. AHac enim dtcontur operactones ad in- ♦
Itntftt ditt, tra fiue immancntcs, aliae vcro ad extra liuc tranfcunces.
Illa: func in ipfo Deo .xternx,HLr vcro cxrra Dcum tem-
, ' porarix. Illa: funtoperationesintellc^ftus auc volmuatis
diuimr vt fic:i{lt\: vcro func opcrationes intcllciflus 5c vo-
Optrstkiui iumacis Dci quatcnus habcnt rationem exccutiufi: po-
^ tntfth teatlx. Vndc i 1 la: func fonnaliccr intellediones aut vo-
Jicioneis ; ha: vcro quariimiTis rerum extra Dcum produ-
diones : Exempii gnttia^ imeIIedio& dilcdlioqqa Qcus
i<iip(um Sc creatutos nouit ap diligi^itcmincerna diuiox
mentis loeocio qua Paccr Verbum generac : firoilicerque
OpepatiMts ^pi^^io Pater ^ Fitius Sj^iricum Stmfiam produ-
ad extr£. cunt , dicuntur^pcrattoncs ad tntra 9t imman^tnes. Ac
vero crcatio q-fx facta c!> inicio temporis , redemptio
j qux in plcnitu Jine tcmporu concingic,iccm fan(tlificatio,
fcu iuflificatio , qua: cti gratix produ<5lio quacfiuntiu
^ tcmpore, funtopcrationcs ad cxtrafcu cranfcunccs. Eft
autem aliquid nocaadaiii circ^ vuumque gca^s ppcca*
tioaam diiun^cum»
Quod
Digilizeti by Google
1
n
1
iV
Siv Tract. Db Partib. Entis.
Qiipdipe^acadoperatioQcsimmafienc^,rcieQdume{l <^?^»t'f' ' ' J
caruo;! atias eile efrcocialcs x alias vcro perlboalcs " " * j
tiales dicoiitvir quse (onc p^opcix ipfius eflcnris I^iuin*^>^i^^^
flpBqoe funt c$oiunes ttibos |^lbnis> tc eft iciencia qu» u^Ut. '
Pcos (eipfiuii & omnes creacurdii iiooit. Icem amot quo
&i£(iina£c^mniaextraiediligic : ctufinodi font ptisc-^
iaeaiia,prcmidcacia,praedeftinaciqireprobatto>&c/Pcr(b^
halcs vcro fimt propria: pcrlbnarum , ncmpc vnius auc ' ,
duarum, noii vcro nribus limul communcs , vt clt produ*
Aio vcrbidiuini cjUdC cft propria Pacris , itcm produclio - ' .r
Spiritus fan^i <]ua? cftpropria Patris & Filij tantum : & ^^J'^^
iftx quidemopcrationcsimmancntcs pcrqu^isaliquidiu
Deoproducitur , dicuntur maximcpropri^ opcracioncs V
adincra. Ccetcrumcamdiencialcsquam perTonalcs fonc
idcm xealiiK fbtmalitcr cum ipHi.c(fimcia diuii^ y i
^a hec potcnti£e,ncc a^us k ra^SKJBBL dUHngoantur.
Quodfpe^atadoperaciontsttacUcuntes» nocandum ^
f mfiiiodt«pera(ionescum iocipiuniuraotdeiinaj^clieri, t/^^^^fTi!ll\
iiuUam in Dco mutationem arguerc»i«d tantnm ii^rebttSMt«jii
ef&Ais quibciiciim csdeni fimcdMlter» EiRmpli gratla» Di» i»iPt».
creacio pcrquani^mfiiiaex. nitiilo proceflerunt in ccm- '•M»
porcauc potiusinitio tcmporis , nullam arguit in Deo
mutationcm : quafi vcro Dcus tunc cospcrit aliquid vcilc
quodautca noIuil]ct,im6 quod Dcus abaicerno voIcbat>
ccrpit eo temporc Rcri <juo volebat. C^cerum cum ope-
rationcscjufmodi non iint formalitcr ia Dco , fcd in rc-
bos prodi)^ cxcra Pcutn , aoa oiii pcc cxcriafecam de9
. aooiinacioimiDco cribaaatac.
'V AB s T I o IX.
PRoprictaccs in Deo non diftinguuQtur proprijs nz- ^t rihifM
turis vt in ali js rcbus crcatis, vt fcrihit D. Dionyfius dmtn
c.f. de Diiii. nom. fed clcuantur ad immei:lu:atem& in- ««v^wi*»*»'
dctetmmacam naturam efTediuini : vnde licuc atcributa ^J^fjJ
iUa diuina in Toa tc fimplicidima conucniuocadco tc t« * *
nam quodquc cx iliis «Ijuid quoduis if| fua r^tione a pai>
ce xei comple^iir Juque ficuc lumea vnicaeft iimplcx '
^ qmlitas > nullamadmictcns diftin£tionem naturdei.i gc^
' ncic qyaMtatiiimiQaitcc tamen contineudias qtiaiitatet *
»4
Diqjtized by Coogle
QvAlttA Pars Metai»hys.
♦ ' clcmcntares,vccalorcni& ficcitatemiitanacuradiuina V-
nicHs cft fimplicifllmus & puriffimus adus,qui virtute &
cminentifTuTioquodam modo infinitas pcrfc<5liones qux
. dicuntur ipfius attributa continct. Ex (\\xo intcUigcre cfl
vnam illam fimpliciinmam naturam cfTc pcr fc funda-
iTicntum didin^ionis omnium illorum attribucoruni
^ua^dcipfa diduntur i c]uia fola potcfl ver^ tcrminarc
▼arios conccptus quos dc varijs illius pcrfcdlionibus cf-
formamus;i]ua: in Dco ipfo non funt rcs diuife.
oiUfihutA Sunt autem attributa diuina in dupiici difFcrentia:
dmimM /»«^quaedamcnimgradusvcluti cfFcntialcs naturx diuinsc fi-
^dupiid gnifi^anc,vc cns, fiibftantia,fpiritus,to. alia vcro fignifi-
* cant vcluti proprictaics cx ipfa natura profluentcs,6c h^c
flttributa vci ncgatiua funt, vcl pofitiua : ncgatiua indu-
dant ncgationcmaiiquam pcrfcdionis, vt infinitas, im*
menfitasi&c. Pofiriua autcm funt adliuc in duplici diffc-
rentiajaiia cnim funt comparatiua,aliaabfbIuta. Com-
• paratiua Dco compctunt pcr rcfpc^Um ad aliud,vt quod
Deus fit creacor omn;um.conferuator,modcrator ac Do-,^
minus :iccmqucomnium rcrurafinis vltimus :fimilit6r-
<]iiG cjuod rcbus omnibus*adfit pcr potcntiam , prarfcn-
yibfttutd' ^^2m, & eflentiam. Abfoluta vcro dicuntur quac Dco fe-
rum t^ttri" cundum fcfpcdatoconucniunc. Sunt autcm cain qua-
huifmm in druplici dirferentia : alia cnimfignificant modum natu-
Dfgtiur^* diuina:,alia poicntiam,aIia adtum, alia iiabitum, non
4» quod in nacura diuina rcpcriantur vcri modi,potcntix,a-
6lus auc liabitus,fcd quia funt in natura diuina pcrfedio-
ncs quz aliquam liabcnt cum iftis rcbus aaalogiam: aliar
cnim fuut veluti modi,alix inftar potcntiarum fcu facul-
cacum , alias inftar aduum fcu opcrationum, aliic inftar
liabituum. Primi gcncris funtvnitas,veritas, botiitas,a;-
tcrnicAS. Sccundi gcncris funt intcllc<flus & voluntas.
Tciti j generis funt vniucrfa rcrum omnium adlualis no-
titia, itcmquc bonorum om nium amor perpccuo ardcns.
QuarLi gcncris funt iapicntia , intelJigcntia , clcmcncia,
&c. qux omnia funt vna,rumma,altiflima & glorioliflima
diuinitas , cuilaus^ lionor &gloiiainfcculaf2:cuioium.
Amcn.
d by Goog
INDEX ^LTHA'
betkus rerum quA in hac
.-. quartaStimmA ^ hilofophicA
farte de rebus dhBra^is ^
jpiritualihm contirientur.
» * • ^
yhi nnmerm paginam indicac.
A; . ♦ •
C € I D E N s ifubftancia quomodo difre*
rat. 6i
Accidcns cjuomodo cum forma fubflanciali
conuehiac,& ab ipfa differac. 6%
Accidcns refpc^unoucm fummorum (jcncrum eft genus
. analogum. 6^
/Lccidens idem numero,naturaficcr non poccft crtc in plu-
^ ribus fubicdlisjpoteft camen eflc vircucc diuina shid.
Accidcncia quazdam encicaciuc func diuidbilia, noa vero
propf ic cflTencialicer. . • 14
Xccidenciacur dicancurencis encia. i£
Accidcntiafuam fibi vendicant exiftcnciam. ] t6
Accidentia virtuce diuina a fubiedo feparaca, quemnam
modum exiflendi (brcianHir. 4t
Accidentia non corrupco eorum e(fe,po(Iunc vinuce diui-*
na i (iibiedo feparari>& feparacaconferuari. 6£
quxnam Accidencia plura numcro poflinc effe (imul in
i,. codcmfubicfto. .... . • • ^ . . ^ ^2
A.ccidcQtiscfrencia nou efl ihharrcntia.
I N D E X. .
Accidentis cffcncia eft ^clTc formam totius cpmpofiti
cxiftentis. ]%
Accidcutis ratio fotmalispofitacfi: in aptitudinali inha^-
rcntia. , , 6^
A<n:us triplcx acccptio. • • - • ^ H
A(5lus quid communitcr fignificet. ' 5j
^ftus & potentia non funt fcinpcr in codcni gcn^rc.
Angcli cur iic didli> itemquc cur intclligcntiiae voccntur.
* .'AS'. . . • ,* * . ' ' * \-.
Angcli funtincorpotci , ncc funt compofiti cx matcria lc
** forma>aut fibi adiun^a habent naturalitcr corpora 6^
Angeli a(fumunt^orpora , in quibus tamcn opcravitsc
propria non poifimt cxcrccrc. 2*
Angcliquomodointcr fc difiinguantur fpccie. T 21
Angelorumingcnscft numcrus.
Angelorum trcs hicrarchix> & in quaquc hicratchia tres
ordincs. < . 7|
Angelos dari probatuf. 61
Appetitus quomodo/cratur in non cntia > aut impoffibi-
lia. , . , 41
BOnitas tranfcendcntalis creata eft pofita in conuc-
nicntia rcrum cum appctitu diuino>increata vcro
in coniienicntiaDeiad iplum, ' . ^4i,
Bomini clfcproprictatcm cntis probatnr; ' 47
Bonum ens tCim rcale , cum apparcns complc£lcns con*
' ucrticur cum appctibili> non autem (i tranfcendcntali-
tcr fumatur. _ 4^
Boniim iignificat formaliter relationcm rationis & con-
<uenientia:,ipfum ens connotanilo.' , v 4^
Bonum & pcrfcdum rationc differunt. ^e-
COnccptusformalis&obiediuusquid ; " - <
Conccptusformalts gcncris Analogi triplcx,diftin-
das,confufus,&partimc©nfufu5>partim diftin^s. 7
^ .1 *
j Googl
I N D E X. . ;
.»-
Conccptus formalis duobus mo4is dici potcft, vnus vd
raultiplcx, ncmpc rc & ratione. ' ^
Conccptus formalis & obicdiuus potcftdiciab aliopr^-
" cifus duobus modis ncrape rc & rationc. •
Conceptus formali^ & obicdliaus encis qualis fit. Md,
Conccptus quiddicatiuus quid. 7^
Conccptus qu«s de Dco habcrc poflTumus funt aut purc
ncgatiui,aut pui^ rclatiui,aut pur^ abfoluti. ihid*
Contragcntia quid,& quaenam cius cau(«. 54
Contingcntiam dari ptobatur. i^id,
Crcaturacomncs cjuoadcfrc , dici pofTunt contingcntcs
rcfpc^upotcntiac logicjc. • . . - 5*
Ditmonis nomcn folis malis fpiritibus a facris fcri-
pturis tribuitur. - ' ' ^
Dacraonum numcrus minor cft bonorum Angclorum nu-* '
mcro TA
Dci opcrationcs ali« ad intra zlix ad cxtra.
yDci opcrationesadintra, aliac eflcntiaUs , aliae perfona-
. lcs. , ... . ^
Dci opcrationcs ad cxtra Dco tribunntur pcr cxtrinfc-
• cam dcnominationcm,& nullam in ipfo ponuntmuta-
tioncm,fcdtantumincffcdibus. ibid.
Dcicxiftcntiacftipfiuscffentia. • • 7^
in Deo attributa ttoa diftinguuntur propriis Baturis
Dcocfrentialecftexiftcre. '
in Deo aiflus volitionis & nolitionis circa idem obie-
{ium non funt oppofiti. 5^
in Dco duplcx modus operandi, & fccundum quem mo-
^ dum fitcaufanccciratia i^id»
m Deoquaratione fubfiftentiafit c(rcntialis& abfoliita,
itcmque perfonalis & rclatiua v ^:^ - ^
Dco facultates attributac nonfunt aliifd qulm ipfius cf-
fentia. ^ ^ . ii.
Dcus foluscnsfimplicitcrncceflkrium. .^c; > 5t
Deus cognofcit mutabilia immutabilitcr , & tcmporalia
atcrna cognitioncv ' gii 55
Vd }
I N D E X.
Accidcntis cffcntia cft ,cfCc formam totius compofiti a-
(flii cxiftentis. .. • . it
Accidcntis ratio fbrmalispofitacft inaptitudinali inha-
rentia. . ' . ^ . ^4
A<n:as triplcx acccptio. * • - • . JS
Adtus c]uid communitcr fignificet. ' $^
^ilus & potentia non funt (cmper in codcm gencrc. j%
Angeli cur fic di6li> itemquc cur intelligentias voccntur.
\ 6% - • . * • ^ \
Angeli fuQtiacorporci , ncc funt compofiti ex matcria lc
* forma>aut fibi adiun^a habcnt naturaliter corpera 6±
Angeli alfumunt^orpora , in quibus tamen opcravita?
propria non pofhint cxerccrc. 70
AngcliquomoQointcr le diftinguantur (pccic. ;* 2i
Angelorum ingenscft numcrus. . 71
Angclorumtrcs hierarchix> & in quaque hicrarchia trcs
ordincs. . * 75
AngeJos dari probitur. 61
Appetitus quomodo/cratur in non cntia > aut impofTibi-
ha» . * ' \ " 4
B
»
BOnitas tranfcendentalis creata eft pofita in conuc-
nicntia rerum cum agpetitu diuino>increata vcro
in conuenicntiaDci ad iplum. ^j^^
Bonum efrcpropriccatem cntis probatnr. ■ 4^
Bonum cns tum rcale , cum apparcns complcdlens con-
ucrtitur cum appctibili> non autcin ii tranfcendcntali-
ter fiimatur. . . » - 4^
Bonnm lignificat formaliter rclationem rationis 9c con-
iUenicntix,ipfum ens connotan^o.* , • Ol^ ^
BonuiH & pcrfedum rationc differunt. .|o
c
Onccptus FormaUs &obicdiuusquid , i
ConccptusformaHs gcncris Analojgi triplcx,diftia- j
<^ias,confufus,& partim c©nfufu$>partim diftinftos." '7
I
1 N D E X.
ConccptQs formalis duobus modis dici poteft, vnus vel
muJtiplcx, ncmpe rc & rationc. i^/V.
Conccptus formalis & obicdiuus potcfl diciab aJiopr^-
. cifus duobus modis ncmpc rc & racione. S
Conccptus formalis & obicdliaus cncis qualis Cic. ihid^
Conccptus quiddicatiuus <juid. 2A
Conccptus qu«s dc Dco habcrc poflumus funt aut purc
ncgatiui,aut pui^ rclariui,aut pur^ abfoluti. ihid,
Contingcntia quid,& quacnam cius caui;e. ^
Contingcntiam dari probatur. O^td,
Crcaturaf omncs (juoadcffc , dicipoffunt contingcntcs
^cipcdlupotcntiac logicx.
/ •
• . D
DiEmonis nemcn fblis malis fpiritibus a facris fcri*
pturis tribuitur.
Dxmonum numerus minor cll bonorani Angclorum nu-*
mcro Ik
Dci opcrationcs aliac ad intra aliac ad cxtra.
Dci opcrationcsadintra, aliac eflcntiaks , aliac pcrfona-
lc$. . , : H
Dci opcrationes ad cxtra Dco tribuuntur pcr cxtrmfc-
cam denominationcm,& nullam in ip(b ponuntmuca-
tioncm,(cd tantiim in cfFedlibus. tbid.
Dci cxiftcntiacftipfius clfentia. ; ' 7S
in Deo attributa noa diilinguuntur propriis aatuxis
Dcocfrcntialccftexiftcrc. 79
in Deo adus volitionis & nolitionis circa idem obic-
rtum non funt oppofiti.
in Deo duplcx modus opcrandi, & (ccundum quem mo-
_ dum fitcaufanecefraria ibid,
inDeoquarationc fubfiftentiafit cflcntialis& abfoiiita,
itcmquc perfonalis & rclatiua 8»
Dco facultates attributx non funt aliud quim ipfius cf-
fentia. g(
Dcus foluscnsfimplicitcr -n.
Dcus cogr -abiU tcr , & tcmporalia
I N D E X.
Accidcntis cffcntia cft jcflc formam tofius compofiti a-^ J
dii cxiftenris. ' * 5*
Accidcacis ratio foimalis pofita cll in aptitudinali inhx- ^
rcntia. ' ^4
Adiis triplcx acccptio. ^ , \j$
Adus quid communitcr fignificet. Sf.
A£k\3s & potcntia non funt (cmpcr in eodcni gcniirc. ^
Angcli cur fic didi, itemquc cur intclligcntiac YoccncaTk
Angcli funtincorporci , ncc funt compofiti cx matcrfait
' fbrma^aut fibi adiun^a habcnt naturaliccr corpora 6^
Angcli alfumunt corpora , iii quibus tamcn ojpcravitz
propria non poifiint cxcrccrc.
•Angcliquomoaointcr fc diftinguantur fpccic. 21
Angclorum ingcnscft numcrus. • %
Angelorum trcs hicrarchix, ^ciaquaquc hierarchia tm
ordincs. ' .... "3
Angelos dari probacur. '
Appctitus quomodo/cratur in non cntia , aut impoflibi-
lia* . * , .,.41
BOnitas ttanfccndcntalis crcata cft pofita in conuc-
nicntia rcrum cum appctitu diuino,incrcata vero
iuconuenicntiaDeiad ipliim. ' '-/^ ,'.
Bonum eircpropriccaccm cntis probatur. - ^
Bonum cns tiim rcale , cum apparcns complcclcns con»
ucrtitur cum appcttbili, non autem fi tranfccndcntali-
tcrfumatur. • ' »^ 'i' - 4^
Boniim iignificat formalitcr retationcm rationis &con-
ueiiicntixjipfum ensGonnotan^lo. j <t 4^
Bonum & pcrfedum rationc differunt.
Onccptusformalis&obicftiuus<iuid j_ , ^
d Conccptusformalis gencris AnaIogitripIcx,diftin-
• das,coafufus,&partimc©afufus,parcim diftindus.
1 N D E X.
Conceptus formalis duobus modis dici potcft, vnus vd
raultiplcx, ncmpe rc & rationc. • i^/V.
Conccptus formalis & obicAiuus potcft diciab aJiopr^-
cifus duobus modis ncmpc rc & racione. . ' • 8
Conccptus formali^ & obicdiaus cnds qualis fit. ihid,
Conccptusquidditatiuus quid. ' lA
Conccptus qu9s dc Dco habcrc poffumus funt aut purc
ncgatiuijaut pui^ rclatiui,aut pur^ abfoluti. iifid,
Contingcntia quid,& quacnam cius caufac. ^
Contingcntiam dari probarur. iiid,
Crcaturxomncs (jupadcffc > dici poffunt contingcntcs
rcipc(^upotcntiac Jogicx. ^
DiEmonisnomcnfblis malis fpiritibus a facris fcri-
pturis tribuitur. ' £2
Dacmonum numcrus minox cA bonoriun Angelonim auf '
mcro , ' f 7^
Dci opcrationcsaliaradintraalijcadcxtra.
.,Dci opcrationcsadintra, alix efTcntiaks , aliae perfona-
Ics. 8|
Dci opcrationes ad cxtra Dco tribuuntur pcr cxtrinfe-
cam denominationcm,& nuilamin ipfo ponuntmuta^
* tionem,fcd tantiim in cfFedlibus. ii^fd,
- Dei cxiftctitiacftipfms clfentia. i . 2«
in Dco attributa non diftinguuntur propriis naturis
'1 Deoeffcntialeeftexiftere.
^ in Deo adlus volitionis & nolitionis circa idem obie-
^um non funt oppofiti.
i in Deo duplex modus operandi, & fccundum quem mo-
dum fitcaufanccelfaria ii;id,
i in DcG qua ratione fubfiftcntia fit ciTeatialis & abfoiiita,
" itcmque perfbnalis & rclatiua
Dco facultates attributsc non funt aliud quAm iplius ef-
fentia. gi
i Deus folusensfimplicitet £t
^ Deuscogr ^abili tcr , &temporalia
Dd i
Digitized by Google
I N D E X. , ■ -
Accickntis cflcncia cft ,cflc formani totius bpmpoSti a-\
. <flii cxiftentis. ~ , - ' 'ijk
Accidcntis ratio formalispofitacft in aptitudinali inhi-
rentia. , ' • " ' . t " / . . ^4
A^fliis triplcx acccptio. ^ ' • . > v^^^
Ad:us c]uicl communitcr fignificet* . ^ ' 'Sf
wlibus & potentia non fant (cmpcr in eodcm gen^rc.
Angeli cur fic didi, itcmquc cur intclligentue voccnturT
Angcli fiint iacorpocci , ncc funt compofiti cx matcriaie
' forma>autfibi adiun^a habent naturaliter corpera 61
Angelialliimunt^orpora , in quibus tamcn opcravitx
^proprianon pofliintcxcrcerc. • - • 2*
•Angeli quomodointcr fe diftinguantur (pecic. ' 2|
Angclorum ingenscft numcrus. . - -t". '7*
Angelorum tres hierarchiac, & in quaquc hicrarchla trc$
ordincs. ' ' ' . . ^ ;
Angelos daci probatur. * • .
/ppetitus quomodo fcratur in non cntia , aut impoflibi-
lia. .. , ' :\ 4«
B
Onitas ttanfcendcntalis creata ed pofita in conae«
nicntia rcrum cum appctitu diuino,increata vcr© '
in conuenicntiaI>ci ad ipium. ' , ' ^ ^
Bonum cflrcpropriccatcm cntis probatiir; ' V* , -47
Bonum cns tiim rcale , cum apparens compIc^lcni'd6n*
ucrtiturcum appctibili, non autem fi tranfccndcnuli-
tcr fimiatur. . .. ' : t «. ^ii^^^ 49
Boniim lignificat formaliter relationem rationis & con*
uenientix,ipfum cnsconnotan^o.* ^ ' 4^
Bonuia & pcrfeclum rationc diiferunt. . - * ; *
j ...» - .^.
■ . ' ^ ' ' . <- . « •
COnccptus formalis & obic<f^iuus quid , ' 4
Conccptusformalis generis Analogi triplcx,diftih-
<^as,coufufus,8cpartimc€nfufus,parcim diftinftiis. "-'7
fc. ■
. —
. • dbyGoogle
1 N D E X.
Conceptus formalis duobus mo4is dici potcft, vnos vd
multiplcx, ncmpe rc & rationc. ihidi
Conccptus formalis &obicdiuus poccftdiciab aJiopr(^-
. cifus duobus mo Jis ncmpc rc & ratione. -
Conccptus formali^ & obicdiaus cncis qualis fit. ihid^
Conccptusquidditatiuus <]uid. ^76
Conccptus cjuos dc Dco habcrc poflTumus funt aut purc
Qcgatiui,aut pui^ rclatiui,aut pur^ abfbluti. ihid»
Contingcntia quid,& quaenam cius cau£«. ^
Contingcntiamdariptobatur, ibid,
Crcaturzomnes (juoadcde > dicipofTunt contingcntes
reipcdlupotcntiic logicx. .5*
DiEmonis nomcn fblis malis fpiritibus a facris fcri-
pturis tribuitur. ,> ' • 6s_
Dacmonum numcrus minor cft bonorum Angclorum nuf
mero ' r 7^
Dci operationcsaliseadintra alix adcxtra.
Dci operationesadintra, alisc efTcntialcs , aliae pcrfona-
Ics. 8{
Dci opcrationes ad extra Dco tribuuntur pcr cxtrinfc-
cam denominationem,& nullam in ipfb ponuntmuta-
tiGncm,fcd tantiim in cfFedibus. ibid,
Dei exiftciitia cft ipfius clfentia. 2?
in Dco attributa noa dillinguuntur propriis aatutis
Deoeircntialecftcxifterc. 2^
in Dco a(flus volitionis ^ nolitionis circa idcm obic-
flum non funt oppofiti.
in Dco duplcx modus opcrandi, fccundum quem mo-
dum fit caufa neccffaria ibid,
in Dcoquarationc fubfiftcntiafit cflcntialis& abfoiuta,
itcmquc perfonalis & relatiua 8^
Dco faculcates attributx nonfunt aliud quim iplius ef-
fentia. gl
Deus folusensfimpliciter
Deus cogr ^abil' icr , & tcmporalia
jctcrr i/ ^ 55
t4 QVAHtA PAftS MsTAtHTSr
jff ■■■ : deflientares>neAlpren^4cficdcatem:ifanatujn4te
nievs eftfimpliddimusft pimfItmus'adQSy<^^
< cminennfrunoquodtm Aiodo infinicas pcrfedBonesquat
■ . dicunturipfius atcributacontinct. Ex quointclligcre cft
vnam illam /implicillimam nacuram circ pcrfe funda-
mcntum difl:in<t1:iotiis omnium illorum attributoruni
^uardc ipfa dicJuntur : quia fola potcft ver^ tcrminarc
Tarios conccptus quos dc varijs illius pcrfcdlionitjjusxf»
'* iorhiamu^iqwc in Dco ipfo non funt rcs diui He.
^nributd Sunc auteih acttibuta diuina induplici diflerentia:
dimnM /•n^quxdamcmmgradusvcluti cflfentiales naturx diuinxfi-
•» cif^/irf gnijgcaiK,Tteas>fiibftantia,fpiritu$,fkf« alia?er6(ignifi-
^mntis. veluti propnecates ex ip(a oacosia piaifluentes>& ll^
«ctrifa[iita vel negattaafunc» velpQftciiia : n^ciualmla-
dQot negationem aiiqpam petle^oni s> yt tnfinita^ ifb*
mcQficasi&c. PoHciua auccm nmcadhac in duplici ^fle-
rcnciajalia enim funtcomparatiua,aliaabfoIuta. Com-
y paratiua Dco competunt per refpedum ad aliud,vc quod
Deus fit creator omnium confcruatorjmoderacor ac Do-
minus ritemqueomnium rcrumfinis vlcimus :fimilic6r-
quG quod rcbus omnibus*adfit pcr potentiam , pracfen-
ciam, & edentfam. Abfoluca vero dicuncur quc Deo fc-
i«fr/*cundum feQ>edacocontteniunc Sunt anteni cainqua-
druplicidiiicrentia : alia entm%Qificanc modum i^tQ**
rae diuiiixialiapotentiamialia aaiim>alialiabicofit> noH'
^ |btD(dinnatii(a diuinareperiantQr Teci modi>pocentij|c^
, Aos aoc llabicus>ied quia {cmc in nacara dioina m
nes quz aliquamhaDeni: com ifiis rebosaivito^cn» a)sr
cnim fuQC ▼eloci modi>ali« indar pocencianim (eiiiacQl-
' cacum , aliai inftar aduum (eu operacionum, aliac indac
habituum. Primi generis funtvnitas,veritas, boaitas,ar-
ccrnitAS. Secundi gencris func intcliccfbus & voluntas.
^ Tcrt j ^eneris func vniucrfa rcrum omnium adualis no-
. 4 citia, ucmquc bonorum oummm amor perpctuo ardcns.
^ " . Quarti gencris func iapicncia > intelJigencia , clcmrncia>
^•'^^ux omniafiinc vna,furama>aicifim|a & glorioiiilima
' diainicas > coilanf» honor tfc glozia inlkalaikcQlocUm*
V t • 4. _ • t -.V*
Digitized by Googlej
INDEX ^LTHA'
hetkus rerum qm in hac
, amrtaSwnm& Thilojofhta^
farte de rebus dhBraBis ^
: jpiritualibHS contirientur»
Vbi mmerHS paginam indicoL.
A.
CciDENs i fubdantia quomodo difFe* '
^\ rat. 6%
X\ Acciikns quomodo cmn forma fubdandali
& conucniat,&: ab ipfa differat. 6%
Accidcns rcfpe^unoucm lummorumgcnerum iftgcnus
. analogum. . .
Accidens idcm numero,naturaiiter non potcd efTc in plu-
' ribus fubictn:is,poteft tamen efTc vinute diuina tbid»
Accidcncia qua^dam enticatiuc fant diuifibilia, non vero
proprie eflcntialicer. . • 14
Accidentiacur dicanturentis entia. li^
Accidentiafuam fibi vendicanc exidentiam. '
yVccidentia vircute diuina a fubiedlo feparata> quemnam
modum cxiflendi (brtianlur. 4t
Accidemia non corrupco eonim e(rc,po(Iunt vinute diui*
na k (iibiedo feparari,& (cparacaconferuari. 6$
quxnam Accidentia plura numcro pofHnt eife (imul ia
codem fubicfto. . • ^ , % » 62
A.ccidentis eiTentia non eilihhxrentia. '
I N D E X.
Accidentis cffcncia efl ^clTc formam totius compofiti a-
^ii cxiftentis. • i
Accidcntis racio formalispofitacft: in aptitudinali inhar.
rcntia. /' ' , ' ' ' 6^
Aifliis triplcx acccptio. - ' • - . > , 5S ^
Adlus cjuid communitcr fignificet. • ' J9
tAifcus !S<: potentia non funt fcmper in codcni gcniJre. ^
Angcli cur iic di6li> itcmquc cur incelligcntiic voccntun
Angcli fiintiacorporci , nec fiint compofiti cr matcria fc
' fbrma^aut fibi adiun^a habcnt naturaliccr corpera 6s
Angeli aftiimunt corpora , in quibus tamcn opcravitsc
ptopria non poftiint cxercerci 70
Angcli quomodointcr fe diftinguantur (pccic. * 21
Angclorum ingenscft numcrus. > •
Angclorumtres hierarchiac^fiLinquaciuc hierarchia tre$
ordines. ' . . 7|
Angelos dari probatur. - ^
y^ppeticus quomodp/eratur in non cntia > aut impoftibi-
lia. . V ' 4?
\ ■ .
BOnitas tranfirendcntalis crcata cft: pofita in conuc- ^
nicntia rcrum cum agpctitu diuino^increata vcr©
in conuenicntiaDci ad iplum. . : 4>
Boniim cflepropriccarem cntis probatiir. " 4^
Bonum cns tiim rcale , cilm apparens complcdlcns don*
ucrtiturcum appctibili, non autcm fi tranfccndcnuli-
tcrfimiatur. , ' « ' ^ --^
Boniim lignificat formalitcr rclationcm rationis & con-
uenientixjipfum cnsconnotan^o.** » • <t ^
Bonuia & pcrfeduiu rationc diifenint. .|o •
c
Onceptus formalis & obicdiuus quid , i
Conccjptusformalis generis Analogi triplex,diftin-
<^as,confufus,&partimc©nfufus,partim diftin^s. 2
d by Googk
1 N D E X." ' ; 1
Conccptus formalis duobus mo^is dici potcft, vnus vef .
raultiplcx, ncmpc rc & rationc. ibid^
Conccptus formalis & obicdiuus potcftdiciab aliopr?- •
f cifus duobus moiis ncrapc rc & racione. •
Conccptus formali^ & obicdiaus encis qualis (it! ihii^
Conccptus quidditatiuus quid. ^ . .^33.-
Conccptus qu«s dc Dco habcrc poffumus funt aut purc
ncgatiui,aut pui^ rclariui,aut purd abfoluti. ihiAi^
Contingcntia quid,& qucenam cius caulae. , . ' .54' '
Contingcntiam dari probatur,, ^ ihti,^'
Crcaturacomncs «juQadcffc , dici poffunt contingcntcs '
rcipcdlupotcntiac logicx. , . 5u
v f * . / • . • . _k
» . _ •
• # • *. vL.
DiEmoni^ nomen (blis malis fpiritibuS a facris fcri-
pturis tribuitur. / ' " ' 4^ .
Dacmonum niimerus minor cft bonorum Angclorum nuf '
mcro . • : • /171
Dci opcrationcsaliaradintraaliscadcxtra. '-Js
.^Dci opcrationcs ad intra, aliac cfFcntiibs , aliae perfona- ,
: lcs. * ^ 5
Dci opcrationcs ad cxtra Dco tribuuntur pcr extrinfc-
^ cam dcnominationem,& nullam in ipfo ponuntmuta-
tioncm,fcdtantiiminefFcdibus. ihid.
Dci cxiftcntia cft ipfius circntia. .'r . . 7lf
in Dco attributa non diftinguunnir propriis aaturis
Dcocfrcntialccftcxifterc. - . " 7>'
in Dco adlus volitionis & nolitionis circa idcm obic- ,
^ rtum non funt oppofiti. . .... . ^
\vL Dco duplcx modus operandi, & fecundum qucm mo- i
f ^ dumfkcaufaneceffaria '\hii.
, in Dco qua rationc fubfiftentia fit eflcntialis ^ abfotu^,
\ itcmquc pcrfonalis & rclatiua
1" Deo facultatcs attributsc non funt aliud quim ipfius cf- •
1 ^^^"^- * , • ' . ;
' Dcus foluscnsfimplicitcrncccf&rium. ' fl
Dcus cognofcit mutabilia immutabilitcr , & temporalia
f iKtcrna cognitionc^ - - It; fi
1 N D E X.
Dcus quomodo in facris litcris dicatur pocnitcrc,cpnucr-
ti & rnutarc fcntcntiam - ^ ' ' '5$
Dcus quomodo i nobis poffit cognofci " ' " ' ^ 7f
Dcus cft cxpcrsomnis compodtionis ' ' 7^
Dcus vbiquccxiftit pfcrpraefcntfam,potcntiami & cflcn-
ciam:in fan(flis autcmparticularitcrpcr gratiam.
Dcus quomodo (patia imaginaria pcnctrct. ihid!
Dcum cognofccndi tripicx via, ftilicctcau(alitatis,cmt.
ncntiar,& rchiotionis td
pcum cire non potcft a priori dcmbtiffrari, CtS. tantum i
' poftcriori,idquc qutnque potiflimum rationibus 6
piftindio triplcx in gcncrc,rcalis, a natura rci, & ratio-
nis. , * 15
piftinftio rcalis quid , & ad cara conftitucnjdam tiun in
diuinis cum in crcatis cjiix rcquifita. li
Diftin^io i natura rci <)uid,^(^que tripkx,formaliS|mo|-
daIis,&potcntiaIis ^ ^ ^ j6
'Piftindioformalis{eft dupIe3^,fornialis cirentialis,& for-
malis pura. ^6
Diftinftio rationis quid, ^ftcjuc duplcx, rationis ratioci-
nantis,& rationis ratiecinafsc, , i^. . 57
Diftindlionis rcalis triplcxgriidus 5^
Diuina porcntiarnplicitcr pot«rft fpeftari i±
Diuina efTemia a fubfiftcntia difTcrt tantum virtualiter
. f • \
©iuinus ir^cllcftus theoreticus & pradicus . . * 4^
Diuinorum accributorumdifFercatiac ailicrnantur.
ENs magis philofophlci fignificat^cfTcntiam^quara c-
xiftcntiam. ^ " * . , t
In^fupponiturprocompofito mctaphyfico. i^irf.
Ens rationis quid & cjuoruplcx. *' • " ' " ^ II
Ensrationis propric & pcr fe fumitur pro (ccundis ipj-
tcnnonibus Hf
Ens latiflimc fumptifm non conucnit cnti rci & ra-
' . tionis fyaonymc aut analogic^, fcd caatilm homony-
mc. ^ - ■ ij
« •*/ Ens
I N D E X. , ^
Enspcrfc&pcraccidcnsquid *
Ens dicKur homonymc dc cncc pcr fc & pcr accidens 14
Ens diciturdccnccadu& poccntiafynonymc » I4 .
Ens dicicur dc Dco & crcacuris analogice , idquc fcciyi-
dum vcramquc analogiam actribucionis fcilicct &
proporcionis
Ens rcalc pcr fe , & finitum rcfpfcdu fubftantiac & accir
dcnciscft analogum fccundiim accribucioncm&pro-
porcioncm „
Encis nomcn fumicur fubftantiuc , & adjcdiuc S
Encis dcfinicio v \ ibid. .
Entis laciftimcfumptimultiplcxdiuifio
Enticasquid • .1. ^
Encicas nonnunquam fumitur pro cflentia , ' ' J4-
Ens nullum cft nmplicitcr neccftarium quoad ficri $%
quid fit Ens cflc adu vcl porcncia,fins cflc adum vcl po-
' tcntiam,& Ens cffc in adluvcl potcntia 1?
E^fc fubjc<fliuc,& clTc objcdiuc in intcllcdii quid I* .
Effc triplcx rcrum crcatarum potcft concipi , ncmpc ob-
jcdiumn,vircualc,& fubjcdiuum • . ^
Encntia quas appcllationcs fortiatur . ' ajc
Effcntia duplcx Jimplcx & compofita , ibid. ,
EfrencicB racio quomodo pofica fit in diucrfis rcnim gc-
ncribus . . . . *s a%
Effcntix rcrum quomodo dicantur indiuifibilcs,icemquc
numcri fimilcs . * 14-
Elfencix rcrum & rcs omnes exciccruncab xcernoin Deo
objediue,& vircuce, nonvcro fubjcdliuc ibid,
Eflencia: rcrum antequam producancur poiTunt vcre dici
reales
Exiftcntia quid * , ' ' ibid.* ,
ExiftcntiaquomodoDeo&creaturis , itemque fubft^a-I/
tiac & accidenti conucniat itf-
Exiftcncia quomodo indiuiduis vniucrfalibus , itemqub
toci & parcibus conucniat ibid.'
Exiftencia differt ab circncia cx natura rei modaliccc,:
■ :
Exiftcncia fubftantiacnoncft formalitcr (iibftantia , ne-
que accidcntis.Exiftcacia eft formaliccr ;t<^ualis inhq-
rcntia . ^ i • »7^
V
L
. / I N D E X. ^ -^.
Exiftcntia fimplcx & compofita , itcmquc rcalis & for-
malis qiiid . » . . • 27. ig
Exiftcntia pcr fc quid * > x<t±
" ' • - ' ' . ;■ ' ,
FAIfitas quomodorcbus & intcllga^ui polEtconueni-
taJfum quid , • ^:' ihitU ^
H.
Hlerarchia qufd , & qua ratioric trcs intcr Angcfos
conftituantur • , ^ . 2}
ia Hicrarchia qualibct cur trcs ordines conflituantur 71
l^ypoltafisin coacrcto &abftracloquiJ X9
I
Dcntitas,viV#.Diaina:io/
Indiuiduarionisquodnamfitformalcprinctpium 40
Inhaprentia quiA j£
Inharrentia a<aualis difFert ab accidenris cfrenria ' ibid.
Intclleaus diuinus thcorcticus & pradicus quid 46
ImcUigcntia?, vide Av.oqYu
ImcntiofccundaquiJ . ' - *
Intcntiones fccundac quomodo a priuatlonibus &nc<>a-'
/• tiombus difFcrant' • . - • . , ^-z?^
Alumquid " ' jo
'JtVi MalumnuIIunlabfquebonopotcflrepcriri jr
fiimme Malum dari reougnat ^
. Materiaprima el^ pcr/cdla tranfccndcntalitcr \ 4^
Mathcmatica entia qnomodobona 47
Mcraphyfica curfic difta, cur voceturabfolutc Philofo^
phia,PiiiiiaPhiIolpphia,& Sapientia i\
Mctaph)^fica eft fcicncia.i.fapicntia "•-''**• ihii.
Mctaphyfica non cft triplcx.fed vnica - . |
MctaphyficjE objcftum , quodcftcns, habetprincipia ,
partcs>&proprictatc« x
• '• • ' ' ^ . . Mct«.
c
' ' il N D E X. ,
Metaphyficx objcaum pcr fc & adacqiiatum quodnam
fic ' ^hi^'
Mctaphyfica: dcfinitio. L tria officia 5
Modi cntis gcncrati^n fpcdati funt triplicisgcneris ii
Mulcitudo vni oppofitaquarationcdicac pcrfedioncm
' r
NAtura curalicno fuppofito ppifit tcmiinati , non
autcm pcr alicnam cxiftcntiain exiftcre' ^ 12
Niturain alicno fuppolito fubli >ens,ahum modum cxx-
ftcndi di^am incxifteatiam fortitur '
N^cura! inexiftcntia in alicno fuppofito fubfiftentis , di^
ftinguiturab inhacrcntiiaccidentium • ibid.
Ncccllarium quid, "uplex 51
yt aliquid Ncccfrarium dicatur quoad produci qux rc-
' ^uirantur^ ■ •
P Erfc(flu m qua rationc rcciprocctur cum cntc
Pcrfcdum tranfccndentalitcr fumptum non difFcrc
ab cntcncccftciusproprictas » ' 4S ,
Pcrfona & pcr(bnalitasquid ^ - t *i '
Potcntia quid cammuniter fignificet ' 19 ,
Potentia & a£lus non funt fcmpcr in codcm gcnctc ibid«
Potcntia di uina triplicitcr potcft fpcAari ^ ^
Potcntia ncutra quid,& quomodo a potcntia pafGua na-
' turali cotius compofiti diftinguatur , <0 .
Poccntia objcdiua ftu logica quid , & an fit admittcnda
6i • ■ — . • ; --^
Potentia obcdicrttalis a potentia paffiua naturali quo- '
itiodo diffcrat ; item^fic a potentia Logicafeu non rc*
pugnantijt i • ibid.
Potcntia obcdicntalis a<fbiua datur, ficut & paffiua ,
Pbtcntisc triplcx acccptio 5?
Potcntiae adiuac naturali fempcr refpondet potcntia paf-
fina naturalis, non ^ contra |2
PHncipia complexa cntis quamam fint praccipua ^
Principium complcxum cntis primum , & firm^Ofimuni.
• cftiftud,Impoiribilceftaliquidfimulcffe&a5cflcji5li
■ 1 N D E X. ■ I
Prinripium primum cftprorfus indcmonflrabilc tamoMr
ftcnfiucquam du^lu ad incommodum. lo
Principium primum cx animo non potcft ncgari ibid.
a Priuationc ad habitu naturalitcr non datiir rcgrcffus 41
Ih Propofitionibus nccedarijs conncxio attributi cum
rut>jc(ftoc]uid,& quomodo cxiftat li^
Proprictatcs vcras cntis dari probatur. J3
Proprictatcs entis funt vcra: & rcalcs H /
Proprictates in fuo XQatcriali conccptu fubjcdLi includut,
ibid. ,
Proprictatcs entis non vcrc profluunt ab cntc ^ ibid.^
Proprictatcs funt vcl fimpliccs,vcl coroplcxx. ibid.
Proprictatcs cntis fimpliccs trcs tantum cflc , fcilicct v-
num,verum,bonum>probatur.
Proprictates cntis complcxac dcccm anTigiiantur.
Proprictatcs cntis funpliccs <jucm ordincui intcr fc tc-
neant. '
ad Pulcliritudi nis rationcm tria dcfidcrantur. 1$
Pulchrum cur non pioprictatis cntis. . ' ibid.
R.
REIationes perfonalcs in diuinis,qua rationc cntis A
Rcs cadcm numcro (cmcl corrupta non potcft na*
turalitcr,fcd tantum virtutc diuina rcproduci. 4*
Rcs naturafiiatranfeuntcSjcaEdcnxi^umc^o ctiamvirtutc
diuinanonpofluntrcproduci, ^ » ibid,
SApienti« dcfinitio,ciufc[uc duplex acccptio. * 1
Subiiftcntiaquid. , , . L .18
5ubfifterc quinquc modis pracfertim dicitur. ibid.
Subflantia crcata indiuidua & complcta non pptcft cxit
ftcrc quinfubflftat 30
Subftantia ab accidcntc quomodo diffcrat ^3
Suppofirum 8c fuppofitalitas quid ' %9
Suppofitum in diuinis nihilincludit a partc rci diftin-
<flumanatura ibid. -
Suppofitum in creatis quid fupcraddat natura:. ysk
yEritas qiiid,eftquc triplcx, cognitionis, rci cognitse,
&figni .44
' Vcritas formalitcr repciitur in intclledu, fundamcntali-r;
• ' vtcciiircbuscognitis, ficjuraUtexiiiYoccYclfcripto 45'
■ ^ * Vcri-
' ^ . ^ d.by G6ogI
I N D E X.
Vcritastranfccndcntalisquid. *
Vcritas addit cnti folam rclationcm ratioms. ^ 4^
Vcritatcm traafcendcntalem fumi in ordine ad intcUc-
6lum diuinum probatur, V*
Vcrumefle proprietatcmcntisprobatur. 44\
Vcrum primo & prxcipud diciitur dc folo intelleau vc-
ro,dc aliis autem in ordinc ad ipfum mtcllca:um 4^
Vnitatisnumcricxquodnamfit formale prmcipmm.
Vnitatumquinquc gcnera, fcilicctvmtastranirccndcnt^
lis,categorica,numcrica,formalis & vnmcrlalis. 3» «
Vnum eflTc proprietatem cntis probatur. *
Vnum quod cft proprictas cntis cft icalc ; pcr fc & ablo-
lutc fpcdatum ^ . . '^'^'
Vnumnihiladditcnti rcalc &pofitiuum abiplotorma^
litcr feu cflcntialitcr diftindum. ^V^^l
Vnum habctconceptumiationc ratiocinata diuerfum a
conccptucntis. . . r ^
Vnum addit cnti ncgationcm diuifioois afcipfo pcr mo-
dum priuationis. i^^"-
Vnumnaturaprius quauismultitudinc. ■ 4^
Vnum prius diuifo. t.« -i ^^^^*
Vnum& multancc opponuntur contradi6torie,nccrela-
tiui: fcd partim contiari^,partim priuaiiuc. ibid.
■ * F I N I S.
«
- i
/
v
Digitized by Gopgle
t
1
— Digitized by Google
»
Digitized by Gopgle
i
r
f